# نسس — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D8%B3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B3%D8%B3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D8%B3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: نسس

النَّسُّ: المَضاءُ في كل شيء، وخص بعضهم به السرعة في الوِرْدِ؛ قال
سَوْقي حُدائي وصَفيري النَّسُّ
الليث: النس لزوم المَضاء في كل أَمر وهو سرعة الذهاب لوِرْدِ الماء خاصة:
وبَلَد تُمْسي قَطاهُ نُسَّا
قال الأَزهري: وهم الليث فيما فَسَّر وفيما احتج به، أَما النَّسُّ (*
قوله «أَما النس إلخ» لم يأت بمقابل أَما، وهو بيان الوهم فيما احتج به وسيأتي بيانه عقب إِعادة الشطر المتقدم.) فإِن شمراً قال: سمعت ابن الأَعرابي يقول: النَّس السوق الشديد، والتَّنْساس السير الشديد؛ قال الحطيئة:وقَدْ نَظَرْتُكمُ إِيناءَ صادِرَةٍ
لِلْخِمْسِ، طال بها حَوْزي وتَنْساسي
لَمّا بَدا ليَ مِنْكُم عَيْبُ أَنْفُسِكُمْ،
ولم يَكُنْ لِجِراحي عِنْدَكُمْ آسِي،
أَزْمَعْتُ أَمْراً مُرْيِحاً من نَوالِكُمُ
ولَنْ تَرى طارِداً لِلْمَرْءِ كالْياسِ
(* لهذه الأبيات رواية أِخرى
تختلف عن هذه الرواية.)
يقول: انتظرتكم كما تَنْتظر الإِبلُ الصادرة التي ترد الخِمْس ثم تُسْقى لتَصْدُر. والإِيناءُ: الانتظار. والصادرة، الراجعة عن الماء؛ يقول: انتظرتكم كما تَنْتظرُ هذه الإِبلُ الصادرةُ الإِبل الخوامسَ لتشرب معها. والحَوْز: السوق قليلاً قليلاً. والتَّنْساس: السوق الشديد، وهو أَكثر من الحَوْز. ونَسْنَس الطائر إِذا أَسرع في طَيَرانِه. ونَسَّ الإِبل يَنُسُّها نَسّاً ونَسْنَسَها: ساقها؛ والمِنَسَّةُ منه، وهي العصا التي تَنُسُّها بها، على مِفْعَلةٍ بالكسر، فإِن همزت كان من نَسَأْتُها، فأَما المِنْسَأَة
(* قوله «فان همزت إلخ، وقوله فأَما المنسأة إلخ» كذا بالأَصل.) التي هي العصا فمن نَسَأْتُ أُ سُقْتُ. وقال أَبو زيد: نَسَّ الإِبلَ أَطلقها وحَلَّها. الكسائي: نَسَسْتُ الناقةَ والشاة أَنُسُّها نَسّاً إِذا زجرتها فقلت لها: إِسْ إِسْ؛ وقال غيره: أَسَسْتُ؛ وقال ابن شميل: نَسَّسْتُ الصبي تَنْسِيساً، وهو أَن تقول له: إِسْ إِسْ ليبولَ أَو يَخْرَأَ. الليث: النَّسِيسَةُ في سرعة الطَيران. يقال: نَسْنَسَ ونَصْنَصَ. والنَّسُّ: اليُبْس، ونَسَّ اللحمُ والخبزُ يَنُسُّ ويَنِسُّ نُسُوساً ونَسِيساً: يبس؛ قال:
وبَلَد تُمْسِي قَطاهُ نُسَّا
أَي يابسة من العطش. والنَّسُّ ههنا ليس من النَّسِّ الذي هو بمعنى السوق ولكنها القطا التي عطشت فكأَنها يَبِست من شدة العطش. ويقال: جاءنا بخبز ناسٍّ وناسَّةٍ
(* قوله «ناس وناسة» كذا بالأصل.) وقد
نَسَّ الشيءُ يَنُسُّ ويَنِسُّ نَسّاً. وأَنْسَسْتُ الدابة: أَعطشتها. وناسَّةٌ والنَّاسَّة؛ الأَخيرة عن ثعلب: من أَسماء مكة لقلة مائها، وكانت العرب تسمي مكة النَّاسَّة لأَن من بغى فيها أَو أَحدث فيها حدثاً أَخرج عنها فكأَنها ساقته ودفعته عنها؛ وقال ابن الأَعرابي في قول العجاج:حَصْبَ الغُواةِ العَوْمَجَ المَنْسُوسا
قال: المَنْسُوسُ المطرود والعَوْمَجُ الحية.
والنَّسِيسُ: المَسوق؛ ومنه حديث عمر، رضي اللَّه عنه: أَنه كان يَنُسُّ أَصحابه أَي يمشي خلفهم. وفي النهاية: وفي ضفته، صلى اللَّه عليه وسلم، كان يَنُسُّ أَصحابه أَي يسوقهم يقدِّمهم ويمشي خلفهم. والنَّسُّ: السوق الرقيق. وقال شمر: نَسْنَسَ ونَسَّ مثل نَشَّ ونَشْنَشَ، وذلك إِذا ساق وطرد، وحديث عمر: كان يَنُسُّ الناس بعد العشاء بالدِّرَّة ويقول: انصرفوا إِلى بيوتكم؛ ويروى بالشين، وسيأْتي ذكره. ونَسَّ الحطبُ يَنِسُّ نُسُوساً: أَخرجت النار زَبَدَه على رأْسه، ونَسِيسه: زَبَدُه وما نَسَّ منه. والنَّسِيسُ والنَّسِيسَة: بقية النَّفْسِ ثم استعمل في سِواه؛ وأَنشد أَبو عبيد لأَبي زبيد الطائي يصف أَسداً:
إِذا عَلِقَتْ مَخالِبُه بِقِرْنٍ،
فَقَدْ أَوْدى، إِذا بَلَغَ النَّسِيس
كأَنَّ، بنحره وبمنكبيه،
غَبِيراً باتَ تَعْبَؤُهُ عَرُوس
وقال: أَراد بقية النفس بقية الروح الذي به الحياة، سمي نَسيساً لأَنه يساق سوقاً، وفلان في السِّياق وقد ساق يَسُوق إِذا حَضَرَ رُوحَه الموتُ. ويقال: بلغ من الرجل نَسِيسُه إِذا كان يموت، وقد أَشرف على ذهاب نَكِيثَتِه وقد طُعِنَ في حَوْصِه مثله. وفي حديث عمر: قال له رجل شَنَقْتُها بِجَبُوبَة حتى سكن نَسِيسُها أَي ماتت.والنَّسِيسُ: بقية النفس. ونَسِيس الإِنسانِ وغيره ونَسْناسه، جميعاً: مجهوده، وقيل: جهده وصبره؛ قال: ولَيْلَةٍ ذاتِ جَهامٍ أَطْباقْ،
قَطَعْتُها بِذاتِ نَسناسٍ باقْ
