# نسف — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%81/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B3%D9%81/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%81.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: نسف

نسف البناء ينسفه نسفا: قلعة من أصله ومنه قوله تعالى:  فقل ينسفها ربى نسفا  أي يقلعها من أصولها، نقله الجوهري عن أبي زيد، وهو مجاز. ونسف البعير النبت كذلك: أي قلعه بفيه من الأرض بأصله، كانتسفه فيهما قال أبو النجم:
  وانتسف الجالب من أندابـه
  إغباطنا الميس على أصلابه ومن المجاز: بعير نسوف: يقتلع الكلأ من أصله بمقدم فيه، وناقة نسوف كذلك. وإبل مناسيف نقله الجوهري: كأنها جمع منساف، وهي من باب ملامح، ومذاكر.

  ومن المجاز: نسف الجبال نسفا: أي دكها وذراها ومنه قوله تعالى  وإذا الجبال نسفت: أي ذهب بها كلها بسرعة، وقوله تعالى:  ثم لننسفنه في اليم نسفا  أي لنذرينه تذرية. والمنسفة، كمكنسة: آلة يقلع بها البناء عن أبي زيد. ونسف الطعام: نفضه. والمنسف، كمنبر: اسم لما ينفض به الحب وهو شيء طويل منصوب الصدر هكذا في سائر النسخ، والصواب متصوب الصدر، كما هو نص اللسان أعلاه مرتفع يكون عند القاشر، قال الجوهري: ويقال: أتانا فلان كأن لحيته منسف، حكاها أبو نصر أحمد بن حاتم. والمنسف: فم الحمار، كمنسف، كمنزل مثال منسر ومنسر. والنسافة ككناسة: ما يسقط من المنسف عند النسف، وخص اللحياني به نسافة السويق. وقال ابن فارس: النسافة: الرغوة من اللبن وغيره يقولها بالشين المعجمة، كما سيأتي. وفرس نسوف السنك: إذا كان يدنيه من الأرض في عدوه، أو يدني مرفقيه من الحزام، وإنما يكون ذلك لتقارب مرفقيه وهو محمود نقله الجوهري، وأنشد لبشر بن أبي خازم:
  نسوف للحزام بمرفقيها                      يسد خواء طبييها الغبار ألا ترى إلى قول الجعدي: في مرفقيه تقارب وله بركة زور كجبأة الخزم ونسف، كنصر، نسفا على القياس ونسوفا قال الصاغاني: كذا قال السكري: نسوفا، والقياس نسفا عض. أو النسوف: آثار العض. وبهما فسر قول صخر الغي الهذلي:
  كعدو أقب رباع ترى                      بفائله ونساه نسوفـا وقال ابن الأعرابي: يقال للرجل: إنه لكثير النسيف، كأمير وهو السرار ويقال: أطال نسيفه أي سراره. والنسيف أيضا: السر. وأيضا: أثر كدم الحمار يقال للحمار: به نسيف، وذلك إذا أخذ الفحل منه لحما أو شعرا فبقي أثره، قال الممزق العبدي:
  وقد تخذت رجلي لدى جنب غرزها                      نسيفا كأفحوص القطاة المطـرق والنسيف: أثر الحلبة من الركض نقله الليث. قال: والنسيف: الخفي من الكلام لغة هذلية، ومنه قول أبي ذؤيب الهذلي:
  فألفى القوم قد شربوا فضموا                      أمام القوم منطقهم نسـيف

