# نسي (ن-س-ي) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B3%D9%8A

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Çadırın kurulduğu yer demektir

- Harfler: ن - س - ي
- Kur'an'da: 45 geçiş · 37 ayet · 33 sîga
- 9 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: نسى

## Sîgalar (33)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [نَسُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/siga/%D9%86%D9%8E%D8%B3%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فَعِلُوا | Unuttular | 7 | 7 | [6:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/6:44.md) |
| [فَأَنْسَاهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D9%86%D9%92%D8%B3%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَأَفْعَلَهُمْ | Hemen onları unutturdu | 2 | 2 | [58:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/58:19.md) |
| [فَنَسِيَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/siga/%D9%81%D9%8E%D9%86%D9%8E%D8%B3%D9%90%D9%8A%D9%8E.md) | فَفَعِلَ | Hemen unuttu | 2 | 2 | [20:88](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/20:88.md) |
| [نَسِيتُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/siga/%D9%86%D9%8E%D8%B3%D9%90%D9%8A%D8%AA%D9%8F.md) | فَعِلْتُ | Unuttum | 2 | 2 | [18:63](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/18:63.md) |
| [نَسِيتُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/siga/%D9%86%D9%8E%D8%B3%D9%90%D9%8A%D8%AA%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَعِلْتُمْ | Unuttunuz | 2 | 2 | [32:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/32:14.md) |
| [وَتَنْسَوْنَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D9%86%D9%92%D8%B3%D9%8E%D9%88%D9%92%D9%86%D9%8E.md) | وَتَفْعَلُونَ | Ve unutursunuz | 2 | 2 | [2:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/2:44.md) |
| [وَنَسِيَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/siga/%D9%88%D9%8E%D9%86%D9%8E%D8%B3%D9%90%D9%8A%D9%8E.md) | وَفَعِلَ | Ve unuttu | 2 | 2 | [18:57](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/18:57.md) |
| [أَنْسَانِيهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/siga/%D8%A3%D9%8E%D9%86%D9%92%D8%B3%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%90%D9%8A%D9%87%D9%8F.md) | أَفْعَلَنِيهُ | Bana onu unutturdu | 1 | 1 | [18:63](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/18:63.md) |
| [أَنْسَوْكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/siga/%D8%A3%D9%8E%D9%86%D9%92%D8%B3%D9%8E%D9%88%D9%92%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | أَفْعَلُوكُمْ | Size unutturdular | 1 | 1 | [23:110](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/23:110.md) |
| [تَنْسَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/siga/%D8%AA%D9%8E%D9%86%D9%92%D8%B3%D9%8E.md) | تَفْعَلْ | Unutma | 1 | 1 | [28:77](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/28:77.md) |
| [تَنْسَوُا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/siga/%D8%AA%D9%8E%D9%86%D9%92%D8%B3%D9%8E%D9%88%D9%8F%D8%A7.md) | تَفْعَلُوا | Unutmayın | 1 | 1 | [2:237](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/2:237.md) |
| [تَنْسَى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/siga/%D8%AA%D9%8E%D9%86%D9%92%D8%B3%D9%8E%D9%89.md) | تَفْعَلُ | Unutursun | 1 | 1 | [87:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/87:6.md) |
| [تُنْسَى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/siga/%D8%AA%D9%8F%D9%86%D9%92%D8%B3%D9%8E%D9%89.md) | تُفْعَلُ | Unutulursun | 1 | 1 | [20:126](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/20:126.md) |
| [فَأَنْسَاهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D9%86%D9%92%D8%B3%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%8F.md) | فَأَفْعَلَهُ | Onu unutturdu | 1 | 1 | [12:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/12:42.md) |
| [فَنَسُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/siga/%D9%81%D9%8E%D9%86%D9%8E%D8%B3%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فَفَعِلُوا | Hemen unuttular | 1 | 1 | [5:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/5:14.md) |
| [فَنَسِيتَهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/siga/%D9%81%D9%8E%D9%86%D9%8E%D8%B3%D9%90%D9%8A%D8%AA%D9%8E%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | فَفَعِلْتَهَا | Hemen onu unuttun | 1 | 1 | [20:126](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/20:126.md) |
| [فَنَسِيَهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/siga/%D9%81%D9%8E%D9%86%D9%8E%D8%B3%D9%90%D9%8A%D9%8E%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَفَعِلَهُمْ | Hemen onları unuttu | 1 | 1 | [9:67](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/9:67.md) |
| [مَنْسِيًّا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/siga/%D9%85%D9%8E%D9%86%D9%92%D8%B3%D9%90%D9%8A%D9%8B%D9%91%D8%A7.md) | مَفْعُولًا | Unutulan | 1 | 1 | [19:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/19:23.md) |
| [نَسُوهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/siga/%D9%86%D9%8E%D8%B3%D9%8F%D9%88%D9%87%D9%8F.md) | فَعِلُوهُ | Onu unuttular | 1 | 1 | [7:53](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/7:53.md) |
| [نَسِيتَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/siga/%D9%86%D9%8E%D8%B3%D9%90%D9%8A%D8%AA%D9%8E.md) | فَعِلْتَ | Unuttun | 1 | 1 | [18:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/18:24.md) |
| [نَسِينَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/siga/%D9%86%D9%8E%D8%B3%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | فَعِلْنَا | Unuttuk | 1 | 1 | [2:286](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/2:286.md) |
| [نَسِينَاكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/siga/%D9%86%D9%8E%D8%B3%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E%D8%A7%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَعِلْنَاكُمْ | Sizi unuttuk | 1 | 1 | [32:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/32:14.md) |
| [نَسِيًّا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/siga/%D9%86%D9%8E%D8%B3%D9%90%D9%8A%D9%8B%D9%91%D8%A7.md) | فَعِيلًا | Unutan | 1 | 1 | [19:64](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/19:64.md) |
| [نَسِيَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/siga/%D9%86%D9%8E%D8%B3%D9%90%D9%8A%D9%8E.md) | فَعِلَ | Unuttu | 1 | 1 | [39:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/39:8.md) |
| [نَسِيَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/siga/%D9%86%D9%8E%D8%B3%D9%90%D9%8A%D9%8E%D8%A7.md) | فَعِلَا | İkisi unuttu | 1 | 1 | [18:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/18:61.md) |
| [نَسْيًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/siga/%D9%86%D9%8E%D8%B3%D9%92%D9%8A%D9%8B%D8%A7.md) | فَعْلًا | Unutulmuş | 1 | 1 | [19:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/19:23.md) |
| [نَنْسَاكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/siga/%D9%86%D9%8E%D9%86%D9%92%D8%B3%D9%8E%D8%A7%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | نَفْعَلُكُمْ | Sizi unuturuz | 1 | 1 | [45:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/45:34.md) |
| [نَنْسَاهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/siga/%D9%86%D9%8E%D9%86%D9%92%D8%B3%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | نَفْعَلُهُمْ | Onları unuturuz | 1 | 1 | [7:51](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/7:51.md) |
| [نُنْسِهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/siga/%D9%86%D9%8F%D9%86%D9%92%D8%B3%D9%90%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | نُفْعِلْهَا | Onu unuttururuz | 1 | 1 | [2:106](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/2:106.md) |
| [وَنَسُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/siga/%D9%88%D9%8E%D9%86%D9%8E%D8%B3%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | وَفَعِلُوا | Unuttular | 1 | 1 | [5:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/5:13.md) |
| [وَنَسُوهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/siga/%D9%88%D9%8E%D9%86%D9%8E%D8%B3%D9%8F%D9%88%D9%87%D9%8F.md) | وَفَعِلُوهُ | Ve onu unuttular | 1 | 1 | [58:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/58:6.md) |
| [يَنْسَى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/siga/%D9%8A%D9%8E%D9%86%D9%92%D8%B3%D9%8E%D9%89.md) | يَفْعَلُ | Unutur | 1 | 1 | [20:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/20:52.md) |
| [يُنْسِيَنَّكَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/siga/%D9%8A%D9%8F%D9%86%D9%92%D8%B3%D9%90%D9%8A%D9%8E%D9%86%D9%8E%D9%91%D9%83%D9%8E.md) | يُفْعِلَنَّكَ | Kesinlikle sana unutturacak | 1 | 1 | [6:68](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/6:68.md) |

## Mücavir kökler — 61 mücavir (233 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 12 ortak ayet · G² 32 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
2. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 10 ortak ayet · G² 24 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
3. [حوت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%AA.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · Balık demektir
4. [حظظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D8%B8.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Huzve atışlardaki hedef demektir
5. [عفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 12 · Affetti
6. [شطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 11 · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
7. [فسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D9%82.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · Fısk (sin) Ceviz ve benzeri yemişlerin dış kabuğunun…
8. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 8 ortak ayet · G² 8 · “Yemm” durgun akan su demektir
9. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 8 · El ve kol demektir
10. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 6 ortak ayet · G² 7 · Önce
11. [وثق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AB%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Anlaşma
12. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 6 · Biribirini kesen yoldur
13. [أوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Eveye kuş yuvası demektir
14. [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir
15. [بحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AD%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Bahr deniz demektir
16. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 14 ortak ayet · G² 5 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
17. [نهي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Nihayet, son demektir
18. [مسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Ona dokundu
19. [خسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Husrin : “Hasre" harap olmuş yer demektir
20. [لقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
21. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 4 · Murar acı bir ağacın adıdır
22. [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
23. [متع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Mut’a, üzerine ev eşyasını konduğu yüksekçe yer; sonra…
24. [عرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Ön dişler demektir
25. [قلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Az
26. [نجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Özel konuşmak
27. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 11 ortak ayet · G² 3 · Kevn, tepe demektir
28. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
29. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
30. [بغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Buğa boğa demektir
31. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
32. [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
33. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 2 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
34. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 2 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
35. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 5 ortak ayet · G² 2 · Şey
36. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 5 ortak ayet · G² 2 · Beyn topraktaki yarık demektir
37. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Half : Ense demektir
38. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 6 ortak ayet · G² 2 · Evye kuş yuvası demektir
39. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 8 ortak ayet · G² 2 · Ribve, tümsek demektir
40. [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Yumruk demektir
41. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
42. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 5 ortak ayet · G² 1 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
43. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
44. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
45. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
46. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 14 ortak ayet · G² 1 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
47. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
48. [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Uyanık yılan demektir
49. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Zalimler
50. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Ateş demektir
51. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
52. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
53. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
54. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 0 · Su yosunudur
55. [ولي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Veli arka demektir
56. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
57. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
58. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
59. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
60. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 4 ortak ayet · G² 0 · Hayvanların ön ayaklarına denir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B3%D9%8A/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نسي |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli (nâkıs / yâî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [سهو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%87%D9%88.md), [غفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D9%84.md), [ترك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%83.md) |
| Zıt Kök | [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin zihinden silinmesi, göç yerinde bırakılan değersiz eşya gibi arkada terk edilip ihmal edilmesi |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi vahyi, ahdi ve hesabı bilinçli bir biçimde arkaya atma ve bunun sonucunda ilahi rahmetten mahrum bırakılma |
| Çekirdek Özet 3 | Hafıza kaybı düzeyindeki beşeri zaaf ile iradi terk ve iltimassız bırakılma arasındaki sorumluluk ayrımı |
| Kritik Hata Riski | Kökün Kur'an'daki bütün kullanımlarını yalnızca biyolojik ve zihinsel dalgınlık sayarak iradi terki ve ilahi cezalandırma boyutunu yok saymak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نس | Hafifleme, dökülme, geride kalma, koparak ayrılma ve bir bütünden sıyrılarak uzaklaşma | ي | Çekirdeğin sunduğu dökülme ve geride kalma eylemini, zihinsel bilincin ve iradi bağın koparak nesnenin büsbütün unutulması ve terk edilmesi yönünde özelleştirmiştir; nitekim aynı çekirdeği taşıyan [نسخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D8%AE.md) bir hükmün yerini başkasına bırakması, [نسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%81.md) rüzgârın savurup dağıtması, [نسأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D8%A3.md) ise arkaya erteleme hareketini anlatır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | Filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Bilincin ve canın süreklilik arz eden akışı ve dikkatin yönelimi |
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Zihnin bilgiye veya nesneye olan tutunması, sabitleyici bağı ve dayanağı |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Tutunmayı somutlaştıran iradi eylem, elden çıkarma veya arkaya bırakma hareketi |
| نسي | Desteğin elden kayması ve akışın kopması | Zihnin tutunduğu nesneden elini çekmesi, bağın gevşeyip desteğin düşmesi ve nesnenin geride bırakılarak unutulup gitmesi hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Göç eden kabilenin konak yerinden ayrılırken geride unuttuğu, düşürdüğü veya değersiz görerek bıraktığı ip, çubuk, bez parçası gibi döküntü eşyalar (en-nisy). Ayrıca bacağın arkasından topuğa inen ve his kaybında bacağı sürükleten siyatik damarı (ırku'n-nesâ). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şenferâ el-Ezdî el-Lâmiye kasidesinde iffetli ve vakur bir kadının yere bakarak yürümesini tasvir ederken kökü geride düşürülmüş eşya arama anlamında kullanır: كأنَّ لها في الأرض نِسياً تقُصُّه / على أمِّها وإنْ تكلِّمْك تَبْلَِتِ |
| Erken Arapça kullanım | Göçebelerin konak yerini terk ederken dökülen eşyaları aramaları için söylenen darb-ı mesel haline gelmiş تتبَّعوا أنساءكم (geride unuttuğunuz değersiz eşyalarınızı arayıp toplayın) ifadesi. |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha, Şenferâ Divanı.

### Sami etimolojik katman

Arapça نسي kökü, Batı ve Güney Sami dillerinde zihinsel unutma, hafızadan silinme ve ihmal etme anlam alanıyla doğrudan örtüşen köklü bir semantik mirasa dayanır. İbranicede n-š-y (נשה) kökü hem bir şeyi unutmak, hafızadan çıkarmak hem de alacaklının borcu ertelemesi veya arkaya atması bağlamlarında mevcuttur. Süryanicede n-š-y / n-š-’ (ܢܫܐ) fiili bilincin kaybolması, unutmak ve ilgisiz kalmak anlamını korur. Erken Semitik semantik matriste kök, bir nesnenin dikkatin merkezinden düşmesi, arkaya itilmesi ve değersizleşmesi hareketini gösterir; Arapça bu çekirdeği hem zihinsel zaaf (nisyân) hem de iradi terk (terk ve ihmal) olmak üzere iki ana eksende korumuştur.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith Syriac Dictionary, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | نسي ile [نسأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D8%A3.md) ve [نسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%88.md) geçişliliği | İlk iki harfi نس olan köklerde geride bırakma, erteleme ve gevşeme ortak anlamı mevcuttur; nitekim نسأ tehir etmek, nisy ise göç yerinde geride kalan süprüntüdür. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice נשה (n-š-y), Süryanice ܢܫܐ (nšā) | İbranice ve Süryanicede unutmak, zihinden düşürmek ve borcu ertelemek anlamında ses ve anlam denkliği tamdır. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik hafıza kaybı ve düşme kökleri | Doğu Çadik ve Berberice dillerinde kaybolma ve düşme ile zihinsel yanılma arasındaki olası kök akrabalıkları ileri sürülmüştür. | Muhtemel |

Kaynak: Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Brown-Driver-Briggs, Gesenius.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نسي | Anlamlı | Unutmak, terk etmek | Zihnin bilgiyi yitirmesi veya bir şeyi kasıtlı olarak geride bırakıp ihmal etmesi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [نيس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%8A%D8%B3.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş bağımsız bir üçlü kök olarak tescil edilmemiştir | Kur'an'da geçmez |
| [سني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D9%8A.md) | Anlamlı | Yücelmek, parlamak | Şimşeğin çakması, yüksek mertebe ve parlaklık kazanma | Kur'an'da geçer |
| [سين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D9%86.md) | Anlamlı | Harf adı, Sina dağı | Tûr-i Sînîn terkibinde ve hece harfi olarak kullanılır | Kur'an'da geçer |
| ينس | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik lügatlerde mühmel sayılmıştır | Kur'an'da geçmez |
| [يسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%B3%D9%86.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arapça fonotaktik yapıda kök olarak işlenmemiştir | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نسي | Merkez | Bilinçten düşürme ve terk | Bilginin zihinden silinmesi veya bir buyruğun bile isteye arkaya atılıp önemsenmemesi | Zihinsel zaafı da iradi terk eylemini de kapsayan üst kavramdır |
| [سهو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%87%D9%88.md) | Komşu | Dalgınlık ve gaflet | Bilgi hafızada mevcutken dikkatin anlık olarak dağılması ve yönelmemesi | Kolayca hatırlanabilen, derin unutuş içermeyen geçici dalgınlıktır |
| [غفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D9%84.md) | Komşu | Habersizlik ve umursamazlık | Nesne hazır ve açık olduğu halde zihni başka şeyle meşgul edip ona dikkat etmeme | Zihinsel silinmeden ziyade dikkatin başka yere yönlendirilmesidir |
| [ترك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%83.md) | Komşu | Bırakmak ve vazgeçmek | Bir şeyi bile isteye veya zorunlulukla arkada bırakıp uzaklaşma | Zihinsel unutma boyutu bulunmaz, salt iradi ve fiili terk bildirir |
| [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) | Zıt | Hatırlamak ve anmak | Bilgiyi zihne çağırma, koruma ve bilinci uyanık tutarak gereğini yapma | Unutmanın zıddı olarak zihinsel ve ameli mevcudiyeti sağlar |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نسي | Unutmak ve terk etmek | Hem hafıza yitimini hem de kasten arkaya atıp ihmal etmeyi içerir | Kesin |
| Latince | oblivisci, relinquere | Unutmak, geride bırakmak | Oblivisci zihinsel silinmeyi, relinquere ise mekânsal ve iradi terki karşılar | Güçlü |
| İngilizce | to forget, to neglect, to abandon | Unutmak, ihmal etmek, terk etmek | Forget zihinsel unutuşu karşılarken neglect ve abandon iradi ihmali verir | Güçlü |
| Almanca | vergessen, vernachlässigen | Unutmak, ihmal etmek | Vergessen hafıza kaybını, vernachlässigen ise mesuliyet doğuran ihmali karşılar | Güçlü |
| Fransızca | oublier, délaisser | Unutmak, yüzüstü bırakmak | Oublier zihinsel unutmayı, délaisser ise geride terk edip ilgisiz kalmayı anlatır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| نَسِيتُ / تَنْسَى | Zihinsel unutma ve beşeri yanılma | İnsanın hafıza zaafı nedeniyle bir olayı veya bilgiyi anlık hatırlayamaması (Kehf [18:24](https://lisan.digital/tr/ayet/18:24.md), Kehf [18:61](https://lisan.digital/tr/ayet/18:61.md), Kehf [18:73](https://lisan.digital/tr/ayet/18:73.md), A‘lâ [87:6](https://lisan.digital/tr/ayet/87:6.md)). |
| نَسُوا / فَنَسِيَ | Emri terk etme, ahdi çiğneme ve ihmal | Kendisine hatırlatılan vahyi, ilahi ahdi veya uyarıları bile isteye arkaya atıp yaşamaması (Tevbe [9:67](https://lisan.digital/tr/ayet/9:67.md), Tâhâ [20:115](https://lisan.digital/tr/ayet/20:115.md), En‘âm [6:44](https://lisan.digital/tr/ayet/6:44.md)). |
| نَسِيَهُمْ / نَنْسَاكُمْ | İlahi mukabele ve rahmetten mahrum bırakma | Kulu azapta kendi haline terk etme, rahmet ve lütufla gözetmeme cezası (Tevbe [9:67](https://lisan.digital/tr/ayet/9:67.md), Câsiye [45:34](https://lisan.digital/tr/ayet/45:34.md), Secde [32:14](https://lisan.digital/tr/ayet/32:14.md)). |
| نَسْيًا مَنْسِيًّا | Varlık sahnesinden silinme ve yok sayılma | Hatırlanmaya değer görülmeyen, varlığı hiçe sayılan bir nesneye dönüşme temennisi (Meryem [19:23](https://lisan.digital/tr/ayet/19:23.md)). |
| فَأَنْسَاهُمْ / أَنْسَانِيهُ | Şeytani saptırma veya gaflet vesilesi | Şeytanın veya dünyevi meşguliyetlerin bilinci saptırıp hayırlı olanı hatırlamaktan alıkoyması (Kehf [18:63](https://lisan.digital/tr/ayet/18:63.md), Mücâdele [58:19](https://lisan.digital/tr/ayet/58:19.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Allah'a nisyan isnadı ve peygamberlerin ismeti | Allah'ın unutmaktan münezzeh oluşu ile âyetlerdeki ilahi nisyanın cezalandırıcı terk anlamına geldiği; peygamberlerdeki nisyanın tebliğ dışı beşeri unutma olduğu tartışması. | Kusur olan unutmadan tenzih, iradi terk ve ilahi adalet mukabelesi. |
| Fıkıh | Hata ve nisyanın mükellefiyete etkisi | Unutarak yapılan haram eylemlerin veya terk edilen ibadetlerin (namaz, oruç) cezai ve kazai sorumluluğu kaldırıp kaldırmadığı meselesi. | Ceza sorumluluğunu düşüren, ancak kaza veya tazmin borcunu saklı tutan ehliyet arızası. |
| Tefsir | Âdem'in ahdi unutması ve münafıkların nisyanı | Tâhâ 115 ve Tevbe 67 âyetlerindeki nisyanın zihinsel hafıza kaybı mı yoksa azim eksikliğinden doğan bilinçli ihmal mi olduğu tartışması. | Hafıza yanılması ile mesuliyet doğuran iradi terk arasındaki nüans ayrımı. |
| Hadis | Mükellefiyetin kalkması ve namazda yanılma | Ümmetten hata, nisyan ve zorlanmanın kaldırıldığını bildiren nasslar ile sehiv secdesi gerektiren unutma durumları. | Kasıtsız beşeri zaafın bağışlanması ve telafi mekanizmalarının devreye girmesi. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kul ile Yaratıcı arasındaki ahit bağı | İlahi buyrukları arkaya atma ve rahmetten mahrum kalma | Sorumluluk bilincinin yitimi | Dini düzenin temeli olan zikrin terk edilmesi, kulun ilahi himayeden dışlanmasına yol açar. | Kesin |
| İlmi | Epistemolojik devamlılık ve bilginin muhafazası | Bilgiyi kayıt ve amelden düşürme | Hafıza ve metodoloji kaybı | Birikimli ilmin zihinden veya amel alanından çekilmesi, cehaletin ve kuralsızlığın yeniden doğmasına sebep olur. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki sözleşmeler ve anayasal taahhütler | Toplumsal sözleşmeyi çiğneme ve tebaayı ihmal | Düzen ve istikrarın bozulması | İktidarın veya toplumun kurucu ilkeleri unutması, meşruiyet krizine ve siyasi dağılmaya neden olur. | Güçlü |
| İktisadi | Borç, emanet ve hakların takibi | Taahhütlerin savsaklanması ve borcun arkaya atılması | Güven ortamının çöküşü | Sözleşme şartlarının ve yoksulun payının unutulup ihmal edilmesi piyasa adaletini bozar. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Enformasyon kaybı ve termodinamik entropi | Bir sistemdeki verinin iletim veya saklama sırasında sinyal kaybına uğraması, bellek sektörünün silinmesi veya sistem enerjisinin dağılarak iş göremez hale gelmesi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Yabancılaşma ve anomi | Bireyin veya kurumun kendisini inşa eden kurucu değerleri, hafızayı ve toplumsal normları terk ederek ilkesizleşmesi ve nihayetinde kimliksizleşmesi. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca bireyin elinde olmayan masum bir zihinsel yanılgı, dalgınlık ve biyolojik hafıza zaafı olarak anlamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün asıl teolojik ağırlığı, kişinin ilahi uyarıları, yetimleri ve ahireti bilerek ve isteyerek arkaya atması, göz ardı etmesi ve bunun karşılığı olarak Allah tarafından azap içinde terk edilmesidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Âyetlerde münafıklar ve inkârcılar için anılan nisyanın bir kasıt ve isyan suçu olduğunu görememek; Allah'a nisyan atfedilen âyetlerde teşbihe düşerek haşa ilahi zihinde bir eksiklik vehmetmek. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın temel insan tanımı olan unutan varlık ile vahyin temel işlevi olan zikir ve hatırlatma arasındaki varoluşsal gerilimi kurduğu için merkezidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İlahi ahitlerin çiğnenmesini anlatan kıssalarda (Tâhâ [20:115](https://lisan.digital/tr/ayet/20:115.md)), münafıkların karakter tasvirinde (Tevbe [9:67](https://lisan.digital/tr/ayet/9:67.md)), ahiret hesaplaşmasında (Câsiye [45:34](https://lisan.digital/tr/ayet/45:34.md)) ve Musa-Hızır yolculuğundaki beşeri zaaf bağlamlarında (Kehf [18:61](https://lisan.digital/tr/ayet/18:61.md)-73). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Unutmanın sadece mazur bir hata olduğu zannını yıkar; insanın değer vermediği şeyi terk etmesinin ahlaki bir tercih ve ağır bir suç olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Göç eden topluluğun arkasında düşürüp unuttuğu, değersiz sayarak geride bıraktığı eşya parçası ve uyluk damarının işlevsiz kalması.
- Soyut anlam: Zihindeki bilginin veya iradedeki bağlayıcı ahdin değerini yitirerek arkaya atılması, dikkatin nesneden kopması ve ilahi himayenin kesilerek terk edilmek.
- Sistematik karşılık: Süreklilik arz eden bir bağın koparılmasıyla öznenin nesneyi ihmal etmesi, buna karşılık sistemin de özneyi dışlayarak kendi haline bırakması mekanizması.
- LaTeX modeli: $$N(t) = \lim_{\Delta t \to \infty} M_0 \cdot e^{-\lambda t} \cdot (1 - \alpha) \implies R = \emptyset$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $M_0$ başlangıçtaki hafıza ve bilinç yükünü, $\lambda$ zamanla gelişen zihinsel zaaf katsayısını, $t$ zamanı, $\alpha$ iradi bağ ve ihtimam katsayısını ($0 \le \alpha \le 1$), $N(t)$ ise geriye kalan bilinç ve hatırlama düzeyini sembolize eder. İradi ihtimam sıfırlandığında ($\alpha = 0$) ve zaman ilerlediğinde bilinç düzeyi sıfıra yaklaşır; bunun sonucunda ortaya çıkan nihai durum ($R = \emptyset$) ilahi rahmet ve himayeden büsbütün mahrum bırakılmayı temsil eder.

## Geçtiği ayetler (37 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B3%D9%8A/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/2:44.md) — وَتَنْسَوْنَ

أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتَابَ أَفَلَا تَعْقِلُونَ

Meal (IK): Siz; insanlara iyiliği emreder de, kendinizi unutur musunuz? Halbuki kitabı da okuyorsunuz, hiç aklınızı başınıza almayacak mısınız?

### [Bakara 2:106](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/2:106.md) — نُنْسِهَا

مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Biz, bir ayeti nesheder veya unutturursak ondan daha hayırlısını, yahut da dengini getiririz. Bilmez misin ki, Allah şüphesiz her şeye kadir’dir.

### [Bakara 2:237](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/2:237.md) — تَنْسَوُا

وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ أَوْ يَعْفُوَ الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكَاحِ وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى وَلَا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ

Meal (IK): Bir mehir kestiğniz takdirde temas etmeden önce onları boşarsanız; kestiğiniz mehrin yarısı onlarındır. Meğer, kendilerini bağışlamış veya nikah düğümü elinde bulunan kimse bağışlamış ola. Bağışlamanız, takvaya daha yakındır. Aranızdaki fazileti unutmayın. Şüphesiz Allah, yaptığınız şeyleri görendir.

### [Bakara 2:286](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/2:286.md) — نَسِينَا

لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلَانَا فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ

Meal (IK): Allah, kimseye gücünün yeteceğinden fazlasını yüklemez. Kazandığı lehine, yüklendiği aleyhinedir. Ey Rabbımız, unuttuk veya yanıldıysak sorumlu tutma bizi. Ey Rabbımız, bizden öncekilere yüklediğin gibi bize de ağır yük yükleme. Ey Rabbımız, bize gücümüzün yetmeyeceğini yükleme. Affet bizi, bağışla bizi. Sen Mevlamızsın. Kafirler güruhuna karşı yardım et bize.

### [Maide 5:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/5:13.md) — وَنَسُوا

فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ وَجَعَلْنَا قُلُوبَهُمْ قَاسِيَةً يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ وَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ وَلَا تَزَالُ تَطَّلِعُ عَلَى خَائِنَةٍ مِنْهُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ

Meal (IK): Ahidlerini bozmalarından ötürü onlara la’net ettik, kalblerini de katılaştırdık. Onlar, kelimeleri yerlerinden değiştiriyorlar. Kendilerine öğretilenlerin bir kısmını unuttular. İçlerinden pek azı müstesna daima hainliklerini görürsün. Sen; onları affet ve geç. Muhakkak Allah; ihsan edenleri sever.

### [Maide 5:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/5:14.md) — فَنَسُوا

وَمِنَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّا نَصَارَى أَخَذْنَا مِيثَاقَهُمْ فَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ فَأَغْرَيْنَا بَيْنَهُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَسَوْفَ يُنَبِّئُهُمُ اللَّهُ بِمَا كَانُوا يَصْنَعُونَ

Meal (IK): Biz, hristiyanız diyenlerden de söz aldık. Onlar da kendilerine öğretilenlerin bir kısmını unuttular. Bu yüzden kıyamete kadar aralarına kin ve düşmanlık saldık. Allah; yapmakta olduklarını kendilerine haber verecektir.

### [En'am 6:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/6:41.md) — وَتَنْسَوْنَ

بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ فَيَكْشِفُ مَا تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِنْ شَاءَ وَتَنْسَوْنَ مَا تُشْرِكُونَ

Meal (IK): Hayır, ancak O’nu çağırırsınız da; isterse çağırdığınız şeyi giderir ve siz de şirk koştuğunuz eşleri unutursunuz.

### [En'am 6:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/6:44.md) — نَسُوا

فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ

Meal (IK): Onlar, kendilerine hatırlatılan şeyleri unutunca; Biz de kendilerine her şeyin kapılarını açtık. Nihayet kendilerine verilen o şeyler yüzünden sevinince; onları, ansızın yakaladık ve bütün ümitlerinden mahrum kaldılar.

### [En'am 6:68](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/6:68.md) — يُنْسِيَنَّكَ

وَإِذَا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آيَاتِنَا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطَانُ فَلَا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرَى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ

Meal (IK): Ayetlerimizi çekişmeye dalanları gördüğün vakit; onlar başka bir söze geçinceye kadar, kendilerinden yüzçevir. Eğer şeytan sana unutturursa; hatırladıktan sonra, artık zalimler güruhu ile oturma.

### [Araf 7:51](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/7:51.md) — نَنْسَاهُمْ · نَسُوا

الَّذِينَ اتَّخَذُوا دِينَهُمْ لَهْوًا وَلَعِبًا وَغَرَّتْهُمُ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا فَالْيَوْمَ نَنْسَاهُمْ كَمَا نَسُوا لِقَاءَ يَوْمِهِمْ هَذَا وَمَا كَانُوا بِآيَاتِنَا يَجْحَدُونَ

Meal (IK): Onlar ki; dinlerini alayla eğlenceye aldılar. Dünya hayatı da kendilerini aldattı. İşte onlar; bu günlerine kavuşmayı nasıl unutmuşlar idiyse, ayetiçin katmerlidir. Ne var ki bilmezsiniz. lerimizi nasıl bilerek inkar etmişler idiyse; Biz de bugün onları öylece unuturuz.