النَّسْناسُ: صبرها وجهدها؛ قال أَبو تراب: سمعت الغنوي يقول: ناقة ذات نَسْناسٍ أَي ذات سير باقٍ، وقيل: النَّسِيسُ الجهد وأَقصى كل شيء. الليث: النَّسِيسُ غاية جهد الإِنسان؛ وأَنشد:
باقي النَّسِيسِ مُشْرِفٌ كاللَّدْنِ
ونَسَّت الجُمَّةُ: شَعِثَتْ. والنَّسْنَسَةُ: الضعف.
والنِّسْناس والنَّسْناس: خَلْقٌ في صورة الناس مشتق منه لضعف خلقهم. قال كراع: النِّسْناسُ والنَّسناس فيما يقال دابة في عِدادِ الوحش تصاد وتؤكل وهي على شكل الإِنسان بعين واحدة ورجل ويد تتكلم مثل الإِنسان. الصحاح: النِّسْناس والنَّسْناس جنس من الخلق يَثبُ أَحَدُهم على رِجْلٍ واحدةٍ. التهذيب: النِّسْناسُ والنَّسْناس خَلْق على صورة بني آدم أَشبهوهم في شيء وخالفوهم في شيء وليسوا من بني آدم، وقيل: هم من بني آدم. وجاء في حديثٍ: أَنَّ حَيّاً من قوم عاد عَصَوْا رسولهم فمسخهم اللَّه نَسْناساً، لكل إِنسان منهم يد ورجل من شِقٍّ واحد، يَنْقُزُون كما يَنْقُزُ الطائر ويَرْعَوْن كما ترعى البهائم، ونونها مكسورة وقد تفتح. وفي الحديث عن أَبي هريرة قال: ذهب الناس وبقي النِّسْناسُ، قيل: مَنِ النِّسْناسُ؟ قال: الذين يتشبهون بالناس وليسوا من الناس، وقيل: هم يأْجوج ومأْجوج. ابن الأَعرابي: النُّسُسُ الأُصول الرديّئَة. وفي النوادر: ريح نَسْناسَةٌ وسَنْسَانَةٌ بارِدَةٌ، وقد نَسْنَسَتْ وسَنْسَنَتْ إِذا هبت هبوباً بارداً. ويقال: نَسْناسٌ مِن دُخان وسَنْسانٌ يريد دخان نار.
والنَّسِيسُ: الجوع الشديد. والنِّسْناسُ، بكسر النون: الجوع الشديد؛ عن ابن السكيت، وأَما ابن الأَعرابي فجعله وصفاً وقال: جُوعٌ نِسْناسٌ، قال: ونعني به الشديد؛ وأَنشد:
أَخْرَجَها النِّسْناسُ من بَيْت أَهْلِها
وأَنشد كراع:
أَضَرَّ بها النِّسْناسُ حتى أَحَلَّها
بِدارِ عَقِيلٍ، وابْنُها طاعِمٌ جَلْدُ
أَبو عمرو: جوع مُلَعْلِعٌ ومُضَوِّرٌ ونِسْناسٌ ومُقَحِّزٌ ومُمَشْمِش بمعنى واحد.
والنَّسِيسَةُ: السعي بين الناس. الكلابي: النَّسِيسة الإيِكالُ بين الناس. والنَّسائسُ: النَّمائم. يقال: آكَلَ بين الناس إِذا سعى بينهم بالنَّمائم، وهي النَّسائِسُ جمع نَسِيسة. وفي حديث الحجاج: من أَهل الرَّسِّ والنَّسِّ، يقال: نَسَّ فلان لفلان إِذا تَخَبَّر. والنَّسِيسَة: السِّعاية.

