# نسخ — Kitâbullâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D8%AE/sozluk/kitab_allah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B3%D8%AE/entries/kitab_allah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نسخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D8%AE.md)
- Kitâbullâh: Kur'an kullanımından türetilmiş

## Madde başı: نسخ

نسخ
نَسَخَ - يَنْسَخُ - نُسْخَة - اسْتَنْسَخَ - يَسْتَنْسِخُ
نَسَخَ - يَنْسَخُ + شيء + شيئاً: عاضه وكان عوضه أو عوضاً منه: أزاله وحل مكانه كونه أفضل منه: فهو التعديل والتنقيح. والنسخة هي الأصل بعد التعديل والتنقيح، والاستنساخ هو طلب عمل نسخة جديدة منقحة وأصلح من السابقة، واستنساخ أعمال البشر: عمل نسخة معدلة فيها إضافات (مثلاً عن الفاعل وزمنه وظروفه)
نَسَخَ - يَنْسَخُ + كائن + شيئاً: عاضه بشيء: استعاض عنه بشيء: أبطله وأحَلَّ بدلاً منه " موديل" أحدث: صنع شيئاُ  بديلاً وعوضاً عنه ليقوم مقامه ويفعل فعله
﴿وما أرسلنا من قبلك من رسول ولا نبي إلا إذا تمنى ألقى الشيطان في أمنيته فينسخ الله ما يلقي الشيطان ثم يحكم الله آياته﴾: عاض الله ما يلقي الشيطان بآية من محكم آياته
نَسَخَ - يَنْسَخُ + كائن + شيئاً + بشيء: استعاض بشيء بدلاً منه: أزاله ووضع مكانه الشيء الأحدث والمتطور والأفضل: أبطل ومحا وأزال الشيء، ووضع مكانه شيئاً آخر من نوعه ولكن أفضل منه، يقوم مقامه ويفعل فعله
﴿ما ننسخ من آية أو ننسها نأت بخير منها أو مثلها﴾: ما نبدل ونغير ونعيض من آية، يكون ذلك ببدل وعوض وغَيْر، مثلها أو خير منها
نُسْخَة: اسم فعل بمعنى مفعول للمرة من " نَسَخَ - يَنْسَخُ ": عوض وبديل مخصوص: شيء مصنوع يماثل شيئاً آخر يعتبر أصلاُ لهذه النسخة ويقوم مقامه وأفضل منه
﴿ولما سكت عن موسى الغضب أخذ الألواح وفي نسختها هدى ورحمة للذين هم لربهم يرهبون﴾: وفي نسختها: من الممكن أن يكون المراد أن هناك نسخة، أي عوض وبديل من التوراة، غير تلك التي كانت على الألواح: وهذا الفهم يتماشى مع معنى النسخ الذي أوردناه، ويتماشى مع سياق القرآن: ﴿ألقى الألواح﴾، ويقال في كتب أهل التوراة أنها تكسرت وأن الله قد صنع له بديلاً منها، فيكون هو نسختها. والله أعلم
اسْتَنْسَخَ - يَسْتَنْسِخُ + كائن + شيئاً: على وزن " استَفْعَلَ " من " نَسَخَ - يَنْسَخُ ": سعى وطلب أن " يُنْسَخَ الشيء": يسعى أن يسير العمل لصنع نسخة من شيء: يصنع نسخة عوضاً وبدلاً عن شيء زال وهلك
﴿هذا كتابنا ينطق عليكم بالحق إنا كنا نستنسخ ما كنتم تعملون﴾: كنا نصنع نسخة كعوض وبدل من تالف وهالك، وذلك من أعمالكم التي مضت وانتهت وفني أثرها: وذلك بما يشبه التصوير الحي المجسم الناطق، والله أعلم
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التبديل والتغيير والتعويض " وهي:
بَدَلَ - يَبْدُلُ، غَارَ - يَغِيْرُ، نَسَخَ - يَنْسَخُ، طارَ - يَطُوْرُ، صَارَ - يَصُورُ (اللازم)، صَارَ - يَصِيْرُ (اللازم)
ننسخ
 	﴿وما أرسلنا من قبلك من رسول ولا نبي إلا إذا تمنى ألقى الشيطان في أمنيته فينسخ الله ما يلقي الشيطان ثم يحكم الله آياته والله عليم حكيم(52)﴾ الحج ﴿ما ننسخ من آية أو ننسها نأت بخير منها أو مثلها ألم تعلم أن الله على كل شيء قدير(106)﴾ البقرة
نسختها
 ﴿ولما سكت عن موسى الغضب أخذ الألواح وفي نسختها هدى ورحمة للذين هم لربهم يرهبون(154)﴾ الأعراف