### [Araf 7:53](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/7:53.md) — نَسُوهُ

هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا تَأْوِيلَهُ يَوْمَ يَأْتِي تَأْوِيلُهُ يَقُولُ الَّذِينَ نَسُوهُ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ فَهَلْ لَنَا مِنْ شُفَعَاءَ فَيَشْفَعُوا لَنَا أَوْ نُرَدُّ فَنَعْمَلَ غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ قَدْ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ

Meal (IK): Onlar, onun te’vilinden başkasını mı bekliyorlar? Onun te’vilinin geldiği gün; daha önce onu unutmuş olanlar derler ki: Gerçekten Rabbımızın elçileri, bize hakkı getirmiştir. Şimdi bize şefaat edecek var mı ki; şefaat etsin. Yahut geriye çevrilir miyiz ki, yapmış olduğumuzdan başkasını yapalım? Onlar gerçekten kendilerini hüsrana uğratmışlardır. Ve uydurageldikleri şeyler, kendilerinden uzaklaşıp kaybolmuştur.

### [Araf 7:165](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/7:165.md) — نَسُوا

فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذَابٍ بَئِيسٍ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ

Meal (IK): Onlar, kendilerine verilen öğüdü unutunca; Biz, kötülükden men’edenleri kurtardık, zulmedenleri ise fasıklık eder oldukları için şiddetli bir azab ile yakaladık.

### [Tevbe 9:67](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/9:67.md) — نَسُوا · فَنَسِيَهُمْ

الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ إِنَّ الْمُنَافِقِينَ هُمُ الْفَاسِقُونَ

Meal (IK): Münafık erkeklerle, münafık kadınlar birbirlerindendirler. Münkeri emreder ve ma’rufu nehyederler. Ellerini sımsıkı tutarlar. Onlar Allah’ı unuttular; O da onları unuttu. Muhakkak ki münafıklar; fasıkların kendileridir.

### [Yusuf 12:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/12:42.md) — فَأَنْسَاهُ

وَقَالَ لِلَّذِي ظَنَّ أَنَّهُ نَاجٍ مِنْهُمَا اذْكُرْنِي عِنْدَ رَبِّكَ فَأَنْسَاهُ الشَّيْطَانُ ذِكْرَ رَبِّهِ فَلَبِثَ فِي السِّجْنِ بِضْعَ سِنِينَ

Meal (IK): O ikisinden kurtulacağını sandığı kimseye dedi ki: Efendinin yanında beni an. Fakat şeytan onu efendisine anmayı unutturdu. Bu yüzden daha nice yıl zindanda kaldı.

### [Kehf 18:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/18:24.md) — نَسِيتَ

إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذَا نَسِيتَ وَقُلْ عَسَى أَنْ يَهْدِيَنِ رَبِّي لِأَقْرَبَ مِنْ هَذَا رَشَدًا

Meal (IK): Meğer ki Allah dilemiş ola. Unuttuğun zaman da Rabbını an ve şöyle de: Umulur ki Rabbım; beni doğruya daha yakın olana eriştirir.

### [Kehf 18:57](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/18:57.md) — وَنَسِيَ

وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآيَاتِ رَبِّهِ فَأَعْرَضَ عَنْهَا وَنَسِيَ مَا قَدَّمَتْ يَدَاهُ إِنَّا جَعَلْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَنْ يَفْقَهُوهُ وَفِي آذَانِهِمْ وَقْرًا وَإِنْ تَدْعُهُمْ إِلَى الْهُدَى فَلَنْ يَهْتَدُوا إِذًا أَبَدًا

Meal (IK): Kendisine Rabbının ayetleri anlatılıp da, onlardan yüz çeviren ve önceden yaptıklarını unutan kimseden daha zalim kim vardır? Biz, onların kalblerinin üstüne; onu iyice anlamalarına engel olan örtüler, kulaklarına da ağırlık koyduk. Sen, onları hidayete çağırsan da; onlar asla hidayete gelmezler.

### [Kehf 18:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/18:61.md) — نَسِيَا

فَلَمَّا بَلَغَا مَجْمَعَ بَيْنِهِمَا نَسِيَا حُوتَهُمَا فَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ سَرَبًا

Meal (IK): İkisi, iki denizin birleştiği yere gelince; balıklarını unuttular. O, bir delikten kayıp denizi boyladı.

### [Kehf 18:63](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/18:63.md) — نَسِيتُ · أَنْسَانِيهُ

قَالَ أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَا إِلَى الصَّخْرَةِ فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ أَنْ أَذْكُرَهُ وَاتَّخَذَ سَبِيلَهُ فِي الْبَحْرِ عَجَبًا

Meal (IK): Bak sen, kayalığa vardığımızda balığı unutmuşum. Şeytandan başkası unutturmadı onu bana. Şaşılacak şekilde o, denizi boylayıvermiş, dedi.

### [Kehf 18:73](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/18:73.md) — نَسِيتُ

قَالَ لَا تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلَا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا

Meal (IK): Unuttuğum şeyden dolayı bana çıkışma, gücümün yetmediği şeyden beni sorumlu tutma, dedi.

### [Meryem 19:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/19:23.md) — نَسْيًا · مَنْسِيًّا

فَأَجَاءَهَا الْمَخَاضُ إِلَى جِذْعِ النَّخْلَةِ قَالَتْ يَالَيْتَنِي مِتُّ قَبْلَ هَذَا وَكُنْتُ نَسْيًا مَنْسِيًّا

Meal (IK): Doğum sancısı onu bir hurma dalına sürükledi. Keşki, dedi; bundan evvel öleydim de unutulup gideydim.

### [Meryem 19:64](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/19:64.md) — نَسِيًّا

وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا وَمَا خَلْفَنَا وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيًّا

Meal (IK): Biz, ancak Rabbının emri ile ineriz. Önümüzde, arkamızda ve bu ikisi arasındaki her şey, O’nundur. Ve Rabbın unutkan değildir.

### [Taha 20:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/20:52.md) — يَنْسَى

قَالَ عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّي فِي كِتَابٍ لَا يَضِلُّ رَبِّي وَلَا يَنْسَى

Meal (IK): Dedi ki: Onların bilgisi Rabbımın katında bir kitabdadır. Benim Rabbım şaşırmaz, unutmaz.

### [Taha 20:88](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/20:88.md) — فَنَسِيَ

فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلًا جَسَدًا لَهُ خُوَارٌ فَقَالُوا هَذَا إِلَهُكُمْ وَإِلَهُ مُوسَى فَنَسِيَ

Meal (IK): Derken o, kendilerine böğüren bir buzağı heykeli çıkarmıştı. Dediler ki: İşte bu, sizin de, Musa’nın da tanrısıdır. Fakat o, unuttu.

### [Taha 20:115](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/20:115.md) — فَنَسِيَ

وَلَقَدْ عَهِدْنَا إِلَى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا

Meal (IK): Andolsun ki; Biz, daha önce Adem’e de ahid vermiştik. Fakat o unuttu ve Biz onda bir azim bulmadık.

### [Taha 20:126](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/20:126.md) — فَنَسِيتَهَا · تُنْسَى

قَالَ كَذَلِكَ أَتَتْكَ آيَاتُنَا فَنَسِيتَهَا وَكَذَلِكَ الْيَوْمَ تُنْسَى

Meal (IK): Allah buyurur ki: Öyledir işte. Sana ayetlerimiz gelmişti de sen onları unutmuştun. Bugün de sen öylece unutulursun.

### [Müminun 23:110](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/23:110.md) — أَنْسَوْكُمْ

فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا حَتَّى أَنْسَوْكُمْ ذِكْرِي وَكُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَكُونَ

Meal (IK): Siz ise, onları alaya alıyordunuz. Öyle ki size Benim zikrimi unutturdular. Ve siz, onlara hep gülüyordunuz.

### [Furkan 25:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/25:18.md) — نَسُوا

قَالُوا سُبْحَانَكَ مَا كَانَ يَنْبَغِي لَنَا أَنْ نَتَّخِذَ مِنْ دُونِكَ مِنْ أَوْلِيَاءَ وَلَكِنْ مَتَّعْتَهُمْ وَآبَاءَهُمْ حَتَّى نَسُوا الذِّكْرَ وَكَانُوا قَوْمًا بُورًا

Meal (IK): Onlar da derler ki: Tenzih ederiz, Seni bırakır da başka dostlar edinmek bize yaraşmaz. Ama Sen, onlara ve babalarına nimetler verdin de, Seni anmayı unuttular ve helaki hak eden bir kavim oldular.

### [Kasas 28:77](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/28:77.md) — تَنْسَ

وَابْتَغِ فِيمَا آتَاكَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَلَا تَنْسَ نَصِيبَكَ مِنَ الدُّنْيَا وَأَحْسِنْ كَمَا أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ وَلَا تَبْغِ الْفَسَادَ فِي الْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ

Meal (IK): Allah’ın sana verdiği şeylerde ahiret yurdunu gözet. Dünyadaki nasibini de unutma. Allah’ın sana ihsan ettiği gibi sen de ihsan da bulun. Yeryüzünde bozgunculuk arama. Doğrusu Allah; bozguncuları sevmez.

### [Secde 32:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/32:14.md) — نَسِيتُمْ · نَسِينَاكُمْ

فَذُوقُوا بِمَا نَسِيتُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا إِنَّا نَسِينَاكُمْ وَذُوقُوا عَذَابَ الْخُلْدِ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

Meal (IK): Öyleyse şu günümüze kavuşmayı unuttuğunuzdan ötürü tadın azabı. Doğrusu Biz de sizi unuttuk. Yaptıklarınıza karşılık sonsuz azabı tadın.

### [Yasin 36:78](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/36:78.md) — وَنَسِيَ

وَضَرَبَ لَنَا مَثَلًا وَنَسِيَ خَلْقَهُ قَالَ مَنْ يُحْيِي الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ

Meal (IK): Kendi yaratılışını unutarak Bize bir misal getirdi de; çürümüşken kemikleri diriltecek kimdir? dedi.

### [Sad 38:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/38:26.md) — نَسُوا

يَادَاوُدُ إِنَّا جَعَلْنَاكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَلَا تَتَّبِعِ الْهَوَى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا نَسُوا يَوْمَ الْحِسَابِ

Meal (IK): Ey Davud; seni gerçekten yeryüzüne halife kıldık. O halde insanlar arasında hak ile hükmet. Heveslere uyma ki bu, seni Allah’ın yolundan saptırır. Şüphesiz ki Allah’ın yolundan sapanlara; onlara hesab gününü unuttuklarından ötürü, şiddetli bir azab vardır.

### [Zümer 39:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/39:8.md) — نَسِيَ

وَإِذَا مَسَّ الْإِنْسَانَ ضُرٌّ دَعَا رَبَّهُ مُنِيبًا إِلَيْهِ ثُمَّ إِذَا خَوَّلَهُ نِعْمَةً مِنْهُ نَسِيَ مَا كَانَ يَدْعُو إِلَيْهِ مِنْ قَبْلُ وَجَعَلَ لِلَّهِ أَنْدَادًا لِيُضِلَّ عَنْ سَبِيلِهِ قُلْ تَمَتَّعْ بِكُفْرِكَ قَلِيلًا إِنَّكَ مِنْ أَصْحَابِ النَّارِ

Meal (IK): İnsana bir sıkıntı dokunduğu zaman Rabbına yönelerek O’na yalvarır. Sonra O, kendi katından ona bir nimet verince; önceden O’na yalvarmış olduğunu unutuverir. Ve Allah’ın yolundan saptırmak için O’na eşler koşar. De ki: Küfrünle biraz eğlenedur. Muhakkak ki sen, ateş yaranındansın.

### [Casiye 45:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/45:34.md) — نَنْسَاكُمْ · نَسِيتُمْ

وَقِيلَ الْيَوْمَ نَنْسَاكُمْ كَمَا نَسِيتُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا وَمَأْوَاكُمُ النَّارُ وَمَا لَكُمْ مِنْ نَاصِرِينَ

Meal (IK): Denilir ki: Siz, nasıl bugüne kavuşacağınızı unuttuysanız, Biz de sizi unuttuk. Barınağınız ateştir, yardımcılarınız da yoktur.

### [Mücadele 58:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/58:6.md) — وَنَسُوهُ

يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُهُمْ بِمَا عَمِلُوا أَحْصَاهُ اللَّهُ وَنَسُوهُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ

Meal (IK): O gün; Allah, onların hepsini diriltecek ve kendilerine işlediklerini haber verecektir. Allah, onları bir bir saymıştır. Ama kendileri unutmuşlardır. Ve Allah; her şeye şahiddir.

### [Mücadele 58:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/58:19.md) — فَأَنْسَاهُمْ

اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطَانُ فَأَنْسَاهُمْ ذِكْرَ اللَّهِ أُولَئِكَ حِزْبُ الشَّيْطَانِ أَلَا إِنَّ حِزْبَ الشَّيْطَانِ هُمُ الْخَاسِرُونَ

Meal (IK): Şeytan onlara baskın gelip Allah’ı anmayı unutturmuştur. İşte onlar, şeytanın taraftarlarıdır. İyi bilin ki; şeytanın taraftarları muhakkak hüsrana uğrayanların kendileridir.

### [Haşr 59:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/59:19.md) — نَسُوا · فَأَنْسَاهُمْ

وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ أُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ

Meal (IK): Allah’ı unutanlar gibi olmayın. Nefisleri O’nu kendilerine unutturmuştur. İşte onlar, fasıklardır.

### [Ala 87:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/ayet/87:6.md) — تَنْسَى

سَنُقْرِئُكَ فَلَا تَنْسَى

Meal (IK): Seni okutacağız da hiç unutmayacaksın.

## Sözlükler (9)

### ★ Akevler Sözlüğü

Çadırın kurulduğu yer demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب السين والنون و و ا ي ء معهما
س ن و، ن س و، ن و س، و س ن، س ي ن، ن س ي، ن س أ، أ س ن، أ ن س مستعملات
سنو:
السّانيةُ: النّاقة يُسقَى عليها للأرضين. سَنَتِ السّانية تَسْنُو سُنُوّاً وسِناية، إذا اسْتَقَتْ. وسَنَوْتُ الماءَ سُنُوّاً وسِناوة. والسّانية: اسم الغرْب وأَداته، والجميعُ: السّواني.
والسّحابُ يسنو المطر، والقَوْمُ يستنون، إذا اسْتَنَوْا لأنفسهم، قال رؤبة:
بأيّ غربٍ إذ غَرَفْنا نستني
والمساناة: الملاينة في المطالبة. ويقال: إنّ فلاناً لسنيّ الحَسَب، وقد سنا يَسْنُو سُنُوّاً.
وسَناء: ممدود والسَّنا مقصور: حدّ مُنْتَهَى ضوء البدر والقمر.
والسّنا: نبات له حمْلٌ إذا يَبِسَ فحركته الرّيح سمعت له زَجَلاً والواحدة: سناة، قال حُمَيْد:
صوتُ السّنا هبّت به عُلويّةً		هزّتْ أعالَيهُ بسَهْبٍ مُقفِرِ
نسو:
النِّسْوَةُ والنّسوان والنّسُون كلّه: جملة النِّساء، لا واحِدَ لهُ من لفظه.
نوس:
النَّوْس: تَذَبْذُبُ الشّيء. ناس يَنُوس نَوْسا.
وأصل النّاس: أُناس، إلاّ أنّ الألف حذفت من الأناس فصارت: ناساً.
وسُمِّي ذو نُواس، لذُؤابَتَيْنِ كانتا عليه تتحرّكان.
وسن:
الوَسَنُ: ثَقْلَةُ النَّوْم وَسِنَ فلانٌ: أخذه شبه النُّعاس، وعَلَتْهُ سِنةٌ، ورجل وَسِنٌ وَسنان، وامرأة وسنانة وَسنَى، أي: فاترة الطَّرْف.
سين:
السِّينُ: حَرْفُ هجاء يُذَكَّر ويُؤنَّث، فمن أنّث فعلى توهّم الكَلِمة، ومن ذكَّر فعلى توهّم الحَرْف.
وطُور سِناء: جَبَل. وسينين: اسم جبل بالشّام.
نسي:
نَسِيَ فلانٌ شيئاً كان يَذْكُرُهُ، وإنّه لنسيٌّ، أي: كثير النّسيان، من قوله جلّ وعزّ: "وما كان ربّك نَسِيّا".
والنَّسْي: الشّيء المَنسِيّ الذي لا يُذكر. يقال: منه قوله تعالى: "وكنت نَسْياً مَنْسيّاً". ويقال: هو خِرقه الحائض إذا رمت به.
ونَسِيتُ الحديث نسيا. ويقال: أَنْسَيتُ إنساءً، ونَسِيتُ: أجود، قال الله تعالى: فإنّي نَسِيت الحوت، ولم يقل: أنسيت، ومعنى أنسيت: أخّرت.
وسمِّي الإنسان من النِّسيان. والإنسانُ في الأصل: إنْسيان، لأنّ جماعته: أناسيّ وتصغيرُه أُنَيسِيان، يرجع المدّ الذي حذف وهو الياء، وكذلك إنسانُ العين، جمعه: أناسيّ، قال:
إذا استوحَشَتْ آذانُها استأنست لها		أَناسِيُّ ملحودٌ لها في الحواجبِ
وقال الله عزّ وجلّ: "وأناسيّ كثيراً.
والإنسانُ: صخرةٌ في رأس الجَبَل، قال:
علوتُ على إنسانِ نِيقٍ مُثَبَّتٍ		ربيئة أقوامٍ يخافونن من دهمِ
والإنسان: الأَنملة، قال:
تَمري بإِنْسانِها إنسانَ مُقلَتِـهـا		إنسانةٌ، في سَوادِ اللّيلِ، عُطْبُولُ
والنَّسا: عِرْقٌ يأخذ من مُنْشقّ ما بينَ الفَخِذَيْن، فيستمرَ في الرِّجلين. وهما: نَسَيان اثنان، وجمعُهُ: أَنساءٌ.
وجَمَل أَنْسَى، أي: أخذه داءٌ في نَساه حتّى يقطع.
نسأ:
نُسِئَتِ المرأة فهي نَسْئٌ، إذا تأخّر حَيضُها. ونَسَأْتُ الشّيء: أخّرته ونَسَأْته: بعته بتأخير. والأسمُ: النّسيئة.
والنّسيء: المَذْق في اللَّبَنِ الحليب، قال:
سقاني أبو زبّان إذْ عتم القرى		نَسِيئاً وما هذا بحين نسـيءِ
ونَسَأت ناقتي: دفعتها في السير، والمِنسأة: العصا تَنْسأُ بها.
والمُنْتَسَأُ من الإبل: المباعَدُ لجرَبه، والانتساءُ: التَّباعُد وما أَجِدُ عنه مُنتَسأً. ومُنْسَأً، أي: متباعداً، قال:
إذا ما انْتَسَوا فوتَ الرِّماحِ أتتهُمُ		عوائزُ نَبْلٍ كالجَراد تُطيرهـا
ونَسَأَ في الظِّمْء: زاد فيه، قال:
هما غزوتان جميعا معاً		سأنسا شبا ققلها المبهم
والنَّسيئة: تأخير الشّيء ودفعه عن وقته، ومنه النَّسيء، وهو شهر كانت العرب تؤخرُه في الجاهليّة، من الأَشْهُر الحُرُم، قال:
أَلَسنا النّاسئين على مَـعَـدٍّ		شهور الحِلِّ نَجْعَلُها حَراما
وذلك أن العرب إذا نفروا من الموسم قال بعضهم: أحللت شهر كذا، وحرّمتُ شهر كذا.
والنّاسِئُ: الرّجل المُؤَخِّر الأمرو غيرِ المُقدِّم، وكذلك: النّسّاء.
وبعت الشّيءَ بنُسْأة، كما تقول: بكُلأَة، أي: بنسيئة. وكان عُبَيْد بن عُمَيرة يقول في قوله عزّ وجلّ: ما ننسخ من آيةٍ أو ننسِها، أي: نؤخِّرْها، ونُنْسِها، أي: نتركها.
والمِنْسَأَةُ: العصا، لأنّ صاحِبَها ينسأ من نفسه وعن طريقه الأَذَى، وبها سميت عصا سليمان عليه السّلام: مِنْسَأة.
أسن:
أَسَنَ الماء يأْسِنُ أَسْناً وأُسُوناً فهو آسِنٌ، أي: متغير الطَّعم.
وأَسِنَ الرَّجُلُ أَسَناً فهو أسِنٌ، إذا دخل بئر فأصابه ريحُ الماءِ الآسن فغُشِيَ عليه أو مات، وأسِنَ، إذا دار رأسُه من ريحٍ تصيبه، قال:
يغادر القِرْنَ مُصْفَرّاً أنـامِـلُـهُ		يَمِيدُ في الرُّمْح مَيْدَ المائِحِ الأَسِنِ
تأسَّنَ عَهْدُ فلانٍ ووُدُّهُ، أي: تغيّر، قال رؤبة:
راجِعةٌ عَهْداً من التَّأَسُّنِ.
وتأسَّنَ عليّ تَأَسُّناً، أي اعتلّ وأبطأ.
والأُسُنُ: قديم الشَّحم، ويقال: العُسُن، والجميع: الآسان.
ويقال: هذا على آسانِ ذاك، أي: شبيهه.
والأَسِينةُ: سَيْرٌ من سُيُورٍ تُضْفَرُ جيمعاً، فتُجعَل نِسْعاً أو عناناً كأَعِنَّة البغال، وكذلك كلُّ قّوةٍ من قُوَى الوَتَر: أَسِينة، والجيمعُ: أسائن.
أنس:
الإنسُ: جماعةُ النّاس، وهم الأَنَسُ، تقول: رأيتن بمكان كذا أَنَساً كثيراً، أي: ناساً.
وإِنْسِيُّ القَوْس: ما أقبل عليك، والوحشيُّ: ما أدبر عنك.
وإنْسيُّ الإنسان: شِقُّهُ الأيسر، ووحشيُّهُ: شقُّهُ الأيمن، وكذلك في كلِّ شيء.
والاستثناسُ والأُنْسُ والتَّأنُّسُ واحد، وقد أَنِسْتُ بفلان، وقيل: إذا جاء اللّيل استأنس كلُّ وحشيّ، واستوحش كلّ إنسيّ.
والآنِسةُ: الجارية الطَّيِّبة النَّفْس التّي تحبّ قربها وحديثها.
وآنَستُ فزعاً وأنَّسته، إذا أحسستَ ذاك ووجدته في نفسك.
والبازي يَتأنَّسُ، إذا جَلَّى ونظر رافعاً رأسه.
وآنست شخصاً من مكان كذا، أي: رأيت وآنستُ من فلانٍ ضعفاً، أو حَزْماً، أي علمته.
وكلبُ أَنوس، وهو نقيض العَقور، وكلابٌ أُنُسٌ.

##### Türkçe

باب **السين** ve **النون** ve **و** **ا** **ي** **ء** ile birlikte

**س ن و**، **ن س و**، **ن و س**، **و س ن**، **س ي ن**، **ن س ي**، **ن س أ**، **أ س ن**، **أ ن س** kullanılagelenlerdir.

سنو:
**السّانيةُ**: üzerine (su) çekilen deve; araziler için (su) sulanır. **سَنَتِ السّانية** **تَسْنُو** **سُنُوّاً** ve **سِناية**; eğer su çektiyse. Ve “Suyu çektim”: **وسَنَوْتُ الماءَ** **سُنُوّاً** ve **سِناوة**. Ve **السّانية**: **الغَرْب**’ın ve onun âletinin adıdır; hepsi: **السّواني**.

Ve bulut yağmuru çeker: **السّحابُ يسنو المطر**; ve kavim kendileri için su çektiklerinde **يستنون** (denir). Rü’be dedi ki:
بأيّ غربٍ إذ غَرَفْنا نستني

Ve **المساناة**: istemede yumuşak davranma. Ve denir ki: “Şüphesiz falan kimse soyca **سنيّ**’dir”; ve **سنا** **يَسْنُو** **سُنُوّاً**.

Ve **سَناء**: uzatılmıştır; **السَّنا** kısaltılmıştır: dolunayın ve ayın ışığının son sınırı.

Ve **السّنا**: bir bitkidir; onun bir yükü (tohumu/kozası) vardır; kuruduğunda rüzgâr onu hareket ettirirse onun için bir uğultu işitirsin; tekili: **سناة**. Humeyd dedi ki:
صوتُ السّنا هبّت به عُلويّةً		هزّتْ أعالَيهُ بسَهْبٍ مُقفِرِ

نسو:
**النِّسْوَةُ** ve **النّسوان** ve **النّسُون** hepsi: kadınların topluluğudur; lafzından bir tekili yoktur.

نوس:
**النَّوْس**: şeyin sallanmasıdır. **ناس** **يَنُوس** **نَوْسا**.

Ve **النّاس**’ın aslı: **أُناس**’tır; ancak **الأناس**’tan elif düşürüldü de **ناساً** oldu.

Ve **ذو نُواس** diye adlandırıldı; üzerinde bulunan ve hareket eden iki perçem sebebiyle.

وسن:
**الوَسَنُ**: uykunun ağırlığıdır. “Falan **وَسِنَ**”: onu uyuklama benzeri bir hâl aldı; ve ona bir **سِنة** geldi. Ve **وَسِنٌ** ve **وَسنان** (erkek); ve **وسنانة** ve **وَسنَى** (kadın); yani: bakışı gevşek.

سين:
**السِّينُ**: bir hece (alfabe) harfidir; müzekker de yapılır müennes de. Kim müennes yaparsa kelimeyi vehmetmeye göredir; kim müzekker yaparsa harfi vehmetmeye göredir.

Ve **طُور سِناء**: bir dağdır. Ve **سينين**: Şam’da bir dağın adıdır.

نسي:
“Falan bir şeyi unuttu”: **نَسِيَ فلانٌ شيئاً**; onu hatırlıyor idi. Ve o elbette **نسيٌّ**’dir; yani: çok unutan; Yüce ve Aziz olanın sözüne göre: “وما كان ربّك **نَسِيّا**”.

Ve **النَّسْي**: anılmayan, zikredilmeyen unutulmuş şeydir. Denir ki: ondan Yüce’nin sözü: “وكنت **نَسْياً مَنْسيّاً**”. Ve denir ki: o, hayızlı kadının attığı bez parçasıdır.

Ve “Hadisi unuttum”: **ونَسِيتُ الحديث نسيا**. Ve denir ki: “Unutturdum”: **أَنْسَيتُ إنساءً**; ve **نَسِيتُ** daha iyidir. Allah Teâlâ dedi ki: “فإنّي **نَسِيت** الحوت”; **أنسيت** demedi. Ve **أنسيت**’in manası: geciktirdim.

Ve insan **النِّسيان**’dan adlandırıldı. Ve **الإنسانُ** aslında: **إنْسيان**’dır; çünkü onun çoğulu: **أناسيّ** ve küçültmesi: **أُنَيسِيان**; hazfedilen uzatma geri döner ki o **الياء**’dır. Ve aynı şekilde **إنسانُ العين**; onun çoğulu: **أناسيّ**. Dedi ki:
إذا استوحَشَتْ آذانُها استأنست لها		أَناسِيُّ ملحودٌ لها في الحواجبِ

Ve Allah عزّ وجلّ dedi ki: “وأناسيّ كثيراً”.

Ve **الإنسانُ**: dağın başında bir kayadır. Dedi ki:
علوتُ على إنسانِ نِيقٍ مُثَبَّتٍ		ربيئة أقوامٍ يخافونن من دهمِ

Ve **الإنسان**: parmak ucudur. Dedi ki:
تَمري بإِنْسانِها إنسانَ مُقلَتِـهـا		إنسانةٌ، في سَوادِ اللّيلِ، عُطْبُولُ

Ve **النَّسا**: iki uyluk arasındaki yarıktan alan bir damardır; sonra iki bacakta sürer. İkisi: iki **نَسَيان**’dır; çoğulu: **أَنساءٌ**.

Ve **جَمَل أَنْسَى**: yani, onun **نَساه**’ında bir hastalık onu tuttu; ta ki keser.

نسأ:
Kadın **نُسِئَتِ**; o hâlde o **نَسْئٌ**’dür; hayzı geciktiğinde. Ve “Şeyi geciktirdim”: **نَسَأْتُ الشّيء**; onu erteledim. Ve **نَسَأْته**: onu geciktirmeyle sattım. Adı: **النّسيئة**.

Ve **النّسيء**: sağılmış sütteki (katıştırılmış) sulandırılmış şeydir. Dedi ki:
سقاني أبو زبّان إذْ عتم القرى		نَسِيئاً وما هذا بحين نسـيءِ

Ve “Deve(mi) yürüyüşte ittim”: **ونَسَأت ناقتي**. Ve **المِنسأة**: onunla ittiğin asadır.

Ve develerden **المُنْتَسَأُ**: uyuzundan dolayı uzaklaştırılandır. Ve **الانتساءُ**: uzaklaşmadır. Ve ondan bir **مُنتَسأً** bulmuyorum; ve **مُنْسَأً**, yani: uzak. Dedi ki:
إذا ما انْتَسَوا فوتَ الرِّماحِ أتتهُمُ		عوائزُ نَبْلٍ كالجَراد تُطيرهـا

Ve susuzlukta **نَسَأَ**: onda arttı. Dedi ki:
هما غزوتان جميعا معاً		سأنسا شبا ققلها المبهم

Ve **النَّسيئة**: şeyin geciktirilmesi ve vaktinden itilmesidir. Ondan **النَّسيء**; o, Arapların cahiliyede geciktirdikleri bir aydır; haram aylardandır. Dedi ki:
أَلَسنا النّاسئين على مَـعَـدٍّ		شهور الحِلِّ نَجْعَلُها حَراما

Bu da şudur: Araplar mevsimden ayrıldıklarında onlardan biri derdi ki: “Şu ayı helâl kıldım, şu ayı haram kıldım.”

Ve **النّاسِئُ**: işi geciktiren, öne almayan adamdır; aynı şekilde: **النّسّاء**.

Ve “Şeyi bir geciktirmeyle sattım”: **وبعت الشّيءَ بنُسْأة**; senin “**بكُلأَة**” demen gibi; yani: **بنسيئة**. Ve Ubeyd b. Umeyre, Yüce’nin sözü hakkında şöyle derdi: “ما ننسخ من آيةٍ أو ننسِها”; yani: onu geciktiririz. Ve “**ونُنْسِها**”; yani: onu bırakırız.

Ve **المِنْسَأَةُ**: asadır; çünkü onun sahibi kendinden ve yolundan eziyeti geciktirir (uzaklaştırır); onunla Süleyman عليه السّلام’ın asası adlandırıldı: **مِنْسَأة**.

أسن:
Su **أَسَنَ**: **يأْسِنُ** **أَسْناً** ve **أُسُوناً**; o hâlde o **آسِنٌ**’dir; yani: tadı değişmiş.

Ve adam **أَسِنَ**: **أَسَناً**; o hâlde o **أسِنٌ**’dir; bir kuyuya girip de âsin suyun kokusu ona isabet ettiğinde, bayıldığında veya öldüğünde. Ve **أسِنَ**: ona isabet eden bir kokudan başı döndüğünde. Dedi ki:
يغادر القِرْنَ مُصْفَرّاً أنـامِـلُـهُ		يَمِيدُ في الرُّمْح مَيْدَ المائِحِ الأَسِنِ

Falanın ahdi ve sevgisi **تأسَّنَ**; yani: değişti. Rü’be dedi ki:
راجِعةٌ عَهْداً من التَّأَسُّنِ.

Ve bana karşı **تأسَّنَ** **تَأَسُّناً**; yani: hastalandı ve ağır davrandı.

Ve **الأُسُنُ**: eski içyağıdır. Ve denir ki: **العُسُن**; hepsi: **الآسان**.