### Türkçe

**النَّسُّ**: her şeyde ilerleyiştir; bazıları onu **الوِرْدِ**’de (suya varışta) sürate tahsis etti;
dedi:
Sürüşüm, **حُدائي**’m ve ıslığım **النَّسُّ**’tür.

**الليث**: **النس** her işte ilerleyişe yapışıp kalmaktır; ve o, özellikle suya varış için gidişin süratidir:
ve:
“Ve bir belde ki, akşamlar onun **قَطاهُ**’u **نُسَّا** olur.”

**الأَزهري** dedi: **الليث**’te, tefsir ettiği şeyde ve onunla delil getirdiği şeyde vehim vardır; أما **النَّسُّ**
(* “أما النس إلخ” sözü: “أما”ya mukabil bir şey getirmedi; bu, delil getirdiği şeydeki vehmin beyanıdır; ve onun beyanı, önceki yarım mısraın iadesinin ardından gelecektir.) çünkü **شمراً** dedi: **ابن الأَعرابي**’yi şöyle derken işittim: **النَّس** şiddetli sürüştür; **التَّنْساس** şiddetli yürüyüştür; **الحطيئة** dedi:
“Ve sizi, **صادِرَةٍ**’nin **إِيناءَ**’sı (bekleyişi) gibi gözledim
**لِلْخِمْسِ** için; onunla **حَوْزي**’m ve **تَنْساسي**’m uzadı.
Sizde, nefislerinizin ayıbı bana görününce,
ve yaralarıma sizin yanınızda bir **آسِي** olmadı,
sizin **نَوالِكُمُ**’dan rahatlatıcı bir işe azmettim,
ve kişi için **الْياسِ** gibi bir kovucu görmeyeceksin.”
(* Bu beyitlerin başka bir rivayeti vardır; bu rivayetten farklıdır.)

Der ki: sizi, **الخِمْس**’e varan sonra sulanıp dönmek için suya gelen **الصادرة** develerin beklediği gibi bekledim. **الإِيناءُ**: bekleyiştir. **الصادرة**: sudan dönen. Der ki: sizi, bu **الصادرة** develerin, onlarla birlikte içsin diye **الخوامس** develeri beklediği gibi bekledim. **الحَوْز**: azar azar sürüştür. **التَّنْساس**: şiddetli sürüştür; ve o, **الحَوْز**’dan daha fazladır. Kuş **نَسْنَس** eder, uçuşunda sürat edince. Ve **نَسَّ** develeri **يَنُسُّها** **نَسّاً** ve **نَسْنَسَها**: onları sürdü; ondan **المِنَسَّةُ** vardır; o, onunla onları **تَنُسُّ** ettiğin asadır; kesre ile **مِفْعَلة** üzerinedir; eğer hemzelersen **نَسَأْتُها**’dandır; فأَما **المِنْسَأَة**
(* “فان همزت إلخ، وقوله فأَما المنسأة إلخ” sözü: asılda böyledir.)
ki o asa ise, **نَسَأْتُ**’tan (yani) “sürdüm”dendir. **أَبو زيد** dedi: **نَسَّ** develeri: onları salıverdi ve çözdü. **الكسائي**: **نَسَسْتُ** dişi deveyi ve koyunu **أَنُسُّها** **نَسّاً**: onu azarlayıp ona “**إِسْ إِسْ**” dediğim zaman. Başkası dedi: **أَسَسْتُ**. **ابن شميل** dedi: **نَسَّسْتُ** çocuğu **تَنْسِيساً**: ve o, ona “**إِسْ إِسْ**” demendir; işesin yahut dışkılasın diye.

**الليث**: **النَّسِيسَةُ** uçuş süratindedir. Denir: **نَسْنَسَ** ve **نَصْنَصَ**.

Ve **النَّسُّ**: kuruluk; et ve ekmek **نَسَّ** eder, **يَنُسُّ** ve **يَنِسُّ** **نُسُوساً** ve **نَسِيساً**: kurudu; dedi:
“Ve bir belde ki, akşamlar onun **قَطاهُ**’u **نُسَّا** olur.”
Yani susuzluktan kuru. Burada **النَّسُّ**, sürüş manasındaki **النَّسِّ**’ten değildir; bilakis o, susayan **القطا**’dır; sanki şiddetli susuzluktan kurumuş gibidir.

Ve denir: bize **ناسٍّ** ve **ناسَّةٍ** ekmek getirdi
(* “ناس وناسة” sözü: asılda böyledir.) ve şey **نَسَّ** eder, **يَنُسُّ** ve **يَنِسُّ** **نَسّاً**. Ve **أَنْسَسْتُ** biniti: onu susattım. Ve **ناسَّةٌ** ve **النَّاسَّة**; sonuncusu **ثعلب**’den: suyu az olduğu için Mekke’nin adlarındandır; Araplar Mekke’yi **النَّاسَّة** diye adlandırırdı; çünkü onda azgınlık eden yahut onda bir hadise çıkaran kimse ondan çıkarılır; sanki onu ondan sürmüş ve ondan itmiş gibidir. **ابن الأَعرابي**, **العجاج**’ın sözü hakkında dedi:
“**الغُواةِ**’nin çakılı; **العَوْمَجَ** **المَنْسُوسا**”
dedi: **المَنْسُوسُ** kovulmuş olandır; **العَوْمَجُ** yılandır.