 	﴿وكتبنا له في الألواح من كل شيء موعظة وتفصيلا لكل شيء فخذها بقوة وأمر قومك يأخذوا بأحسنها سأريكم دار الفاسقين(145)﴾ الأعراف
 	﴿ولما رجع موسى إلى قومه غضبان أسفا قال بئسما خلفتموني من بعدي أعجلتم أمر ربكم وألقى الألواح وأخذ برأس أخيه يجره إليه قال ابن أم إن القوم استضعفوني وكادوا يقتلونني فلا تشمت بي الأعداء ولا تجعلني مع القوم الظالمين(150)﴾ الأعراف { ولما سكت عن موسى الغضب أخذ الألواح وفي نسختها هدى ورحمة للذين هم لربهم يرهبون(154)  الأعراف
نستنسخ
 ﴿هذا كتابنا ينطق عليكم بالحق إنا كنا نستنسخ ما كنتم تعملون(29)﴾ الجاثية
مختار الصحاح
● [نسخ] ن س خ: نَسَخَتِ الشمس الظِّل و انْتَسَخَتْهُ أَزالته و نَسَخَتِ الريح آثار الدِيار غيَّرَتها و نَسَخَ الكِتاب و انْتَسَخَهُ و اسْتَنْسَخَهُ سواء والنُّسْخَةُ اسم المُنْتَسَخِ منه و نَسْخُ الآية بالآية إزالة مثل حُكمها وباب الكُّل قطع
الراغب
نسخ
- النسخ: إزالة شيء يتعقبه، كنسخ الشمس الظل، والظل الشمس، والشيب الشباب. فتارة يفهم الإزالة، وتارة يفهم منه الإثبات، وتارة يفهم منه الأمران. ونسخ الكتاب: إزالة الحكم بحكم يتعقبه. قال تعالى: }ما ننسخ من آية أو ننسها نأت بخير منها﴿[البقرة/106] قيل: معناه ما نزيل العمل بها، أو نحذفها عن قلوب العباد، وقيل: معناه: ما نوجده وننزله. من قولهم: نسخت الكتاب، وما ننسأه. أي: نؤخره فلم ننزله،﴾فينسخ الله ما يلقي الشيطان﴿[الحج/52]. وننسخ الكتاب: نقل صورته المجردة إلى كتاب آخر، وذلك لا يقتضي إزالة الصورة الأولى بل يقتضي إثبات مثلها في مادة أخرى، كاتخاذ نقش الخاتم في شموع كثيرة، والاستنساخ: التقدم بنسخ الشيء، والترشح للنسخ. وقد يعبر بالنسخ عن الاستنساخ. قال تعالى:﴾إنا كنا نستنسخ ما كنتم تعملون{ [الجاثية/29]. والمناسخة في الميراث: هو أن يموت ورثة بعد ورثة والميراث قائم لم يقسم، وتناسخ الأزمنة والقرون: مضي قوم بعد قوم يخلفهم. والقائلون بالتناسخ قوم ينكرون البعث على ما أثبتته الشريعة، ويزعمون أن الأرواح تنتقل إلى الأجسام على التأبيد (قال عبد القاهر البغدادي: القائلون بالتناسخ أصناف: صنف من الفلاسفة وصنف من السمنية، وهذان الصنفان كانا قبل الإسلام. وصنفان آخران ظهرا في دولة الإسلام: أحدهما: من جملة القدرية، والآخر من جملة الرافضة الغالية.
وأول من قال بهذه الضلالة السبئية من الرافضة؛ لدعواهم أن عليا صار إلها حين حل روح الإله فيه. راجع تفصيل ذلك في الفرق بين الفرق ص 270 - 276).
ملخص اللسان
1.     نسخ الشيءَ ينسَخُه نَسْخاً وانتسَخَه واستنسَخَه: اكتتبه عن معارضه. التهذيب: النَّسْخ اكتتابك كتاباً عن كتاب حرفاً بحرف،والأَصل  نُسخةٌ،والمكتوب عنه نُسخة لأَنه قام مقامه،والكاتب ناسخ،منتسخ.
2.     الاستنساخ:كتب كتاب من كتاب
3.     والنَّسْخ: إِبطال الشيء وإِقامة آخر مقامه؛ وفي التنزيل: ما نَنسخْ من  آية أَو نُنسها نأْت بخير منها أَو مثلها؛ والآية الثانية ناسخة والأُولى  منسوخة ،والشيء ينسخ الشيء  نَسْخاً أَي يزيله ويكون مكانه.
4.     النسخ تبديل الشيء من الشيء  وهو غيره، ونَسْخ الآية بالآية: إِزالة مثل حكمها.
5.     والنسخ: نقل الشيء من  مكان إِلى مكان وهو هو
6.     مَسَخه الله قرداً ونسخه قرداً بمعنى واحد.
7.     ونسخ  الشيء بالشيء ينسَخه وانتسخه: أَزاله به وأَداله؛