Ve denir ki: “Bu, onun **آسانِ**’ı üzeredir”; yani: onun benzeridir.

Ve **الأَسِينةُ**: kayışlardan bir kayıştır; hepsi birlikte örülür; sonra bir **نِسْع** veya katırların dizginleri gibi bir dizgin yapılır. Ve aynı şekilde telin kuvvetlerinden her bir kuvvet: **أَسِينة**; hepsi: **أسائن**.

أنس:
**الإنسُ**: insanların topluluğudur; onlar **الأَنَسُ**’tir. Dersin ki: “Şu yerde çok **أَنَساً** gördüm”; yani: insanlar.

Ve yayın **إِنْسِيُّ**’si: sana dönük olanıdır; **الوحشيُّ**: senden yüz çevirenidir.

Ve insanın **إنْسيُّ**’si: onun sol yarısıdır; **وحشيُّهُ**: onun sağ yarısıdır; aynı şekilde her şeyde.

Ve **الاستثناسُ** ve **الأُنْسُ** ve **التَّأنُّسُ** birdir. Ve “Falanla ünsiyet ettim”: **أَنِسْتُ بفلان**. Ve denildi ki: Gece geldiğinde her vahşi ünsiyet eder, her insî vahşileşir.

Ve **الآنِسةُ**: nefsi hoş, yakınlığını ve konuşmasını seven cariyedir.

Ve “Bir korkuyu sezdim ve onu ünsiyetlendirdim”: **وآنَستُ فزعاً وأنَّسته**; eğer bunu hissettiysen ve onu nefsinde bulduysan.

Ve doğan **يَتأنَّسُ**; eğer (tüylerini) düzeltti ve başını kaldırarak baktıysa.

Ve “Şu yerden bir şahıs gördüm”: **وآنست شخصاً**; yani: gördüm. Ve “Falanda bir zayıflık yahut bir kararlılık gördüm”: **وآنستُ من فلانٍ ضعفاً، أو حَزْماً**; yani: onu bildim.

Ve **كلبُ أَنوس**: o, **العَقور**’un zıddıdır. Ve köpekler: **أُنُسٌ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

س ن ( و ا ى ء )
سنا ، وسن ، نوس ، نسي ، أسن ، أنس ، نسأ ، سان : ( مستعملة ) .
سنا : قال الليث : السّانِيَة جمعُها السَّوانِي : ما يُسقَى عليه الزُّروع والحيوانُ من كبيرٍ وغَيره .
وقد سَنَتِ السّانية تَسْنُو سُنُوّاً : إذا استَقَت وسِنايَةً وسِنَاوَة .
قال : والسَّحاب يَسْنُو المطر والقومُ يَسْتنون : إذا أسنَتوا لأنفسهم ، قال رؤبة :
بأيِّ غَرْبٍ إذ عرفنا نَسْتَنِي
ابن هانىء عن أبي زيد : سَنَت السماءُ تَسْنُوا سُنُوّاً : إذا مَطَرَتْ ، وسَنَوْتُ الدَّلْوَ سِناوة : إذا جررْتها من البئر .
أبو عبيد : السّاني : المستقي ، وقد سنَا يَسْنُو ، وجمع الساني سُناة ، قال لبيد :
كأَنّ دموعه غَرْباً سُنَاةٍ
يُحِيلون السِّجال على السجال
جعل السُّناة الرِّجال الذين يَلُون السَّواني من الإبل ، ويُقبلون بالغُرُوبِ فيُحيلونها ، أي : يَدْفُقون ماءها في الحوض .
ويقال : رَكيّة مَسْنَوية : إذا كانت بعيدة الرِّشاء لا يُستقى منها إلا بالسّانية من الإبل ، والسانِية تقع على الجمل والناقة ، بالهاء . والساني : يقع على الجمل وعلى الرّجُل والبقر ، وربّما جعلوا السَّانية مصدراً على فاعله بمعنى الاستقاء ، ومنه قول الراجز ، وأنشد الفرّاء :
يا مرحباهُ بحمارٍ ناهِيَهْ
إذا دنَا قَرَّبْتُه للسانيهْ
أراد : قرْبْتُه للسانية . وهذا كله مسموع من العرب .
ويقال : سَنَيْتُ الباب وسَنَوْتَهُ : إذا فتحتَه .
وقال ابن السكيت : قال الفراء : يقال :
سناها العيثُ يَسْنُوها فهي مَسْنُوَّة ومَسْنِيَّة ، يعني سقاها .
أبو عُبيد عن أبي عمرو : سانيْتُ الرجل : راضيتُه وأحسنتُ معاشَرَتَه ، ومنه قول لبيد :
وسانيتُ مِن ذِي بَهْجَةٍ ورَقيتُه
عليه السُّموط عابسٍ متغَضِّبِ
الليث قال : والمُساناة : المُلاينة في المطالبة . والمُساناة : المُسَانَهَة ، وهي الأجل إلى سنة .
وقال : المُساناة : المصانَعة ، وهي المُداراة ، وكذلك المُصاداة والمُداجاة .
قال : ويقال : إن فلاناً لسَنِيُّ الحسب ، وقد سَنُوَ يَسْنُو سُنُوّاً وسنَاء مَمدُود .
قال : والسَّنا مقصور : حدُّ منتهى ضوءِ البدر والبرق ، وقد أَسنى البرقُ : إذا دخل سناهُ عليك بَيْتك ، ووقع على الأرض أو طار في السحاب .
وقال أبو زيد : سنَا البرق : ضَوْءُه من غير أن تَرَى البرق أو ترى مَخرجه في موضعه ، وإنما يكون السَّنا بالليل دون النهار ، وربما كان في غير سحاب .
وقال ابن السكيت : السناءُ من الشَّرَف والمجد مَمْدود . والسَّنَا : سَنَا البَرْق وهو ضوؤه ، يكتب بالألِف ويثنَّى سَنَوان ، ولم يعرف له الأصمعي فعلاً .
وقال الليث : السَّنَا : نباتٌ له حَمْل ، إذا يبس فحرّكته الرِّيح سمعتَ له زجلاً ، والواحدة سناة .
وقال حُمَيْد :
صَوْتُ السَّنا هَبَّتْ له عُلْوِيّةٌ
هَزَّتْ أعاليه بسَهْبٍ مُقْفِرِ
وقال ابن السكيت : السّنا : نبتٌ ، وفي الحديث : ( عليكم بالسَّنَا والسَّنُّوتِ ) وهو مقصور .
وقال غيره : تُجْمع السنة سنوات وسِنِين .
قال : والمُسَناة : ضفيرةٌ تُبنى للسيل لترُدّ الماء ، سُمّيت مُسَنّاةً لأن فيها مفاتيحَ للماء بقدر ما يحتاج إليه مما لا يغلب ، مأخوذٌ من قولك : سنَّيت الأمر : إذا فتحتَ وجهه ، ومنه قوله :
إذا الله سنّى عِنْد أَمرٍ تَيَسَّرَا
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : وتَسَنى الرجل : إذا تَسَهَّلَ في أموره ، وأنشد :
وقد تَسَنّيْتُ له كلَّ التَّسَني
ويقال : تَسَنَّيْتُ فلاناً : إذا ترضّيته . وتسنَّى البعير الناقةَ : إذا تسدّاها وقعَا عليها ليضربها .
وسن : قال اللَّيث : الوسَن : ثقل النّوْم . ووَسِنَ فلانٌ : إذا أخذته سَنةُ النُّعاس . ورجُل وَسِن ووَسْنان ، وامرأةً وسْنى : إذا كانت فاتِرَة الطَّرْف .
وقال الله عز وجل : ( لاَ تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلاَ نَوْمٌ ) ( البقرة : 255 ) ، أي : لا يأخذه نعاسٌ ولا نوم ، وتأويله : أنه لا يَغْفُل عن تدبير أمر الخلق ، قال ابن الرِّقاع :
وَسْنانُ أَقصده النُّعاسُ فَرَنَّقَتْ
في عينه سِنَةٌ وليس بنائم
ففرّق بين السِّنَةِ والنوم كما ترى .
قلت : إذا قالت العرب امرأةٌ وَسْنى : فالمعنى أنها كَسلى من النَّعمة .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : مَيسَانُ : كوكبٌ ، يكون بين المعَرّة والمجرّة .
وروي عن عمرو عن أبيه قال : الميَاسين : النجوم الزاهرة .
قال : والمَيسُونُ من الغِلمان : الحسنُ القَدّ الطّرِيرُ الوجه .
قلتُ : أما مَيسانُ اسمُ الكوكب فهو فَعلانُ من ماس يميس : إذا تبختر ، وأما مَيسون فهو فَيْعُول من مَسَنَ أو فَعْلُونَ من ماسَ .
وقال ابن الأعرابيّ : امرأة مَوْسُونةٌ : وهي الكسلَى .
سان : وقال الليث : طُورُ سِينا : جَبَل . قال : وسِينين : اسم جَبَل بالشام .
وقال الزّجّاج : قيل : إنّ سِيناء حجارةٌ ، وهو والله أعلم اسمُ المكان فمن قرأ سَيْناء على وَزْن صَحْراء ، فإنّها لا تنصرف ، ومن قرأ سِيناءَ ، فهي ها هنا اسمٌ للبُقْعة ، فلا ينصرف ، وليس في كلام العرب فِعْلاء بالكسر ممدودة .
قال الليث : السِّين حرفُ هِجاءٍ يذكَّر ويؤنَّث ، هذه سينٌ ، وهذا سِينٌ ، فمن أنَّث فعلى توهُّم الكلمة ، ومن ذَكَّر فعلى توهُّم الحرف .
وقال ابن الأعرابيّ : التَّسَوُّن : استرخاءُ البَطْن .
قلتُ : كأنّه ذهب به إلى التَّسَوُّل ، من سَوِل يَسْوَل : إِذا استرخى ، فأبدَلَ من اللام نُوناً .
نسي : قال الليث : نسيَ فلانٌ شيئاً كان يذكُرُه وإنه لَنسِيٌّ ، أي : كثيرُ النسيان . والنِّسْيُ : الشيءُ المَنْسيُّ الذي لا يُذكَر .
وقال الله جلّ وعزّ : ( مَا نَنسَخْ مِنْ ءَايَةٍ أَوْ نُنسِهَا ) ( البقرة : 106 ) .
قال الفرّاء : عامّة القُرّاء يجعلونها من النِّسْيان .
قال : والنِّسْيان ها هنا على وجهين : أحدُهما : على التَّرْك ، نتْرُكُها فلا نَنْسَخُها ، كما قال الله جلّ وعزّ : ( نَسُواْ اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ ) ( التوبة : 67 ) ، يريد : تركوه فترَكهم .
والوجهُ الآخر من النّسْيان الذي يُنْسَى ، كما قال جل شأنه : ( وَاذْكُر رَّبَّكَ إِذَا نَسِيتَ ) ( الكهف : 24 ) .
وقال الزَّجّاج : قُرىء : ( أَوْ نُنسِهَا ) ( البقرة : 106 ) وقرىء : ( نَنْسَهَا ) ، وقرىء : ( نَنْسأْها ) . قال : وقال أهلُ اللغة في قوله : ( أَوْ نُنسِهَا ( .
قال بعضهم : ( أَوْ نُنسِهَا ( من النِّسْيان وقال : دليلُنا على ذلك قولُ الله تعالى : ( أَحْوَى سَنُقْرِئُكَ فَلاَ تَنسَى ( ) إِلاَّ مَا شَآءَ اللَّهُ ) ( الأعلى : 6 ، 7 ) ، أنّه يشاءُ أن يَنسى .
قال أبو إسحاق : وهذا القولُ عندي ليس بجائز ؛ لأنّ الله قد أنبأ النبيَّ عليه السلام في قوله تعالى : ( وَلَئِن شِئْنَا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِى أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ ) ( الإسراء : 86 ) ، أنه لا يشاء أن يَذهَب بما أوحَى به إلى النبي ( صلى الله عليه وسلم )
قال : وفي قوله تعالى : ( سَنُقْرِئُكَ فَلاَ ) ( الأعلى : 6 ، 7 ) قولان يُبْطِلان هذا القولَ الذي حَكَيْناه عن بعض أهل اللغة : أحدُهما : ( تَنسَى إِلاَّ مَا شَآءَ ( أي : فلستَ تَتْرك إلا ما شاء الله أن تَتْرُك .
قال : ويجوز أن يكون : ( إِلاَّ مَا شَآءَ اللَّهُ ( ممّا يلحق بالبَشَريّة ، ثم تذَكَّرُ بعدُ ليسَ أنه على طريق السَّلْب للنبيّ عليه السلام شيئاً أوتيَه من الحكمة .
قال : وقيل في ) أَوْ نُنسِهَا ( قول آخر ؛ وهو خطأ أيضاً .
قالوا : أو نَتركها ، وهذا إنما يقال فيه : نَسِيت إذا تركت ، لا يقال : أُنْسيتَ تركت ، وإنما مَعنى : ( أَوْ نُنسِهَا ) ( البقرة : 106 ) أو نتركها ، أي : نأمركم بتَرْكِها .
قلتُ : وممّا يقوِّي قولَه ، ما أخبرَني المنذريُّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي أنه أنشده :
إنّ عليَّ عُقْبَةً أَقْضِيها
لستُ بناسِيها ولا مُنْسِيها
قال : بناسِيها : بتارِكها ، ولا مُنسِيها : ولا مؤخِّرها ، فوافَق قول ابن الأعرابيّ قَولَه في الناسي أنّه التارك لا المنسيّ ؛ واختلف قولهما في المُنْسِي ، وكان ابن الأعرابي ذهبَ في قوله : ( ولا مُنْسِيها ) إلى ترك الهمز ، مِن أَنسَأْت الدَّيْنَ ، أي : أخَّرْتَه على لغة مَن يخفِّف الهمزة .
وأمّا قولُ الله جلّ وعزّ حكايةً عن مريمَ : ( وَكُنتُ نَسْياً مَّنسِيّاً ) ( مريم : 23 ) ، فإنّه قرىء ( نسْياً ) و ( نِسْياً ) ، فمن قرأ بالكسر فمعناه حَيْضةً مُلْقاةً ، ومن قرأ ( نَسْياً ) فمعناه شيئاً مَنْسِياً لا أُعرَف ، وقال الزّجّاج : النِّسْيُ في كلامِ العَرَب : الشيءُ المطروح لا يُؤْبَه له ، وقال الشَّنْفَري :
كأنّ لها في الأرض نِسْياً تَقُصُّه
على أُمِّها وإنّ تُحاطِبْك تَبْلَتِ
وقال الفرّاء : النِّسْيُ والنَّسْيُ لغتان فيما تُلْقِيه المرأةُ من خِرَق اعتلالِها . قال : ولو أَردتَ بالنِّسْيِ مصدَر النِّسْيان كان صواباً ، والعَرَب تقول : نَسِيتُه نِسْياناً ونِسْياً .
وأخبَرَني المُنذِريُّ عن ابن فَهْم ، عن محمّد بن سلاّم ، عن يونسَ أنّه قال : العَرَبُ إذا ارتَحَلوا من الدّار قالوا : انْظُروا أَنساءَكم : أي : الشيءَ اليَسيرَ نحو العَصَا والقَدَح والشِّظاظ .
وقال الأخفش : النِّسْيُ : ما أغفِل من شيء حقيرٍ ونُسِيَ .
وأخبَرَني الإياديُّ عن شمر عن ابن الأعرابيّ أنّه أَنشَدَه :
سَقَوْني النَّسْيَ ثم تكنَّفُونِي
عُدَاةَ اللَّهِ من كَذِبٍ وزُورِ
بغير همز ، وهو كلُّ ما نَسَّى العَقْلَ . قال : وهو اللَّبن الحليبُ يُصَب عليه ماءٌ .
قال شمر : وقال غيرُه : هو النَّسِيُّ بنَصْب النُّون بغير همز ، وأَنشَد :
لا تَشْرَبَن يومَ وُرودٍ حازِرَا
ولا نسِيّاً فتَجيءَ فاتِرَا
أبو عُبيد : يقال للّذي يشتكي نَساه : نَسٍ ، وقد نَسِيَ يَنْسَى ، إذا اشتَكَى نَسَاه .
وقال ابن شميل : رجلٌ أَنْسَى ، وامرأةٌ نَسْيا ، إذا اشتَكَيَا عِرْقَ النَّسا .
وقال ابن السكّيت : هو النَّسا لهذا العِرْق ، ولا تقل عِرْق النَّسا ، وأَنشَد غيرُه قولَ لبيد :
مِنْ نَسَا النّاشِطِ إذ ثَوَّرْتَهُ
أو رَئيسِ الأخْدَرِيّاتِ الأُوَلْ
يقال : نَسِيتُه أَنْسِيه نَسْياً : إذا أَصَبْتَ نَساه .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : النَّسْوَة : الجُرْعة من اللّبن . والنَّسوةُ : التَّرْك للعَمَل . والنِّسوةُ بكسر النون لجماعة المرأة من غير لفظِها ، والنساء : إذا كَثُرْن .
نسأ : أبو عبيد عن الأمَويّ : النَّسءُ بالهمز : اللَّبَن المَحْذُوق بالماء ، وأَنشَد بيت عروة بن الورد :
سَقَوْني النَّسءَ ثُمّ تكنَّفُونِي
عُدَاةَ اللَّهِ مِنْ كَذِبٍ وزُورِ
وقرىءَ : ( نَنسَخْ مِنْ ءَايَةٍ أَوْ نُنسِهَا ) ( البقرة : 106 ) المعنى : ما نَنْسخ لك من اللّوح المحفوظ ، أو ننسأْها : نؤخِّرها ، فلا نُنْزِلها .
وقال أبو العبّاس : التأويل أنّه نَسخها بغيرها وأقرَّ خَطّها ، وهذا عندهم الأكثر والأجوَد .
وقولُ الله جلّ وعزّ : ( إِنَّمَا النَّسِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ءُ زِيَادَةٌ فِى الْكُفْرِ ) ( التوبة : 37 ) ، قال الفرّاء : النَّسِيءُ : المَصْدَر ، ويكون المَنْسُوء : مِثل قَتِيل ومَقْتول ، قال : وإذا أَخَّرْتَ الرجلَ بِدَيْنِه ، قلتَ أنسأْتُه ، فإذا زدتَ في الأجَل زيادةً يقع عليها تأخير قلت : قد نسأْتُ في أيّامك ، ونسأْتُ في أَجَلك : وكذلك تقول للرجل : نسأَ اللَّهُ في أجلك ، لأن الأجَل مَزيدٌ فيه ، ولذلك قيل للَّبن : النَّسْيء ، لزيادة الماء فيه ، وكذلك قيل : نُسِئَت المرأةُ : إذا حملتْ ، جَعَل زيادةُ الولد فيها كزيادة الماءِ في اللَّبن ، يقال : والناقة : نسأْتها ، أي : زجرْتُها ليزداد سَيْرُها .
وقال الفراء : كانت العربُ إذا أرادت الصَّدَرَ عن مِنًى قام رَجُل من بني كنانَة وسمّاه فيقول : أنا الّذي لا أُعابُ ولا أُجاب ، ولا يُرَدّ لي قضاء ، فيقولون : صدقتَ : أَنْسئْنا شَهْراً ، يريدون : أَخِّرْ عنّا حُرْمةَ المحرَّم واجعَلْها في صَفَر ، وأَحِلَّ المحرَّم ، فيَفعل ذلك ، لئلاّ يتوالَى عليهم ثلاثةُ أشهُر حُرُم ، فذلك الإنساء .
قلتُ : والنسيءُ في قول الله معناه الإِنْساء ، اسمٌ وُضِع موضعَ المَصْدَر
الحقيقيّ من أنسَأْتُ ، وقد قال بعضُهم : نَسَأْتُ في هذا الموضع بمعنى أَنْسَأْتُ ؛ قال عُمَير بنُ قيسِ بنِ جِذْل الطِّعان :
ألَسْنا النّاسِئين على مَعَدِّ
شُهُورَ الحِلِّ نَجْعَلُهَا حَرامَا
أبو عبيد عن الأصمعيّ : أَنسأَ اللَّهُ فلاناً أَجَلَه ، ونَسَأَ في أَجَلِه .
قال : وقال الكسائيّ مثله .
قال : وأنسأْتُه الدَّينَ . قال : ويقال : ما لَه نَسَأه اللَّهُ ، أي : أخَّزَاه الله . ويقال : أَخَرَه الله . وإذا أَخَّره فقد أَخْزاه . قال : وقد نُسِئَت المرأةُ : إذا بَدَا حَمْلُها فهي نَسُوءٌ . وقد جَرَى النَّسْء في الدّوابِ : يعني السِّمَن . ونَسَأْتُ الإبلَ أنسَأُها : إذا سُقْتَها ؛ قال : وأنشدَنا أبو عمرو بنُ العلاء :
وما أمُّ خِشْفٍ بالعَلاَيةِ شادِنٍ
تُنَسِّىءُ في بَرْدِ الظِّلالِ غَزَالها
قال : وانتسَأَ القومُ : إذا تبَاعَدوا .
وفي الحديث : ( إذا تنَاضَلْتم فانتسِئوا عن البيوت ) ، أي : تبَاعَدوا ؛ وقال مالك بن زُغْبة :
إذا انْتَسَئُوا فَوْتَ الرِّماح أتتْهُمُ
عَوَائِرُ نَبْلٍ كالجرادِ نُطيرُها
وقال أبو زيد : نَسأْتُ الإِبِلِ عن الحوض : إذا أخَّرْتها . ونَسَأَتِ الماشيةُ تَنْسَأ : إذا سَمِنَتْ ؛ وكلُّ سَمين ناسىء . ونُسِئَت المرأةُ في أوّل حَمْلِها ، وأَنْسَأْتُه الدَّين : إذا أخَّرتَهُ ؛ واسم ذلك الدَّين النّسِيئة . قال : ونسأتُ الإبلَ في ظِمْئِها فأنا أنسؤها نسْأً : إذا زدتها في ظمئها يوماً أو يومين .
وقال الفَرّاء في قول الله جلّ وعزّ : ( دَابَّةُ الاَرْضِ ) ( سبأ : 14 ) ، هي : العَصَا الضّخمة الّتي تكون مع الراعي ، يُقال لها المنْسأة ، أُخِذَت من نَسأْتُ البعير ، أي : زَجَرْتُه ليزدادَ سيرُه .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : ناسَاه : إذا أبْعَدَه ، جاء به غيرَ مَهْموز ، وأصله الهمزُ .
أسن : قال الله جلّ وعزّ : ( أَنْهَارٌ مِّن مَّآءٍ غَيْرِ ) ( محمد : 15 ) .
قال الفَرَّاء : أي غيرُ متغيِّر ولا آجِن .
أبو عبيد عن أبي زيد : أسَنَ الماءُ يأسِنُ أَسْناً وأُسُوناً : وهو الّذي لا يَشْرَبه أحدٌ من نَتْنه . قال : وأَجَنَ يأْجِنُ : إذا تغيّر ، غيرَ أنّه شَرُوب .
وفي حديث عمَر : أن قَبيصةَ بن جابر أتاه فقال : إنِّي رَمَيْتُ ظَبياً وأنا مُحرِم فأَصَبْتُ خُشَشَاءَه فأَسِنَ فماتَ .
قال أبو عُبيد : قوله : ( أَسن ) يعني أدِير به ، ولهذا قيل للرَّجل إذا دَخَل بئراً فاشتدَّت عليه ريحُها حتى يصيبَه دُوار منه فيسقُط : قد أَسِن يأسَن أَسناً ، قال زُهير :
يُغَادِرُ القِرْنَ مصفَرّاً أنامِلُه
يَمِيدُ في الرُّمْح مَيْدَ المائح الأَسِنِ
قلتُ : هو الأَسِن واليَسن أُسمعتُه من غيرِ واحد بالياء ، كما قالوا رُمْحٌ بَزَنى وأَزَنيّ ،
وما أَشْبَهَه .
أبو عُبيد عن الفَرّاء قال : إذا بَقِيَتْ من شَحم الناقة ولحمِها بقيّةٌ فاسمُها الأسُنُ والعُسُنُ ، وجمعُه آسان وأَعْسان . ويقال : تَأَسَّنَ فلان أبَاه : إذا تَقيّله . وهو على آسانٍ من أبيه وآسالٍ .
وقال اللّيث : تأَسّن عَهْدُ فلان ووُدُّه : إذا تغبّر ، وقال رُؤْبة :
راجَعَهُ عَهْداً عن التّأسُّنِ
قال : والأَسينَة : سَيْرٌ واحد من سُيورٍ تُضْفَر جميعاً فتُجعَل نِسْعاً أو عِناناً ، وكلُّ قُوَّة من قُوَى الوَتَر أَسينَة ، والجميع أَسائن ، والأسُون والآسَان أيضاً .
وقال الشاعر :
لقد كنتُ أَهْوَى الناقميَّةَ حِقْبَةً
فقد جعلَتْ آسانُ بَيْن تَقَطَّعُ
قال ذلك الفَرّاء .
أبو عبيد عن أبي زيد : تَأَسَّنَ فلانٌ عليَّ تأسُّناً : أي : اعتَلّ وأَبطأَ .
ورَواهُ ابن هانىء عنه : تأسَّر بالراء ، وهو الصواب .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أَسِنَ الرجلُ يَأْسَنُ : إذا غُشِيَ عليه من رِيح البئر .
قال : وأسَنَ الرجلُ لأخيه يأْسِنُه ويأسُنه : إذا كَسَعَه برجله .
قال أبو العبّاس : وقال أبو عمرو : الأَسْنُ : لُعْبةٌ لهم يسمُّونها الضَّبْطة والمَسّة .
وقال غيرُه : آسانُ الرجل : مذاهِبُه وأخلاقه ، وقال ضابىء البُرْجُميّ :
وقائلةٍ لا يُبْعدُ اللَّهُ ضابئاً
ولا تَبْعَدَنْ آسانُه وشمَائلُهْ
وسن : وقال أَبو زيد : رَكِيّةٌ مُوسِنَةٌ يَوْسَنُ فيها الإنسانُ وسَناً : وهو غَشْيٌ يأخذه ، وبعضهم يَهمِز فيقول : أَسِن .
قلت : وسمعت غير واحد من العرب يقول : ترجّل فلان في البئر فأصابه اليَسَنُ فطاح منها ، بمعنى الأسن . وقد يسن ييسن لغات معروفة عند العرب كلها .
ويقال : توسَّنْتُ فلاناً تَوَسُّناً : إذا أتيتَه عند النَّوم ، قال الطّرِمّاح :
أذَاكَ أم ناشطٌ توسَّنَه
جارِيَ رذاذٍ يَسْتَنُّ مُنْجِرِدُهْ
وتَوَسَّنَ الفَحلُ الناقةَ : إذا أتاها باركةً فضَرَبها ، قال أبو دُواد :
وغَيثٍ توسّنَ منه الرِّيا
حُ جُوناً عِشاراً وعُوناً ثقالاَ
جعل الرِّياح تُلقح السحابَ ، فضَرب الجونَ والعُوْن لها مَثَلا .
والجون : جمعُ الجونة ، والعُونُ : جمعُ العَوَان .
ورُوي عن ابن عمَر أنه كان في بيتِه المَيْسُوس فقال : أخرِجوه فإنّه رِجْس ، قال شمر : قال البَكْراويّ : المَيْسوسن : شيءٌ تجعله النِّساء في الغِسلة لرؤوسهنّ .
أنس : أبو زيد : تقول العَرب للرّجل : كيفَ ترى ابنَ إنسك : إذا خاطبتَ الرجل عن نفسه .
أبو عُبيد عن الأحمر : فلانٌ ابن أُنسِ فلانٍ ، أي : صفيُّه وأنيسه .
وأخبرَني المنذريُّ عن ثعلب عن سلمة عن الفرّاء : قلت للدُّبَيْري : إيش قولُهم : كيف ترى ابن إِنسك بكسر الألف ؟ فقال : عزَاه إلى الإنس ، فأما الأُنس عندهم فهو الغَزَلُ .
وقال أبو حاتم : أَنسْتُ به إنساً بالكسر ولا يقال أُنساً ، إنما الأنس : حديثُ النِّساء ومؤانستهُنّ ، رواه أبو حاتم عن أبي زيد .
وقال ابن السكّيت : أَنستُ به آنَسُ ، وأَنَستُ به آنِسُ أُنساً ، بمعنى واحد .
وقال أبو زيد : إنسِيٌّ وإنْس ، وجِنِّيٌّ وجِنّ ، وعَرَبيّ وعرَب .
وقال : آنِسٌ وآنَاسٌ كثير وإنسان وأنَاسيَةٌ وأنَاسيّ مثل إنسيّ وأَناسيّ .
وقال ابنُ الأعرابيّ : أَنسْتُ بفلان ، أي : فرِحْتُ به .
وقال اللّيث : الإنْس : جماعةُ الناس ، وهم الأنَس ، تقول : رأيتُ بمكانِ كذا وكذا أنساً كثيراً ، أي : ناساً ، وأنشَد :
وقد نرَى بالدّار يوماً أَنسَا
قال : والأُنْسُ والاستِئناس هو التّأنُّس ، وقد أَنسْتُ بفلانٍ . وفي كلام العرب : إذا جاء الليلُ استأنَسَ كلُّ وحشيّ ، واستَوْحَش كلُّ إنسيّ . قال : آنسْتُ فَزَعاً وأَنستُه : إذا أَحسسْتَ ذلك أو وجدته في نفسك قال والبازي يتأنّس إذا ما جَلَّى ونظر رافعاً رأسه وطَرْفَه . كلْبٌ أنوسُ : وهو نقيضُ العَقور ، وكلابٌ أُنُس . وقوله جلّ وعزّ : ( وَسَارَ بِأَهْلِهِ ءَانَسَ مِن جَانِبِ ) ( القصص : 29 ) ، يعني : موسى أبصَر ناراً ، وهو الإيناس .
وقال الفراء في قوله : ( لاَ تَدْخُلُواْ بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُواْ ) ( النور : 27 ) ، معناه : حتى تستأذِنوا .
وقال : هذا مقدَّم ومؤخَّر ، إنما هو : حتى تُسلِّموا وتستأنسوا : السلامُ عليكمْ أَأَدخل ؟ قال : والاستئناسُ في كلام العرب : النظر ، يقال : اذهبْ فاستأنسْ هل تَرَى أحد ، فيكون معناه : انظُرْ مَن تَرَى في الدار ، وقال النابغة :
بذي الجَليلِ على مستأنسٍ وَحِدِ
أراد على ثَوْرٍ وَحْشيّ أحسَّ بما رابَه ، فهو يستأنس ، أي : يتلفَّت ويتَبصَّر ، هل يرى أحداً . أراد : أنّه مَذْعُور فهو أَجَدُّ لعدْوِه وفراره وسرعته .
وقال الفرّاء فيما روى عنه سلمة في قول الله جلّ وعزّ : ( وَأَنَاسِىَّ كَثِيراً ) ( الفرقان : 49 ) ، الأَناسيُّ : جِمَاعٌ ، الواحدُ إنْسِيّ ، وإن شئتَ جعلتَه إنساناً ثم جمَعْتَه أُناسِيّ ، فتكون الياءُ عِوَضاً من النون .
قال : والإنسان أصلُه ؛ لأنّ العَرَب تصغّره
أُينسِياناً .
وإذا قالوا : أَناسِينُ فهو جمعٌ بيّنٌ ، مِثْل بُسْتان وبَساتِين .
وإذا قالوا : ( أَناسِيَ كثيراً ) فخفّفوا الياء وأَسقَطوا الياء الّتي تكون ما بينَ عَيْنِ الفِعل ولامِه ؛ مثل قرَاقِير وقَراقِر ، ويُبيِّن جَوازَ أَناسِي بالتخفيف قولُ العَرَب : أناسِيَةٌ كثيرة ، والواحد إِنْسِي وإنسان إِن شئتَ .
وأخبرَني المنذريُّ عن أبي الهيثم أنّه سألَه عن النّاس ما أصلُه ؟ فقال : أصلُه الأُناس ، لأن أصلَه أُناسٌ ، فالألف فيه أصليّة ، ثم زيدتْ عليه اللاّمُ الّتي تُزاد مع الألف للتعريف ، وأصلُ تلك اللامِ سكون أبداً إلاّ في أحرفٍ قليلةٍ ، مِثل الاسم والابن وما أشبَهَها من الألِفَات الوَصْليَّة ، فلما زادُوهُما على أُناس صار الاسم الأُنَاسُ ، ثم كثرتْ في الكلام فكانت الهمزةُ واسطةً ، فاستثْقلُوها فتركُوها ، وصارَ باقِي الاسم أَلُنَاس بتحريك اللاّم في الضمّة ، فلمّا تحرّكت اللاّم والنّون أَدغَموا اللاّم في النّون فقالوا : النّاس ، فلمّا طَرَحوا الألفَ واللاّم ابتدأوا الاسمَ فقالوا : قال ناسٌ من النّاس .
قلتُ : وهذا الذي قاله أبو الهَيْثم تعليلُ النحويِّين ، وإنسانٌ في الأصل : إنْسِيَان وهو فِعْليانٌ من الإنس ، والأَلِفُ فيه فاءُ الفِعل ، وعلى مِثالِه : حِرْصِيان : وهو الجِلْد الّذي يلي الجِلْدَ الأعلى من الحيوان ، سُمِّي حِرْصِياناً لأنّه يُحرَص ، أي : يُقشَر ، ومنه أُخِذت الحارِصَةُ من الشِّجاج ، ويقال : رجلٌ حِذْرِيان إذا كان حَذِراً .
وإنّما قيلَ في الإنسان : أصلُه إنْسِيَان لأنّ العَرَب قاطبةً قالوا في تَصغِيره أنيْسِيَان ، فدَلّت الياءُ الأخيرةُ على الياء في تكبيره ، إلاّ أنّهم حذفوها لمّا كثُر الإنسان في كلامِهم .
وقال أبو الهَيْثم : الإنْسانُ أيضاً : إنسانُ العَيْن ، وجمعُه أَناسِيُّ .
وقال ذو الرُّمّة :
إذا استجْرَسَتْ آذانُها استأنَستْ لها
أَناسِيُّ مَلْحودٌ لها في الحَواحِبِ
قال : والإنْسان : الأَنمُلةُ .
وأَنشَد :
تَمْرِي بأَسنانِها إنسَانَ مُقْلتِها
إنسانَةٌ في سَوادِ اللّيل عُطْبُول
وقال آخَر :
أشارتْ لإنسانٍ بإنسانِ كَفِّها
لتَقْتُلَ إنساناً بإنسانِ عَيْنِها
قلت : وأصلُ الإنس والأَنَس والإنسان : من الإيناس وهو الإبصار ، يقال : أَنَسْتُهُ وأَنِسْتُه : أي : أَبْصَرْته .
وقال الأعشى :
لا يَسمَع المرءُ فيها ما يُؤَنِّسُه
باللَّيْل إلا نَئِيمَ البُوم والضُّوَعا
وقيل معنى قوله : ما يؤنِّسه ، أي : يجعَلَه ذا أُنس .
وقيل للإِنْس إنْسٌ لأنّهم يُؤْنَسون : أي : يُبْصَرون ، كما قيل للجِنّ جِنّ لأنهم لا يُؤنسُون : أي : لا يُرَوْن .
وقال محمد بن عَرَفة الملقب بنفطويه وكان عالماً سمِّيَ الإنْسِيُّون إنْسيِّين لأنّهم يُؤْنسون ، أي : يُرَوْن ، وسمِّيَ الجِنُّ جِنّاً لأنهم مُجْتَنُّونَ عن رؤية الناس ، أي : مُتَوارُون .
والإنْسِيّ من الدَّوابّ كلها : هُوَ الجانبُ الأيسَر الذي منه يرْكَبُ ويُحتَلَب ، وهو من الإنسانِ : الجانب الّذي يلي الرِّجْلَ الأخرى . والوَحْشِيّ من الإنسان : الجانبُ الذي يلي الأرضَ ، وقد مرَّ تفسيرُهما في كتاب الحاء .
وقال اللّيث : جاريةٌ آنِسَة : إذا كانت طَيّبة النَّفْس ، تُحِبُّ قُرْبك وحديثَك ، وجمعُها الآنَسَات والأوانِسُ .
أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ : الأنيسة والمأْنوسة : النار ؛ ويقال لها : السَّكَن ، لأن الإنسان إذا آنسها لَيْلاً أنِسَ بها وسكَن إليها ، وزالت عنه الوحْشة ، وإن كان بالبلد القَفْر .
عَمْرو عن أبيه : يقال للديك : الشُّقَرُ والأنيس والبَرْنيّ .
سلمة عن الفرّاء : يقال للسلاح كلِّه من الدِّرع والمِغْفَر والتِّجْفَاف والتَّسْبِغَةِ والتُّرْس وغيرها المؤْنِسَات .
وقال اللّحياني : لغةُ طيّء ما رأيتُ ثَمَّ إيساناً .
قال : ويَجمعونه أياسِين .
قال : وفي كتاب الله : ( ياسين والقرآن الحكيم ) بلُغة طيء .
قلتُ : وقولُ أكثرِ أهلِ العلم بالقرآن إن ( يسن ) من الحروف المقطَّعَة .
وقال الفرّاء : العرب جميعاً يقولون : الإنسان ، إلا طيّئاً فإنهم يجعلون مكانَ النون ياءً فيقولون : إيسَان ، ويجمعونه أياسين .
قلت : وقد حدّث إسحاق عن رَوْح عن شِبْل عن قَيس بن سعد أنَّ ابن عباس قرأ : ( ياسين والقرآن الحكيم ) يريد يا إنسان .
نوس : يقال : ناسَ الشيءُ يَنوس نَوْساً ونَوْساناً : إذا تحرك متدلِّياً .
وقيل لبعض ملوك حِمْيَر : ذو نُوَاس ، لضفيرتين كانتا تَنُوسان على عاتِقَيْهِ .
وفي حديث أمِّ زرْع ووصفها زوجَها : أَناسَ من حُلِيِّ أُذنَيَّ ، أرادت : أنه حَلّى أُذُنيها قِرطةً تَنُوس فيهما .
ويقال للغصن الدقيق : تهبّ به الرِّيح فتهزُّه : هو ينوس وينود وينُوع نَوَساناً ، وقد تَنَوَّسَ وتنَوّعَ بمعنى واحد .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه
قال : الموسونة : المرأة الكسلانة .