Ve **النَّسِيسُ**: sürülmüş olan; ondan, **عمر**’in hadisi (Allah ondan razı olsun): o, **يَنُسُّ** ederdi ashabını; yani onların arkasından yürürdü. **النهاية**’de: ve onun yanında, صلى الله عليه وسلم, o, **يَنُسُّ** ederdi ashabını; yani onları sürerdi, onları öne geçirir ve arkasından yürürdü. Ve **النَّسُّ**: ince sürüştür. **شمر** dedi: **نَسْنَسَ** ve **نَسَّ**, **نَشَّ** ve **نَشْنَشَ** gibidir; bu, sürdüğü ve kovduğu zamandır. **عمر**’in hadisi: o, yatsıdan sonra insanları **يَنُسُّ** ederdi **بالدِّرَّة** ile ve derdi: evlerinize dönün; **بالشين** ile de rivayet edilir; ve onun zikri gelecektir. Ve odun **نَسَّ** eder, **يَنِسُّ** **نُسُوساً**: ateş onun köpüğünü başında çıkardı; ve onun **نَسِيس**’i: onun köpüğü ve ondan **نَسَّ** eden şeydir.

Ve **النَّسِيسُ** ve **النَّسِيسَة**: nefesin bakiyesidir; sonra onun dışındakinde kullanıldı. **أَبو عبيد**, **أَبي زبيد الطائي**’den, bir aslanı vasfederken şöyle inşad etti:
“Pençeleri bir boynuza iliştiğinde,
artık helâk olmuştur; **النَّسِيس**’e ulaştığında.
Sanki, gerdanında ve omuzlarında,
bir toz vardır; onu bir gelin geceleyin doldurur.”
Dedi: nefesin bakiyesini, hayatın kendisiyle olduğu ruhun bakiyesini kastetti; **نَسيساً** diye adlandırıldı; çünkü sürülür gibi sürülür. Ve falan **السِّياق**’tadır; ve **ساق يَسُوق** eder: ölüm onun ruhuna hazır olduğunda. Ve denir: adamdan onun **نَسِيسُه** ulaştı; öldüğü zaman; ve onun **نَكِيثَتِه**’sinin gitmesine yaklaşmıştır; ve **حَوْصِه**’unda mızraklanmış olmuştur; onun benzeri. **عمر**’in hadisinde: bir adam ona dedi: onu **بِجَبُوبَة** ile boğazladım; ta ki onun **نَسِيسُها**’sı sakinleşti; yani öldü. Ve **النَّسِيسُ**: nefesin bakiyesidir. Ve insanın ve başkasının **نَسِيس**’i ve **نَسْناسه**’si, ikisi birlikte: onun takatidir; ve denildi: onun gayreti ve sabrıdır; dedi:
“Kat kat bulutlu bir gece,
onu, baki bir **نَسناس** sahibiyle kestim.”
**النَّسْناسُ**: onun sabrı ve gayreti. **أَبو تراب** dedi: **الغنوي**’yi şöyle derken işittim: **نَسْناسٍ** sahibi bir deve; yani baki bir yürüyüş sahibi; ve denildi: **النَّسِيسُ** gayrettir ve her şeyin en uç noktasıdır. **الليث**: **النَّسِيسُ** insanın gayretinin nihayetidir; ve inşad etti:
“Baki **النَّسِيس**; **اللَّدْن** gibi yüksekten bakan.”