8. النسْخ أَن تزايل أَمراً كان من قبلُ  يُعْمَل به ثم تنسخه بحادث غيره
9.     النسخ أَن تعمل بالآية ثم تنزل  آية أُخرى فتعمل بها وتترك الأُولى.
10.                        والأَشياء تَناسَخ: تَداوَل فيكون بعضها مكان بعض كالدوَل والمُلْك؛
11.                        نسَخَت الشمسُ الظلّ وانتسخته أَزالته، والمعنى أَذهبت الظلّ وحلّت محله
لسان العرب
● - نسخ: نسخ الشيءَ ينسَخُه نَسْخاً وانتسَخَه واستنسَخَه: اكتتبه عن  معارضه. التهذيب: النَّسْخ اكتتابك كتاباً عن كتاب حرفاً بحرف، والأَصل  نُسخةٌ، والمكتوب عنه نُسخة لأَنه قام مقامه، والكاتب ناسخ ومنتسخ.  والاستنساخ: كتب كتاب من كتاب؛ وفي التنزيل: إِنا كنا نستنسخ ما كنتم  تعملون؛ أَي نستنسخ ما تكتب الحفظة فيثبت عند الله؛ وفي التهذيب: أَي نأْمر  بنسخه وإِثباته.  والنَّسْخ: إِبطال الشيء وإِقامة آخر مقامه؛ وفي التنزيل: ما نَنسخْ من  آية أَو نُنسها نأْت بخير منها أَو مثلها؛ والآية الثانية ناسخة والأُولى  منسوخة. وقرأَ عبدالله بن عامر: ما نُنسخ، بضم النون، يعني ما ننسخك من  آية، والقراءَة هي الأُولى. ابن الأَعرابي: النسخ تبديل الشيء من الشيء  وهو غيره، ونَسْخ الآية بالآية: إِزالة مثل حكمها. والنسخ: نقل الشيء من  مكان إِلى مكان وهو هو؛ قال أَبو عمرو: حضرت أَبا العباس يوماً فجاء رجل  معه كتاب الصلاة في سطر حرّ والسطر الآخر بياض، فقال لثعلب: إِذا حولت هذا  الكتاب إِلى الجانب الآخر أَيهما كتاب الصلاة؟ فقال ثعلب: كلاهما جميعاً  كتاب الصلاة، لا هذا أَولى به من هذا ولا هذا أَولى به من هذا.  الفرّاء وأَبو سعيد: مَسَخه الله قرداً ونسخه قرداً بمعنى واحد. ونسخ  الشيء بالشيء ينسَخه وانتسخه: أَزاله به وأَداله؛ والشيء ينسخ الشيء  نَسْخاً أَي يزيله ويكون مكانه. الليث: النسْخ أَن تزايل أَمراً كان من قبلُ  يُعْمَل به ثم تنسخه بحادث غيره. الفرّاء: النسخ أَن تعمل بالآية ثم تنزل  آية أُخرى فتعمل بها وتترك الأُولى.  والأَشياء تَناسَخ: تَداوَل فيكون بعضها مكان بعض كالدوَل والمُلْك؛ وفي  الحديث: لم تكن نبوّةٌ إِلاَّ تَناسَخَت أَي تحولت من حال إِلى حال؛  يعني أَمر الأُمة وتغاير أحوالها. والعرب تقول: نسَخَت الشمسُ الظلّ  وانتسخته أَزالته، والمعنى أَذهبت الظلّ وحلّت محله؛ قال العجاج:  إِذا الأَعادي حَسَبونا، نَخْنَخوا  بالحَدْرِ والقَبْضِ الذي لا يُنْسَخ  أَي لا يَحُول. ونسَخَت الريح آثار الديار: غيرتها. والنُّسخة، بالضم:  أَصل المنتسخ منه.  والتناسخ في الفرائض والميراث: أَن تموت ورثة بعد ورثة وأَصل الميراث  قائم لم يقسم، وكذلك تناسخ الأَزمنة والقرن بعد القرن.
مقاييس اللغة:
(نسخ) النون والسين والخاء أصلٌ واحد، إلاّ أنّه مختلفٌ في قياسِه. قال قوم: قياسُه رفْعُ شيءٍ وإثباتُ غيرِهِ مكانَه. وقال آخرون: قياسُه تحويلُ شيءٍ إلى شيءٍ. قالوا: النَّسْخ: نَسْخ الكِتاب. والنَّسْخ: أمرٌ كان يُعمَل به من قبلُ ثم يُنسَخ بحادثٍ غيرهِ، كالآية ينزل فيها أمرٌ ثم تُنسَخ بآيةٍ أخرى. وكلُّ شيءٍ خلَفَ شيئاً فقد انتَسخَه. وانتسخت الشَّمسُ الظِّلّ، والشّيبُ الشبابَ. وتناسُخُ الورَثةِ: أن يموتَ ورثةٌ بعد ورثةٍ وأصلُ الإرث قائم لم يُقَسَّم. ومنه تناسُخُ الأزمنة والقُرون. قال السجستانيّ([19]) النَّسْخ: أن تحوّل ما في الخليَّة من العَسَل والنَّحْل في أُخرى. قال: ومنه نَسْخُ الكتاب.
القاموس المحيط:
نَسَخَه، كمَنَعَه أزاله، وغَيَّره، وأبْطَلَه، وأقامَ شيئاً مُقَامَه، والشيءَ مَسَخَه، والكِتابَ كَتَبَه عن مُعارَضَةٍ، كانْتَسَخَه واسْتَنْسَخَه، والمَنْقولُ منه النُّسْخَةُ، بالضم، وما في الخَليَّةِ حَوَّلَه إلى غيرها. والتَّناسُخُ والمُناسَخَةُ في الميراثِ مَوْتُ وَرَثَةٍ بعد وَرَثَةٍ، وأصلُ المِيراثِ قائمٌ لم يُقْسَمْ. وتَناسُخُ الْأَزْمِنَةِ تَداوُلُها، أو انْقِراضُ قَرْنٍ بعد قَرْنٍ آخَرَ، ومنه التَّناسُخِيَّةُ. وبَلْدَةٌ نَسيخَةٌ ونُسَخِيَّةٌ، كجُهَنِيَّةٍ بَعيدةٌ. والنُّسوخُ، بالضم ة بالقادِسِيَّةِ.
تاج العروس:
نسخ
نَسخَه بِهِ كَمَنَعَه ينسَخُه وانتَسَخَه : أَزَالَهُ به وأَدالَهُ والشيءُ يَنسَخ الشيْءَ نَسْخاً أَي يُزِيله ويكون مكانَه . والعربُ تقول : نَسَخَتِ الشَّمسُ الظِّلَّ وانتَسَخَتْه : أَزالَتْه والمعنى أَذْهبَت الظِّلَّ وَحلَّتْ مَحلَّه وهو مَجَازٌ . ونَسْخُ الآيَةِ بالآيَةِ : إِزالَةُ حُكْمِها . والنَّسْخ : نَقْلُ الشَّيْءِ من مَكانٍ إِلى مَكَانٍ وهو هو . ونسخَه : غَيَّرَهُ . ونَسَخَت الرِّيحُ آثَارَ الدِّيَار : غَيَّرَتْهَا . ونَسَخَه : أَبْطَلَه وأَقَامَ شيئاً مُقَامَه . وقال اللَّيث : النَّسْخ : أَن تُزِيل أَمْراً كان من قبلُ يُعْمَل به ثم تَنْسَخَه بحادِثٍ غيرِه . وقال الفَرّاءُ : المَّسْخُ أَنْ تَعْمَلَ بالآيةِ ثُمَّ تَنزِلَ آيَةٌ أُخرَى فتَعمَلَ بها وتَتْركَ الأُولَى . وفي التنزيل : " ما نَنْسَخْ مِنْ آيةٍ أَو نُنْسِهَا نأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَو مِثْلِهَا " والآيَةُ الثّانِيَة ناسخةٌ والأُولَى مَنسوخَة . وقرأَ ابن عامرٍ " ما نُنْسِخْ من آية " بضمّ النّون من أَنسَخَ رُباعيّا . قال أَبو عليّ الفارسيّ : الهَمْزَة للوجُود كأَحْمَدْتُه : وجَدْتُه : مَحموداً . وقال الزمخشَريّ : الهَمْزَة للتعدية . حقّقَه شيخنا . وقال ابن الأَعرابيّ : لنَّسْخ تَبديلُ الشَّيْءِ مِن الشيْءِ وهو غيرُه . والشَّيْءِ مِن الشيْءِ وهو غيرُه . والشَّيءَ عن الفَّرَاءِ وأَبي سَعِيد : نَسخَه اللّه قِرْداً ومَسَخَه قِرْداً بمعنًى واحدٍ . ونَسَخَ الكِتَابَ : كَتَبَهُ عن مُعَارَضَةٍ . وفي التهذيب : النَّسخ اكتِتابُك كِتَاباً عن كِتَابٍ حَرْفاً بحرْف كانْتَسَخَه واسْتَنْسَخَه والكاتب ناسخ ومُنْتَسِخ . والمكتوب المَنْقُولُ منه : النُّسْخَة بالضّمّ وهو الأَصْل المُنتَسَخُ منه . وفي التنزيل " إِنّا كُنّا نَسْتَنْسخُ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُون " أَي نستنسِخ ما تَكتُب الحَفَظَةُ فيثبتُ عند اللّه تعالى . وفي التهذيب : أَي نأْمُر بنَسْخِه وإِثباته . ونَسَخَ ما في الخَلِيَّة : حَوَلَه إِلى غَيْرِهَا . والتَّنَاسُخُ والمُنَاسَخَةُ في الفرائض والمِرَاثِ : مَوْتُ وَرَثَةٍ بَعْدَ وَرَثةٍ وأَصْلُ المِيرَاث قائمٌ لم يُقْسَمْ وهو مَجاز وكذلك تَناسُخُ الأَزْمِنَة وهو تَدَاوُلُهَا وفي الحديث لم تكن نُبُوَّةٌ إِلاّ تَنَاسَخَتْ أَي تَحوَّلتْ من حالٍ إِلى حالٍ أَي أَمْر الأُمّةِ وتغايُر أَحوالِيه وهو مَجاز . أَو انقراضُ قَرْنٍ بَعْدَ قَرْنٍ آخَرَ . ومنه الفِرقَةُ التَّنَاسُخِيَّةُ وهي طائفةٌ تقولُ بتناسُخِ الأَرواحِ وأَنْ لا بَعْثَ وهو مَجاز وبَلْدَةٌ نَسِيخَةٌ ونُسَخِيَّةً كجُهَنِيَّة : بعيدةٌ . والنُّسُوخ بالضّمّ : ة بالقَادِسِيَّة