##### Türkçe

س ن ( و ا ى ء )
**سنا** , ve **وسن** , **نوس** , **نسي** , **أسن** , **أنس** , **نسأ** , **سان** : (kullanılan).

**سنا** : Leys dedi: **السّانِيَة**; çoğulu **السَّوانِي**’dir: onunla ekinlerin ve hayvanın, büyük ve başkasının üzerine su çekilen şeydir.

Ve **سَنَتِ السّانية تَسْنُو سُنُوّاً**: eğer su çektiyse; ve **سِنايَةً** ve **سِنَاوَة**.

Dedi: ve **السَّحاب يَسْنُو المطر** ve **القومُ يَسْتنون**: eğer kendileri için **أسنَتوا** ettilerse; Rü’be dedi:
بأيِّ غَرْبٍ إذ عرفنا نَسْتَنِي

İbn Hânî’, Ebû Zeyd’den: **سَنَت السماءُ تَسْنُوا سُنُوّاً**: eğer yağmur yağdıysa; ve **سَنَوْتُ الدَّلْوَ سِناوة**: eğer onu kuyudan çektiysem.

Ebû Ubeyd: **السّاني**: su çeken; ve gerçekten **سنَا يَسْنُو**; ve **الساني**’nin çoğulu **سُناة**’dır; Lebîd dedi:
كأَنّ دموعه غَرْباً سُنَاةٍ
يُحِيلون السِّجال على السجال

**السُّناة**’yi, develerden **السَّواني**’yi izleyen erkekler kıldı; ve kovalarla gelirler de onları **يُحِيلونها**; yani: sularını havuza akıtırlar.

Ve denir: **رَكيّة مَسْنَوية**: eğer ipi uzak (kuyu derin) ise, ondan ancak develerden **السّانية** ile su çekilirse; ve **السانِية** deveye ve dişi deveye, **الهاء** ile, vâki olur. Ve **الساني**: deveye, erkeğe ve sığıra vâki olur; ve belki **السَّانية**’yi, su çekme manasında, fâiline (yapanına) kaynak (masdar) kıldılar; ondan râcizin sözü; Ferrâ okuttu:
يا مرحباهُ بحمارٍ ناهِيَهْ
إذا دنَا قَرَّبْتُه للسانيهْ

Murad etti: onu **للسانية**’ye yaklaştırdım. Ve bunun hepsi Araplardan işitilmiştir.

Ve denir: **سَنَيْتُ الباب** ve **سَنَوْتَهُ**: eğer onu açtıysan.

İbn Sikkît dedi: Ferrâ dedi: denir:
**سناها العيثُ يَسْنُوها فهي مَسْنُوَّة ومَسْنِيَّة**; yani: onu suladı.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **سانيْتُ الرجل**: onunla uyuştum ve onunla iyi geçindim; ondan Lebîd’in sözü:
وسانيتُ مِن ذِي بَهْجَةٍ ورَقيتُه
عليه السُّموط عابسٍ متغَضِّبِ

Leys dedi: ve **المُساناة**: talepte yumuşaklık. Ve **المُساناة**: **المُسَانَهَة**’dir; o da bir seneye kadar olan vadedir.

Ve dedi: **المُساناة**: **المصانَعة**’dır; o da **المُداراة**’dır; ve aynı şekilde **المُصاداة** ve **المُداجاة**.

Dedi: ve denir: gerçekten falan kimse **سَنِيُّ الحسب**’tir; ve gerçekten **سَنُوَ يَسْنُو سُنُوّاً** ve uzatılmış **سنَاء**.

Dedi: ve kısaltılmış **السَّنا**: dolunayın ve şimşeğin ışığının son sınırının haddidir; ve gerçekten **أَسنى البرقُ**: eğer onun **سناهُ**’u senin üzerine evine girdiyse ve yere düştüyse yahut bulutta uçtuysa.

Ebû Zeyd dedi: **سنَا البرق**: şimşeği görmeksizin yahut çıktığı yeri yerinde görmeksizin onun ışığıdır; **السَّنا** ancak gece olur, gündüz değil; ve belki bulutsuz da olur.

İbn Sikkît dedi: şeref ve yücelikten **السناءُ** uzatılmıştır. Ve **السَّنَا**: **سَنَا البَرْق**’tır; o da onun ışığıdır; **الألِف** ile yazılır ve ikil yapılır: **سَنَوان**; Asma’î onun için bir fiil tanımadı.

Leys dedi: **السَّنَا**: yükü olan bir bitkidir; kuruduğunda rüzgâr onu hareket ettirirse onun için bir uğultu işitirsin; teki **سناة**.

Humeyd dedi:
صَوْتُ السَّنا هَبَّتْ له عُلْوِيّةٌ
هَزَّتْ أعاليه بسَهْبٍ مُقْفِرِ

İbn Sikkît dedi: **السّنا**: bir bitkidir; ve hadiste: ( **عليكم بالسَّنَا والسَّنُّوتِ** ) ve o kısaltılmıştır.

Başkası dedi: **السنة**; **سنوات** ve **سِنِين** olarak toplanır.

Dedi: ve **المُسَناة**: sele karşı suyu geri çevirmek için yapılan bir set/örgüdür; ona **مُسَنّاة** adı verildi; çünkü onda, galip gelmeyecek şekilde, ihtiyaç duyduğu kadar su için anahtarlar vardır; “**سنَّيت الأمر**” sözünden alınmıştır: eğer onun yüzünü açtıysan; ondan onun sözü:
إذا الله سنّى عِنْد أَمرٍ تَيَسَّرَا

Sa’leb, İbnü’l-A’râbî’den: ve **تَسَنى الرجل**: eğer işlerinde kolaylaştıysa; ve okuttu:
وقد تَسَنّيْتُ له كلَّ التَّسَني

Ve denir: **تَسَنَّيْتُ فلاناً**: eğer onu razı ettiysen. Ve **تسنَّى البعير الناقةَ**: eğer onu örttüyse; üzerine düştüler, onu vurmak için.

**وسن** : Leys dedi: **الوسَن**: uykunun ağırlığıdır. Ve **وَسِنَ فلانٌ**: eğer onu uyuklama yılı (**سَنةُ النُّعاس**) aldıysa. Ve **رَجُل وَسِن** ve **وَسْنان**; ve **امرأةً وسْنى**: eğer bakışı gevşekse.

Aziz ve celil Allah dedi: ( **لاَ تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلاَ نَوْمٌ** ) (Bakara: 255); yani: onu ne uyuklama alır ne uyku; ve te’vili: yaratılmışların işini tedbir etmekten gafil olmaz; İbnü’r-Rikâ’ dedi:
وَسْنانُ أَقصده النُّعاسُ فَرَنَّقَتْ
في عينه سِنَةٌ وليس بنائم

Gördüğün gibi **السِّنَة** ile uyku arasında ayırdı.

Dedim: Araplar “**امرأةٌ وَسْنى**” dediğinde, mana: nimetten dolayı tembeldir.

Sa’leb, İbnü’l-A’râbî’den: **مَيسَانُ**: bir yıldızdır; **المعَرّة** ile **المجرّة** arasında olur.

Amr’dan, babasından rivayet olundu: **الميَاسين**: parlak yıldızlardır.

Dedi: ve **المَيسُونُ** oğlanlardan: güzel boylu, taze yüzlü olandır.

Dedim: yıldızın adı olan **مَيسانُ** ise, **ماس يميس**’ten **فَعلانُ**’dır: eğer salınarak yürüdüyse; **مَيسون** ise **مَسَنَ**’dan **فَيْعُول** yahut **ماسَ**’dan **فَعْلُونَ**’dur.

İbnü’l-A’râbî dedi: **امرأة مَوْسُونةٌ**: o tembel kadındır.

**سان** : Leys dedi: **طُورُ سِينا**: bir dağdır. Dedi: ve **سِينين**: Şam’da bir dağın adıdır.

Zeccâc dedi: denildi: gerçekten **سِيناء** taşlardır; ve o, Allah daha iyi bilir, yerin adıdır; kim **سَيْناء**’yı **صَحْراء** vezninde okursa, o irab almaz; kim **سِيناءَ** okursa, o burada bir bölgenin adıdır, irab almaz; Arapların sözünde kesre ile uzatılmış **فِعْلاء** yoktur.

Leys dedi: **السِّين** bir hece harfidir; müzekker de yapılır müennes de: bu **سينٌ**’dir ve bu **سِينٌ**’dir; kim müennes yaparsa kelime vehmi üzerinedir; kim müzekker yaparsa harf vehmi üzerinedir.

İbnü’l-A’râbî dedi: **التَّسَوُّن**: karnın gevşemesidir.

Dedim: sanki onu **التَّسَوُّل**’e götürdü; **سَوِل يَسْوَل**’den: eğer gevşediyse; **اللام**’dan **نُون**’a bedel yaptı.

**نسي** : Leys dedi: falan kimse, hatırladığı bir şeyi **نسيَ** etti; ve gerçekten o **لَنسِيٌّ**’dir; yani: unutması çoktur. Ve **النِّسْيُ**: anılmayan, zikredilmeyen unutulmuş şeydir.

Celil ve aziz Allah dedi: ( **مَا نَنسَخْ مِنْ ءَايَةٍ أَوْ نُنسِهَا** ) (Bakara: 106).

Ferrâ dedi: kurrânın çoğu onu **النِّسْيان**’dan kılar.

Dedi: ve buradaki **النِّسْيان** iki vecih üzeredir: ikisinden biri terk üzeredir: onu terk ederiz de onu neshetmeyiz; nitekim celil ve aziz Allah dedi: ( **نَسُواْ اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ** ) (Tevbe: 67); murad: onu terk ettiler de O da onları terk etti.

Diğer vecih, unutulan **النّسْيان**’dandır; nitekim celil şanı dedi: ( **وَاذْكُر رَّبَّكَ إِذَا نَسِيتَ** ) (Kehf: 24).

Zeccâc dedi: okundu: ( **أَوْ نُنسِهَا** ) (Bakara: 106) ve okundu: ( **نَنْسَهَا** ), ve okundu: ( **نَنْسأْها** ). Dedi: ve dil ehli, şu sözü hakkında dedi: ( **أَوْ نُنسِهَا** ).

Onlardan bazısı dedi: ( **أَوْ نُنسِهَا** ) **النِّسْيان**’dandır; ve dedi: buna delilimiz Allah Teâlâ’nın sözü: ( **سَنُقْرِئُكَ فَلاَ تَنسَى** ) ( **إِلاَّ مَا شَآءَ اللَّهُ** ) (A’lâ: 6, 7); yani O, unutmayı diler.

Ebû İshâk dedi: bu söz, benim yanımda caiz değildir; çünkü Allah, Teâlâ’nın şu sözüyle peygambere -aleyhisselâm- haber verdi: ( **وَلَئِن شِئْنَا لَنَذْهَبَنَّ بِالَّذِى أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ** ) (İsrâ: 86); O’nun, peygambere vahyettiği şeyi götürmeyi dilemeyeceğini ( **صلى الله عليه وسلم** ).

Dedi ki: Yüce Allah’ın sözü: ( **سَنُقْرِئُكَ فَلاَ** ) (A‘lâ: 6, 7) hakkında, bazı dil ehlinden naklettiğimiz bu sözü iptal eden iki görüş vardır: bunlardan biri: ( **تَنسَى إِلاَّ مَا شَآءَ** ) (yani: Allah’ın terk etmeni dilediği şey dışında sen terk etmezsin).

Dedi ki: Şu da caizdir: ( **إِلاَّ مَا شَآءَ اللَّهُ** ) (beşeriyete ilişen şeylerden), sonra daha sonra hatırlarsın; (bu) Peygamber’e—ona salât ve selâm olsun—kendisine verilmiş hikmetten bir şeyin, ondan selb yolu üzere (alınması) değildir.

Dedi ki: ( **أَوْ نُنسِهَا** ) hakkında başka bir söz de söylendi; o da yanlıştır.

Dediler ki: “Veya onu terk ederiz.” Hâlbuki bunda ancak şöyle denir: terk ettiğinde **نَسِيت**; “terk ettin” diye **أُنْسيتَ** denmez. Ancak ( **أَوْ نُنسِهَا** ) (Bakara: 106) mânası: “veya onu terk ederiz”, yani: onu terk etmenizi size emrederiz.

Dedim ki: Onun sözünü kuvvetlendiren şeylerdendir: Münzirî’nin bana haber verdiği, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den: ona şu beyti inşâd ettiğini:
إنّ عليَّ عُقْبَةً أَقْضِيها
لستُ بناسِيها ولا مُنْسِيها

Dedi ki: **بناسِيها**: “onu terk eden (kimse) ile”; **ولا مُنسِيها**: “ve onu geciktiren (kimse) ile değil.” Böylece İbnü’l-A‘râbî’nin sözü, **الناسي**’nin “terk eden” olduğu, **المنسيّ** olmadığı hususunda onun sözüne uygun düştü; **المُنْسِي** hakkında ise ikisinin sözü ayrıldı. İbnü’l-A‘râbî, ( **ولا مُنْسِيها** ) sözünde hemzeyi terk etmeye gitmişti; **أَنسَأْت** **الدَّيْنَ**’den (yani: onu geciktirdim) (alınmıştır); hemzeyi hafifleten kimsenin lügatine göre.

Yüce ve aziz Allah’ın Meryem’den hikâye ederek sözü: ( **وَكُنتُ نَسْياً مَّنسِيّاً** ) (Meryem: 23) ise, ( **نسْياً** ) ve ( **نِسْياً** ) diye okunmuştur. Kesre ile okuyan kimseye göre mânası: atılmış bir hayızdır; ( **نَسْياً** ) okuyan kimseye göre mânası: unutulmuş, bilinmeyen bir şeydir; “tanınmam.” Zecّâc dedi ki: Arapların كلامında **النِّسْيُ**: kendisine aldırış edilmeyen, atılmış şeydir. Şenferâ dedi ki:
كأنّ لها في الأرض نِسْياً تَقُصُّه
على أُمِّها وإنّ تُحاطِبْك تَبْلَتِ

Ferrâ dedi ki: **النِّسْيُ** ve **النَّسْيُ**, kadının rahatsızlığından (dolayı) attığı bezler hakkında iki lügattir. Dedi ki: Eğer **النِّسْيِ** ile **مصدَر** olan **النِّسْيان**’ı kastetsen, doğru olurdu; Araplar der ki: **نَسِيتُه** **نِسْياناً** ve **نِسْياً**.

Münzirî bana haber verdi: İbn Fehm’den, Muhammed b. Sellâm’dan, Yûnus’tan: o dedi ki: Araplar evden göçtüklerinde derler ki: “**انْظُروا أَنساءَكم**”; yani: asa, kadeh ve **الشِّظاظ** gibi az şey.

Ahfeş dedi ki: **النِّسْيُ**: değersiz bir şeyden gaflet edilen ve unutulan şeydir.

İyâdî bana haber verdi: Şemmer’den, İbnü’l-A‘râbî’den: ona şu beyti inşâd etti:
سَقَوْني النَّسْيَ ثم تكنَّفُونِي
عُدَاةَ اللَّهِ من كَذِبٍ وزُورِ

Hemzesizdir; ve o, aklı unutturan her şeydir. Dedi ki: O, üzerine su dökülen sağılmış süttür.

Şemmer dedi ki: Başkası dedi ki: O, hemzesiz, **النَّسِيُّ**’dir; **النُّون**’u nasb ile; ve şu beyti inşâd etti:
لا تَشْرَبَن يومَ وُرودٍ حازِرَا
ولا نسِيّاً فتَجيءَ فاتِرَا

Ebû Ubeyd: **نَساه**’ından şikâyet eden kimseye **نَسٍ** denir; ve **نَسِيَ يَنْسَى** (yani: **نَساه**’ından şikâyet ettiğinde).

İbn Şümeyl dedi ki: **عِرْقَ النَّسا**’dan şikâyet ettiklerinde: erkek **أَنْسَى**, kadın **نَسْيا**.

İbnü’s-Sikkît dedi ki: Bu damar için (adı) **النَّسا**’dır; “**عِرْق النَّسا**” deme. Başkası, Lebîd’in sözünü inşâd etti:
مِنْ نَسَا النّاشِطِ إذ ثَوَّرْتَهُ
أو رَئيسِ الأخْدَرِيّاتِ الأُوَلْ

Denir ki: **نَسِيتُه أَنْسِيه نَسْياً**: **نَساه**’ına isabet ettiğinde.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **النَّسْوَة**: sütten bir yudumdur. **النَّسوةُ**: işten terk etmektir. **النِّسوةُ** ( **النون**’un kesresiyle), kadının lafzı olmaksızın kadın topluluğu içindir; ve **النساء**: çoğaldıklarında.

**نسأ**: Ebû Ubeyd, Emevî’den: **النَّسءُ** (hemze ile): suyla karıştırılmış süttür. Ve Urve b. el-Verd’in beytini inşâd etti:
سَقَوْني النَّسءَ ثُمّ تكنَّفُونِي
عُدَاةَ اللَّهِ مِنْ كَذِبٍ وزُورِ

Ve ( **نَنسَخْ مِنْ ءَايَةٍ أَوْ نُنسِهَا** ) (Bakara: 106) diye okunmuştur; mânası: senin için **اللّوح المحفوظ**’dan neshettiğimiz şey; yahut onu **ننسأْها**: onu geciktiririz; böylece onu indirmeyiz.

Ebû’l-Abbâs dedi ki: Te’vil: onu başkasıyla neshetti ve onun yazısını sabit bıraktı; bu, onların yanında daha çok ve daha iyi olandır.

Yüce ve aziz Allah’ın sözü: ( **إِنَّمَا النَّسِى** (ona salât ve selâm olsun)
1764 ءُ زِيَادَةٌ فِى الْكُفْرِ ) (Tevbe: 37). Ferrâ dedi ki: **النَّسِيءُ**: **المَصْدَر**’dır; ve **المَنْسُوء** olur: **قَتِيل** ve **مَقْتول** gibi. Dedi ki: Adamı borcuyla geciktirdiğinde: **أنسأْتُه** dersin; süreye, üzerine gecikme düşen bir artışla artırdığında: “günlerinde geciktirdim” diye **نسأْتُ في أيّامك** dersin; ve “ecelinde geciktirdim” diye **نسأْتُ في أَجَلك** dersin. Aynı şekilde adama: “Allah ecelinde geciktirsin” diye **نسأَ اللَّهُ في أجلك** dersin; çünkü ecel artırılmıştır. Bundan dolayı süte **النَّسْيء** denmiştir: içindeki suyun artması sebebiyle. Yine şöyle denmiştir: **نُسِئَت المرأةُ**: hamile kaldığında; onda çocuğun artışı, sütte suyun artışı gibidir. Denir ki: ve deve: **نسأْتها**; yani: yürüyüşü artsın diye onu sürdüm (azarladım).

Ferrâ dedi ki: Araplar Minâ’dan dönüşü istediğinde, Kinâne oğullarından bir adam kalkar, onu adlandırır ve derdi ki: “Ben, ayıplanmayanım ve bana cevap verilmez; benim hükmüm geri çevrilmez.” Onlar da derlerdi ki: “Doğru söyledin: bize bir ay geciktir.” İstedikleri: Muharrem’in hürmetini bizden geciktir ve onu Safer’e koy; Muharrem’i helâl kıl. O da bunu yapardı; üzerlerine üç haram ay peş peşe gelmesin diye. İşte bu, **الإنساء**’dır.

Dedim ki: Allah’ın sözündeki **النسيءُ**’ün mânası **الإِنْساء**’dır; **أنسَأْتُ**’dan hakiki **المَصْدَر**ın yerine konmuş bir isimdir. Bazıları dedi ki: Bu yerde **نَسَأْتُ**, **أَنْسَأْتُ** mânasındadır. Umeyr b. Kays b. Cizl et-Tı‘ân dedi ki:
ألَسْنا النّاسِئين على مَعَدِّ
شُهُورَ الحِلِّ نَجْعَلُهَا حَرامَا

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: Allah falanın ecelini geciktirdi: **أَنسأَ اللَّهُ فلاناً أَجَلَه**; ve ecelinde geciktirdi: **نَسَأَ في أَجَلِه**.

Dedi ki: Kisâî de bunun benzerini söyledi.

Dedi ki: Borcu ona geciktirdim: **أنسأْتُه الدَّينَ**. Dedi ki: “Allah ona geciktirmedi” diye de söylenir: **ما لَه نَسَأه اللَّهُ**; yani: Allah onu rezil etti. Ve “Allah onu geciktirdi” denir: **أَخَرَه الله**. Onu geciktirdiğinde onu rezil etmiş olur. Dedi ki: Kadın **نُسِئَت** olmuştur: hamli göründüğünde; o hâlde o **نَسُوءٌ**’dur. Ve **النَّسْء** hayvanlarda cereyan etti: yani semizlik. Ve develeri sürdüm: **ونَسَأْتُ الإبلَ أنسَأُها**: onları sürdüğünde. Dedi ki: Ebû Amr b. el-Alâ bize inşâd etti:
وما أمُّ خِشْفٍ بالعَلاَيةِ شادِنٍ
تُنَسِّىءُ في بَرْدِ الظِّلالِ غَزَالها

Dedi ki: Kavim **انتسَأَ** etti: uzaklaştıklarında.

Hadiste: ( **إذا تنَاضَلْتم فانتسِئوا عن البيوت** ), yani: uzaklaşın. Mâlik b. Zuğbe dedi ki:
إذا انْتَسَئُوا فَوْتَ الرِّماح أتتْهُمُ
عَوَائِرُ نَبْلٍ كالجرادِ نُطيرُها

Ebû Zeyd dedi ki: Develeri havuzdan geciktirdim: **نَسأْتُ الإِبِلِ عن الحوض**: onları geciktirdiğinde. Ve davar **تَنْسَأ**: semirdiğinde; her semiz **ناسىء**’dir. Kadın hamlinin başında **نُسِئَت** olur. Ve borcu ona geciktirdim: **أَنْسَأْتُه الدَّين**: onu geciktirdiğinde; bunun borcunun adı **النّسِيئة**’dir. Dedi ki: Develeri susuzluklarında artırdım: **ونسأتُ الإبلَ في ظِمْئِها فأنا أنسؤها نسْأً**: susuzluklarında onlara bir gün veya iki gün artırdığında.

Ve el-Ferrâ, Allah’ın celîl ve azîz sözü hakkında: ( **دَابَّةُ الاَرْضِ** ) (Sebe’: 14) dedi ki: O, çobanla birlikte bulunan iri asâdır; ona **المنْسأة** denir; **نَسأْتُ البعير**’den alınmıştır; yani: yürüyüşü artsın diye onu azarladım (sürdüm).

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **ناسَاه**: onu uzaklaştırdığı zaman; onu hemzesiz getirdi; aslı hemzedir.

**أسن**: Allah’ın celîl ve azîz sözü: ( **أَنْهَارٌ مِّن مَّآءٍ غَيْرِ** ) (Muhammed: 15).

El-Ferrâ dedi ki: yani değişmemiş ve kokmamış.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **أسَنَ الماءُ يأسِنُ أَسْناً وأُسُوناً**: o, kokusundan dolayı hiç kimsenin içmediği sudur. Dedi ki: **أَجَنَ يأْجِنُ**: değiştiği zaman; ancak o içilebilirdir.

Ömer’in hadisinde: Kabîsa b. Câbir ona geldi de dedi ki: Ben ihramlı iken bir ceylanı attım da onun **خُشَشَاءَه**’sına isabet ettirdim; sonra **فأَسِنَ** ve öldü.

Ebû Ubeyd dedi ki: Onun sözü: ( **أَسن** ) yani onunla döndürüldü; bundan dolayı, bir adam kuyuya girdiğinde rüzgârı ona şiddetli olup da ondan bir baş dönmesi isabet edip düşerse ona: **قد أَسِن يأسَن أَسناً** denildi. Züheyr dedi ki:
يُغَادِرُ القِرْنَ مصفَرّاً أنامِلُه
يَمِيدُ في الرُّمْح مَيْدَ المائح الأَسِنِ

Dedim ki: O, **الأَسِن**’dir; **اليَسن**’i de yâ ile, birden fazla kimseden işittim; nitekim **رُمْحٌ بَزَنى** ve **أَزَنيّ** dedikleri gibi,
ve ona benzeyenler.

Ebû Ubeyd, el-Ferrâ’dan dedi ki: Deve dişisinin iç yağından ve etinden bir kalıntı kaldığında onun adı **الأسُن** ve **العُسُن**’dür; çoğulu **آسان** ve **أَعْسان**. Ve denir ki: **تَأَسَّنَ فلان أبَاه**: onu öğle uykusunda uyuttuğu zaman. Ve o, babasından **آسانٍ** ve **آسالٍ** üzeredir.

El-Leys dedi ki: **تأَسّن عَهْدُ فلان ووُدُّه**: tozlandığı zaman. Ru’be dedi ki:
راجَعَهُ عَهْداً عن التّأسُّنِ

Dedi ki: **الأَسينَة**: hepsi birlikte örülüp de **نِسْعاً** yahut **عِناناً** yapılan kayışlardan bir kayıştır; ve kirişin kuvvetlerinden her bir kuvvet **أَسينَة**’dir; hepsi **أَسائن**’dir; **الأسُون** ve **الآسَان** da.