  قال الأصمعي: أي ينتسفون الكلام انتسافا، لايتمونه من الفرق، يهمسون به رويدا من الفرق، فهو خفي؛ لئلا ينذر بهم، ولأنهم في أرض عدو نقله السكري والجوهري. وإناء نسفان: ملآن يفيض من امتلائه. ونسفان، محركة: مخلاف باليمن قرب ذمار على ثمانية فراسخ منها. والنساف كزنار: طير له منقار كبير، قاله سيبويه، قال الليث: كالخطاطيف ينسف الشيء في الهواء ج: نساسيف. ونسف، كجبل: د بل كورة مستقلة مشهورة مما وراء النهر، بين جيحون وسمرقند، على عشرين فرسخا من بخارا، وهو معرب نخشب اصطلاحا، قاله الصاغاني، ونقل شيخنا عن بعض الثقات أن اسم البلد نسف، ككتف، والنسبة بالفتح على القياس، كنمري. قلت: والنسبة إليه نسفي على الأصل، ونخشبي على التغيير وقد تقدم ذلك للمصنف في نخشب وذكر ما يتعلق به هناك. والنسفة بالفتح ويثلث، ويحرك، والنسيفة كسفينة واقتصر الليث على الفتح: حجارة سود ذات نخاريب، تحك بها الرجل في الحمامات سمي به لانتسافه الوسخ من الرجل، أو هي حجارة الحرة، وهي سود كأنها محترقة والقولان واحد، قال ابن سيده: هكذا أورده الليث بالسين ج: نسف ككسر، ونساف، مثل صحاف، ونسف مثل كتب فالأولى جمع نسفة، بالكسر، والثانية جمع نسفة بالضم، كنطفة ونطاف، والثالثة جمع نسيفة، كسفينة وسفن. وفاته من جمع المضموم نسف، كنطفة ونطف، وجمع المكسور بحذف الهاء، كتبنة وتبن، وجمع المفتوح بحذفها أيضا، كتمرة وتمر، وجمع المحرك بحذفها أيضا كثمرة وثمر، وهذا قد يجيء في التركيب الذي بعده، وهما واحد، فتأمل ذلك أو الصواب بالشين المعجمة، كما نبه عليه ابن سيده والصاغاني أو لغتان مثل: انتسف لونه، وانتشف، وسمت وشمت، كما في التكملة. ويقال: هما يتناسفان الكلام أي يتساران نقله الجوهري، زاد الصاغاني: كأن هذا ينسف ما عند ذلك، وذلك ينسف ما عند هذا.
 ومن المجاز: انتسف لونه مبنيا للمفعول: أي تغير عن اللحياني، والشين لغة، كما سيأتي. ومن المجاز: بيني وبينه عقبة نسوف كصبور: أي طويلة شاقة تنسف صاحبها. والتنسف في الصراع: أن تقبض بيده، ثم تعرض له رجلك، فتعثره كذا في التكملة.
 ومما يستدرك عليه:

  نسفت الريح الشيء تنسفه نسفا، وانتسفته: سلبته. وأنسفت الريح إنسافا: اشتدت، وأسافت التراب والحصى. والنسف: نقر الطائر بمنقاره. وقد انتسف الطائر الشيء عن وجه الأرض بمخلبه، ونسفه. والنساف، كشداد: لغة في النساف، كرمان، عن كراع: طائر له منقار كبير. والنسوف من الخيل: الواسع الخطو ونسفه بسنبكه أو ظلفه ينسفه، وأنسفه: نجاه. ونسف نسفا: خطا. وناقة نسوف: تنسف التراب في عدوها. ونسف البعير حمله نسفا: إذا مرط حمله الوبر عن صفحتي جنبيه. ونسف الشيء، وهو نسيف: غربله. والنسف: تنقية الجيد من الرديء. ويقال: اعزل النسافة، وكل من الخالص. والمنسفة: الغربال. وانتسفوا الكلام بينهم: أخفوه وقللوه. ونسف الحمار الأتان بفيه، ينسفها نسفا ومنسفا، ومنسفا: عضها فترك فيها أثرا، الأخيرة كمرجع من قوله تعالى:  إلى الله مرجعكم  وترك فيها نسيفا: أي أثرا من عضة، أو انحصاص وبر. والنسيف: أثر ركض الرجل بجنبي البعير إذا انحص عنه الوبر، يقال: اتخذ فلان في جنب ناقته نسيفا: إذا انجرد وبر مركضيه برجليه. وما في ظهره منسف، كقولك: ما في ظهره مضرب. ونسف البعير برجله نسفا: ضرب بها قدما. ونسف الإناء، ينسف: فاض. والنسف: الطعن، مثل النزع. والنسافة، بالضم: ما يثور من غبار الأرض، قاله الراغب.

