# نسر — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D8%B1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B3%D8%B1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D8%B1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: نسر

النسر: طائر معروف، زعم أبو حنيفة أنه من العتاق. قال ابن سيده: ولا أدري كيف ذلك. وقال الجوهري: يقال: النسر لا مخلب له وإنما له الظفر كظفر الدجاجة والغراب والرخمة، ثم إن الفتح الذي دل عليه كلام المصنف هو المشهور، وفي حاشية شيخ الإسلام زكريا على تفسير البيضاوي أن النسر مثلث النون والفتح أفصح وأشهر، قال شيخنا: وهو غريب جدا. ويقال: إنه إنما سمي النسر نسرا لأنه ينسر الشيء ويقتنصه، وفي بعض النسخ: ويبتلعه، ج في العدد القليل: أنسر، وفي التكثير نسور. في التنزيل العزيز  ولا يغوث ويعوق ونسرا  قال الجوهري: نسر: صنم كان لذي الكلاع بأرض حمير وكان يغوث لمذحج، ويعوق لهمدان من أصنام قوم نوح عليه السلام، وبه أراد العباس رضي الله عنه في قوله:
  بل نطفة تركب السفين وقد                      ألجم نسرا وأهله الغـرق قاله ابن الأثير وقال عمرو بن عبد الجن:
  أما ودماء لا تـزال كـأنـهـا                      على قنة العزى وبالنسر عندما من المجاز: النسران: كوكبان في السماء معروفان، على التشبيه بالنسر الطائر، يقال لكل واحد منهما نسر، ويصفونهما فيقولون: النسر الواقع، والنسر الطائر. النسر: لحمة صلبة في باطن الحافر كأنها حصاة أو نواة، أو هو ما ارتفع في باطن حافر الفرس من أعلاه، وقيل هو باطن الحافر، ج نسور، ومنه قولهم: حافر صلب النسور. وفي التهذيب: ونسر الحافر: لحمه، تشبهه الشعراء بالنوى، وقد أقتمها الحافر، وجمعه النسور، قال سلمة بن الخرشب:
  غدوت به تدافعني سبـوح                      فراش نسورها عجم جريم

  قال أبو سعيد: أرد بفراش نسورها حدها. وفراشة كل شيء: حده، فأراد أن ما يتقشر من نسورها مثل العجم وهو النوى. قال: والنسور: الشواخص اللواتي في بطن الحافر، شبهت بالنوى لصلابتها، وأنها لا تمس الأرض. النسر: الكشط، وقد نسره. النسر: نقض الجرح، كالتنسر. النسر: نتف الطائر اللحم بمنقاره، ينسره، بالكسر، وينسره، بالضم، نسرا، فيهما. والمنسر كمجلس ومنبر: منقاره الذي يستنسر به. ومنقار البازي ونحوه منسره. وقال أبو زيد: منسر الطائر: منقاره بكسر الميم، لا غير بقال نسره بمنسرة نسرا وفي الصحاح والمنسر لسباع الطير بمنزلة المنقار لغيرها. يقال: خرج في مقنب ومنسر، ومقانب ومناسر، المنسر من الخيل، بالوجهين: ما بين الثلاثة إلى العشرة، وقيل ما بين الثلاثين إلى الأربعين، أو من الأربعين إلى الخمسين، أو ما بين الأربعين إلى الستين، أو من المائة إلى المائتين. كل هذه الأقوال ذكرها ابن سيده. وفي حديث علي رضي الله عنه: كلما أظل عليكم منسر من مناسر أهل الشام أغلق كل رجل منكم بابه. المنسر أيضا: قطعة من الجيش تمر قدام الجيش الكبير، هكذا بالموحدة، وفي بعض النسخ: الكثير، بالمثلثة والأولى الصواب والميم زائدة. قال لبيد يرثي قتلى هوازن:
  سما لهم ابن الجعد حتى أصابهم                      بذي لجب كالطود ليس بمنسر والمنسر مثال المجلس لغة فيه، هكذا أنشده الجوهري. وقال الصاغاني: ولم أجده في شعره. وتنسر الحبل وانتسر طرفه: انتقض وانتشر. ونسره هو نسرا، ونسره: نشره. تنسر الجرح: انتشرت مدته لانتقاضه، قال الأخطل:
  يختلهن بحد أسمر ناهـل                      مثل السنان جراحه تتنسر تنسر الثوب والقرطاس: ذهبا شيئا بعد شيء، نقله الصاغاني، تنسرت النعمة عنه: تفرقت، نقله الصاغاني. والناسور بالسين والصاد: العرق الغبر الذي لا ينقطع، وهو عرق في باطنه فساد فكلما برأ أعلاه رجع غبرا فاسدا، ويقال أصابه غبر في عرقه، وأنشد:
  فهو لا يبرأ ما في صـدره                      مثل ما لا يبرأ العرق الغبر في الصحاح: الناسور، بالسين والصاد جميعا: علة تحدث في المآقي يسقي فلا ينقطع قال وعلة تحدث أيضا في اللثة ، وهو معرب. النسار، ككتاب: موضع، وقيل: جبال صغار، وقيل ماء لبني عامر بن صعصعة، له يوم كان لبني أسد وذبيان على جشم بن معاوية، قال بشر بن أبي حازم:
  فلما رأونا بالنسار كأنـنـا                      نشاص الثريا هيجته جنوبها

  وقال بعضهم النسار: جبل في ناحية حمى ضرية. ونسر بالفتح: ع بعقيق المدينة، وهو اسم غدير هناك، ذكره الزبير في كتاب العقيق، وقد جاء ذكره أيضا في شعر الحطيئة وأبي وجزة السعدي. نسر: جبلان ببلاد غني، وهما النسران، بين مكة وذات عرق، وقال الأصمعي: سألت رجلا من بني غني: أين النسار? فقال: هما نسران، وهما أبرقان من جانب الحمى، ولكن جمعا وجعلا موضعا واحدا. في المثل إن البغاث بأرضنا يستنسر، استنسر البغاث: صار كالنسر قوة، كذا نص الصحاح، وقال غيره: صار نسرا. ومعنى المثل أي أن الضعيف يصير قويا. وسفيان بن نسر بن زيد الخزرجي، بدري، وقيل هو حليف الأنصار. وتميم بن نسر بن عمرو الأنصاري، شهد أحدا، هكذا ضبطه ابن ماكولا بالنون والمهملة، وابنه كليب بن تميم استشهد باليمامة، صحابيان، رضي الله عنهما. ويحيى بن أبي بكير بن نسر أو بشر، بالموحدة والمعجمة، قاضي كرمان، وهو ثقة، وهو شيخ مالك صاحب المذهب، أكبر من يحيى بن بكير صاحب مالك. من المجاز: نسر فلانا، إذا وقع فيه وعابه، ومنه قولهم: ما زال ينقر فلانا وينسره، ويخذله ولا ينصره، أي يعيبه ويقع فيه. ونسير بن ذعلوق، كزبير، تابعي من بني ثور، كنيته أبو طعمة، يروي عن ابن عمر، عداده في أهل الكوفة، روى عنه الثوري، كذا لابن حبان في الثقات. نسير والد قطن شيخ مسلم. نسير: والد عائذ سمع علقمة بن مرثد. نسير والد سفر، بفتح السين وسكون الفاء، المحدثين، قلت: والصواب أن الأخير تابعي، كما حققه الحافظ. نسير: جد عبد الملك بن محمد المحدث، ذكره الحافظ. وقلعة نسير بن ديسم بن ثور بن عريجة بن محلم بن هلال بن ربيعة: حصن قرب نهاوند، قاله الحازمي، لأنه فتحها بعد نهاوند وكان معه بنو عجل وحنيفة فأقاموا مع النسير على القلعة، فسميت به. وناسر: ة ، بجرجان، منها