Şair dedi ki:
لقد كنتُ أَهْوَى الناقميَّةَ حِقْبَةً
فقد جعلَتْ آسانُ بَيْن تَقَطَّعُ

Bunu el-Ferrâ söyledi.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **تَأَسَّنَ فلانٌ عليَّ تأسُّناً**: yani özür ileri sürdü ve ağır davrandı.

İbn Hânî’ onu ondan rivayet etti: **تأسَّر** râ ile; ve o doğrudur.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أَسِنَ الرجلُ يَأْسَنُ**: kuyu rüzgârından bayıldığı zaman.

Dedi ki: **وأسَنَ الرجلُ لأخيه يأْسِنُه ويأسُنه**: onu ayağıyla tekmelediği zaman.

Ebû’l-Abbâs dedi ki: Ebû Amr dedi ki: **الأَسْنُ**: onların bir oyunudur; ona **الضَّبْطة** ve **المَسّة** derler.

Başkası dedi ki: **آسانُ الرجل**: gidişatları ve ahlâklarıdır. Dâbı’ el-Burcumî dedi ki:
وقائلةٍ لا يُبْعدُ اللَّهُ ضابئاً
ولا تَبْعَدَنْ آسانُه وشمَائلُهْ

**وسن**: Ebû Zeyd dedi ki: **رَكِيّةٌ مُوسِنَةٌ**: içinde insanın **وسَناً** ile **يَوْسَنُ** olduğu kuyudur; o, onu alan bir baygınlıktır. Bazıları hemzeler de **أَسِن** der.

Dedim: Araplardan birden fazla kimseden işittim ki: “Falan kuyuya indi de ona **اليَسَنُ** isabet etti, oradan yuvarlandı” derler; **الأسن** anlamında. Ve **قد يسن ييسن**: Araplar katında hepsi bilinen lehçelerdir.

Ve denir ki: **توسَّنْتُ فلاناً تَوَسُّناً**: uyku vaktinde ona geldiğim zaman. et-Tırimmâh dedi ki:
أذَاكَ أم ناشطٌ توسَّنَه
جارِيَ رذاذٍ يَسْتَنُّ مُنْجِرِدُهْ

Ve **تَوَسَّنَ الفَحلُ الناقةَ**: onu çökmüş haldeyken ona geldiği ve onu vurduğu zaman. Ebû Duvâd dedi ki:
وغَيثٍ توسّنَ منه الرِّيا
حُ جُوناً عِشاراً وعُوناً ثقالاَ

Rüzgârları bulutu dölletir kıldı; **الجون** ve **العُوْن**’u ona örnek olarak vurdu.
Ve **والجون**: **الجونة**’nin çoğuludur; **العُونُ**: **العَوَان**’ın çoğuludur.

İbn Ömer’den rivayet olundu: Evinde **المَيْسُوس** vardı; dedi ki: “Onu çıkarın; çünkü o pisliktir.” Şemmer dedi ki: el-Bekrâvî dedi ki: **المَيْسوسن**: kadınların başları için yıkamada koydukları bir şeydir.

**أنس**: Ebû Zeyd: Araplar adama derler ki: **كيفَ ترى ابنَ إنسك**: adamla kendi nefsi hakkında konuştuğun zaman.

Ebû Ubeyd, el-Ahmer’den: Falan, falanın **ابن أُنس**’idir; yani onun seçkini ve ünsiyet edeni.

El-Münzirî bana haber verdi; Sa‘leb’den, Seleme’den, el-Ferrâ’dan: ed-Dübeyrî’ye dedim ki: “Onların sözü: **كيف ترى ابن إِنسك** elifin kesriyle, nedir?” Dedi ki: Onu **الإنس**’e nisbet etti; ama **الأُنس** onlarda **الغَزَلُ**’dir.

Ebû Hâtim dedi ki: **أَنسْتُ به إنساً** kesre ile; **أُنساً** denilmez; ancak **الأنس**: kadınların konuşması ve onlarla ünsiyet etmektir. Ebû Hâtim bunu Ebû Zeyd’den rivayet etti.

İbnü’s-Sikkît dedi ki: **أَنستُ به آنَسُ** ve **أَنَستُ به آنِسُ أُنساً**; tek bir anlamdadır.

Ebû Zeyd dedi ki: **إنسِيٌّ** ve **إنْس**; **جِنِّيٌّ** ve **جِنّ**; **عَرَبيّ** ve **عرَب**.

Ve dedi ki: **آنِسٌ** ve **آنَاسٌ** çoktur; ve **إنسان** ve **أنَاسيَةٌ** ve **أنَاسيّ**; **إنسيّ** ve **أَناسيّ** gibi.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **أَنسْتُ بفلان**: yani onunla sevindim.

El-Leys dedi ki: **الإنْس**: insanların topluluğudur; onlar **الأنَس**’tir. Dersin ki: “Şu ve şu yerde çok **أنساً** gördüm”; yani insanlar. Ve inşâd etti:
وقد نرَى بالدّار يوماً أَنسَا

Dedi ki: **الأُنْسُ** ve **الاستِئناس**: **التّأنُّس**’tür; ve **قد أَنسْتُ بفلانٍ**. Arapların sözünde: Gece geldiğinde her vahşî **استأنَسَ**, her insî **استَوْحَش**. Dedi ki: **آنسْتُ فَزَعاً وأَنستُه**: onu hissettiğin yahut onu nefsinde bulduğun zaman. Ve dedi ki: Doğan, açılıp başını ve bakışını kaldırarak baktığında ünsiyet eder. **كلْبٌ أنوسُ**: o, **العَقور**’un zıddıdır; ve **كلابٌ أُنُس**. Ve O’nun celîl ve azîz sözü: ( **وَسَارَ بِأَهْلِهِ ءَانَسَ مِن جَانِبِ** ) (Kasas: 29); yani Mûsâ bir ateş gördü; o, **الإيناس**’tır.

El-Ferrâ, şu sözünde: ( **لاَ تَدْخُلُواْ بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُواْ** ) (Nûr: 27) dedi ki: manası: izin isteyinceye kadar.

Ve dedi ki: Bu, takdim ve te’hirdir; ancak o: “Selâm verinceye ve ünsiyet isteyinceye kadar”dır: “**السلامُ عليكمْ أَأَدخل**?” Dedi ki: Arapların sözünde **الاستئناس**: bakmaktır; denir ki: “Git, **فاستأنس**: birini görüyor musun?”; manası: “Evde kimi görüyorsun, bak.” Nâbiga dedi ki:
بذي الجَليلِ على مستأنسٍ وَحِدِ

“Bir vahşî boğa üzerine” demek istedi; kendisini kuşkulandıran şeyi hissetti; o da **يستأنس**; yani dönüp bakar ve gözler: birini görüyor mu. Demek istedi ki: o ürkmüştür; bu yüzden koşmasına, kaçmasına ve süratine daha ciddidir.

El-Ferrâ, Seleme’nin ondan rivayet ettiği üzere, Allah’ın celîl ve azîz sözü hakkında: ( **وَأَنَاسِىَّ كَثِيراً** ) (Furkan: 49) dedi ki: **الأَناسيُّ**: bir topluluktur; tekili **إنْسِيّ**’dir. İstersen onu **إنساناً** kılarsın, sonra onu **أُناسِيّ** diye çoğul yaparsın; böylece yâ, nûn’dan bedel olur.

Dedi ki: **والإنسان** asıldır; çünkü Araplar onu küçültür:
**أُينسِياناً**.

Ve **أَناسِينُ** dedikleri zaman, o açık bir çoğuldur; **بُسْتان** ve **بَساتِين** gibi.

Ve ( **أَناسِيَ كثيراً** ) dedikleri zaman, yâyı hafiflettiler ve fiilin **عَيْن**’i ile **لام**’ı arasında bulunan yâyı düşürdüler; **قرَاقِير** ve **قَراقِر** gibi. **أَناسِي**’nin hafifletmeyle câiz oluşunu Arapların sözü açıklar: **أناسِيَةٌ كثيرة**; tekili **إِنْسِي**’dir; istersen **إنسان**.

Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi ki ona **النّاس** hakkında “aslı nedir?” diye sormuş; o da: “Aslı **الأُناس**’tır; çünkü aslı **أُناسٌ**’tır; bu sebeple içindeki elif aslîdir. Sonra ona, elif ile birlikte tanımlık için artırılan **اللاّمُ** eklendi. O lâmın aslı ise, az sayıdaki harfler dışında, daima sükûndur; **الاسم** ve **الابن** ve onlara benzeyen **الألِفَات الوَصْليَّة** gibi. İkisini **أُناس** üzerine ekleyince ad **الأُنَاسُ** oldu. Sonra sözde çoğaldı da hemze aracı oldu; onu ağır buldular, terk ettiler. İsimden kalan **أَلُنَاس** oldu; lâmı damme ile harekelemek suretiyle. Lâm ve nûn harekelenince lâmı nûna idğam ettiler de **النّاس** dediler. Elif ve lâmı atınca isme başlangıç yaptılar da: ‘İnsanlardan bazı **ناسٌ** dedi’ dediler.”

Ben dedim: Ebû’l-Heysem’in söylediği, nahivcilerin ta‘lîlidir. **وإنسانٌ** aslında: **إنْسِيَان**’dır; bu, **الإنس**’ten **فِعْليانٌ** veznindedir; içindeki elif fiilin fâ’sıdır. Onun misali: **حِرْصِيان**; o, hayvanda üst deriye bitişik olan deridir. **حِرْصِياناً** diye adlandırıldı; çünkü o **يُحرَص** edilir; yani: **يُقشَر** edilir. Ondan, şeccelerden **الحارِصَةُ** alınmıştır. Ve “erkek **حِذْرِيان**” denir; eğer sakınan ise.

İnsanda ancak “aslı **إنْسِيَان**’dır” denildi; çünkü Arapların tamamı onun küçültmesinde **أنيْسِيَان** dediler; böylece son yâ, büyütmesindeki yâ’ya delâlet etti; ancak onu, **الإنسان** onların sözünde çoğalınca, sildiler.

Ebû’l-Heysem dedi: **الإنْسانُ** ayrıca: gözün **إنسانُ العَيْن**’ıdır; çoğulu **أَناسِيُّ**’dir.

Zü’r-Rumme dedi:
إذا استجْرَسَتْ آذانُها استأنَستْ لها
أَناسِيُّ مَلْحودٌ لها في الحَواحِبِ

Dedi: **الإنْسان**: **الأَنمُلةُ**’dir.

Ve inşâd etti:
تَمْرِي بأَسنانِها إنسَانَ مُقْلتِها
إنسانَةٌ في سَوادِ اللّيل عُطْبُول

Başka biri dedi:
أشارتْ لإنسانٍ بإنسانِ كَفِّها
لتَقْتُلَ إنساناً بإنسانِ عَيْنِها

Ben dedim: **الإنس**’in, **الأَنَس**’in ve **الإنسان**’ın aslı, **الإيناس**’tandır; o da görmedir. “Onu **أَنَسْتُهُ** ve **أَنِسْتُه**” denir; yani: “Onu gördüm.”

A‘şâ dedi:
لا يَسمَع المرءُ فيها ما يُؤَنِّسُه
باللَّيْل إلا نَئِيمَ البُوم والضُّوَعا

Ve “**ما يؤنِّسه**” sözünün mânası: “onu üns sahibi kılar” denildi.

Ve **الإِنْس**’e **إنْسٌ** denildi; çünkü onlar **يُؤْنَسون**; yani: görülürler. Nitekim **الجِنّ**’e **جِنّ** denildi; çünkü onlar **لا يُؤنسُون**; yani: görülmezler.

Muhammed b. ‘Arafa, lakabı İbn Niftaveyh olan ve âlim olan, dedi: **الإنْسِيُّون** “**إنْسيِّين**” diye adlandırıldı; çünkü onlar **يُؤْنسون**; yani: görülürler. **الجِنُّ** de “**جِنّاً**” diye adlandırıldı; çünkü onlar insanların görmesinden **مُجْتَنُّونَ**’dur; yani: gizlenmişlerdir.

Bütün hayvanlarda **الإنْسِيّ**: binilen ve sağım yapılan sol taraftır. Ve insandan: öteki bacağa bitişik olan taraftır. İnsandan **الوَحْشِيّ**: yere bitişik olan taraftır. İkisinin açıklaması **كتاب الحاء**’da geçti.

Leys dedi: **جاريةٌ آنِسَة**: eğer hoş tabiatlı ise; yakınlığını ve konuşmanı sever. Çoğulu **الآنَسَات** ve **الأوانِسُ**’tir.

Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **الأنيسة** ve **المأْنوسة**: ateştir; ona **السَّكَن** denir; çünkü insan onu geceleyin **آنسها** ederse onunla **أنِسَ** eder ve ona sükûn bulur; ondan vahşet gider; isterse ıssız beldede olsun.

‘Amr, babasından: horoza **الشُّقَرُ** ve **الأنيس** ve **البَرْنيّ** denir.

Seleme, Ferrâ’dan: zırh, miğfer, tecâfâf, tesbîğa, kalkan ve başkalarından olan bütün silaha **المؤْنِسَات** denir.

Lihyânî dedi: Tayy’ın dili: “Orada **إيساناً** görmedim.”

Dedi: onu **أياسِين** diye çoğul yaparlar.

Dedi: Allah’ın kitabında: “( **ياسين** والقرآن الحكيم )” Tayy’ın diliyledir.

Ben dedim: Kur’ân hakkında ilim ehlinin çoğunun sözü: “( **يسن** ) **الحروف المقطَّعَة**’dandır.”

Ferrâ dedi: Arapların hepsi “**الإنسان**” der; ancak Tayy, nûn yerine yâ koyar da “**إيسَان**” der; onu da **أياسين** diye çoğul yaparlar.

Ben dedim: İshâk, Rûh’tan, Şibl’den, Kays b. Sa‘d’dan rivayet etti ki İbn Abbâs “( **ياسين** والقرآن الحكيم )” okudu; “ya **إنسان**”ı kasteder.

**نوس**: “Şey **ناسَ** eder; **يَنوس** **نَوْساً** ve **نَوْساناً**” denir: eğer sarkarak hareket ederse.

Himyer krallarından birine **ذو نُوَاس** denildi; omuzları üzerinde **تَنُوسان** eden iki örgüsü sebebiyle.

Ümmü Zer‘ hadîsinde ve onun kocasını vasfetmesinde: “**أَناسَ** benim iki kulağımın süsünden” (dedi); muradı: iki kulağını, içinde **تَنُوس** eden bir küpe ile süslediğidir.

İnce dala, rüzgârın esip onu salladığına: “o **ينوس** ve **ينود** ve **ينُوع** **نَوَساناً**” denir. Ve **تَنَوَّسَ** ve **تنَوّعَ** bir mânâ ile (kullanılır).

Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti ki o dedi: **الموسونة**: tembel kadındır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب النون والسين وما يثلثهما)
*(نسع)  النون والسين والعين كلمةٌ تدلُّ على جَدْل الشَّيء. فالنِّسْع: سَير مضفورٌ كهيئة أعِنَّة البِغال. ويقال للعُنق الطَّويلِ ناسِعٌ، كأنَّه طُوِّلِ وجُدِلَ جَدْلاً. والمِنسعة: الأرض السريعة النَّبتِ بطُول نَبْتِها وبَقْلها.
(نسغ)  النون والسين والغين أصلٌ يدلُّ على غَرْزِ شيءٍ بشيءٍ. ونَسغَ الخُبْزةَ: غرزَها بريش الطّائر: وهي المِنْسَغة. ونَسغَت الواشمةُ: غرزَتِ اليدَ بالإبرة. ثم يقولون: نسَغْت الدّابّةَ برِجلي ليثُور. ويتوسَّعون فيه فيقولون: نسَغْتُ اللَّبَن بالماء: مَذَقْتُه. ونسَغَه بالعصا: ضَرَبه.
(نسف)  النون والسين والفاء أصلٌ صحيح يدلُّ على كَشْف شيء. وانتسَفَت الرِّيحُ الشَّيءَ مثلَ التُّراب والعَصْف، كأنَّها كشفَتْه عن وجه الأرض وسلبته. ونَسْفُ البِناءِ: استِئْصالُه قَطعاً. ويقال للرُّغوة: النُّسَافة([1])، لأنَّها تُنْتَسَف عن وجه اللَّبَن. وقولهم انتُسِفَ لونُه من ذلك. وبَعيرٌ نَسوفٌ: يقلع النَّباتَ عن الأرض بمقدَّم فيه: وحكى ناسٌ: هما يتناسفان، أي يتسارَّان. والقياس واحد. كأنَّ هذا يَنْسِف ما عند ذاك. وذاك ما عندَ هذا.
(نسق)  النون والسين والقاف أصلٌ صحيح يدلُّ على تتابُعٍ في الشَّيء. وكلامٌ نَسَقٌ: جاءَ على نظامٍ واحد قد عُطِف بعضُه على بعض. وأصله قولهم: ثَغْرٌ نَسَق، إذا كانت الأسنانُ متناسقةً متساوية. وخَرَزٌ نَسَق: منظَّم. قال أبو زُبَيد:
بجيدِ رَِيمٍ كريمٍ زانَهُ نَسَقٌ *** يكادُ يُلهِبُه الياقوتُ إلهابا([2])(نسك)  النون والسين والكاف أصلٌ صحيح يدلُّ على عِبادةٍ وتقرُّب إلى الله تعالى. ورجلٌ ناسك. والذَّبيحة التي تَتقرَّب بها إلى الله نَسِيكة. والمَنْسَِك: الموضع يذبَح فيه النَّسائِك، ولا يكون ذلك إلاَّ في القُرْبان. وزعم ناسٌ أنَّ المَنسَِك([3]): المكان يألفه. وفيه نظر.
(نسل)  النون والسين واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على سَلِّ شيءٍ وانسلاله. والنَّسْل: الولَد. لأنَّه يُنْسل من والدته. وتناسَلُوا: ولد بعضُهم من بعض([4]). ومنه النَّسَلان: مِشية الذِّئب إذا أعْنَقَ وأسْرَع. والماشي يَنْسِلُ، إذا أسرع. قال الله عزّ وعلا: {وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُون. [الأنبياء 96]. والنُّسَالة: شَعر الدَّابّة إذا سقطَ عن جَسدِهِ قِطَعاً. ونُسَال الطَّير: ما تحاتَّ من أرياشها. قال:
* وتجلو سَبِيخَ جُفالِ النُّسَالِ([5]) *
وقد أنسَلتِ الإبلُ: حانَ لها أن تُنسِلَ وبَرَها. ونَسلَ الثَّوبُ عن الرّجل: سَقَط. ويقولون: النّسيل: العسلُ إذا ذابَ، كأنَّه نَسلَ عن شَمَعِه وفارَقَه. وأنسلْتُ القَوم: تقدَّمتُهم.
(نسم)  النون والسين والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على خروج نَفَس، أو ريحٍ غير شديدةِ الهبوب. ونَفَس الإنسان نَسيم. وكذا الرَّيح الليِّنة الهُبوب. ويقولون: من أين مَنْسِمُكَ، أي من [أين] وِجْهتُك. والقياس واحدٌ، لأنَّه إذا أقبلَ أقبلَ نَسِيمُه. ولذلك سمِّيت النَّفْسُ نَسَمة.
وشذّ عنه المَنْسم: خُفّ البعير، ويمكن أنّه محمولٌ على الباب، لأنّ خُفّه هو ما يحمل نَسَمتَه.
(نسي)  النون والسين والياء أصلانِ صحيحان: يدلُّ أحدهما على إغفال الشيء، والثاني على تَرْك شيء.
فالأوّل نسِيتُ الشَّيءَ، إذا لم تذكُره، نِسياناً. وممكنٌ أن يكونَ النِّسْيُ منه. والنِّسْيُ: ما سَقَط من منازل المرتحلين، من رُذَال أمتعتهم، فيقولون: تتبَّعوا أنساءَكم. قال الشَّنْفرى:
كأنَّ لها في الأرض نِسياً تقُصُّه *** على أمِّها وإنْ تكلِّمْك تَبْلَِتِ([6])وعلى ذلك يفسَّر قولُه تعالى: ﴿نَسُوا اللهَ فنَسِيَهُمْ﴾ [التوبة 67]، وكذلك قولـه سبحانه: ﴿وَلَقَدْ عَهِدْنَا إلى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ ولَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً﴾ [طه 115]، أراد والله أعلمُ: فتركَ العَهد.
ومما شذَّ عن الأصلين النَّسَا: عِرقٌ، والجمع أنساء، والاثنان* نَسَيَانِ ويقولون: هو النَّسَا، وهو عِرقُ النَّسا، كلُّ ذلك يقال. قال:
فأحذَيْتُهُ لما أتاني بقربة *** كعرق النَّسَا لم يُعط بطناً ولا ظَهْراً([7])وقال بعضهم: الأصل في الباب النِّسيان، وهو عزُوب الشّيء عن النَّفْس بعد حضوره لها. والنَّسَا: عِرق في الفَخِذ، لأنَّه متأخِّر عن أعالي البدن إلى الفخِذ، مشبَّه بالمنسيِّ الذي أُخِّر وتُرِك.
وإذا هُمِز تغيَّر المعنى إلى تأخير الشَّيء. ونُسِئت المرأةُ: تأخَّر حيضُها([8]) عن وقته فرُجِيَ أنَّها حُبْلَى. والنَّسِيئة: بيعُك الشَّيءَ نَسَاءً، وهو التَّأخير. تقول: أنسأتُ. ونَسأَ الله في أجلِك وأنسأ أجلَك: أخَّره وأبعده. وانتسؤوا([9])، تأخّروا وتباعَدُوا. ونَسأْتُهم أنا: أخَّرتهم. ونَسأْتُ ناقتي، قال قوم: رفَقت بها في السَّير. ونَسأْتها: ضربتها بالمِنسأة: العَصَا. وهذا أَقْيَسُ، لأنَّ العصا كأنَّه يُبعَد بها الشَّيءُ ويُدفَع. والنَّسء: ما نَبَت من وَبَر النّاقةِ بعد تساقُطِ وَبرِها. والقياس واحد. كأنَّ هذا الثاني تأخّر. قال أبو زيد: نَسَأْتُ الإبلَ في ظِمْئِها، إذا زدتها في ظمئِها يوماً أو يومين. وَالنَّسيء في كتاب الله: التَّأخِير، كانُوا إذا صَدَروا عن مِنىً([10]) يقوم رجلٌ من كنانة فيقول: أنا الذي لا يُرَدُّ لي قضاء. فيقولون: أنسِئْنَا([11]) شهراً، أي أخر عَنَّا حُرمةَ المحرَّم([12]) فاجعَلْها في صَفَر. وذلك أنَّهم كانوا يكرهون أن يتوالَى عليهم ثلاثةُ أشهرٍ لا يُغيرون فيها، لأنَّ معاشهم كان من الإغارة، فأُحِلَّ لهم المحرَّم. فقال الله تعالى: ﴿إنَّما النَّسِيءُ زِيَادَةٌ في الكُفْرِ﴾ [التوبة 37].
ومما شذَّ عن الباب النَّسْءُ: بَدء السِّمَنِ في الدّوابِّ. قال أبو ذؤيب:
بها أبَلَتْ شهرَيْ ربيعٍ كِلَيهما *** فقَدْ مارَ فيها نَسؤُها واقترارُها([13])والنَّسِيء: الحليب يُصبُّ عليه الماء. تقول منه: نَسَأْتُ، وهو النَّسْءُ أيضاً في شعر عروة:
سَقَوني النَّسْءَ ثم تكنَّفُوني *** عُداةُ الله من كَذِبٍ وزُورِ([14])(نسب)  النون والسين والباء كلمةٌ واحدة قياسُها اتِّصال شيءٍ بشيء. منه النّسَب، سمِّي لاتِّصاله وللاتِّصالِ به. تقول: نَسَبْتُ أنْسُِبُ. وهو نَسِيبُ فلانٍ. ومنه النَّسيبُ في الشِّعر إلى المرأة، كأنَّه ذِكْرٌ يتَّصِل بها؛ ولا يكون
إلاَّ في النِّساءِ. تقول منه: نَسَبْتُ أنْسُِبُ. والنّسيبُ: الطريق [المستقيم([15])]، لاتِّصال بعضِه من بعض.
(نسج)  النون والسين والجيم أصلٌ واحد يدلُّ على وَصلِ شيءٍ بشيء في أدنى عرض. ونَسَج الثَّوب يَنْسُِجه. وضربت الرِّيح الماءَ فانتسجت له الطرائِق([16]). والشاعر ينسُِج الشِّعر. وقال قوم: بل قياس الباب الاضطراب دون ما ذكرناه. والنَّاقة النّسُوج: [التي([17])] يضطرب حِمْلُها عليها. وكذلك اشتُقّ مَِنسج الفرس([18])، لأنه يتحرَّك أبداً. والمَِنسج: كاثِبة الفَرَس.
ومن الباب: هو نسيجُ وحدِه، لانفراده بخصاله. قال ابن قتيبة: وذلك أنّ الثّوب الرفيع النفيسَ لا يُنسَج على مِنْواله غيرُه، وإذا لم يكن رفيعاً عُمِل على منواله سَدَى عِدّةِ أثواب.
(نسخ)  النون والسين والخاء أصلٌ واحد، إلاّ أنّه مختلفٌ في قياسِه. قال قوم: قياسُه رفْعُ شيءٍ وإثباتُ غيرِهِ مكانَه. وقال آخرون: قياسُه تحويلُ شيءٍ إلى شيءٍ. قالوا: النَّسْخ: نَسْخ الكِتاب. والنَّسْخ: أمرٌ كان يُعمَل به من قبلُ ثم يُنسَخ بحادثٍ غيرهِ، كالآية ينزل فيها أمرٌ ثم تُنسَخ بآيةٍ أخرى. وكلُّ شيءٍ خلَفَ شيئاً فقد انتَسخَه. وانتسخت الشَّمسُ الظِّلّ، والشّيبُ الشبابَ. وتناسُخُ الورَثةِ: أن يموتَ ورثةٌ بعد ورثةٍ وأصلُ الإرث قائم لم يُقَسَّم. ومنه تناسُخُ الأزمنة والقُرون. قال السجستانيّ([19]) النَّسْخ: أن تحوّل ما في الخليَّة من العَسَل والنَّحْل في أُخرى. قال: ومنه نَسْخُ الكتاب.
(نسر)  النون والسين والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على اختلاسٍ* واستلاب. منه النَّسْر: تناوُلُ شيءٍ من طعام. ونَسَرَهُ، كأنَّه شيءٌ يسيرٌ استلَبَه. ومنه النَّسْر، كأنَّه ينسُرُ الشَّيء. والمِنْسَر([20]): خيل ما بين المائة إلى المائتين وهو القياس، كأنَّه إنما جاء لينسُِرَ شيئاً، أي يختطفَه ويَستلبَه. ويقال: بَلِ المِنْسَر لا يمرُّ بشيءٍ إلا قَلَعه.
ومن التَّشبيه النَّسْر: كواكبُ في السماء: النَّسْر الطائر، والنَّسْر الواقعِ. ومنه نَسْر الحافِر: ما في بطنه كأنَّهُ النَّوَى والحصى.
--------------ـــ
([1])  ذكرت بهذا المعنى في القاموس، ولم تذكر في اللسان.
([2]) أنشده في المجمل واللسان. و "ريم" بفتح الراء في اللسان، وكسرها في المجمل. وهو بفتح الراء في مادة (ريم) ياؤه أصلية، وبكسر الراء تخفيف "الرئم" بكسر الراء.
([3]) في الأصل: "النسك".
([4]) في الأصل: "بعد بعض"، صوابه من اللسان. وفي المجمل: "وقد تناسلوا، إذا توالدوا". وفي القاموس: "تناسلوا: أنسل بعضهم بعضا".
([5])  لأمية بن أبي عائذ الهذلي. ديوان الهذليين (2: 182). وصدره:
* تجيل الحباب بأنفاسها *
([6])  المفضليات (1: 107) واللسان (بلت، نسي)؛ ومجالس ثعلب 421. وسبق عجزه في (بلت).
([7])  بقربة، كذا وردت في الأصل.
([8])  في الأصل: "تأخرت حملها"، صوابه في المجمل واللسان.
([9])  في الأصل: "وتنساءوا". وفي المجمل: "وانتسأ القوم".
([10])  في الأصل: "عن شيء"، صوابه في المجمل واللسان.
([11])  في الأًصل: "أنسئها"، صوابه في المجمل واللسان.
([12])  في الأصل: "عنها محرمة المحرم"، صوابه في المجمل واللسان.
([13])  ديوان الهذليين (1: 23) واللسان (أبل، نسأ، قرر). وانظر مجالس ثعلب 417.
([14])  ديوان عروة بن الورد 90 واللسان (نسأ). وتروى قصيدته للنمر بن تولب.
([15])  التكملة من المجمل. وفي اللسان: "الطريق المستقيم الواضح".
([16])  في الأصل: "الطريق". وفي المجمل واللسان: "طرائق".
([17])  التكملة من المجمل.
([18])  يقال بوزن منزل ومنبر.
([19]) بدله في المجمل: "قال أبو حاتم"، وهي كنيته.
([20]) يقال كمنبر وكمجلس أيضاً.