### Türkçe

**نسخ**
**نَسَخَ - يَنْسَخُ - نُسْخَة - اسْتَنْسَخَ - يَسْتَنْسِخُ**
**نَسَخَ - يَنْسَخُ** + şey + bir şeyi: onun yerini aldı ve onun yerine geçti yahut ondan bir karşılık olarak: onu giderdi ve onun yerine geçti; ondan daha iyi olması bakımından: o, düzeltme ve tashih etmektir. Ve **النسخة** düzeltme ve tashih sonrası asıldır; **الاستنساخ** ise önceki olandan daha tashih edilmiş ve daha elverişli yeni bir nüsha yapılmasını istemektir; ve insanların işlerini **استنساخ** etmek: içinde ilâveler bulunan (meselâ fail, zamanı ve şartları hakkında) düzeltilmiş bir nüsha yapmak.

**نَسَخَ - يَنْسَخُ** + varlık + bir şeyi: onu bir şeyle ikame etti: onun yerine bir şeyle yetindi: onu iptal etti ve onun yerine daha yeni bir “model”i ikame etti: onun yerine ve karşılığı olarak, onun makamını tutsun ve onun yaptığını yapsın diye bir şey yaptı.

﴿وما أرسلنا من قبلك من رسول ولا نبي إلا إذا تمنى ألقى الشيطان في أمنيته فينسخ الله ما يلقي الشيطان ثم يحكم الله آياته﴾: Allah, şeytanın attığını, muhkem âyetlerinden bir âyetle ikame etti.

**نَسَخَ - يَنْسَخُ** + varlık + bir şeyi + bir şeyle: onun yerine bir şeyle yetindi: onu giderdi ve onun yerine daha yeni, gelişmiş ve daha iyi olan şeyi koydu: şeyi iptal etti, sildi ve giderdi; ve onun yerine, onun türünden fakat ondan daha iyi başka bir şey koydu; onun makamını tutar ve onun yaptığını yapar.

﴿ما ننسخ من آية أو ننسها نأت بخير منها أو مثلها﴾: bir âyetten neyi değiştirir, dönüştürür ve ikame edersek; bu, onun yerine bir bedel, bir karşılık ve bir başkası ile olur; onun benzeri yahut ondan daha hayırlısı.

**نُسْخَة**: “**نَسَخَ - يَنْسَخُ**”tan bir defaya mahsus mef‘ûl mânasında fiil ismi: belirli bir karşılık ve bedel: başka bir şeye benzeyen, bu nüsha için asıl sayılan ve onun makamını tutan ve ondan daha iyi olan yapılmış bir şey.

﴿ولما سكت عن موسى الغضب أخذ الألواح وفي نسختها هدى ورحمة للذين هم لربهم يرهبون﴾: “**وفي نسختها**”: muradın, levhaların üzerinde olanın dışında, Tevrat’tan bir nüsha, yani bir karşılık ve bedel bulunması olması mümkündür: bu anlayış, zikrettiğimiz nesih mânasıyla uyuşur ve Kur’an’ın siyakıyla uyuşur: ﴿**ألقى الألواح**﴾; ve Tevrat ehlinin kitaplarında, onun kırıldığı ve Allah’ın ona ondan bir bedel yaptığı söylenir; böylece o, onun **نسختها**sı olur. Allah daha iyi bilir.

**اسْتَنْسَخَ - يَسْتَنْسِخُ** + varlık + bir şeyi: “**نَسَخَ - يَنْسَخُ**”tan “**استَفْعَلَ**” vezninde: “**يُنْسَخَ الشيء**” olmasını çabaladı ve istedi: bir şeyden bir nüsha yapmak için işin yürümesini çabalar: yok olup helâk olmuş bir şeyin yerine ve bedeli olarak bir nüsha yapar.

﴿هذا كتابنا ينطق عليكم بالحق إنا كنا نستنسخ ما كنتم تعملون﴾: yaptıklarınızdan, geçmiş, bitmiş ve izi fânî olmuş olanlardan; bozulmuş ve helâk olmuşun yerine ve bedeli olarak bir nüsha yapardık: bu, canlı, cisimleşmiş, konuşan tasvire benzer bir şeyledir. Allah daha iyi bilir.

Ve lafız, “**التبديل والتغيير والتعويض**” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**بَدَلَ - يَبْدُلُ**، **غَارَ - يَغِيْرُ**، **نَسَخَ - يَنْسَخُ**، **طارَ - يَطُوْرُ**، **صَارَ - يَصُورُ** (lâzım), **صَارَ - يَصِيْرُ** (lâzım)

**ننسخ**
﴿وما أرسلنا من قبلك من رسول ولا نبي إلا إذا تمنى ألقى الشيطان في أمنيته فينسخ الله ما يلقي الشيطان ثم يحكم الله آياته والله عليم حكيم(52)﴾ Hac ﴿ما ننسخ من آية أو ننسها نأت بخير منها أو مثلها ألم تعلم أن الله على كل شيء قدير(106)﴾ Bakara

**نسختها**
﴿ولما سكت عن موسى الغضب أخذ الألواح وفي نسختها هدى ورحمة للذين هم لربهم يرهبون(154)﴾ A‘râf
﴿وكتبنا له في الألواح من كل شيء موعظة وتفصيلا لكل شيء فخذها بقوة وأمر قومك يأخذوا بأحسنها سأريكم دار الفاسقين(145)﴾ A‘râf
﴿ولما رجع موسى إلى قومه غضبان أسفا قال بئسما خلفتموني من بعدي أعجلتم أمر ربكم وألقى الألواح وأخذ برأس أخيه يجره إليه قال ابن أم إن القوم استضعفوني وكادوا يقتلونني فلا تشمت بي الأعداء ولا تجعلني مع القوم الظالمين(150)﴾ A‘râf { ولما سكت عن موسى الغضب أخذ الألواح وفي نسختها هدى ورحمة للذين هم لربهم يرهبون(154)  A‘râf

**نستنسخ**
﴿هذا كتابنا ينطق عليكم بالحق إنا كنا نستنسخ ما كنتم تعملون(29)﴾ Câsiye

Muhtâr es-Sıhâh
● [**نسخ**] ن س خ: Güneş gölgeyi **نَسَخَتِ** ve onu **انْتَسَخَتْهُ**: onu giderdi; rüzgâr yurtların izlerini **نَسَخَتِ**: onları değiştirdi; kitabı **نَسَخَ** ve onu **انْتَسَخَهُ** ve onu **اسْتَنْسَخَهُ**: aynıdır; **النُّسْخَةُ** ise kendisinden kopyalananın adıdır; ve âyetin âyetle **نَسْخُ**u, onun hükmünün benzerini gidermektir; ve **باب الكُّل** kesmedir.