الحسن بن أحمد المحدث الناسري الجرجاني مترجم في تاريخ حمزة السهمي. أبو الفضل محمد بن محمد الجرجاني الفقيه الناسري الحنفي، عن إسحاق بن أحمد الخزاعي وابن صاعد، وعنه أهل جرجان. والنسرين: بالكسر: ورد، م معروف، وهو ضرب من الرياحين، قال الأزهري: لا أدري أعربي أم لا. والنسارية، بالضم: العقاب، شبهت بالنسر، قاله ابن الأعرابي. ومما يستدرك عليه: نسر بالفتح: من مياه عقيل بالأعراف، لغمره. والنسر: جبل تهامي. ووادي النسور، بالقرب من بيت المقدس، ومنه السيد بدر بن بدران بن يعقوب بن مطر بن السيد زكي الدين سالم الحسيني العراقي وآل بيته. ومالك بن نسر، بالفتح، من ذريته أسماء بنت عميس الخثعمية وجماعة من آل بيتهم. وعمرو بن حوتقة بن نسر الحرشي شهد قتال الفرس مع سعد، وحوشب بن نسر بن زياد الجعفري وغيره. وكزبير: نسير بن ثور، كان في أصحاب سعد بن أبي وقاص، ونسير بن يحيى مولى عثمان بن حبيب، ونسير بن عمرو العجلي، كان على مقدمة سهيل بن عدي، حين غزا كرمان، ذكره سيف. وقد سمت العرب ناسرا. والأنسر: براق بيض في وضح الحمى بين العناقة والأودية والجثجاثة ومذعا الكور وهي مياه لغني وكلاب، والأكثر أنه جبل. وقال أبو عبيدة: والنسار: أجبل متجاورة يقال لها الأنسر وهي النسار. والنسر، بالفتح: ضيعة بنيسابور، منها عبد الله بن أحمد بن عبد الله النسري، قدم دمشق وسمع بها أبا محمد بن أبي نصير، روى عنه علي بن الخضر السلمي وغيره، هكذا نقله ياقوت من تاريخ ابن عساكر.

### Türkçe

**النسر**: bilinen bir kuş; Ebû Hanîfe onun **العتاق**’tan olduğunu iddia etti. İbn Sîde dedi ki: Ben bunun nasıl olduğunu bilmiyorum. Cevherî dedi ki: Denilir ki: **النسر**’in pençesi yoktur; ancak tavuğun, karganın ve **الرخمة**’nin tırnağı gibi tırnağı vardır. Sonra, musannifin sözünün delâlet ettiği fetha meşhurdur; Şeyhülislâm Zekeriyyâ’nın Beyzâvî tefsiri üzerine hâşiyesinde, **النسر**’in **النون**’u üç türlü (harekeli) olduğu, fethanın daha fasih ve daha meşhur olduğu vardır. Şeyhimiz dedi ki: Bu pek gariptir. Ve denilir ki: Ona ancak **النسر** adı verildi; çünkü o şeyi **ينسر** eder ve onu avlar. Bazı nüshalarda: “ve onu yutar” (vardır). Az sayıda çoğulda: **أنسر**; çoklukta **نسور**. Aziz tenzilde: “... ve **نسرا**”. Cevherî dedi ki: **نسر**: Himyer diyarında Zü’l-Kilâ‘’a ait bir put idi; **يغوث** Mezḥic’e, **يعوق** Hemdân’a (aitti); Nûh kavminin putlarındandı. Abbas رضي الله عنه şu sözünde bununla kastetti:
  بل نطفة تركب السفين وقد                      ألجم نسرا وأهله الغـرق
Bunu İbnü’l-Esîr söyledi. Amr b. Abdülcen dedi ki:
  أما ودماء لا تـزال كـأنـهـا                      على قنة العزى وبالنسر عندما