ـ

##### Türkçe

(**باب النون والسين وما يثلثهما**)
*(**نسع**)  **النون** ve**السين** ve**العين**; bir kelimedir, bir şeyin örülmesine delâlet eder. Şu hâlde **النِّسْع**: katlanmış/örgülü bir kayıştır; katırların gemleri heyeti gibidir. Ve uzun boyuna **ناسِعٌ** denir; sanki uzatılmış ve örülerek örülmüştür. Ve **المِنسعة**: bitkisi ve otu uzunluğu sebebiyle, bitmesi hızlı olan arazidir.
(**نسغ**)  **النون** ve**السين** ve**الغين**; bir asıldır, bir şeyi bir şeyle saplamaya delâlet eder. Ve **نَسغَ الخُبْزةَ**: onu kuş tüyüyle sapladı: ve o **المِنْسَغة**’dir. Ve **نَسغَت الواشمةُ**: eli iğneyle sapladı. Sonra derler: **نسَغْت الدّابّةَ برِجلي**; sıçrasın diye. Ve onda genişletirler de derler: **نسَغْتُ اللَّبَن بالماء**: onu sulandırdım. Ve **نسَغَه بالعصا**: ona değnekle vurdu.
(**نسف**)  **النون** ve**السين** ve**الفاء**; sahih bir asıldır, bir şeyi açığa çıkarmaya delâlet eder. Ve rüzgâr, toprak ve saman kırıntısı gibi şeyi **انتسَفَت**; sanki onu yerin yüzünden açığa çıkarmış ve onu söküp almıştır. Ve **نَسْفُ البِناءِ**: onu kesip kökünden söküp yok etmektir. Ve köpüğe **النُّسَافة** denir; çünkü o, sütün yüzünden çekilip alınır. Ve onların “**انتُسِفَ لونُه** bundan” sözü (vardır). Ve **بَعيرٌ نَسوفٌ**: ön kısmıyla bitkiyi yerden söker. Ve birileri nakletti: “**هما يتناسفان**”, yani gizlice konuşurlar. Ve kıyas birdir: sanki bu, ötekinin yanındakini **يَنْسِف** eder; ve öteki de bunun yanındakini.
(**نسق**)  **النون** ve**السين** ve**القاف**; sahih bir asıldır, şeyde ardı ardına gelmeye delâlet eder. Ve **كلامٌ نَسَقٌ**: tek bir düzen üzere geldi; onun bir kısmı bir kısmına atfedilmiştir. Ve aslı onların “**ثَغْرٌ نَسَق**” sözüdür; dişler birbirine uygun, eşit olunca. Ve **خَرَزٌ نَسَق**: dizili/düzenlenmiş. Ebû Zübeyd dedi:
بجيدِ رَِيمٍ كريمٍ زانَهُ نَسَقٌ *** يكادُ يُلهِبُه الياقوتُ إلهابا
(**نسك**)  **النون** ve**السين** ve**الكاف**; sahih bir asıldır, ibadete ve Allah Teâlâ’ya yakınlaşmaya delâlet eder. Ve **رجلٌ ناسك**. Ve Allah’a yakınlaşılan kurbanlık **نَسِيكة**’dir. Ve **المَنْسَِك**: **النَّسائِك**’in boğazlandığı yerdir; bu da ancak kurbanda olur. Ve birileri, **المَنسَِك**’in: alıştığı yer olduğunu iddia etti. Bunda bakış/tereddüt vardır.
(**نسل**)  **النون** ve**السين** ve**اللام**; sahih bir asıldır, bir şeyi çekip çıkarmaya ve onun sıyrılıp çıkmasına delâlet eder. Ve **النَّسْل**: evlâttır; çünkü o, annesinden sıyrılıp çıkar. Ve **تناسَلُوا**: bazısı bazısından doğdu. Ve ondan **النَّسَلان**: kurt yürüyüşüdür; koşup hızlandığı zaman. Ve yürüyen **يَنْسِلُ**; hızlandığı zaman. Aziz ve yüce Allah dedi: {وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُون. [الأنبياء 96]. Ve **النُّسَالة**: hayvanın tüyüdür; bedeninden parça parça düştüğü zaman. Ve **نُسَال الطَّير**: tüylerinden dökülen şey. Dedi ki:
* وتجلو سَبِيخَ جُفالِ النُّسَالِ *
Ve develer **أنسَلتِ**: yününü dökmesinin vakti geldi. Ve elbise adamdan **نَسلَ**: düştü. Ve derler: **النّسيل**: baldır; eridiği zaman; sanki mumundan sıyrılıp çıkmış ve ondan ayrılmıştır. Ve **أنسلْتُ القَوم**: onların önüne geçtim.
(**نسم**)  **النون** ve**السين** ve**الميم**; sahih bir asıldır, bir nefesin çıkmasına yahut esişi şiddetli olmayan bir rüzgâra delâlet eder. Ve insanın nefesi **نَسيم**’dir. Ve aynı şekilde yumuşak esişli rüzgâr. Ve derler: “**من أين مَنْسِمُكَ**”, yani [nereden] yönün nereden. Ve kıyas birdir; çünkü o geldiği zaman, onun **نَسِيمُه** gelir. Bu sebeple nefse **نَسَمة** adı verildi.
Ve ondan şâz olan **المَنْسم**’dir: devenin ayağının altı (huf). Ve mümkündür ki bab üzerine hamledilmiştir; çünkü onun ayağının altı, onun **نَسَمتَه**’sini taşıyan şeydir.
(**نسي**)  **النون** ve**السين** ve**الياء**; iki sahih asıldır: birisi bir şeyi gözden kaçırmaya delâlet eder; ikincisi bir şeyi terk etmeye.
Birincisi: **نسِيتُ الشَّيءَ**; onu hatırlamadığın zaman; **نِسياناً**. Ve mümkündür ki **النِّسْيُ** ondan olsun. Ve **النِّسْيُ**: göçenlerin konak yerlerinden düşen şeydir; eşyalarının döküntülerinden. Derler ki: “**تتبَّعوا أنساءَكم**.” Şenferâ dedi:
كأنَّ لها في الأرض نِسياً تقُصُّه *** على أمِّها وإنْ تكلِّمْك تَبْلَِتِ
Ve buna göre O’nun Teâlâ sözü tefsir edilir: ﴿نَسُوا اللهَ فنَسِيَهُمْ﴾ [التوبة 67]; ve yine O’nun سبحانه sözü: ﴿وَلَقَدْ عَهِدْنَا إلى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ ولَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً﴾ [طه 115]; murad etti—Allah daha iyi bilir—: ahdi terk etti.
Ve iki asıldan şâz olanlardan: **النَّسَا**: bir damardır; çoğulu **أنساء**; ikisi **نَسَيَانِ**. Ve derler: o **النَّسَا**’dır; o, **عِرقُ النَّسا**’dır; bunların hepsi söylenir. Dedi ki:
فأحذَيْتُهُ لما أتاني بقربة *** كعرق النَّسَا لم يُعط بطناً ولا ظَهْراً
Ve bazısı dedi: babda asıl **النِّسيان**’dır; o, şeyin, nefse hazır olduktan sonra ondan uzaklaşmasıdır. Ve **النَّسَا**: uylukta bir damardır; çünkü bedenin üst kısımlarından uyluğa doğru geridedir; geciktirilip terk edilen unutulmuş şeye benzetilmiştir.
Ve hemzelenince mânâ, şeyi geciktirmeye değişir. Ve **نُسِئت المرأةُ**: hayzı vaktinden gecikti; onun hamile olması umuldu. Ve **النَّسِيئة**: şeyi **نَسَاءً** satmandır; o, geciktirmedir. Dersin: **أنسأتُ**. Ve “Allah senin ecelinde **نَسأَ** etsin” ve “ecelini **أنسأ** etsin”: onu geciktirdi ve uzaklaştırdı. Ve **انتسؤوا**: geciktiler ve uzaklaştılar. Ve ben onları **نَسأْتُهم**: onları geciktirdim. Ve “**نَسأْتُ ناقتي**” (denir); bir kavim dedi: yürüyüşte ona yumuşak davrandı. Ve “**نَسأْتها**”: onu **بالمِنسأة** ile, yani değnekle vurdu. Bu daha kıyaslıdır; çünkü değnekle sanki şey uzaklaştırılır ve itilir. Ve **النَّسء**: devenin yününden, yünü döküldükten sonra biten şeydir. Ve kıyas birdir: sanki bu ikincisi gecikmiştir. Ebû Zeyd dedi: “Develeri susuzluklarında **نَسَأْتُ**”; susuzluklarını bir gün yahut iki gün artırdığın zaman. Ve Allah’ın kitabındaki **النَّسيء**: geciktirmedir. Onlar Minâ’dan döndükleri zaman, Kinâne’den bir adam kalkar ve derdi: “Ben, hükmüm geri çevrilmeyenim.” Sonra derlerdi: “Bize bir ay **أنسِئْنَا**”; yani **المحرَّم**’in hürmetini bizden geciktir; onu **صَفَر**’de kıl. Bu, onların, üç ayın peş peşe üzerlerine gelmesinden hoşlanmamaları sebebiyledir; o aylarda baskın yapmazlardı; çünkü geçimleri baskından idi; böylece onlara **المحرَّم** helâl kılındı. Bunun üzerine Allah Teâlâ dedi: ﴿إنَّما النَّسِيءُ زِيَادَةٌ في الكُفْرِ﴾ [التوبة 37].
Ve babdan şâz olanlardan: **النَّسْءُ**: bineklerde semizliğin başlamasıdır. Ebû Züeyb dedi:
بها أبَلَتْ شهرَيْ ربيعٍ كِلَيهما *** فقَدْ مارَ فيها نَسؤُها واقترارُها
Ve **النَّسِيء**: üzerine su dökülen süttür. Ondan dersin: **نَسَأْتُ**; ve o, Urve’nin şiirinde **النَّسْءُ** da olur:
سَقَوني النَّسْءَ ثم تكنَّفُوني *** عُداةُ الله من كَذِبٍ وزُورِ
(**نسب**)  **النون** ve**السين** ve**الباء**; tek bir kelimedir; kıyası, bir şeyin bir şeye bağlanmasıdır. Ondan **النّسَب**; bağlanması ve ona bağlanma sebebiyle adlandırıldı. Dersin: **نَسَبْتُ أنْسُِبُ**. Ve o, falanın **نَسِيبُ**’idir. Ve ondan, şiirde kadına dair **النَّسيب**; sanki ona bağlanan bir zikirdir; ve ancak kadınlarda olur. Ondan dersin: **نَسَبْتُ أنْسُِبُ**. Ve **النّسيبُ**: yol [**المستقيم**]; bir kısmının bir kısmına bağlanması sebebiyle.
(**نسج**)  **النون** ve**السين** ve**الجيم**; tek bir asıldır, en az genişlikte bir şeyi bir şeye bağlamaya delâlet eder. Ve **نَسَج الثَّوب**: onu dokur. Ve rüzgâr suyu dövdü de onun için yollar/izler **فانتسجت**. Ve şair şiiri **ينسُِج**. Ve bir kavim dedi: bilakis babın kıyası, bizim zikrettiğimizden değil, çalkantıdır. Ve **النَّاقة النّسُوج**: [**التي**] yükü üzerinde çalkalanandır. Ve aynı şekilde **مَِنسج الفرس** türetildi; çünkü o daima hareket eder. Ve **المَِنسج**: atın sağrısıdır.
Ve babdandır: “O, yalnız başına **نسيجُ وحدِه**’dir”; hasletleriyle tek kalması sebebiyle. İbn Kuteybe dedi: bu, ince kıymetli elbisenin, onun tezgâhı üzerinde başkası dokunmaması sebebiyledir; eğer ince değilse, onun tezgâhı üzerinde, birkaç elbisenin çözgüsü olarak yapılır.
(**نسخ**)  **النون** ve**السين** ve**الخاء**; tek bir asıldır; ancak kıyasında ihtilâflıdır. Bir kavim dedi: kıyası, bir şeyi kaldırmak ve onun yerine başkasını sabit kılmaktır. Başkaları dedi: kıyası, bir şeyi bir şeye dönüştürmektir. Dediler: **النَّسْخ**: kitabın **نَسْخ**’ıdır. Ve **النَّسْخ**: daha önce kendisiyle amel edilen bir iştir; sonra ondan başka bir hâdiseyle neshedilir; âyet gibi: onda bir emir iner, sonra başka bir âyetle neshedilir. Ve her şey ki bir şeyin yerine geçti, onu **انتَسخَه**. Ve güneş gölgeyi **انتسخت**; ve ak saç gençliği. Ve **تناسُخُ الورَثةِ**: mirasçıların ardından mirasçıların ölmesidir; miras aslı ayakta, taksim edilmemişken. Ve ondan zamanların ve asırların **تناسُخُ**’u. Sicistânî dedi: **النَّسْخ**: kovandaki bal ve arıyı bir başkasına nakletmendir. Dedi: ve ondan kitabın **نَسْخُ**’u.
(**نسر**)  **النون** ve**السين** ve**الراء**; sahih bir asıldır, kapıp alma ve zorla çekip almaya delâlet eder. Ondan **النَّسْر**: yemekten bir şeyi alıp yemedir. Ve onu **نَسَرَهُ**; sanki az bir şeydir, onu çekip aldı. Ve ondan **النَّسْر** (kuş); sanki o, şeyi **ينسُرُ** eder. Ve **المِنْسَر**: yüz ile iki yüz arasındaki atlı birliktir; ve bu kıyastır; sanki o, ancak bir şeyi **لينسُِرَ** etmek için gelmiştir; yani onu kapıp almak ve zorla çekip almak için. Ve denir: bilakis **المِنْسَر** hiçbir şeyin yanından geçmez ki onu söküp koparmasın.
Ve teşbihten **النَّسْر**: gökte yıldızlardır: **النَّسْر الطائر** ve **النَّسْر الواقعِ**. Ve ondan **نَسْر الحافِر**: karnındaki şeydir; sanki o, çekirdek ve çakıl taşıdır.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

#### Madde başı: نسى

- النسيان: ترك الإنسان ضبط ما استودع؛ وإما لضعف قلبه؛ وإما عن غفلة؛ وإما عن قصد حتى ينحذف عن القلب ذكره، يقال: نسيته نسيانا. قال تعالى: ﴿ولقد عهدنا إلى آدم من قبل فنسي ولم نجد له عزما﴾ [طه/115]، ﴿فذوقوا بما نسيتم﴾ [السجدة/14]، ﴿فإني نسيت الحوت وما أنسانيه إلا الشيطان﴾ [الكهف/63]، ﴿لا تؤاخذني بما نسيت﴾ [الكهف/73]، ﴿فنسوا حظا مما ذكروا به﴾ [المائدة/14]، ﴿ثم إذا خوله نعمة منه نسي ما كان يدعو إليه من قبل﴾ [الزمر/8]، ﴿سنقرئك فلا تنسى﴾ [الأعلى/6] إخبار وضمان من الله تعالى أنه يجعله بحيث لا ينسى ما يسمعه من الحق، وكل نسيان من الإنسان ذمه الله تعالى به فهو ما كان أصله عن تعمد. وما عذر فيه نحو ما روي عن النبي صلى الله عليه وسلم: (رفع عن أمتي الخطأ والنسيان) (الحديث تقدم في مادة (خطأ) ) فهو ما لم يكن سببه منه. وقوله تعالى: ﴿فذوقوا بما نسيتم لقاء يومكم هذا إنا نسيناكم﴾ [السجدة/14] هو ما كان سببه عن تعمد منهم، وتركه على طريق الإهانة، وإذا نسب ذلك إلى الله فهو تركه إياهم استهانة بهم، ومجازاة لما تركوه. قال تعالى: ﴿فاليوم ننساهم كما نسوا لقاء يومهم هذا﴾ [الأعراف/51]، ﴿نسوا الله فنسيهم﴾ [التوبة/67] وقوله: ﴿ولا تكونوا كالذين نسوا الله فأنساهم أنفسهم﴾ [الحشر/19] فتنبيه أن الإنسان بمعرفته بنفسه يعرف الله، فنسيانه لله هو من نسيانه نفسه. وقوله تعالى: ﴿واذكر ربك إذا نسيت﴾ [الكهف/24]. قال ابن عباس: إذا قلت شيئا ولم تقل إن شاء الله فقله إذا تذكرته (قال القرطبي في تفسيره: حكي عن ابن عباس أنه إن نسي الاستثناء ثم ذكر ولو بعد سنة لم يحنث إن كان حالفا.
تفسير القرطبي 9/386)، وبهذا أجاز الاستثناء بعد مدة، قال عكرمة (عكرمة مولى ابن عباس) : معنى (نسيت) : ارتكبت ذنبا، ومعناه، اذكر الله إذا أردت وقصدت ارتكاب ذنب يكن ذلك دافعا لك، فالنسي أصله ما ينسى كالنقض لما ينقض، وصار في التعارف اسما لما يقل الاعتداد به، ومن هذا تقول العرب: احفظوا أنساءكم (قال ابن منظور: تقول العرب إذا ارتحلوا من المنزل: انظروا أنساءكم، تريد الأشياء الحقيرة التي ليست عندهم ببال، مثل العصا والقدح والشظاظ. أي: اعتبروها لئلا تنسوها في المنزل. اللسان (نسا) ). أي: ما من شأنه أن ينسى، قال الشاعر:
*كأن لها في الأرض نسيا تقصه*
* (الشطر للشنفرى، وعجزه:
*على أمها، وإن تخاطبك تبلت*
وهو في المفضليات ص 109، واللسان: نسأ، والعباب: نسأ)

وقوله تعالى: ﴿نسيا منسيا﴾ [مريم/23]، أي: جاريا مجرى النسي القليل الاعتداد به وإن لم ينس، ولهذا عقبه بقوله: (منسيا) ؛ لأن النسي قد يقال لما يقل الاعتداد به وإن لم ينس، وقرئ: ﴿نسيا﴾ (وهي قراءة حفص وحمزة. الإتحاف ص 298) وهو مصدر موضوع موضع المفعول. نحو: عصى عصيا وعصيانا. وقوله تعالى: ﴿ما ننسخ من آية أو ننسها﴾ [البقرة/106] فإنساؤها حذف ذكرها عن القلوب بقوة إلهية. والنساء والنسوان والنسوة جمع المرأة من غير لفظها، كالقوم في جمع المرء، قال تعالى: ﴿لا يسخر قوم من قوم﴾ إلى قوله: ﴿ولا نساء من نساء﴾ [الحجرات/11] (الآية: ﴿يا أيها الذين آمنوا لا يسخر قوم من قوم عسى أن يكونوا خيرا منهم، ولا نساء من نساء عسى أن يكون خيرا منهن...﴾ )، ﴿نساؤكم حرث لكم﴾ [البقرة/223]، ﴿يا نساء النبي﴾ [الأحزاب/32]، ﴿وقال نسوة في المدينة﴾ [يوسف/30]، ﴿ما بال النسوة اللآتي قطعن أيديهن﴾ [يوسف/50] والنسا: عرق، وتثنيته: نسيان، وجمعه: أنساء.

##### Türkçe

- **النسيان**: insanın emanet bırakılan şeyi ضبط etmeyi terk etmesidir; ya kalbinin zayıflığından; ya gafletten; ya da kasıtla, ta ki kalpten onun zikri silinip gitsin diye. Denilir: **نسيته نسيانا**. Yüce Allah dedi ki: ﴿ولقد عهدنا إلى آدم من قبل فنسي ولم نجد له عزما﴾ [طه/115]، ﴿فذوقوا بما نسيتم﴾ [السجدة/14]، ﴿فإني نسيت الحوت وما أنسانيه إلا الشيطان﴾ [الكهف/63]، ﴿لا تؤاخذني بما نسيت﴾ [الكهف/73]، ﴿فنسوا حظا مما ذكروا به﴾ [المائدة/14]، ﴿ثم إذا خوله نعمة منه نسي ما كان يدعو إليه من قبل﴾ [الزمر/8]، ﴿سنقرئك فلا تنسى﴾ [الأعلى/6] bu, Yüce Allah’tan bir haber ve teminattır ki onu, haktan işittiğini unutmayacak bir hâle getirir. İnsandan olup Yüce Allah’ın kendisiyle zemmettiği her **نسيان**, aslı kasıtlı olandır. Ve kendisinde mazeret bulunduğu şey ise, Peygamber صلى الله عليه وسلم’den rivayet edilene benzer: (رفع عن أمتي الخطأ والنسيان) (hadis (خطأ) maddesinde geçti) işte bu, sebebi ondan olmayan şeydir. Yüce Allah’ın sözü: ﴿فذوقوا بما نسيتم لقاء يومكم هذا إنا نسيناكم﴾ [السجدة/14] onların tarafından kasıt sebebiyle olan şeydir; ve onu, aşağılamanın yolu üzere terk etmesidir; bu Allah’a nispet edildiğinde ise, onların kendilerini hafife alarak onları terk etmesidir ve onların terk ettiklerine karşılık cezalandırmadır. Yüce Allah dedi ki: ﴿فاليوم ننساهم كما نسوا لقاء يومهم هذا﴾ [الأعراف/51]، ﴿نسوا الله فنسيهم﴾ [التوبة/67] ve O’nun sözü: ﴿ولا تكونوا كالذين نسوا الله فأنساهم أنفسهم﴾ [الحشر/19] şu hususa bir uyarıdır: insan, kendisini bilmesiyle Allah’ı bilir; öyleyse onun Allah’ı unutması, kendisini unutmasındandır. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿واذكر ربك إذا نسيت﴾ [الكهف/24]. İbn عباس dedi ki: bir şey söylediğinde ve **إن شاء الله** demediğinde, onu hatırladığında söyle (Kurtubî tefsirinde dedi: İbn عباس’tan nakledildi: istisnayı unutursa sonra hatırlarsa, bir yıl sonra bile olsa, yemin etmiş ise yeminini bozmuş sayılmaz. Kurtubî Tefsiri 9/386), bununla, bir müddet sonra istisnayı caiz gördü. İkrime (İkrime, İbn عباس’ın azatlısı) dedi: (**نسيت**)’in manası: bir günah işledim; ve manası: bir günah işlemeyi istediğinde ve kastettiğinde Allah’ı an; bu, sana engel olur. Şu hâlde **النسي** aslı, unutulan şeydir; tıpkı **النقض**’un, bozulan şey olması gibi; sonra örfte, kendisine az itibar edilene isim oldu. Bundan dolayı Araplar şöyle der: **احفظوا أنساءكم** (İbn Manzûr dedi: Araplar, konaktan göçtüklerinde: **انظروا أنساءكم** derler; evde akıllarında olmayan değersiz şeyleri kastederler; değnek, kadeh ve **الشظاظ** gibi. Yani: onları dikkate alın ki konakta unutmayasınız. Lisân (**نسا**)). Yani: unutulması söz konusu olan şey. Şair dedi ki:
*كأن لها في الأرض نسيا تقصه*
* (mısra Şenferâ’ya aittir; ikinci mısraı:
*على أمها، وإن تخاطبك تبلت*
Mufaddaliyât s. 109’da; Lisân: **نسأ**; ve el-ʿUbâb: **نسأ**)

Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿نسيا منسيا﴾ [مريم/23], yani: unutulmuş olmasa bile, kendisine az itibar edilen **النسي** gibi muamele görür bir hâlde; bunun için onu, (منسيا) sözüyle peşinden getirdi; çünkü **النسي**, unutulmamış olsa bile kendisine az itibar edilene denebilir. Ve ﴿نسيا﴾ diye okundu (bu, Hafs ve Hamza’nın kıraatidir. el-İthâf s. 298); o, mef‘ûl yerinde konulmuş bir mastardır. Şu örnekte olduğu gibi: **عصى** **عصيا** ve **عصيانا**. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿ما ننسخ من آية أو ننسها﴾ [البقرة/106]; onun **إنساء**’ı, ilâhî bir kuvvetle onun zikrini kalplerden silmektir. Ve **النساء** ve **النسوان** ve **النسوة**, lafzından olmaksızın **المرأة**’nın cem‘idir; tıpkı **القوم**’un **المرء**’ün cem‘i olması gibi. Yüce Allah dedi ki: ﴿لا يسخر قوم من قوم﴾ ... O’nun sözüne kadar: ﴿ولا نساء من نساء﴾ [الحجرات/11] (âyet: ﴿يا أيها الذين آمنوا لا يسخر قوم من قوم عسى أن يكونوا خيرا منهم، ولا نساء من نساء عسى أن يكون خيرا منهن...﴾ )، ﴿نساؤكم حرث لكم﴾ [البقرة/223]، ﴿يا نساء النبي﴾ [الأحزاب/32]، ﴿وقال نسوة في المدينة﴾ [يوسف/30]، ﴿ما بال النسوة اللآتي قطعن أيديهن﴾ [يوسف/50]. Ve **النسا**: bir damardır; tesniyesi: **نسيان**; cem‘i: **أنساء**.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ن س ي
رأيتُ نُسَيَّةً ونُسَيَّاتٍ ونَسِيتُه وتناسيتُه، وأنسانيه الشيطان ونسّانيه‏.‏
وناساه العداوة‏.‏
وشيء منسيّ وتركته نسياً من الأنساء‏.‏
وتتبّعوا أنساءكم‏.‏
ورجل نسّاء وامرأة نسيٌّ‏.‏
قال‏:‏ ونسيت وصاته وهي نسيّ وضربته فنسيته‏:‏ أصبت نساه وهو منسيٌّ‏.‏
ومن المجاز‏:‏ نسيت الشيء‏:‏ تركته ‏"‏ نسوا الله فنسيهم ‏"‏ وكرمك ينسّى كرم البرامكة‏.‏

##### Türkçe

ن س ي
**نُسَيَّةً** ve **نُسَيَّاتٍ** gördüm; ve onu **نَسِيتُه** ve onu **تناسيتُه**; ve şeytan onu bana **أنسانيه** ve onu bana **نسّانيه**.
Düşmanlık onu **وناساه**.
Ve **منسيّ** bir şey; ve onu, **الأنساء**’dan bir **نسياً** olarak terk ettim.
Ve **أنساءكم**’ı takip ettiler.
Ve bir adam **نسّاء**; ve bir kadın **نسيٌّ**.
Dedi ki: Ve onun vasiyetini **نسيت**; hâlbuki o **نسيّ**’dir; ve ona vurdum da onu **نسيته**: onun **نساه**’ını isabet ettirdim; ve o **منسيٌّ**’dir.
Mecazdan: **نسيت الشيء**: onu terk ettim; “**نسوا الله فنسيهم**”; ve senin keremin, **البرامكة**’nin keremini **ينسّى**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( ي *!نَسِيَهُ ) ، كرَضِيَ ؛ وإنَّما أَطْلَقه عن الضَّبْط لشُهْرتِه ؛ *!يَنْساه ( *!نَسْياً *!ونِسْياناً *!ونِسايَةً ، بكسْرهنَّ ، *!ونَسْوَةً ) ، بالفتح ، كذا مُقْتضَى سِياقِه ؛ ووُجِدَ في نسخ ، المُحْكم بالكَسْر أَيْضاً ، وكذا في التكْملَةِ بالكَسْر أَيْضاً ، وأنْشَدَ ابنُ خَالَويه في كتابِ اللغاتِ :
فلَسْت بصَرَّام ولا ذِي مَلالةٍ
ولا *!نِسْوةٍ للعَهْدِ يا أُمَّ جَعْفَرِ ( ضِدُّ حَفِظَه ) وذَكَرَه .
وقال الجَوْهرِي : *!نَسِيتُ الشيءَ *!نِسْياناً ، ولا تَقُلْ نَسَياناً ، بالتّحْريكِ ، لأنَّ النَّسَيان إنَّما هو تَثْنِيَةُ نَسا العِرْق .
( *!وأَنْساهُ إيَّاهُ ) *!إنساءً ؛ ثم إنَّ تَفْسيرَ *!النِّسْيان بضِدِّ الحفْظِ والذِّكْر هو الذي في الصِّحاح وغيرِهِ .
قال شيخنا : وهو لا يَخْلو عن تأَمّلٍ ، وأَكْثَر أَهْلِ اللغَةِ فَسَّرُوه بالتَّرْكِ وهو المَشْهورُ عنْدَهُم ، كما

في المَشارِقِ وغيرِهِ ، وجَعَلَه في الأساسِ مجازاً ؛ وقال الحافِظُ ابنُ حَجَر : هو مِن إطْلاقِ المَلْزومِ وإرادَة الَّلازِم لأنَّه مِن *!نَسِيَ الشيءَ تَرَكَه بِلا عكْسٍ .
قُلْت : قالَ الرَّاغبُ : النِّسْيانُ : تَرْكُ الإِنْسانِ ضَبْط ما اسْتُوْدِعَ إمَّا لضَعْفِ قَلْبِه وإمَّا عن غَفْلةٍ أَو عن قَصْدٍ حتى يَنْحذفَ عن القَلْبِ ذِكْرُه ، انتَهَى .
*!والنِّسْيانُ عنْدَ الأطبَّاء : نُقْصانٌ أَو بُطْلان لقُوّةِ الذَّكاءِ .
وقولهُ ، عزَّ وجلَّ : ﴿*!نَسُوا الله *!فنَسِيَهُم﴾ ؛ قالَ ثَعْلبُ : لا يَنْسى اللهاُ ، عزَّ وجلَّ ، إنَّما مَعْناه تَرَكُوا اللهاَ فتَرَكَهم ، فلمَّا كانَ النِّسْيانُ ضَرْباً من التَّرْكِ وَضَعَه مَوْضِعَه .
وفي التَّهْذيب : أَي تَرَكُوا أَمْرَ اللهاِ فتَرَكَهم مِن رَحْمتَهِ .
وقولهُ تعالى : ﴿*!فنَسِيتَها وكَذلكَ اليَوْم *!تُنْسَى﴾ ، أَي تَرَكْتَها فكَذلكَ تُتْرَكُ في النارِ .
وقولهُ ، عزَّ وجلَّ : ﴿ولقد عَهِدْنا إلى آدَمَ مِن قَبْلُ *!فنَسِيَ﴾ ، مَعْناه أَيْضاً تَرَكَ لأنّ الناسِي لا يُؤاخَذُ *!بنِسْيانِه ، والأوَّل أَقْيَس .
وقولهُ تعالى : ﴿سنُقْرِئك فلا *!تَنْسَى﴾ ، إخْبارٌ وضَمانٌ مِن اللهاِ تعالى أَنْ يَجْعلَه بحيثُ أنَّه لا *!يَنْسى ما يَسْمَعه من الحَقِّ ؛ وكلُّ *!نِسْيانٍ مِن الإِنْسانِ ذَمّه اللهاُ تعالى فهو ما كانَ أَصْله عن تَعَمُّدٍ منه لا يُعْذَرُ

فيه ، وما كانَ عن عُذْرٍ فإنَّه لا يُؤاخَذُ به ؛ ومنه الحديثُ : ( رفِعَ عن أُمَّتِي الخَطَأ *!والنِّسْيان ) ، فهو ما لم يَكُنْ سَبَبه منه ؛ وقولُه ، عزَّ وجلَّ : ﴿فذُوقُوا بما *!نَسِيتُم لِقاءَ يَوْمكم هذا إنّا *!نسيناكم﴾ هو ما كانَ سَبَيه عن تَعَمُّدٍ منهم ، وتَركه على طرِيقِ الاسْتِهانَةِ ، وإذا نسبَ ذلكَ إلى اللهاِ فهو تركه إيَّاهم اسْتِهانَةً بهم ومُجازَاةً لمَا تَرَكُوه .
وقولهُ تعالى : ﴿لا تكُونوا كالذين *!نَسُوا الله *!فأَنْساهُم أَنْفُسَهم﴾ ، فيه تَنْبِيه على أنَّ الإِنسانَ بمَعْرِفَتِه لنَفْسِهِ يَعْرفُ اللهاَ ، عزَّ وجلَّ ، *!فنِسْيانُه للهِ هو مِن *!نِسْيانِه نَفْسه .
وقولهُ تعالى : ﴿واذْكُر رَبّك إذا *!نَسِيتَ﴾ ، حَمَلَه العامَّة على النَّسْيانِ خِلاف الحِفْظ والذِّكْر . وقالَ ابنُ عبَّاس : مَعَناهْ إذا قُلْت شيئاً ولم تَقُل إن شاءَ الله فقُلْه إذا تَذَكَّرْتَه .
قال الرَّاغبُ : وبهذا أَجازَ الاسْتِثْناءَ بَعْد مدَّة .
وقال عِكْرِمةِ : مَعْناه ارْتَكَبْتَ ذَنْباً ، أَي اذْكُرٍ اللهاَ إذا أَرَدْتَ أَو قَصَدْتَ ارْتِكابَ ذَنْبٍ يَكُن ذلكَ كافالك .
وقال الفرَّاء في قولهِ تعالى : ﴿ما نَنْسَخُ مِن آيَةٍ أَو *!نُنْسِها﴾ ، عامَّة القُرَّاء يَجْعلُونَه مِن النِّسْيان ، والنِّسْيانُ هنا على وَجْهَيْن : أَحَدُهما على التَّرْك المَعْنى نَتْرُكُها فلا نَنْسَخها ومنه قولهُ

تعالى : ﴿ولا *!تَنْسَوا الفَضْلَ بَيْنكم﴾ ؛ والوَجْه الآخَرْ : مِن النِّسْيان الذي *!يُنْسَى .
وقال الزجَّاج : وقُرِىءَ : أَو نُنْسِها ، وقُرِىءَ : *!نُنَسِّها ، وقُرِىء ، نَنْسَأَها ، قالَ : وقولُ أَهْل اللغَةِ في قولهِ أَو نُنْسِها على وَجْهَيْنِ : يكونُ مِن النِّسْيان واحْتَجُوا بقولهِ تعالى : ﴿سَنُقْرِئك فلا *!تَنْسَى إلا ما شاءَ ا﴾ ، فقد أَعْلَم اللهاُ أَنَّه يَشاءُ أَن *!يَنْسَى ، قالَ : وهذا القولُ عنْدِي غيْرُ جائِزٍ ، لأنَّ اللهاَ تعالى قد أَخْبَر النبيَّ ، صلى الله عليه وسلم في قولِه : ﴿ولئِنْ شِئْنا لنَذْهَبَنَّ بالذي أَوْحَيْنا﴾ ، أنَّه لا يَشاءُ أَن يَذْهَبَ بما أَوْحَى به إلى النبيِّ ، صلى الله عليه وسلم قالَ ) وقولهُ : ﴿فلا تَنْسى﴾ ، أَي فلسْتَ تَتْرُك إلاَّ ما شاءَ اللهاُ أَن يَتْرُك ، قالَ : ويجوزُ أَن يكونَ إلاَّ ما شاءَ اللهاُ ممَّا يَلْحَق بالبَشَرِيَّة ثم يَذْكُر بعْدُ ليسَ أنَّه على طرِيقِ السّلْب للنبيِّ ، صلى الله عليه وسلمشيئاً أُوتِيَه مِن الحِكْمةِ ، قالَ : وقيل في قولهِ تعالى : ﴿أَو نُنْسِها﴾ قولٌ آخَرُ ،