### Türkçe

نسf bina(yi) onu **ينسفه** **نسفا**: onu aslından söküp çıkardı; ve ondan Yüce Allah’ın sözü: **فقل ينسفها ربى نسفا**; yani onu köklerinden söküp çıkarır; el-Cevherî bunu Ebû Zeyd’den nakletti; ve bu mecazdır. Ve deve bitkiyi de aynı şekilde **نسف** etti: yani onu ağzıyla yerden köküyle söküp çıkardı; her ikisinde de onun söküp çıkarması gibi. Ebû’n-Necm dedi ki:
  Ve **انتسف** getirip götüren, azıdişlerinden
  Bizim sevincimiz(den) dolayı, (binek) devesi onun bel kemikleri üzerinde. Ve mecazdandır: **بعير نسوف**: ön ağzıyla otu kökünden söküp çıkaran; ve **ناقة نسوف** da böyledir. Ve **إبل مناسيف**; el-Cevherî nakletti: sanki o, **منساف**’ın cem‘i gibidir; ve o, **ملامح** ve **مذاكر** babındandır.

  Ve mecazdandır: dağları **نسف** etmek **نسفا**: yani onları ezip dağıttı ve savurdu; ve ondan Yüce Allah’ın sözü: **وإذا الجبال نسفت**: yani onların hepsi süratle götürüldü; ve Yüce Allah’ın sözü: **ثم لننسفنه في اليم نسفا**: yani onu savurup saçacağız, savurup saçma. Ve **المنسفة**, **مكنسة** gibi: Ebû Zeyd’e göre, bina(yi) söküp çıkarmakla (kullanılan) âlet. Ve yiyeceği **نسف** etti: onu silkeledi. Ve **المنسف**, **منبر** gibi: tanelerin silkelenmesiyle (kullanılan şeyin) adı; ve o, uzun bir şeydir, göğsü dikilmiş; bütün nüshalarda böyle(dir); doğrusu ise “göğsü aşağı doğru meyilli”dir; yukarıda Lisân’ın nassı olduğu üzere; yüksek (bir şey)dir; kabuğunu soyanın yanında bulunur. el-Cevherî dedi ki: Ve denir: Bize falan geldi, sanki sakalı **منسف**(tir); bunu Ebû Nasr Ahmed b. Hâtim hikâye etti. Ve **المنسف**: eşeğin ağzı; **منسف** gibi; **منزل** gibi; **منسر** ve **منسر** misali. Ve **النسافة** **كناسة** gibi: **المنسف**’ten **النسف** sırasında düşen şey; el-Lihyânî bunu özellikle **نسافة السويق** için kullandı. İbn Fâris dedi ki: **النسافة**: süt ve başkasından olan köpük; onu **الشين** mu‘ceme ile söyler; ileride geleceği üzere. Ve **فرس نسوف السنك**: koşusunda onu yere yaklaştırdığı zaman; yahut dirseklerini kuşaktan aşağı yaklaştırdığı zaman; bu ancak dirseklerinin birbirine yakın olmasından dolayı olur; ve bu övülendir; el-Cevherî nakletti. Ve Bişr b. Ebî Hâzim’den şu beyit okundu:
  Kuşağa doğru dirsekleriyle **نسوف**(tur)                      İki böğrünün boşluğunu toz kapatır. el-Ca‘dî’nin sözüne bakmaz mısın: “Dirseklerinde yakınlık vardır; ve onun, gemin çukuru gibi bir göğüs çıkıntısı vardır.” Ve **نسف**, **نصر** gibi, القياس üzere **نسفا** ve **نسوفا** (yaptı). es-Sâgânî dedi ki: es-Sukkerî böyle dedi: **نسوفا**; القياس ise **نسفا**(dır): ısırdı. Yahut **النسوف**: ısırığın izleri. Ve bununla Sahr el-Gayy el-Huzelî’nin sözü tefsir edildi:
  Dört yaşında, ince karınlı birinin koşusu gibi                      Onun ağzında ve burnunda **نسوفا** görürsün. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Erkeğe denir: O, **النسيف**’i çoktur; **أمير** gibi; ve o, gizli konuşmadır. Ve denir: **أطال نسيفه**: yani gizli konuşmasını uzattı. Ve **النسيف** ayrıca: sır. Ve ayrıca: iz; eşeğin kanı gibi; eşeğe denir: onda **نسيف** vardır; bu, aygır ondan et yahut kıl aldığı zaman olur; izi kalır. el-Mumazzaq el-‘Abdî dedi ki:
  Ve gerçekten, eyerinin yanındaki bacağım                      Benekli katanın yumurta çukuru gibi bir **نسيفا** edindi. Ve **النسيف**: tekmelemeden (doğan) koşu alanının izi; el-Leys nakletti. Dedi ki: Ve **النسيف**: sözün gizlisi; Huzelî dili. Ve ondan Ebû Züeyb el-Huzelî’nin sözü:
  Kavmi buldu ki içmişler, sonra (ağızlarını) büzmüşler                      Kavmin önünde sözleri **نسيف**(tir).