Mecazdan: **النسران**: gökte bilinen iki yıldız; uçan **النسر**’e benzetme üzere. Onların her birine **نسر** denilir; onları vasfederler ve derler ki: **النسر الواقع** ve **النسر الطائر**. **النسر**: toynağın iç tarafında sert bir et; sanki bir çakıl taşı yahut bir çekirdek gibidir; yahut atın toynağının iç tarafında üst tarafından yükselen şeydir. Ve denildi ki: O, toynağın iç tarafıdır. Çoğulu **نسور**. Ondandır onların sözü: **حافر صلب النسور**. **التهذيب**’de: **ونسر الحافر**: onun eti; şairler onu çekirdeğe benzetirler; toynak onu karartmıştır. Onun çoğulu **النسور**’dur. Seleme b. el-Hurşub dedi ki:
  غدوت به تدافعني سبـوح                      فراش نسورها عجم جريم

Ebû Saîd dedi ki: **بفراش نسورها** ile onun keskinliğini kastetti. Her şeyin **فراشة**’si: onun keskinliğidir. Böylece, **نسورها**’sından soyulan şeyin, **العجم** gibi olduğunu kastetti; o da çekirdektir. Dedi ki: **النسور**: toynağın karnında olan çıkıntılardır; sertlikleri sebebiyle çekirdeğe benzetildi; ve onların yere temas etmemesi (sebebiyle). **النسر**: kazıma; onu **نسره** etti. **النسر**: yaranın sökülmesi; **التنسر** gibi. **النسر**: kuşun eti gagasıyla yolması; onu **ينسره** (kesre ile) ve **ينسره** (damme ile) **نسرا** (iki vecihte). **المنسر** (meclis ve minber vezninde): onun, onunla **يستنسر** ettiği gagasıdır. Doğanın gagası ve benzerinin **منسره**’si. Ebû Zeyd dedi ki: Kuşun **منسر**’i: mîm’in kesresiyle onun gagasıdır; başka değil. “Onu **بمنسرة** ile **نسرا** etti” denilir. **الصحاح**’ta: **المنسر** yırtıcı kuşlar için, diğerleri için gaga mesabesindedir. Denilir ki: **خرج في مقنب ومنسر**; ve **مقانب** ve **مناسر**. Atlardan **المنسر** (iki vecihle): üç ile on arası; ve denildi ki: otuz ile kırk arası; yahut kırk ile elli arası; yahut kırk ile altmış arası; yahut yüz ile iki yüz arası. Bu sözlerin hepsini İbn Sîde zikretti. Ali رضي الله عنه hadîsinde: “Şam ehlinin **مناسر**’inden bir **منسر** her ne zaman üzerinize gölge etse, sizden her adam kapısını kapatsın.” **المنسر** ayrıca: büyük ordunun önünden geçen ordudan bir parça; işte böyle, **بالموحدة** ile. Bazı nüshalarda: **الكثير** (vardır), **بالمثلثة** ile; birincisi doğrudur ve mîm ziyadedir. Lebîd, Hevâzin’in öldürülenlerine mersiye olarak dedi ki:
  سما لهم ابن الجعد حتى أصابهم                      بذي لجب كالطود ليس بمنسر
**المنسر** meclis misali, onda bir lugattır; Cevherî onu böyle inşâd etti. Sâğânî dedi ki: Onu şiirinde bulmadım. **تنسر الحبل** ve **انتسر طرفه**: bozuldu ve yayıldı. Onu **نسرا** etti; ve onu **نسره**: onu **نشره** etti. **تنسر الجرح**: bozulması sebebiyle irin’i yayıldı. Ahtal dedi ki:
  يختلهن بحد أسمر ناهـل                      مثل السنان جراحه تتنسر