وهو خَطَأٌ أَيْضاً ، ونَتْرُكُهَا ، وهذا إنَّما يقالُ فيه *!نَسِيتُ إذا تَرَكْت ، ولا يقالُ *!أُنْسِيتُ تَرَكْت ، قالَ : وإنَّما مَعْنى أَو نُنْسِها أَي نَأْمُرْكُم بتَرْكِها .
قال الأزْهري : وممَّا يقوِّي هذا ما رُوِي عن ثَعْلَب عن ابنِ الأعْرابي أنَّه أَنْشَدَه :
إنَّ عليَّ عُقْبةً أَقْضِيها
لَسْتُ *!بناسِيها ولا *!مُنْسِيها قال بناسِيها بتارِكِها ، ولا مُنْسِيها : ولا مُؤخِّرها ، فوافَقَ قولُ ابن الأعْرابي قولَه في *!النَّاسِي إنَّه التَّارِكِ لا *!المُنْسِي ، واخْتَلَفا في المُنْسِي .
قالَ الأزْهرِي : وكأنَّ ابنَ الأعْرابي ذَهَبَ في قولِه : ولا مُنْسِيها إلى تَرْكِ الهَمْز مِن أَنْسَأْتُ الدَّيْن إذا أَخَّرْته ، على لُغَةِ مَنْ يُخَفِّفُ الهَمْزةَ .
هذا ما ذَكَرَه أَهْلُ اللغةِ في النِّسْيان والانْساءِ . وأَمَّا إطْلاقُ *!المُنْسِي على اللهاِ تعالى هل يَجوزُ أَو لا ، فقد اخْتَلَفَ فيه أَهْلُ الكَلام ، وغايَةُ مَن احْتَج بعدَم إطْلاقِه على اللهاِ تعالى أنَّه خِلافُ الأدَبِ ، وليسَ هذا محلُّ بَسْطه ، وإنَّما أَطَلْتُ الكَلامَ في هذا المجال ، لأنَّه جَرَى ذِكْرُ ذلكَ في مجْلِسِ أَحَدِ الأُمرَاءِ في زمانِنا فحصَلَتِ المُشاغَبَةُ مِن الطَّرفَيْن وأَلَّفُوا في خُصوصِ ذلكَ رسائِلَ ، وجَعَلوها للتَّقَرُّبِ إلى الجاهِ وسائِلَ ، والحَقُّ أَحَقُّ أَن يُتَّبَع وهو أَعْلَم بالصَّواب .
( *!والنِّسْيُ بالكسر ويُفْتَحُ ) ، وهذه عن كُراعٍ ( ما *!نُسِيَ ) .
وقالَ الأخفش هو ما أُغْفِلَ مِن شيءٍ حَقِيرٍ *!ونُسِيَ .
وقال الزجَّاج : هو الشيءُ المَطْروحُ لا يُؤْبَه له ؛ قال

الشَّنْفَرَى :
كأنَّ لها في الأرضِ *!نِسْياً تَقُصُّه
على أمِّها أَو إن تُخاطِبْكَ تَبْلَت ِوقال الرَّاغبُ : *!النِّسْيُ أَصْلُه ما *!يُنْسَى كالنّقْض لمَا يُنْقَضُ ، وصارَ في التَّعارُفِ اسْماً لمَا يقل الاعْتِدادُ به ، ومنه قولهُ تعالى حِكايَةً عن مَرْيم : ﴿وكُنْت *!نِسْياً *!مَنْسِيًّا﴾ ، وأَعْقَبَه بقولِه : مَنْسِيّا لأنَّ النِّسْيَ قد يقالُ لمَا يقل الاعْتِدادُ به وإن لم *!يُنْسَ ، قالَ : وقُرِىءَ *!نَسْياً ، بالفَتْح ، وهو مَصْدَرٌ مَوْضوعٌ مَوْضِع المَفْعول .
( و ) قال الفرَّاء : *!النِّسْيُ ، بالكسر والفَتْح ، ( ما تُلْقِيهِ المرأَةُ من خِرَقِ اعْتِلالِها ) ، مِثْلَ وتْرٍ و وَتْرٍ ، قالَ : ولو أَرَدْتَ *!بالنِّسْي مَصْدَر النِّسْيان لجازَ ، أَي في الآيَةِ .
وقال ثعْلَب : قُرِىءَ بالوَجْهَيْن ، فمَنْ قَرَأَ بالكَسْر فعَنَى خِرَقَ الحَيْض التي يُرْمَى بها

*!فتُنْسَى ، ومَنْ قَرَأَ بالفتح فمعْناهُ شيئاً *!مَنْسِيًّا لا أُعْرَفُ .
وفي حديثِ عائِشَةَ : ( وَدِدْتُ أَنِي كُنْتُ *!نِسْياً *!مَنْسِيًّا ) ، أَي شيئاً حَقِيراً مُطَّرَحاً لا يُلْتَفَتُ إليه .
( *!والنَّسِيُّ ، كغَنِيَ : مَنْ لا يُعَدُّ في القوْمِ ) لأنَّه *!مَنْسِيٌّ .
( و ) أيْضاً : ( الكثيرُ *!النِّسْيانِ ) يكونُ فَعِيلاً وفَعُولاً وفَعِيلٌ أَكْثَر لأنَّه لو كانَ فَعُولاً لقيلَ نَسُوّ أيْضاً .
( *!كالنَّسْيانِ ، بالفتح ) ؛ نقلَهُ الجَوْهرِي .
( *!ونَسِيَهُ *!نَسْياً ) ، كعَلِمَ : ( ضَرَبَ *!نَساهُ ) ، هكذا في النسخ .
والذي في الصِّحاح وغيرِهِ : *!ونَسَيْتُه فهو *!مَنْسِيٌّ : أَصَبْتُ *!نَساهُ ، أَي مِن حَدِّ رَمَى وهو الصَّوابُ ، فكانَ عليه أَنْ يقولَ *!ونَساهُ *!نَسياً .
( *!ونَسِيَ ، كرَضِيَ ، *!نَسًى ) ، مَقْصورٌ ، ( فهو ) *!نَسٍ على فَعِلٍ ؛ هذا نَصُّ الجَوْهرِي ، وفي المُحّكم : هو ( *!أَنْسَى ، و ) الأُنْثَى *!نَساء ؛ وفي التهذيب : ( هي *!نَسْياءُ ) وفي كتابِ القالِي عن أَبي زيْدٍ : هاج به *!النَّسَا وقد *!نَسِيَ *!يَنْسَى *!نَسًى ، ورجُلٌ *!أنْسَى وامْرأَةٌ *!نَسْياءٌ ؛ ( شَكا *!نَساهُ .
( *!والأَنْسَى : عِرْقٌ في السَّاقِ السُّفْلَى ) ، والعامَّةُ تقولُه ، عِرْقُ الأنْثَى .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!نَسِيَه *!نَسْياً ، بالفتح ، *!ونِسْوَةً *!ونِساوَةً ، بكسْرِها ، *!ونَساوَةً ، بالفَتْح ، الأخيرَتَانِ على المُعاقَبَةِ نقَلَهُما

ابنُ سِيدَه ، *!والنَّسى ، بالفَتْح والنِّساوَةُ والنِّسْوَةُ ، بكَسْرِ هما حكاهنَّ ابنُ برِّي عن ابنِ خالويه في كتابِ اللغاتِ .
*!ونَسَّاه *!تَنْسِيَةً مِثْلُ *!أَنْساهُ ؛ نقلَهُ الجَوْهرِي ؛ ومنه الحديثُ : ( وإنَّما *!أَنَسَّى لأَسُنَّ ) ، أَي لأَذْكر لكُم ما يَلْزمُ *!النَّاسِيَ لشيءٍ من عبادَتِه وأَفْعَل ذلكَ فتَقْتَدُوا بي .
وفي حديثٍ آخر : ( لا يَقُولَنَّ أَحَدُكم *!نَسِيتُ آيةَ كَيْتَ وكَيْتَ ، بل هو *!نُسِّيَ ) ، كَرِهَ نِسْبةَ *!النِّسْيانِ إلى النفْسِ لمعْنَيَيْنِ : أَحَدُهما أَنَّ اللهاَ ، عزَّ وجلَّ ، هو الذي *!أَنْساهُ إيَّاه لأنَّه المقدِّرُ للأشْياءِ كُلِّها ، والثاني : أنَّ أَصْلَ *!النِّسْيان التَّركُ فكَرِهَ له أَنْ يقولَ تَرَكْتُ القُرْآن ، وقَصَدْتُ إلى *!نِسْيانِه ولأنَّ ذلكَ لم يكُنْ باخْتِيارِه ؛ ولو رُوِيَ : *!نُسِيَ بالتَّخفيفِ لكانَ مَعْناه تُرِكَ مِن الخَيْرِ وحُرِمَ .
*!وأَنْساهُ : أَمَرَه بتَرْكهِ .
*!والنّسْوَةُ : التَّرْكُ للعَمَلِ ؛ وذَكَرَه المصنِّفُ في الذي تقدَّمَ .
*!والنَّسِيُّ ، كغَنِيَ : *!الناسِي ؛ قال ثَعْلَب : هو كعَالِمٍ وعَلِيمٍ وشاهِدٍ وشَهِيدٍ وسامِعٍ وسَمِيعٍ وحاكِمٍ وحَكِيمٍ ؛ وقولهُ تعالى : ﴿وما كانَ رَبُّكَ *!نَسِيًّا﴾ ، أَي لا *!يَنْسَى شيئاً .
*!وتَناسَاهُ : أَرَى من نَفْسِه أنَّه *!نَسِيَه ؛

نقلَهُ الجَوْهرِي ، وأَنْشَدَ لامرىءِ القَيْس :
ومِثْلِكِ بَيْضاءَ العَوارِضِ طَفْلةٍ
لَعُوبٍ *!تَناسَانِي إذا قُمْتُ سِرْبالي أَي *!تُنْسِيني ؛ عن أَبي عُبيدَةَ .
*!وتَناسَيْته : *!نَسِيتُه .
وتقولُ العَرَبُ إذا ارْتَحَلُوا مِن المَنْزلِ : تَتَبَّعُوا *!أنْساءَكُمُ يُريدُونَ الأشْياءَ الحَقِيرَةَ التي ليسَتْ ببالٍ عنْدَهم مِثْل العَصَا والقَدَح والشِّظاظ ، أَي اعْتَبرُوها لئلاَّ *!تَنْسَوْها في المَنْزلِ ، وهو جَمْعُ *!النِّسْي لمَا سَقَطَ فِي مَنازِلِ المُرْتَحِلِين ؛ قال دُكَيْنٌ الفُقَيْمي :
بالدَّارِ وَحْيٌ كاللَّقَى المُطَرَّسِ
*!كالنَّسْي مُلْقًى بالجِهادِ البَسْبَسِوفي الصِّحاح : قالَ المبرد : كلُّ واوٍ مَضْمومَةٍ لكَ أَن تَهْمزَها إلاَّ واحِدَة فإنَّهم اخْتَلَفوا فيها ، وهي قولهُ تعالى : ﴿ولا *!تَنْسَوْا الفَضْل بَيْنكم﴾ وما أَشْبَهها من واوِ الجَمْع ، وأَجازَ بعضُهم الهَمْز ، وهو قَليلٌ ، و الاخْتِيارُ تَرْكُ الهَمْزِ ، وأَصْلُه تَنْسيوا فسُكِّنَتِ الياءُ وأُسْقِطَتْ لاجْتِماعِ السَّاكِنَيْنِ ، فلمَّا احْتِيج إلى تَحْريكِ الواوِ رُدَّت فيها ضَمَّة الياءِ ، انتَهَى .
وقال ابنْ برِّي عنْدَ قَوْل الجَوْهرِي فسُكِّنَت الياء وأُسْقِطَت صَوابُه فتَحَرَّكَتِ الياءُ وانفتح ما قَبْلها فانْقَلَبَتْ ألِفاً ثم حُذِفَتْ لالْتِقاءِ الساكنين .
ورجُلٌ *!نَسَّاءٌ ، كشَدَّادٍ : كثيرُ

*!النِّسْيانِ ، ورُبَّما يقولون : نَسَّايَةٌ ، كعلاَّمَةٍ ، وليسَ بمَسْموع .
*!ونَاساهُ *!مُناساةً : أَبْعَدَه ؛ عن ابنِ الأعْرابي ؛ جاءَ به غَيْر مَهْموزٍ وأَصْلُه الهَمْزِ .
*!والمِنْساةُ : العَصَا ؛ وأنْشَدَ الجَوْهرِي :
إذا دَبَبْتَ على *!المِنْساةِ مِن هَرَمٍ
فقَدْ تَباعَدَ عَنْكَ اللَّهْوُ والغَزَلُقالَ : وأَصْلُه الهَمْز ، وقد ذُكِرَ .
ورَوَى شَمِرٌ أَنَّ ابنَ الأعْرابي أَنْشَدَه :
سَقَوْني *!النَّسْيَ ثم تَكَنَّفُوني
عُداةَ اللهاِ من كَذِبٍ وزُورِبغيرِ هَمْزٍ ، وهو كلُّ ما *!ينسى العَقْل ، قالَ : وهو مِن اللّبَنِ حَلِيب يُصَبُّ عليه ماءٌ ؛ قال شَمِرٌ : وقالَ غيرُهُ : هو *!النَّسِيُّ ، كغَنِيَ ، بغيرِ هَمْز وأَنْشَدَ :
لا تَشْرَبَنْ يومَ وُرُودٍ حازِرا
ولا *!نَسِيًّا فتَجيءُ فاتِرا*!ونُسِيَ ، كعُنِيَ : شَكا نَساهُ ؛ هكذا مَضْبوط في نسخةِ القالِي ، ونقلَهُ ابنُ القطَّاعِ أيْضاً .
وقد سَمَّوا *!منسيًّا *!ومُنَيْسيَّا .
*!والمُنْسِي : الذي يصر خلفين أو ثلاثة .

##### Türkçe

: ( **نَسِيَهُ** ) , **رَضِيَ** gibi; ancak onu ضبطdan (harekeden) serbest bıraktı, şöhreti sebebiyle; **يَنْساه** ( **نَسْياً** ve **نِسْياناً** ve **نِسايَةً** , bunların kesresiyle, ve **نَسْوَةً** ) , fetha ile; bağlamının gereği böyledir; ve nüshalarda, **المُحْكم**’de de kesre ile bulundu; ve yine **التكْملَة**’de de kesre iledir; ve İbn Hâlaveyh **كتابِ اللغات**’ta inşâd etti:

فلَسْت بصَرَّام ولا ذِي مَلالةٍ
ولا **نِسْوةٍ** للعَهْدِ يا أُمَّ جَعْفَرِ

( **حَفِظَه**’nin zıddı ) ve **ذَكَرَه**.
Ve el-Cevherî dedi: **نَسِيتُ** şeyi **نِسْياناً**; ve **نَسَياناً** deme, tahrîk ile; çünkü **النَّسَيان** ancak **نَسا العِرْق**’ın tesniyesidir.

( **وأَنْساهُ إيَّاهُ** ) **إنساءً**; sonra **النِّسْيان**’ın **الحفْظ** ve **الذِّكْر**’ün zıddı ile tefsiri, **الصِّحاح**’ta ve başkasında olan şeydir.
Şeyhimiz dedi: ve o, teemmülden hâlî değildir; ve dil ehlinin çoğu onu **التَّرْكِ** ile tefsir ettiler ve o, onların yanında meşhur olandır; nitekim

**المَشارِق**’te ve başkasında; ve onu **الأساس**’ta mecaz kıldı; ve hâfız İbn Hacer dedi: o, melzûmun ıtlâkı ve lâzımın muradı cinsindendir; çünkü o, **نَسِيَ الشيءَ تَرَكَه**’dendir, tersine olmaksızın.
Dedim: er-Râgıb dedi: **النِّسْيانُ**: insanın, kendisine emanet edilenin ضبطunu terk etmesidir; ya kalbinin zayıflığı sebebiyle, ya gaflet sebebiyle, yahut kasıt sebebiyle; ta ki onun zikri kalpten silininceye kadar; bitti.
Ve **النِّسْيانُ** tabipler yanında: zekâ kuvvetinin noksanı yahut butlânıdır.
Ve O’nun sözü, عزَّ وجلَّ: ﴿**نَسُوا الله فنَسِيَهُم**﴾; Sa‘leb dedi: Allah, عزَّ وجلَّ, unutmaz; ancak mânâsı: Allah’ı terk ettiler de O da onları terk etti; **النِّسْيانُ** terkten bir tür olunca onu onun yerine koydu.
Ve **التَّهْذيب**’de: yani Allah’ın emrini terk ettiler de O da onları rahmetinden terk etti.
Ve O’nun sözü تعالى: ﴿**فنَسِيتَها وكَذلكَ اليَوْم تُنْسَى**﴾, yani onu terk ettin; işte böylece ateşte terk olunur.
Ve O’nun sözü, عزَّ وجلَّ: ﴿ولقد عَهِدْنا إلى آدَمَ مِن قَبْلُ **فنَسِيَ**﴾, mânâsı da terk etti; çünkü unutan, **بنِسْيانِه** ile muaheze edilmez; ve birincisi daha kıyasîdir.
Ve O’nun sözü تعالى: ﴿سنُقْرِئك فلا **تَنْسَى**﴾, Allah تعالى’dan bir haber ve bir garantidir: onu, hakkı işittiği şeyi **يَنْسى**mayacak bir hâle getirmesi; ve insandan olan her **نِسْيانٍ** ki Allah تعالى onu zemmetmiştir, o, aslının ondan bir taammüdden olduğu ve onda mazur görülmediği şeydir; ve bir özürden olan ise onunla muaheze edilmez; ve ondan hadis: ( Ümmetimden hata ve **النِّسْيان** kaldırıldı ), işte o, sebebi ondan olmayan şeydir; ve O’nun sözü, عزَّ وجلَّ: ﴿فذُوقُوا بما **نَسِيتُم** لِقاءَ يَوْمكم هذا إنّا **نسيناكم**﴾ sebebi onlardan bir taammüd olan ve onu istihâne yoluyla terk etmeleridir; ve bu Allah’a nisbet edilirse, O’nun onları hafife alma olarak ve onların terk ettiklerine karşılık ceza olarak terk etmesidir.
Ve O’nun sözü تعالى: ﴿لا تكُونوا كالذين **نَسُوا الله فأَنْساهُم أَنْفُسَهم**﴾, onda, insanın kendisini bilmesiyle Allah’ı, عزَّ وجلَّ, bildiğine dair bir tenbih vardır; öyleyse onun Allah’ı unutması, onun kendisini unutmasındandır.
Ve O’nun sözü تعالى: ﴿واذْكُر رَبّك إذا **نَسِيتَ**﴾, avam onu, hıfz ve zikrin hilâfı olan unutma üzerine حمل etti. Ve İbn Abbâs dedi: mânâsı: bir şey söyledin de inşâallah demedin ise, onu hatırladığında söyle.
er-Râgıb dedi: ve bununla, bir müddetten sonra istisnayı câiz gördü.
Ve İkrime dedi: mânâsı: bir günah işledin; yani bir günah işlemeyi istediğinde yahut kastettiğinde Allah’ı an; bu sana kâfi olur.
Ve el-Ferrâ, O’nun sözü تعالى: ﴿ما نَنْسَخُ مِن آيَةٍ أَو **نُنْسِها**﴾ hakkında dedi: kurrânın çoğu onu **النِّسْيان**’dan kılar; ve buradaki **النِّسْيانُ** iki vecih üzeredir: birincisi terk üzerinedir; mânâ: onu terk ederiz de onu neshetmeyiz; ve ondan O’nun sözü تعالى: ﴿ولا **تَنْسَوا** الفَضْلَ بَيْنكم﴾; ve diğer vecih: unutulan **النِّسْيان**’dandır.
Ve ez-Zeccâc dedi: ve **أَو نُنْسِها** diye okundu; ve **نُنَسِّها** diye okundu; ve **نَنْسَأَها** diye okundu; dedi ki: ve dil ehlinin, **أَو نُنْسِها** hakkında sözü iki vecih üzeredir: **النِّسْيان**’dan olur; ve O’nun sözü تعالى ile hüccet getirdiler: ﴿سَنُقْرِئك فلا **تَنْسَى** إلا ما شاءَ ا﴾ ; Allah’ın, **يَنْسَى**masını dilediğini bildirmiştir; dedi ki: bu söz, benim yanımda câiz değildir; çünkü Allah تعالى, peygambere, صلى الله عليه وسلم, O’nun sözüyle: ﴿ولئِنْ شِئْنا لنَذْهَبَنَّ بالذي أَوْحَيْنا﴾ , peygambere vahyettiği şeyi götürmeyi dilemeyeceğini haber vermiştir, صلى الله عليه وسلم; dedi ki) ve O’nun sözü: ﴿فلا تَنْسى﴾, yani Allah’ın terk etmeyi dilediği şey dışında terk etmezsin; dedi ki: ve câizdir ki **إلا ما شاءَ الله** beşeriyete ilişen şeylerden olsun, sonra sonra hatırlar; peygamberden, صلى الله عليه وسلم, kendisine verilen hikmetten bir şeyi selb yoluyla almak tarzında değildir; dedi ki: ve O’nun sözü تعالى: ﴿أَو نُنْسِها﴾ hakkında başka bir söz de söylendi,

ve o da hatadır: onu terk ederiz; hâlbuki bu ancak **نَسِيتُ** denir, terk ettiğimde; ve **أُنْسِيتُ** denmez, terk ettim; dedi ki: ancak **أَو نُنْسِها**’nın mânâsı: yani size onu terk etmeyi emrederiz.
el-Ezherî dedi: bunu kuvvetlendiren şeylerden, Sa‘leb’den İbnü’l-A‘râbî’den rivayet edilendir: ona inşâd etti:

إنَّ عليَّ عُقْبةً أَقْضِيها
لَسْتُ **بناسِيها** ولا **مُنْسِيها**

**بناسِيها** dedi: onu terk eden ile; ve **ولا مُنْسِيها**: ve onu geciktiren değil; böylece İbnü’l-A‘râbî’nin, **النَّاسِي**’nin **التَّارِكِ** olduğu, **المُنْسِي** olmadığı sözü, onun sözüne muvafık oldu; ve **المُنْسِي** hakkında ihtilâf ettiler.
el-Ezherî dedi: sanki İbnü’l-A‘râbî, “ve onu geciktiren değil” sözünde, borcu geciktirdiğimde **أَنْسَأْتُ الدَّيْن**’den hemzenin terkine gitti; hemzeyi hafifletenin lugatı üzere.
Bu, dil ehlinin **النِّسْيان** ve **الانْساءِ** hakkında zikrettiğidir. Ve أما **المُنْسِي**’nin Allah تعالى üzerine ıtlâkı câiz midir değil midir, onda kelâm ehli ihtilâf etti; Allah تعالى üzerine onun ıtlâk edilmemesiyle ihticâc edenin gayesi, onun edebe muhalif olmasıdır; ve burası onun bast yeri değildir; ancak bu alanda sözü uzattım, çünkü zamanımızda emirlerden birinin meclisinde bunun zikri cereyan etti de iki taraftan müşâğabe hâsıl oldu ve bunun hususunda risaleler telif ettiler ve onları câha yaklaşmaya vesileler kıldılar; ve hak, tâbi olunmaya daha lâyıktır; ve O, sevabı daha iyi bilendir.
( **والنِّسْيُ** kesre ile ve fetha da edilir ), ve bu, Kurâ‘dandır: ( **ما نُسِيَ** ).
Ve el-Ahfeş dedi: o, hakir bir şeyden ihmal edilen ve **نُسِيَ** olandır.
Ve ez-Zeccâc dedi: o, atılmış şeydir, ona aldırış edilmez; dedi ki:

**الشَّنْفَرَى** :
Sanki onun yeryüzünde, annesine (dönüp) onu izlediği bir **نِسْياً** var; yahut seninle konuşsa (bile) gevşer. Ve **الرَّاغبُ** dedi ki: **النِّسْيُ**’nin aslı, **يُنْسَى** olan şeydir; tıpkı **النّقْض**’un, **يُنْقَضُ** olana (denmesi) gibi. Sonra örfte, kendisine itibarın az olduğu şeye isim oldu. Ondan, Yüce Allah’ın Meryem’den hikâye ederek sözü: ﴿Ve ben **نِسْياً** **مَنْسِيًّا** olsaydım﴾ (dır). Ve onu, “**مَنْسِيًّا**” sözüyle peşinden getirdi; çünkü **النِّسْيَ**, **يُنْسَ** olmasa bile, kendisine itibarın az olduğu şeye denebilir. Dedi ki: Ve **نَسْياً** diye de okunmuştur; fetha ile. Ve o, mef‘ûlün yerine konulmuş bir mastardır.

( Ve ) **الفرَّاء** dedi ki: **النِّسْيُ**, kesre ve fetha ile, (kadının rahatsızlığından attığı bez parçalarıdır); tıpkı **وتْرٍ** ve **وَتْرٍ** gibi. Dedi ki: Eğer **بالنِّسْي** ile **النِّسْيان** mastarını murat etseydin caiz olurdu; yani âyette.

**ثعْلَب** dedi ki: İki vecihle okunmuştur; kim kesre ile okursa, hayız bezlerini kastetmiştir ki onlarla atılır da

**فتُنْسَى**; kim fetha ile okursa, manası: “tanınmadığım, **مَنْسِيًّا** bir şey”dir.

**عائِشَةَ** hadîsinde: (Keşke ben **نِسْياً** **مَنْسِيًّا** olsaydım) (vardır); yani, kendisine dönüp bakılmayan, atılmış hakir bir şey.

( **والنَّسِيُّ** , **غَنِيَ** gibi: kavimde sayılmayan kimse ) çünkü o **مَنْسِيٌّ**’dir.

( و ) ayrıca: (çok **النِّسْيانِ** sahibi olan); **فَعِيلاً** ve **فَعُولاً** olur; **فَعِيلٌ** daha çoktur; çünkü eğer **فَعُولاً** olsaydı, **نَسُوّ** da denirdi.

( **كالنَّسْيانِ** , fetha ile ); onu **الجَوْهرِي** nakletti.

( **ونَسِيَهُ** **نَسْياً** ), **عَلِمَ** gibi: ( **ضَرَبَ** **نَساهُ** ); nüshalarda böyle.

**الصِّحاح**’ta ve başkasında olan ise: **ونَسَيْتُه** فهو **مَنْسِيٌّ**: **أَصَبْتُ** **نَساهُ**; yani **رَمَى**’nın “hadd”inden; ve doğru olan budur. O hâlde onun üzerine, **ونَساهُ** **نَسْياً** demesi gerekirdi.

( **ونَسِيَ** , **رَضِيَ** gibi, **نَسًى** ), maksûr; (o hâlde o) **نَسٍ**’dir, **فَعِلٍ** üzere. Bu, **الجَوْهرِي**’nin nassıdır. **المُحّكم**’de: o (**أَنْسَى**’dır; ve) dişi (**الأُنْثَى**) **نَساء** (dır). **التهذيب**’de: (o **نَسْياءُ**’dır). **القَالِي**’nin kitabında **أَبي زيْدٍ**’den: Ona **النَّسَا** galebe etti; ve **نَسِيَ** **يَنْسَى** **نَسًى**; ve bir erkek **أنْسَى**, bir kadın **نَسْياءٌ**; ( **شَكا** **نَساهُ** ).

( **والأَنْسَى** : alt bacağın aşağısında bir damardır ); avam onu söyler: “dişinin damarı” (**عِرْقُ الأنْثَى**).

Üzerine istidrâk edilenlerdendir:
**نَسِيَه** **نَسْياً**, fetha ile; ve **نِسْوَةً** ve **نِساوَةً**, kesreleriyle; ve **نَساوَةً**, fetha ile; son ikisi “mu‘âkabe” üzeredir; ikisini **ابنُ سِيدَه** nakletti. Ve **النَّسى**, fetha ile; ve **النِّساوَةُ** ve **النِّسْوَةُ**, ikisinin kesresiyle; bunları **ابنُ برِّي**, **ابنِ خالويه**’den “Kitâbu’l-Lugāt”ta hikâye etti.

**ونَسَّاه** **تَنْسِيَةً**: **أَنْساهُ** gibidir; onu **الجَوْهرِي** nakletti. Ondandır hadîs: (Ben ancak **أَنَسَّى** ederim ki **لأَسُنَّ**) yani, ibadetinden bir şeyde **النَّاسِيَ**ye lâzım olanı size hatırlatayım ve bunu yapayım da bana uyasınız.

Başka bir hadîste: (Sizden biri “Şu şu âyeti **نَسِيتُ**” demesin; bilakis o **نُسِّيَ** edilmiştir) (vardır). **النِّسْيانِ**’ı nefse nisbet etmeyi iki mânâdan dolayı kerih gördü: birincisi, Aziz ve Celîl Allah’ın, bütün şeylerin takdir edicisi olduğu için, onu ona **أَنْساهُ** etmiş olmasıdır; ikincisi, **النِّسْيان**’ın aslı “terk”tir; bu yüzden ona “Kur’ân’ı terk ettim ve onun **نِسْيانِه**’ine kastettim” demesi kerih görüldü; ve çünkü bu onun ihtiyarıyla olmamıştır. Eğer “**نُسِيَ**” tahfîf ile rivayet edilseydi, manası: hayırdan terk edildi ve mahrum bırakıldı olurdu.

**وأَنْساهُ**: ona, onu terk etmesini emretti.

**والنّسْوَةُ**: ameli terk etmektir; musannif onu, geçen yerde zikretti.

**والنَّسِيُّ** , **غَنِيَ** gibi: **الناسِي** (dir). **ثَعْلَب** dedi ki: O, **عَالِمٍ** ve **عَلِيمٍ**, **شاهِدٍ** ve **شَهِيدٍ**, **سامِعٍ** ve **سَمِيعٍ**, **حاكِمٍ** ve **حَكِيمٍ** gibidir. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿Rabbin **نَسِيًّا** olmadı﴾ yani, hiçbir şeyi **يَنْسَى** etmez.

**وتَناسَاهُ**: kendinden, onu **نَسِيَه** olduğunu gösterdi;

onu **الجَوْهرِي** nakletti; ve **لامرىءِ القَيْس**’ten inşâd etti:
ومِثْلِكِ بَيْضاءَ العَوارِضِ طَفْلةٍ
لَعُوبٍ **تَناسَانِي** إذا قُمْتُ سِرْبالي
yani **تُنْسِيني**; **أَبي عُبيدَةَ**’den.