Râgıb
**نسخ**
- **النسخ**: kendisini takip eden bir şeyin, bir şeyi gidermesidir; güneşin gölgeyi, gölgenin güneşi, ak saçın gençliği **نسخ** etmesi gibi. Bazen giderme anlaşılır, bazen ondan ispat anlaşılır, bazen de ondan iki iş anlaşılır. Ve kitabın **نسخ**u: kendisini takip eden bir hükümle hükmü gidermektir. Yüce Allah dedi ki: ﴿**ما ننسخ من آية أو ننسها نأت بخير منها**﴾ [Bakara/106]. Denildi ki: mânası, onunla amel etmeyi gideririz yahut onu kulların kalplerinden sileriz; ve denildi ki: mânası, onu var eder ve indiririz; “kitabı **نسخت**” sözlerinden. Ve ﴿**وما ننسأه**﴾: yani onu geciktiririz de indirmeyiz. ﴿**فينسخ الله ما يلقي الشيطان**﴾ [Hac/52]. Ve kitabı **ننسخ** ederiz: onun soyut suretini başka bir kitaba nakletmektir; bu, ilk suretin giderilmesini gerektirmez; bilakis onun benzerinin başka bir maddede ispatını gerektirir; mühür nakşını birçok mumda edinmek gibi. Ve **الاستنساخ**: şeyin **نسخ**u ile öne geçmek ve **نسخ**a aday olmaktır. Ve bazen **النسخ** ile **الاستنساخ** kastedilir. Yüce Allah dedi ki: ﴿**إنا كنا نستنسخ ما كنتم تعملون**﴾ [Câsiye/29]. Ve mirasta **المناسخة**: varislerin ardından varislerin ölmesi ve mirasın mevcut olup taksim edilmemiş olmasıdır. Ve zamanların ve asırların **تناسخ**u: bir kavmin ardından bir kavmin geçip onların yerini almasıdır. Ve **التناسخ**u söyleyenler, şeriatın ispat ettiği üzere dirilişi inkâr eden bir kavimdir; ve ruhların bedenlere ebediyen intikal ettiğini iddia ederler (Abdülkâhir el-Bağdâdî dedi ki: **التناسخ**u söyleyenler sınıflardır: filozoflardan bir sınıf ve semeniye’den bir sınıf; bu iki sınıf İslâm’dan önceydi. İki başka sınıf da İslâm devletinde ortaya çıktı: biri kaderiyeden, diğeri de aşırı râfızîlerden. Ve bu sapıklığı ilk söyleyen, râfızîlerden Sebeiyye’dir; Ali’nin, ilâhın ruhu onda hulûl edince ilâh olduğunu iddia etmeleri sebebiyle. Bunun tafsilini **الفرق بين الفرق** s. 270-276’da gör).

Lisân özeti
1. Bir şeyi **نسخ** eder, onu **ينسَخُه** **نَسْخاً**; ve onu **انتسَخَه** ve onu **استنسَخَه**: onu, karşılaştırdığı nüshadan yazdı. **التهذيب**: **النَّسْخ**, bir kitabı bir kitaptan harf harf yazmandır; ve asıl **نُسخةٌ**dır; ve kendisinden yazılan **نُسخة**dır; çünkü onun makamını tuttu; ve yazan **ناسخ**tır, **منتسخ**tir.
2. **الاستنساخ**: bir kitaptan bir kitap yazmaktır.
3. Ve **النَّسْخ**: bir şeyi iptal etmek ve onun yerine başkasını ikame etmektir; tenzilde: ﴿**ما نَنسخْ من آية أَو نُنسها نأْت بخير منها أَو مثلها**﴾; ikinci âyet **ناسخة**, birincisi **منسوخة**dır; ve şey, şeyi **نَسْخاً** **ينسخ** eder: yani onu giderir ve onun yerinde olur.
4. **النسخ**, şeyi şeyden değiştirmektir; o ise ondan başkasıdır; ve âyetin âyetle **نَسْخ**u: onun hükmünün benzerini gidermektir.
5. Ve **النسخ**: şeyi, o aynı şey olarak, bir yerden bir yere nakletmektir.
6. Allah onu maymun olarak **مَسَخه** etti ve onu maymun olarak **نسخه** etti: mânaca birdir.
7. Şeyi şeyle **نسخ** eder, onu **ينسَخه**; ve onu **انتسخه**: onu onunla giderdi ve onu onunla devretti.
8. **النسْخ**: daha önce onunla amel edilen bir işin ortadan kalkması, sonra onu ondan başka bir hâdise ile **تنسخه** etmendir.
9. **النسخ**: âyetle amel etmen, sonra başka bir âyetin inmesi; onunla amel etmen ve birincisini terk etmendir.
10. Eşyalar **تَناسَخ** eder: el değiştirir; böylece bazısı bazısının yerinde olur; devletler ve mülk gibi.
11. Güneş gölgeyi **نسَخَت** ve onu **انتسخته**: onu giderdi; mânası, gölgeyi götürdü ve onun yerine geçti.