**تنسر الثوب والقرطاس**: şey şey, parça parça gitti. Sâğânî nakletti. **تنسرت النعمة عنه**: dağıldı. Sâğânî nakletti. **الناسور** sîn ile ve sâd ile: kesilmeyen **العرق الغبر**; o, içinde bozukluk olan bir damardır; üstü her ne zaman iyileşse, bozuk **غبر** olarak geri döner. Ve denilir ki: Damarında **غبر** isabet etti. Ve inşâd etti:
  فهو لا يبرأ ما في صـدره                      مثل ما لا يبرأ العرق الغبر
**الصحاح**’ta: **الناسور** sîn ile ve sâd ile birlikte: göz pınarlarında meydana gelen bir illet; akar, kesilmez. Dedi ki: diş etinde de meydana gelen bir illet; ve o, muarrebdir. **النسار** (kitap gibi): bir yer; ve denildi ki: küçük dağlar; ve denildi ki: Benî Âmir b. Sa‘sa‘a’ya ait bir su; Benî Esed ve Zübyân’ın, Cuşem b. Muâviye üzerine (savaştığı) bir günü vardır. Bişr b. Ebî Hâzim dedi ki:
  فلما رأونا بالنسار كأنـنـا                      نشاص الثريا هيجته جنوبها

Bazıları dedi ki: **النسار**: Ḥımâ Ḍariyye tarafında bir dağ. **نسر** fetha ile: Medine’nin **عقيق**’inde bir yer; orada bir göletin adıdır. Zübeyr onu **كتاب العقيق**’te zikretti; onun zikri Hutay’e ve Ebû Vecze es-Sa‘dî’nin şiirinde de gelmiştir. **نسر**: Ganî diyarında iki dağ; onlar **النسران**’dır; Mekke ile Zât ‘Irḳ arasındadır. Asma‘î dedi ki: Benî Ganî’den bir adama sordum: **النسار** nerede? Dedi ki: Onlar iki **نسران**’dır; ḥımâ tarafında iki **أبرقان**’dır; fakat cem‘ edildi ve tek bir yer kılındı. Meselde: “Şüphesiz **البغاث** bizim toprağımızda **يستنسر**.” **استنسر البغاث**: güç bakımından **النسر** gibi oldu; **الصحاح**’ın nassı böyledir. Başkası dedi ki: **نسرا** oldu. Meselin manası: zayıfın güçlü olmasıdır. Sufyân b. **نسر** b. Zeyd el-Hazrecî: Bedrî; ve denildi ki: Ensâr’ın halîfidir. Temîm b. **نسر** b. Amr el-Ensârî: Uhud’a katıldı; İbn Mâkûlâ onu **بالنون والمهملة** ile böyle ضبط etti. Onun oğlu Küleyb b. Temîm Yemâme’de şehid oldu. İkisi de sahâbîdir; رضي الله عنهما. Yahyâ b. Ebî Bekîr b. **نسر** yahut Bişr, **بالموحدة والمعجمة** ile: Kirmân kadısı; o sika’dır; o, mezhep sahibi Mâlik’in şeyhidir; Mâlik’in sahibi Yahyâ b. Bekîr’den daha büyüktür. Mecazdan: **نسر فلانا**: ona düştü ve onu ayıpladı. Ondandır onların sözü: “Falanı **ينقر** etmeyi ve onu **ينسره** etmeyi sürdürdü; onu yüzüstü bırakır ve ona yardım etmez”; yani onu ayıplar ve ona düşer. **نسير** b. Zü‘alûḳ (Zübeyr gibi): Benî Sevr’den bir tâbiî; künyesi Ebû Tu‘me; İbn Ömer’den rivayet eder; sayımı Kûfe ehlindedir; ondan Sevrî rivayet