  el-Asma‘î dedi ki: yani korkudan sözü **انتسافا** ile söküp alırlar; onu tamamlamazlar; korkudan onu yavaşça fısıldarlar; o halde o gizlidir; kendileriyle (düşmana) haber verilmesin diye; ve çünkü onlar düşman toprağındadır; es-Sukkerî ve el-Cevherî nakletti. Ve **إناء نسفان**: dolu, doluluğundan taşar. Ve **نسفان**, harekeli: Yemen’de Zimâr yakınında bir **مخلاف**; ondan sekiz fersah mesafede. Ve **النساف** **زنار** gibi: büyük gagalı bir kuş; bunu Sîbeveyh söyledi. el-Leys dedi ki: kırlangıçlar gibi; havada şeyi **ينسف** eder. Çoğulu: **نساسيف**. Ve **نسف**, **جبل** gibi: Belh’in bir nahiyesi; Mâverâünnehir’den, Ceyhun ile Semerkand arasında; Buhârâ’dan yirmi fersah (uzakta); ve o, ıstılahta **نخشب**’in mu‘arrebidir; es-Sâgânî söyledi. Şeyhimiz bazı güvenilirlerden nakletti ki beldenin adı **نسف**, **كتف** gibi; ve nisbet فتح ile القياس üzere, **نمري** gibi. Dedim ki: ona nisbet asl üzere **نسفي**(dir); ve değişim üzere **نخشبي**(dir); bu, müellif için **نخشب** maddesinde geçmişti ve orada ona taalluk eden şeyi zikretti. Ve **النسفة** فتح ile, ve üçlü (okunuşla), ve harekeli; ve **النسيفة** **سفينة** gibi; el-Leys yalnız فتح ile yetindi: siyah taşlar, oyukları olan; hamamlarda ayak onunla ovulur; ayağın kirini **انتساف** etmesinden dolayı onunla adlandırıldı; yahut o, lav taşlarıdır; ve onlar siyahtır, sanki yanmış gibidir; iki söz birdir. İbn Sîde dedi ki: el-Leys bunu **السين** ile böylece verdi. Çoğulu: **نسف** **ككسر** gibi; ve **نساف**, **صحاف** misali; ve **نسف** **كتب** misali. Birincisi, kesre ile **نسفة**’nin cem‘idir; ikincisi, zamme ile **نسفة**’nin cem‘idir; **نطفة** ve **نطاف** gibi; üçüncüsü, **نسيفة**’nin cem‘idir; **سفينة** ve **سفن** gibi. Ve zamme(linin) cem‘inden ona kaçtı: **نسف**, **نطفة** ve **نطف** gibi; ve kesre(linin) cem‘i هاء’yı hazf ile: **تبنة** ve **تبن** gibi; ve meftûh(un) cem‘i de onu hazf ile: **تمرة** ve **تمر** gibi; ve harekeli(nin) cem‘i de onu hazf ile: **ثمرة** ve **ثمر** gibi; ve bu, ondan sonraki terkîbte gelebilir; ve ikisi birdir; öyleyse bunu düşün. Yahut doğrusu **الشين** mu‘ceme iledir; İbn Sîde ve es-Sâgânî’nin uyardığı üzere. Yahut iki dildir; mesela: **انتسف لونه** ve **انتشف**; ve **سمت** ve **شمت**; Tekmile’de olduğu gibi. Ve denir: İkisi sözü **يتناسفان**: yani gizlice konuşurlar; el-Cevherî nakletti. es-Sâgânî artırdı: sanki bu, onun yanındakini **ينسف** eder; ve o da bunun yanındakini **ينسف** eder.
 Ve mecazdandır: **انتسف لونه** meçhul bina ile: yani değişti; el-Lihyânî’den. Ve **الشين** bir dildir; ileride geleceği üzere. Ve mecazdandır: Benimle onun arasında **عقبة نسوف** **صبور** gibi: yani uzun, meşakkatli; sahibini **تنسف** eder. Ve güreşte **التنسف**: onun elini tutmandır; sonra ona ayağını arz edersin; böylece onu sendeletirsin; Tekmile’de böyle(dir).
 Ve ona istidrâk olunanlardandır:

  Rüzgâr şeyi **نسفت** eder; onu **تنسفه** **نسفا**; ve onu **انتسفته**: onu soyup aldı. Ve rüzgâr **أنسفت** **إنسافا**: şiddetlendi; ve toprağı ve çakılı **أسافت** etti. Ve **النسف**: kuşun gagasıyla gagalaması. Ve kuş, şeyi yer yüzünden pençesiyle **انتسف** etti; ve onu **نسف** etti. Ve **النساف**, **شداد** gibi: **النساف**’ta bir dil; **رمان** gibi; Kurâ‘dan: büyük gagalı bir kuş. Ve atlardan **النسوف**: adımı geniş olan; ve onu toynağıyla yahut tırnağıyla **نسفه** eder; onu **ينسفه**; ve onu **أنسفه**: onu kurtardı. Ve **نسف** **نسفا**: adım attı. Ve **ناقة نسوف**: koşusunda toprağı **تنسف** eder. Ve deve yükünü **نسف** etti **نسفا**: iki yanının düzlüğünden yünü yükü sıyırıp attığı zaman. Ve şeyi **نسف** etti; ve o **نسيف**(tir): onu eledi. Ve **النسف**: iyiyi kötüden ayıklama. Ve denir: **اعزل النسافة**; ve saf olandan ye. Ve **المنسفة**: elektir. Ve aralarında sözü **انتسفوا**: onu gizlediler ve azalttılar. Ve eşek, dişi eşeği ağzıyla **نسف** etti; onu **ينسفها** **نسفا** ve **منسفا** ve **منسفا**: onu ısırdı; onda bir iz bıraktı; sonuncusu, Yüce Allah’ın sözü: **إلى الله مرجعكم**’dan **مرجع** gibi. Ve onda **نسيفا** bıraktı: yani bir ısırığın izi; yahut yünün koparılıp alınması. Ve **النسيف**: adamın, yünün koparılıp alınmasından dolayı devenin iki yanında ayağıyla tekmelemesinin izi; denir: Falan, dişi devesinin yanında **نسيفا** edindi: iki tekme yerinin yünü, iki ayağıyla sıyrılıp soyulduğu zaman. Ve sırtında **منسف** yoktur; senin “sırtında **مضرب** yoktur” sözün gibi. Ve deve ayağıyla **نسف** etti **نسفا**: onunla öne doğru vurdu. Ve kab **نسف** etti; **ينسف**: taştı. Ve **النسف**: saplama; **النزع** gibi. Ve **النسافة**, zamme ile: yerin tozundan yükselen şey; er-Râgıb söyledi.