Lisânü’l-Arab
● - **نسخ**: bir şeyi **نسخ** eder, onu **ينسَخُه** **نَسْخاً**; ve onu **انتسَخَه** ve onu **استنسَخَه**: onu, karşılaştırdığı nüshadan yazdı. **التهذيب**: **النَّسْخ**, bir kitabı bir kitaptan harf harf yazmandır; ve asıl **نُسخةٌ**dır; ve kendisinden yazılan **نُسخة**dır; çünkü onun makamını tuttu; ve yazan **ناسخ** ve **منتسخ**tir. Ve **الاستنساخ**: bir kitaptan bir kitap yazmaktır; tenzilde: ﴿**إِنا كنا نستنسخ ما كنتم تعملون**﴾; yani Allah katında sabit olsun diye, koruyucuların yazdığını **نستنسخ** ederiz; ve **التهذيب**’de: yani onun **نسخ** edilmesini ve sabit kılınmasını emrederiz. Ve **النَّسْخ**: bir şeyi iptal etmek ve onun yerine başkasını ikame etmektir; tenzilde: ﴿**ما نَنسخْ من آية أَو نُنسها نأْت بخير منها أَو مثلها**﴾; ikinci âyet **ناسخة**, birincisi **منسوخة**dır. Abdullah b. Âmir okudu: ﴿**ما نُنسخ**﴾ nûnu damme ile; yani bir âyetten seni ne **ننسخ** edersek; ve kıraat birincisidir. İbnü’l-A‘râbî: **النسخ**, şeyi şeyden değiştirmektir; o ise ondan başkasıdır; ve âyetin âyetle **نَسْخ**u: onun hükmünün benzerini gidermektir. Ve **النسخ**: şeyi, o aynı şey olarak, bir yerden bir yere nakletmektir. Ebû Amr dedi: bir gün Ebû’l-Abbâs’ın yanında bulundum; derken bir adam geldi, yanında namaz kitabı vardı; bir satırda mürekkep, öbür satırda beyazlık; Sa‘leb’e dedi ki: bu kitabı öbür tarafa çevirdiğimde hangisi namaz kitabıdır? Sa‘leb dedi ki: ikisi de birlikte namaz kitabıdır; ne bu ona daha lâyıktır ne de şu ona daha lâyıktır. Ferrâ ve Ebû Sa‘îd: Allah onu maymun olarak **مَسَخه** etti ve onu maymun olarak **نسخه** etti: mânaca birdir. Ve şeyi şeyle **نسخ** eder, onu **ينسَخه**; ve onu **انتسخه**: onu onunla giderdi ve onu onunla devretti; ve şey, şeyi **نَسْخاً** **ينسخ** eder: yani onu giderir ve onun yerinde olur. Leys: **النسْخ**, daha önce onunla amel edilen bir işin ortadan kalkması, sonra onu ondan başka bir hâdise ile **تنسخه** etmendir. Ferrâ: **النسخ**, âyetle amel etmen, sonra başka bir âyetin inmesi; onunla amel etmen ve birincisini terk etmendir. Ve eşyalar **تَناسَخ** eder: el değiştirir; böylece bazısı bazısının yerinde olur; devletler ve mülk gibi. Hadiste: “Bir nübüvvet olmadı ki mutlaka **تَناسَخَت**” yani bir hâlden bir hâle dönüştü; yani ümmetin işi ve hâllerinin değişmesi. Ve Araplar der: güneş gölgeyi **نسَخَت** ve onu **انتسخته**: onu giderdi; mânası, gölgeyi götürdü ve onun yerine geçti. A‘câc dedi:
Eğer düşmanlar bizi sandılarsa, hırıltı çıkardılar
İniş ve kavrayışla ki o **يُنْسَخ** edilmez
yani dönüşmez. Ve rüzgâr yurtların izlerini **نسَخَت**: onları değiştirdi. Ve **النُّسخة** (damme ile): kendisinden kopyalananın aslıdır. Ve farzlar ve mirasta **التناسخ**: varislerin ardından varislerin ölmesidir; mirasın aslı mevcut olup taksim edilmemiştir; ve aynı şekilde zamanların ve asrın ardından asrın **تناسخ**u.

Mekâyîsü’l-Luğa:
(**نسخ**) **النون** ve **السين** ve **الخاء** tek bir asıldır; ancak onun kıyasında ihtilaf edilmiştir. Bir kavim dedi ki: kıyası, bir şeyi kaldırmak ve onun yerine başkasını ispat etmektir. Başkaları dedi ki: kıyası, bir şeyi bir şeye dönüştürmektir. Dediler ki: **النَّسْخ**: kitabın **نَسْخ**udur. Ve **النَّسْخ**: daha önce onunla amel edilen bir iştir; sonra onu ondan başka bir hâdise ile **يُنسَخ** eder; âyet gibi: onda bir emir iner, sonra başka bir âyetle **تُنسَخ** edilir. Ve her şey bir şeyin ardılı olursa onu **انتَسخَه** etmiştir. Ve güneş gölgeyi **انتسخت**; ve ak saç gençliği. Ve varislerin **تناسُخ**u: varislerin ardından varislerin ölmesidir; mirasın aslı mevcut olup taksim edilmemiştir. Ve bundan zamanların ve asırların **تناسُخ**u. Sicistânî dedi: **النَّسْخ**: kovandaki balı ve arıyı bir başkasına dönüştürmendir. Dedi ki: ve bundan kitabın **نَسْخ**u.