etti; İbn Hibbân’ın **الثقات**’ında böyledir. **نسير**: Ḳaṭan’ın babası; Müslim’in şeyhi. **نسير**: ‘Âiz’in babası; ‘Alḳame b. Merṯed’i işitti. **نسير**: Sefer’in babası; sîn’in fethası ve fâ’nın sükûnu ile; muhaddislerdendir. Dedim ki: Doğrusu, sonuncu tâbiîdir; hâfızın tahkik ettiği gibi. **نسير**: muhaddis Abdülmelik b. Muhammed’in dedesi; hâfız onu zikretti. **قلعة نسير** b. Dîsem b. Sevr b. ‘Arîce b. Muḥlim b. Hilâl b. Rabî‘a: Nehâvend yakınında bir hisar; Hâzimî söyledi; çünkü onu Nehâvend’den sonra fethetti; onunla birlikte Benû ‘Acl ve Hanîfe vardı; **النسير** ile kalede ikamet ettiler; böylece onunla adlandırıldı. **ناسر**: Cürcân’da bir köy; ondan, Hamza es-Sehmî’nin tarihinde tercümesi olan muhaddis Hasan b. Ahmed en-Nâsirî el-Cürcânî (vardır). Ebü’l-Faḍl Muhammed b. Muhammed el-Cürcânî, fakih, en-Nâsirî, Hanefî: İshâk b. Ahmed el-Huzâ‘î ve İbn Ṣâ‘id’den; ondan da Cürcân ehli (rivayet etti). **النسرين** kesre ile: gül; bilinen bir şey; reyhânların bir türüdür. Ezherî dedi ki: Arapça mı değil mi bilmiyorum. **النسارية** damme ile: kartal; **النسر**’e benzetildi. İbnü’l-A‘râbî söyledi. Üzerine istidrâk olunanlardandır: **نسر** fetha ile: Aḳîl’in **الأعراف**’taki sularından; **لغمره** için. **النسر**: Tihâme’de bir dağ. **وادي النسور**: Beytülmakdis yakınında; ondan seyyid Bedr b. Bedrân b. Ya‘kūb b. Maṭar b. seyyid Zekiyyüddîn Sâlim el-Ḥüseynî el-‘Irâḳî ve âl-i beyti. Mâlik b. **نسر** fetha ile: onun zürriyetinden Esmâ bint ‘Umeys el-Ḫaṯ‘amiyye ve onların âl-i beytinden bir cemaat. Amr b. Ḥûtaka b. **نسر** el-Ḥurşî, Sa‘d ile birlikte Farslarla savaşmayı gördü; ve Ḥûşeb b. **نسر** b. Ziyâd el-Ca‘ferî ve başkası. Ve Zübeyr gibi: **نسير** b. Sevr; Sa‘d b. Ebî Vaḳḳâṣ’ın ashabı içinde idi. Ve **نسير** b. Yahyâ, Osman b. Ḥabîb’in mevlâsı. Ve **نسير** b. Amr el-‘Aclî; Kirmân’a gazâ ettiğinde Süheyl b. ‘Adî’nin öncü kuvveti üzerindeydi; Seyf zikretti. Araplar **ناسر** adını da vermiştir. **الأنسر**: ḥımâ açıklığında, **العناقة** ile vadiler ve **الجثجاثة** ve **مذعا الكور** arasında beyaz parıltılar; bunlar Ganî ve Kilâb’a ait sulardır; çoğunlukla onun bir dağ olduğu (söylenir). Ebû Ubeyde dedi ki: **النسار**: birbirine yakın dağlardır; onlara **الأنسر** denilir; onlar **النسار**’dır. **النسر** fetha ile: Nîsâbûr’da bir çiftlik; ondan Abdullah b. Ahmed b. Abdullah en-Nesrî; Dımaşk’a geldi ve orada Ebû Muhammed b. Ebî Naṣîr’den semâ‘ etti; ondan Ali b. el-Ḫıḍr es-Sülemî ve başkası rivayet etti; Yâkūt bunu İbn ‘Asâkir tarihinden böyle nakletti.