Ve **نَسَّت** **الجُمَّةُ**: dağınık oldu. Ve **النَّسْنَسَةُ**: zayıflıktır.

Ve **النِّسْناس** ve **النَّسْناس**: insanların suretinde bir yaratılıştır; onların yaratılışının zayıflığından ondan türetilmiştir. **كراع** dedi: **النِّسْناسُ** ve **النَّسناس** denildiğine göre, vahşîler sayısında bir hayvandır; avlanır ve yenir; ve insan şeklindedir; tek göz, bir ayak ve bir el ile; insan gibi konuşur. **الصحاح**: **النِّسْناس** ve **النَّسْناس** bir yaratık cinsidir; onların birisi tek ayak üzerinde sıçrar. **التهذيب**: **النِّسْناسُ** ve **النَّسْناس** بني آدم suretinde bir yaratılıştır; bir şeyde onlara benzediler ve bir şeyde onlara muhalefet ettiler; ve onlar بني آدم’dan değildir; ve denildi: onlar بني آدم’dandır. Ve bir hadiste geldi: عاد قومundan bir kabile, resullerine isyan etti; Allah onları **نَسْناساً**’a çevirdi; onların her insanı için tek bir taraftan bir el ve bir ayak vardır; kuşun sıçradığı gibi **يَنْقُزُون** ederler; ve hayvanların otladığı gibi **يَرْعَوْن** ederler. Ve onun **نون**’u kesrelidir; ve bazen fetha da olur. Ve **أَبي هريرة**’den hadiste: insanlar gitti ve **النِّسْناسُ** kaldı. Denildi: **النِّسْناسُ** kimdir? Dedi: insanlara benzeyenlerdir; ve insanlardan değildirler. Ve denildi: onlar **يأْجوج** ve **مأْجوج**’dur. **ابن الأَعرابي**: **النُّسُسُ** kötü asıllardır. **النوادر**’de: soğuk bir rüzgâr **نَسْناسَةٌ** ve **سَنْسَانَةٌ**; ve **نَسْنَسَتْ** ve **سَنْسَنَتْ**: soğuk bir esişle estiği zaman. Ve denir: dumandan bir **نَسْناسٌ** ve bir **سَنْسانٌ**; ateş dumanını kasteder.

Ve **النَّسِيسُ**: şiddetli açlıktır. Ve **النِّسْناسُ**, **النون**’un kesresiyle: şiddetli açlıktır; **ابن السكيت**’ten. أما **ابن الأَعرابي** ise onu vasıf yaptı ve dedi: **جُوعٌ نِسْناسٌ**; dedi: ve onunla şiddetliyi kastediyoruz; ve inşad etti:
“Onu, **النِّسْناسُ** ehlinin evinden çıkardı.”
Ve **كراع** inşad etti:
“**النِّسْناسُ** ona zarar verdi; ta ki onu yerleştirdi
**عَقِيلٍ** diyarında; ve oğlu yiyen, dayanıklı.”
**أَبو عمرو**: **جوع مُلَعْلِعٌ** ve **مُضَوِّرٌ** ve **نِسْناسٌ** ve **مُقَحِّزٌ** ve **مُمَشْمِش**; tek manadadır.

Ve **النَّسِيسَةُ**: insanlar arasında koşuşturmadır. **الكلابي**: **النَّسِيسة** insanlar arasında **الإيِكالُ**’dır. Ve **النَّسائسُ**: **النَّمائم**’dir. Denir: insanlar arasında **آكَلَ** etti; aralarında **بالنَّمائم** ile koşuşturduğu zaman; ve o, **نَسِيسة**’nin çoğulu olan **النَّسائِسُ**’tir. **الحجاج**’ın hadisinde: **الرَّسِّ** ve **النَّسِّ** ehlindendir. Denir: falan, falan için **نَسَّ** etti; haber araştırdığı zaman. Ve **النَّسِيسَة**: **السِّعاية**’dır.