El-Kâmûsü’l-Muhît:
Onu **نَسَخَه** ( **مَنَعَه** gibi): onu giderdi, değiştirdi, iptal etti ve onun yerine bir şeyi ikame etti; ve şeyi **مَسَخَه** etti; ve kitabı, karşılaştırma üzere yazdı; onu **كانْتَسَخَه** ve onu **اسْتَنْسَخَه**; ve kendisinden nakledilen **النُّسْخَةُ**dır (damme ile); ve kovandaki şeyi, onu başkasına dönüştürdü. Ve mirasta **التَّناسُخُ** ve **المُناسَخَةُ**: varislerin ardından varislerin ölmesidir; mirasın aslı mevcut olup taksim edilmemiştir. Ve zamanların **تَناسُخُ**u: onların el değiştirmesi; yahut bir asrın ardından başka bir asrın yok olup gitmesi; ve bundan **التَّناسُخِيَّةُ**. Ve **بَلْدَةٌ نَسيخَةٌ** ve **نُسَخِيَّةٌ** ( **جُهَنِيَّةٍ** gibi): uzak. Ve **النُّسوخُ** (damme ile): Kâdisiyye’de bir yer.

Tâcü’l-Arûs:
**نسخ**
Onu onunla **نَسخَه بِهِ** ( **مَنَعَه** gibi) onu **ينسَخُه**; ve onu **انتَسَخَه**: onu onunla giderdi ve onu onunla devretti; ve şey, şeyi **نَسْخاً** **يَنسَخ** eder: yani onu giderir ve onun yerinde olur. Ve Araplar der: güneş gölgeyi **نَسَخَتِ** ve onu **انتَسَخَتْه**: onu giderdi; mânası, gölgeyi götürdü ve onun yerine geçti; bu mecazdır. Ve âyetin âyetle **نَسْخُ**u: onun hükmünü gidermektir. Ve **النَّسْخ**: şeyi, o aynı şey olarak, bir yerden bir yere nakletmektir. Ve onu **نسخَه**: onu değiştirdi. Ve rüzgâr yurtların izlerini **نَسَخَت**: onları değiştirdi. Ve onu **نَسَخَه**: onu iptal etti ve onun yerine bir şeyi ikame etti. Leys dedi: **النَّسْخ**: daha önce onunla amel edilen bir işi gidermen, sonra onu ondan başka bir hâdise ile **تَنْسَخَه** etmendir. Ferrâ dedi: **المَّسْخُ**: âyetle amel etmen, sonra başka bir âyetin inmesi; onunla amel etmen ve birincisini terk etmendir. Tenzilde: ﴿**ما نَنْسَخْ مِنْ آيةٍ أَو نُنْسِهَا نأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَو مِثْلِهَا**﴾; ikinci âyet **ناسخة**, birincisi **مَنسوخَة**dır. İbn Âmir okudu: ﴿**ما نُنْسِخْ من آية**﴾ nûnu damme ile; dörtlü **أَنسَخَ**tan. Ebû Ali el-Fârisî dedi: hemze, “bulma” içindir; **أَحْمَدْتُه** gibi: onu övülmüş buldum. Zemahşerî dedi: hemze, geçişli kılma içindir. Şeyhimiz onu tahkik etti. İbnü’l-A‘râbî dedi: **لنَّسْخ** şeyin şeyden değiştirilmesidir; o ise ondan başkasıdır. Ve Ferrâ ve Ebû Sa‘îd’den: Allah onu maymun olarak **نَسخَه** etti ve onu maymun olarak **مَسَخَه** etti: mânaca birdir. Ve kitabı **نَسَخَ**: onu karşılaştırma üzere yazdı. **التهذيب**’de: **النَّسخ**, bir kitabı bir kitaptan harf harf yazmandır; onu **كانْتَسَخَه** ve onu **اسْتَنْسَخَه**; ve yazan **ناسخ** ve **مُنْتَسِخ**tir. Ve kendisinden nakledilen yazılı: **النُّسْخَة** (damme ile); o, kendisinden kopyalanan asıldır. Tenzilde: ﴿**إِنّا كُنّا نَسْتَنْسخُ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُون**﴾: yani koruyucuların yazdığını **نستنسِخ** ederiz; böylece Allah Teâlâ katında sabit olur. **التهذيب**’de: yani onun **نَسْخ** edilmesini ve sabit kılınmasını emrederiz. Ve kovandaki şeyi **نَسَخَ**: onu başkasına çevirdi. Ve farzlar ve mirasta **التَّنَاسُخُ** ve **المُنَاسَخَةُ**: varislerin ardından varislerin ölmesidir; mirasın aslı mevcut olup taksim edilmemiştir; bu mecazdır. Ve aynı şekilde zamanların **تَناسُخُ**u: onların el değiştirmesidir; hadiste: “Bir nübüvvet olmadı ki mutlaka **تَنَاسَخَتْ**” yani bir hâlden bir hâle dönüştü; yani ümmetin işi ve hâllerinin değişmesi; bu mecazdır. Yahut bir asrın ardından başka bir asrın yok olup gitmesi. Ve bundan **الفِرقَةُ التَّنَاسُخِيَّةُ**: ruhların **تناسخ**unu ve dirilişin olmamasını söyleyen bir taifedir; bu mecazdır. Ve **بَلْدَةٌ نَسِيخَةٌ** ve **نُسَخِيَّةً** ( **جُهَنِيَّة** gibi): uzak. Ve **النُّسُوخ** (damme ile): Kâdisiyye’de bir yer.