**وتَناسَيْته**: **نَسِيتُه**.

Araplar, menzilden göçtüklerinde derler ki: **تَتَبَّعُوا** **أنْساءَكُمُ**; onların muradı, yanlarında pek önemsenmeyen değersiz şeylerdir; asa, kadeh ve **الشِّظاظ** gibi. Yani, onları dikkate alın ki menzilde **تَنْسَوْها** etmeyesiniz. Ve o, göçenlerin konak yerlerinde düşen şey için **النِّسْي**’nin cem‘idir. **دُكَيْنٌ الفُقَيْمي** dedi ki:
بالدَّارِ وَحْيٌ كاللَّقَى المُطَرَّسِ
**كالنَّسْي** مُلْقًى بالجِهادِ البَسْبَسِ

**الصِّحاح**’ta: **المبرد** dedi ki: Senin için her dammeli vâvı hemzelemene izin vardır; ancak bir tanesi müstesna; çünkü onda ihtilaf ettiler. O da Yüce Allah’ın sözü: ﴿Ve aranızdaki fazlı **تَنْسَوْا** etmeyin﴾ ve ona benzeyen cem‘ vâvıdır. Bazıları hemzelemeyi caiz gördü; o azdır. Tercih, hemzelemeyi terk etmektir. Aslı **تَنْسيوا** idi; sonra iki sâkinin birleşmesinden dolayı yâ sükûnlandı ve düşürüldü. Vâvı harekelemeye ihtiyaç duyulunca, yânın dammesi ona iade edildi. Bitti.

**ابنْ برِّي**, **الجَوْهرِي**’nin “yâ sükûnlandı ve düşürüldü” sözü yanında dedi ki: Doğrusu: yâ harekelendi ve öncesi fethalandı da elif’e döndü; sonra iki sâkinin buluşmasından dolayı hazfedildi.

Bir erkek **نَسَّاءٌ**, **شَدَّادٍ** gibi: çok **النِّسْيانِ** sahibi (dir). Ve belki derler: **نَسَّايَةٌ**, **علاَّمَةٍ** gibi; fakat işitilmiş değildir.

**ونَاساهُ** **مُناساةً**: onu uzaklaştırdı; **ابنِ الأعْرابي**’den. Onu hemzesiz getirdi; aslı hemzedir.

**والمِنْساةُ**: asadır. **الجَوْهرِي** inşâd etti:
إذا دَبَبْتَ على **المِنْساةِ** مِن هَرَمٍ
فقَدْ تَباعَدَ عَنْكَ اللَّهْوُ والغَزَلُ
Dedi ki: Aslı hemzedir; ve zikredilmiştir.

**شَمِرٌ** rivayet etti ki **ابنَ الأعْرابي** ona inşâd etti:
سَقَوْني **النَّسْيَ** ثم تَكَنَّفُوني
عُداةَ اللهاِ من كَذِبٍ وزُورِ
hemzesiz. Ve o, aklın unuttuğu her şeydir. Dedi ki: O, sütten bir sağım (süttür); üzerine su dökülür. **شَمِرٌ** dedi ki: Başkası dedi ki: O, **النَّسِيُّ**, **غَنِيَ** gibi, hemzesizdir. Ve inşâd etti:
لا تَشْرَبَنْ يومَ وُرُودٍ حازِرا
ولا **نَسِيًّا** فتَجيءُ فاتِرا

**ونُسِيَ** , **عُنِيَ** gibi: **نَساهُ**’ndan şikâyet etti; **القَالِي** nüshasında böyle ضبط edilmiştir; **ابنُ القطَّاعِ** da onu nakletti.

**منسيًّا** ve **مُنَيْسيَّا** diye adlandırdılar.

**والمُنْسِي**: iki yahut üç (defa) arka arkaya dışkılayan kimsedir.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

نَسِي
نَسِي A ( n. ac. نَسًى [ 4 ] ),
a.  Had a pain in the tendon of the heel.

b.  ( n. ac. نَسْي [ نَسْي 1 ]), Hurt, wounded in the tendon of the heel.

نَسْوَة
نَسْوَة [ 1t ],
a.  Draught of milk.

b.  see نَسِيَ نَسْي 1tU .

نِسْوَة
نِسْوَة [ 2t ],
a.  see 3t .

نِسْوِيّ
نِسْوِيّ [ 2yi ],
a.  Feminine; womanly.

b.  Effeminate, womanish.

نَسْوَة
نَسْوَة [ 3t ],
a.  Women; females.

نَسًا
نَسًا [ 4A ] , ( pl. نَسَيَان [ 36I ] ,

أَنْسَآء
أَنْسَآء [ 38A ] ),
a.  Tendon of Achilles.

نِسَآ
نِسَآ [ 23A ],
a.  see 3t .

نِسْوَان
نِسْوَان [ 34 ],
a.  see 3t .

مَنْسُوّ
مَنْسُوّ ,  مَنْسِيّ
a.  Hurt, wounded in the heel.

نُسَيَّة
نُسَيَّة
a.  Silly women.

نَسَوَانِ
نَسَوَانِ ,  نَسَيَانِ
a.  du. of نَسَي 4A .

نَسِيَ
نَسِيَ A ( n. ac. نَسْي 1 ,  نِسْي 2 ,  نِسَاْيَة 23t ,  نِسْيَاْن 34 ,  نَسْوَة ),
a.  Forgot; overlooked, neglected; discarded, abandoned.

نَسَّيَ
نَسَّيَ II ,
a.  Made to forget.

نَاْسَيَ
نَاْسَيَ III ,
a.  Forgot.

أَنْسَيَ
أَنْسَيَ IV ,
a.  see II .

تَنَاْسَيَ
تَنَاْسَيَ VI ,
a.  Feigned forgetfulness.

نَسْي
نَسْي [ 1 ] , ( pl. أَنْسَآء [ 38A ] ),
a.  Forgotten; to be forgotten.

b.  Lost luggage.

c.  Dirty rag.

d.  Milk & water.

نَسْوَة
نَسْوَة [ 1tU ],
a.  Forgetfulness; neglect, remissness.

b.  see

نَسَوَ
نَسَوَ .

نِسْي
نِسْي [ 2 ],
a.  see 1 (a) , ( b ), ( c ).

مِنْسَاة
مِنْسَاة [ 20tA ],
a.  Staff, rod.

نَسِيّ
نَسِيّ [ 25 ],
a.  Forgetful; absentminded; unmindful, oblivious.

b.  Forgotten; disregarded, ignored.

نَسْيَان
نَسْيَان [ 33 ],
a.  see 25 (a) .

نِسْيَان
نِسْيَان [ 34 ],
a.  Forgetfulness; obliviousness; supineness; apathy.

مَنْسِيّ
مَنْسِيّ [ N. P.
a.  I], Forgotten.

مُنْسِيَّة
مُنْسِيَّة
a.  see 34 .

##### Türkçe

**نَسِي**
**نَسِي** A (isim-fiil **نَسًى** [4]),
a. Topuğun kirişi(nde) bir ağrısı oldu.

b. (isim-fiil **نَسْي** [**نَسْي** 1]), topuğun kirişi(nde) incindi, yaralandı.

**نَسْوَة**
**نَسْوَة** [1t],
a. Süt yudumu.

b. **نَسِيَ نَسْي** 1tU’ye bak.

**نِسْوَة**
**نِسْوَة** [2t],
a. 3t’ye bak.

**نِسْوِيّ**
**نِسْوِيّ** [2yi],
a. Kadınsı; kadınca.

b. Kadınlaşmış, kadın gibi.

**نَسْوَة**
**نَسْوَة** [3t],
a. Kadınlar; dişiler.

**نَسًا**
**نَسًا** [4A], (çoğulu **نَسَيَان** [36I],

**أَنْسَآء**
**أَنْسَآء** [38A]),
a. Aşil kirişi.

**نِسَآ**
**نِسَآ** [23A],
a. 3t’ye bak.

**نِسْوَان**
**نِسْوَان** [34],
a. 3t’ye bak.

**مَنْسُوّ**
**مَنْسُوّ**, **مَنْسِيّ**
a. Topukta incinmiş, yaralanmış.

**نُسَيَّة**
**نُسَيَّة**
a. Ahmak kadınlar.

**نَسَوَانِ**
**نَسَوَانِ**, **نَسَيَانِ**
a. **نَسَي** 4A’nın tesniyesi.

**نَسِيَ**
**نَسِيَ** A (isim-fiil **نَسْي** 1, **نِسْي** 2, **نِسَاْيَة** 23t, **نِسْيَاْن** 34, **نَسْوَة**),
a. Unuttu; gözden kaçırdı, ihmal etti; attı, terk etti.

**نَسَّيَ**
**نَسَّيَ** II,
a. Unutturdu.

**نَاْسَيَ**
**نَاْسَيَ** III,
a. Unuttu.

**أَنْسَيَ**
**أَنْسَيَ** IV,
a. II’ye bak.

**تَنَاْسَيَ**
**تَنَاْسَيَ** VI,
a. Unutmuş gibi yaptı.

**نَسْي**
**نَسْي** [1], (çoğulu **أَنْسَآء** [38A]),
a. Unutulmuş; unutulacak.

b. Kayıp eşya.

c. Kirli paçavra.

d. Süt ve su.

**نَسْوَة**
**نَسْوَة** [1tU],
a. Unutkanlık; ihmal, gevşeklik.

b. **نَسَوَ**
**نَسَوَ**’ya bak.

**نِسْي**
**نِسْي** [2],
a. 1 (a), (b), (c)’ye bak.

**مِنْسَاة**
**مِنْسَاة** [20tA],
a. Asa, değnek.

**نَسِيّ**
**نَسِيّ** [25],
a. Unutkan; dalgın; gafil, habersiz.

b. Unutulmuş; önemsenmemiş, görmezden gelinmiş.

**نَسْيَان**
**نَسْيَان** [33],
a. 25 (a)’ya bak.

**نِسْيَان**
**نِسْيَان** [34],
a. Unutkanlık; gaflet; gevşeklik; ilgisizlik.

**مَنْسِيّ**
**مَنْسِيّ** [N. P. a. I],
a. Unutulmuş.

**مُنْسِيَّة**
**مُنْسِيَّة**
a. 34’e bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

نسي
نَسِيَ - يَنْسَى - نَسْي - نسِيٌّ - نَسِيَّاً - مَنْسيّ - مَنْسِيَّاً - أَنْسَى - يُنْسِي

نَسِيَ - يَنْسى + كائن + شيئاً أو علماً: ينكره ولا يتعرف عليه فلا يتعامل معه
نَسِيَ - يَنْسى + كائن + علماً (معلومة أو خبراً): ينكره ولا يتعرف عليه فلا يتعامل معه: لا يستطيع ولايقدر أن يتعرف على شيء، فينكر وجوده أو صوابه، ولا يقبل أنه قد مر عليه علمه على وجه اليقين: يفقد القدرة بشكل مؤقت على استدعاء معلومة من الذاكرة إلى الوعي الحاضر، لعدم تعرفه عليها، وبالتالي لا يقدر على سحبها من الذاكرة
نَسِيَ - يَنْسَى + كائن + شيئاً: ينكره ولا يتعرف عليه فيتركه ولا يتعامل معه: يحضر مخلفاً الشيء خلفه في مكانه، لأنه لم يستطع التعرف عليه، أو على ضرورة إحضاره معه، انشغالاً بأمر أهم منه، أو إهمالاً واحتقاراً أو سهواً
نَسْي - نَسْياً: اسم فعل " نَسِيَ - يَنْسَى ": وهو كذلك بمعنى مفعول منه: الشيء المَنْسي
نَسِيٌّ - نَسِيَّا: اسم فاعل مبالغة على وزن " فعيل" من " نَسِيَ - يَنْسَى ": من " يَنْسَى " كثيراً
مَنْسيّ - مَنْسِيَّاً: اسم مفعول من " نَسِيَ - يَنْسَى ": معلومات غير قابلة للاستدعاء بشكل شبه دائم، من الذاكرة إلى الوعي الحاضر
أََنْسَى - يًُنْسِي: على وزن " أفعلَ " من " نَسِيَ - يَنْسَى ": جعله " يَنْسَى ": جعله يفقد القدرة بشكل مؤقت على استدعاء معلومة من الذاكرة إلى الوعي الحاضر
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " عدم التعرف على معلومة وعدم قبول صوابها، وذلك لجهل أو نسيان أو هوى أو غرض" وهي:
جَحَدَ - يَجْحَدُ، جَهِلَ - يَجْهَلُ، نَكِرَ - يَنْكَرُ، كَفَرَ - يَكْفُرُ، نَسِيَ - يَنْسَى، كَنَد - يَكْنُدُ
نَسِي - يَنْسى
الله لا ينسى
 	﴿وما نتنزل إلا بأمر ربك له ما بين أيدينا وما خلفنا وما بين ذلك وما كان ربك نسيا (64)﴾ مريم ﴿قال علمها عند ربي في كتاب لا يضل ربي ولا ينسى(52)﴾ طه
الله  ينسى
فاليوم ننساهم كما نسوا لقاء يومهم هذ﴿الذين اتخذوا دينهم لهوا ولعبا وغرتهم الحياة الدنيا فاليوم ننساهم كما نسوا لقاء يومهم هذا وما كانوا بآياتنا يجحدون(51)﴾ الأعراف ﴿وقيل اليوم ننساكم كما نسيتم لقاء يومكم هذا ومأواكم النار وما لكم من ناصرين (34)﴾ الجاثية
 	﴿فذوقوا بما نسيتم لقاء يومكم هذا إنا نسيناكم وذوقوا عذاب الخلد بما كنتم تعملون (14)﴾ السجدة
 	﴿المنافقون والمنافقات بعضهم من بعض يأمرون بالمنكر وينهون عن المعروف ويقبضون أيديهم نسوا الله فنسيهم إن المنافقين هم الفاسقون(67)﴾ التوبة
 	﴿قال كذلك أتتك آياتنا فنسيتها وكذلك اليوم تنسى(126)﴾ طه
الناس ينسون
1- ينسون الله
 ﴿المنافقون والمنافقات بعضهم من بعض يأمرون بالمنكر وينهون عن المعروف ويقبضون أيديهم نسوا الله فنسيهم إن المنافقين هم الفاسقون(67)﴾ التوبة ﴿ولا تكونوا كالذين نسوا الله فأنساهم أنفسهم أولئك هم الفاسقون(19)﴾ الحشر
 	﴿المنافقون والمنافقات بعضهم من بعض يأمرون بالمنكر وينهون عن المعروف ويقبضون أيديهم نسوا الله فنسيهم إن المنافقين هم الفاسقون(67)﴾ التوبة ﴿قال كذلك أتتك آياتنا فنسيتها وكذلك اليوم تنسى(126)﴾ طه
2 - حظا مما ذكروا به
( اليهود) ( النصارى)﴿فبما نقضهم ميثاقهم لعناهم وجعلنا قلوبهم قاسية يحرفون الكلم عن مواضعه ونسوا حظا مما ذكروا به ولا تزال تطلع على خائنة منهم إلا قليلا منهم فاعف عنهم واصفح إن الله يحب المحسنين(13)﴾ المائدة ﴿ومن الذين قالوا إنا نصارى أخذنا ميثاقهم فنسوا حظا مما ذكروا به فأغرينا بينهم العداوة والبغضاء إلى يوم القيامة وسوف ينبئهم الله بما كانوا يصنعون(14)﴾ المائدة
3- ما ذكروا به
الأقوام السابقة﴿فلما نسوا ما ذكروا به فتحنا عليهم أبواب كل شيء حتى إذا فرحوا بما أوتوا أخذناهم بغتة فإذا هم مبلسون(44)﴾ الأنعام ﴿فلما نسوا ما ذكروا به أنجينا الذين ينهون عن السوء وأخذنا الذين ظلموا بعذاب بئيس بما كانوا يفسقون(165)﴾ الأعراف
 	﴿فأخرج لهم عجلا جسدا له خوار فقالوا هذا إلهكم وإله موسى فنسي(88)﴾ طه ﴿ولقد عهدنا إلى آدم من قبل فنسي ولم نجد له عزما(115)﴾ طه
4-  ذكر الله  ( القرآن)
ذكر الله﴿فاتخذتموهم سخريا حتى أنسوكم ذكري وكنتم منهم تضحكون(110)﴾ المؤمنون ﴿قالوا سبحانك ما كان ينبغي لنا أن نتخذ من دونك من أولياء ولكن متعتهم وآباءهم حتى نسوا الذكر وكانوا قوما بورا(18)﴾ الفرقان
آياته	﴿قال كذلك أتتك آياتنا فنسيتها وكذلك اليوم تنسى(126)﴾ طه ﴿هل ينظرون إلا تأويله يوم يأتي تأويله يقول الذين نسوه من قبل قد جاءت رسل ربنا بالحق فهل لنا من شفعاء فيشفعوا لنا أو نرد فنعمل غير الذي كنا نعمل قد خسروا أنفسهم وضل عنهم ما كانوا يفترون(53)﴾ الأعراف
 	﴿سنقرئك فلا تنسى(6)﴾ الأعلى ﴿إلا أن يشاء الله واذكر ربك إذا نسيت وقل عسى أن يهديني ربي لأقرب من هذا رشدا(24)﴾ الكهف
5 - لقاء يومهم هذا
 ﴿الذين اتخذوا دينهم لهوا ولعبا وغرتهم الحياة الدنيا فاليوم ننساهم كما نسوا لقاء يومهم هذا وما كانوا بآياتنا يجحدون(51)﴾ الأعراف ﴿وقيل اليوم ننساكم كما نسيتم لقاء يومكم هذا ومأواكم النار وما لكم من ناصرين (34)﴾ الجاثية
 	﴿فذوقوا بما نسيتم لقاء يومكم هذا إنا نسيناكم وذوقوا عذاب الخلد بما كنتم تعملون (14)﴾ السجدة ﴿قال كذلك أتتك آياتنا فنسيتها وكذلك اليوم تنسى(126)﴾ طه
 	﴿ياداوود إنا جعلناك خليفة في الأرض فاحكم بين الناس بالحق ولا تتبع الهوى فيضلك عن سبيل الله إن الذين يضلون عن سبيل الله لهم عذاب شديد بما نسوا يوم الحساب (26)﴾ ص ﴿فذوقوا بما نسيتم لقاء يومكم هذا إنا نسيناكم وذوقوا عذاب الخلد بما كنتم تعملون (14)﴾ السجدة
6 - ما كانوا يشركون بالله من شركاء
 ﴿بل إياه تدعون فيكشف ما تدعون إليه إن شاء وتنسون ما تشركون(41)﴾ الأنعام ﴿وإذا مس الإنسان ضر دعا ربه منيبا إليه ثم إذا خوله نعمة منه نسي ما كان يدعو إليه من قبل وجعل لله أندادا ليضل عن سبيله قل تمتع بكفرك قليلا إنك من أصحاب النار (8)﴾ الزمر
7 - ما قدمت أيديهم - ما عملوا
 ﴿يوم يبعثهم الله جميعا فينبئهم بما عملوا أحصاه الله ونسوه والله على كل شيء شهيد (6)﴾ المجادلة ﴿ومن أظلم ممن ذكر بآيات ربه فأعرض عنها ونسي ما قدمت يداه إنا جعلنا على قلوبهم أكنة أن يفقهوه وفي آذانهم وقرا وإن تدعهم إلى الهدى فلن يهتدوا إذا أبدا(57)﴾ الكهف
8 - ينسون أنفسهم - أنفسكم
 ﴿أتأمرون الناس بالبر وتنسون أنفسكم وأنتم تتلون الكتاب أفلا تعقلون(44)﴾ البقرة ﴿ولا تكونوا كالذين نسوا الله فأنساهم أنفسهم أولئك هم الفاسقون(19)﴾ الحشر
9 - أشياء من الحياة
نسيا حوتهما﴿فلما بلغا مجمع بينهما نسيا حوتهما فاتخذ سبيله في البحر سربا(61)﴾ الكهف ﴿قال أرأيت إذ أوينا إلى الصخرة فإني نسيت الحوت وما أنساني إلا الشيطان أن أذكره واتخذ سبيله في البحر عجبا(63)﴾ الكهف
ونسي خلقه	﴿وضرب لنا مثلا ونسي خلقه قال من يحي العظام وهي رميم(78)﴾ يس
10 - بعض أمور التكليف من الله
لا تؤاخذنا إن نسينا لا تؤاخذني بما نسيت﴿لا يكلف الله نفسا إلا وسعها لها ما كسبت وعليها ما اكتسبت ربنا لا تؤاخذنا إن نسينا أو أخطأنا ربنا ولا تحمل علينا إصرا كما حملته على الذين من قبلنا ربنا ولا تحملنا ما لا طاقة لنا به واعف عنا واغفر لنا وارحمنا أنت مولانا فانصرنا على القوم الكافرين لبت(286)﴾ البقرة ﴿قال لا تؤاخذني بما نسيت ولا ترهقني من أمري عسرا(73)﴾ الكهف
 	﴿إلا أن يشاء الله واذكر ربك إذا نسيت وقل عسى أن يهديني ربي لأقرب من هذا رشدا(24)﴾ الكهف
لا تنسى - لا تنسوا
ولا تنسوا الفضل بينكم تنس نصيبك من الدنيا﴿وإن طلقتموهن من قبل أن تمسوهن وقد فرضتم لهن فريضة فنصف ما فرضتم إلا أن يعفون أو يعفو الذي بيده عقدة النكاح وأن تعفوا أقرب للتقوى ولا تنسوا الفضل بينكم إن الله بما تعملون بصير(237)﴾ البقرة ﴿وابتغ فيما آتاك الله الدار الآخرة ولا تنس نصيبك من الدنيا وأحسن كما أحسن الله إليك ولا تبغ الفساد في الأرض إن الله لا يحب المفسدين(77)﴾ القصص
القرآن	﴿سنقرئك فلا تنسى(6)﴾ الأعلى
نسيا
 ﴿وما نتنزل إلا بأمر ربك له ما بين أيدينا وما خلفنا وما بين ذلك وما كان ربك نسيا (64)﴾ مريم
نسيا
 ﴿فأجاءها المخاض إلى جذع النخلة قالت ياليتني مت قبل هذا وكنت نسيا منسيا(23)﴾ مريم
منسيا
 ﴿فأجاءها المخاض إلى جذع النخلة قالت ياليتني مت قبل هذا وكنت نسيا منسيا(23)﴾ مريم
أَنْسى - يًنْسي
الله ينسي
بض الآيات   أنفسهم﴿ما ننسخ من آية أو ننسها نأت بخير منها أو مثلها ألم تعلم أن الله على كل شيء قدير(106)﴾ البقرة ﴿ولا تكونوا كالذين نسوا الله فأنساهم أنفسهم أولئك هم الفاسقون(19)﴾ الحشر
ما يًنْسِى الإنسان :
(1) الإنشغال بالسخرية والضحك (2) الشيطان﴿فاتخذتموهم سخريا حتى أنسوكم ذكري وكنتم منهم تضحكون(110)﴾ المؤمنون ﴿استحوذ عليهم الشيطان فأنساهم ذكر الله أولئك حزب الشيطان ألا إن حزب الشيطان هم الخاسرون(19)﴾ المجادلة
الشيطان ينسي 1- ذكر الله 2 - ذكر ربه	﴿استحوذ عليهم الشيطان فأنساهم ذكر الله أولئك حزب الشيطان ألا إن حزب الشيطان هم الخاسرون(19)﴾ المجادلة ﴿وقال للذي ظن أنه ناج منهما اذكرني عند ربك فأنساه الشيطان ذكر ربه فلبث في السجن بضع سنين(42)﴾ يوسف
3 - ذكر أوامر الله   4 - ذكر أمور هامة	﴿وإذا رأيت الذين يخوضون في آياتنا فأعرض عنهم حتى يخوضوا في حديث غيره وإما ينسينك الشيطان فلا تقعد بعد الذكرى مع القوم الظالمين(68)﴾ الأنعام ﴿قال أرأيت إذ أوينا إلى الصخرة فإني نسيت الحوت وما أنساني إلا الشيطان أن أذكره واتخذ سبيله في البحر عجبا(63)﴾ الكهف
مختار الصحاح
● [نسا] ن س ا: النُّسْوَةُ بالكسر والضم و النِّسَاءُ و النِّسْوَانُ جمع امرأة من غير لفظها وتصغير نِسوة نُسَيَّةٌ ويقال نُسَيَّاتٌ و النِسْيانُ بكسر النون وسكون السين ضد الذُّكر والحفظ ورجل نَسْيَانُ بفتح النون كثير النِسيان للشيء وقد نَسِيَ الشيء بالكسر نِسْيَانا و أَنْسَاهُ الله الشيء و تَنَاسَاهُ أرى من نفسه أنه نسِيه و النِّسْيَانُ أيضا التركقال الله تعالى ﴿نسُوا الله فنسِيهم﴾ وقال ﴿ولا تنسَوُا الفضل بينكم﴾ وأَجاز بعضهم الهمز فيه قال المُبرد والاختيار ترك الهمزة قال الأصمعي النَّسَا بالفتح مقصور عِرق ولا تقل عرقُ النَّسَا وقال بن السكيت هو عِرق النَّسا و النَّسِيُ بفتح النون وكسرها ما تُلقيه المرأة من خِرَق اعتلا لها وقُرئ بهما قوله تعالى ﴿وكُنت نسيا مَنْسِيا﴾ و النِّسْيُ ما نُسي وما سقط في منازل المُرتحلين من رُذال أَمتعتهم يقولون تتبعوا أَنْساءَكم و المِنْسَاةُ العصا وأصلها الهمز وقد ذُكرت في المهموز
الراغب
نسى
- النسيان: ترك الإنسان ضبط ما استودع؛ وإما لضعف قلبه؛ وإما عن غفلة؛ وإما عن قصد حتى ينحذف عن القلب ذكره، يقال: نسيته نسيانا. قال تعالى: }ولقد عهدنا إلى آدم من قبل فنسي ولم نجد له عزما﴿[طه/115]،﴾فذوقوا بما نسيتم﴿[السجدة/14]،﴾فإني نسيت الحوت وما أنسانيه إلا الشيطان﴿[الكهف/63]،﴾لا تؤاخذني بما نسيت﴿[الكهف/73]،﴾فنسوا حظا مما ذكروا به﴿[المائدة/14]،﴾ثم إذا خوله نعمة منه نسي ما كان يدعو إليه من قبل﴿[الزمر/8]،﴾سنقرئك فلا تنسى﴿[الأعلى/6] إخبار وضمان من الله تعالى أنه يجعله بحيث لا ينسى ما يسمعه من الحق، وكل نسيان من الإنسان ذمه الله تعالى به فهو ما كان أصله عن تعمد. وما عذر فيه نحو ما روي عن النبي صلى الله عليه وسلم: (رفع عن أمتي الخطأ والنسيان) (الحديث تقدم في مادة (خطأ) ) فهو ما لم يكن سببه منه. وقوله تعالى:﴾فذوقوا بما نسيتم لقاء يومكم هذا إنا نسيناكم﴿[السجدة/14] هو ما كان سببه عن تعمد منهم، وتركه على طريق الإهانة، وإذا نسب ذلك إلى الله فهو تركه إياهم استهانة بهم، ومجازاة لما تركوه. قال تعالى:﴾فاليوم ننساهم كما نسوا لقاء يومهم هذا﴿[الأعراف/51]،﴾نسوا الله فنسيهم﴿[التوبة/67] وقوله:﴾ولا تكونوا كالذين نسوا الله فأنساهم أنفسهم﴿[الحشر/19] فتنبيه أن الإنسان بمعرفته بنفسه يعرف الله، فنسيانه لله هو من نسيانه نفسه. وقوله تعالى:﴾واذكر ربك إذا نسيت{ [الكهف/24]. قال ابن عباس: إذا قلت شيئا ولم تقل إن شاء الله فقله إذا تذكرته (قال القرطبي في تفسيره: حكي عن ابن عباس أنه إن نسي الاستثناء ثم ذكر ولو بعد سنة لم يحنث إن كان حالفا.
تفسير القرطبي 9/386)، وبهذا أجاز الاستثناء بعد مدة، قال عكرمة (عكرمة مولى ابن عباس) : معنى (نسيت) : ارتكبت ذنبا، ومعناه، اذكر الله إذا أردت وقصدت ارتكاب ذنب يكن ذلك دافعا لك، فالنسي أصله ما ينسى كالنقض لما ينقض، وصار في التعارف اسما لما يقل الاعتداد به، ومن هذا تقول العرب: احفظوا أنساءكم (قال ابن منظور: تقول العرب إذا ارتحلوا من المنزل: انظروا أنساءكم، تريد الأشياء الحقيرة التي ليست عندهم ببال، مثل العصا والقدح والشظاظ. أي: اعتبروها لئلا تنسوها في المنزل. اللسان (نسا) ). أي: ما من شأنه أن ينسى، قال الشاعر:
- 438 - كأن لها في الأرض نسيا تقصه * (الشطر للشنفرى، وعجزه:
على أمها، وإن تخاطبك تبلت
وهو في المفضليات ص 109، واللسان: نسأ، والعباب: نسأ)
وقوله تعالى: }نسيا منسيا﴿[مريم/23]، أي: جاريا مجرى النسي القليل الاعتداد به وإن لم ينس، ولهذا عقبه بقوله: (منسيا) ؛ لأن النسي قد يقال لما يقل الاعتداد به وإن لم ينس، وقرئ:﴾نسيا﴿(وهي قراءة حفص وحمزة. الإتحاف ص 298) وهو مصدر موضوع موضع المفعول. نحو: عصى عصيا وعصيانا. وقوله تعالى:﴾ما ننسخ من آية أو ننسها﴿[البقرة/106] فإنساؤها حذف ذكرها عن القلوب بقوة إلهية. والنساء والنسوان والنسوة جمع المرأة من غير لفظها، كالقوم في جمع المرء، قال تعالى:﴾لا يسخر قوم من قوم﴿إلى قوله:﴾ولا نساء من نساء﴿[الحجرات/11] (الآية:﴾يا أيها الذين آمنوا لا يسخر قوم من قوم عسى أن يكونوا خيرا منهم، ولا نساء من نساء عسى أن يكون خيرا منهن... ﴿)،﴾نساؤكم حرث لكم﴿[البقرة/223]،﴾يا نساء النبي﴿[الأحزاب/32]،﴾وقال نسوة في المدينة﴿[يوسف/30]،﴾ما بال النسوة اللآتي قطعن أيديهن{ [يوسف/50] والنسا: عرق، وتثنيته: نسيان، وجمعه: أنساء.
ملخص اللسان
1.     النِّسْوةُ والنُّسْوة، بالكسر والضم ، والنِّساء والنِّسْوانُ  والنُّسْوان: جمع المرأَة من غير لفظه
2.     والنساء جمع نسوة إذا كثرن
3.     والنِّسا: عرق من الورك إلى الكعب ، ولا يقال عِرْقُ النَّسا ، ونَسَيْتُه أَْنْسِيه  نَسْياً فهو مَنْسِيٌّ: ضَرَبْت نَساه. ونَسِيَ الرجلُ يَنْسى نَساً إذا  اشتكى نَساه،فهو نَسٍ على فَعِل إذا اشتكى نَساه، فهو أَنْسى، والأُنثي نَسْآه، ونَسْياء ، إذا اشْتَكَيا عِرْق النَّسا
4.     والنِّسيْان: ضدّ الذِّكر والحِفظ،نَسِيَه نِسْياً ونِسْياناً ونِسْوةً ونِساوةً ونَساوة ؛وتَناساه وأَنْساه إِياه .ورجل نَسْيانُ، كثير النِّسْيانِ للشيء . والنَّسْيُ: الشيء المَنْسِيُّ الذي لا يذكر . والنِّسْيُ  والنَّسْيُ  والنَّسِيُّ: الكثير النَّسْيان،
5.  والنِّسيانُ :  الترك . وقوله عز وجل: ما نَنْسخ مِن آية أَو نُنْسها ؛أَي نأْمُركم بتركها  ،وقوله عز وجل: نَسُوا اللهَ فنَسِيَهم ؛لا يَنْسى الله عز وجل ، إنما معناه تركوا الله فتركهم ، فلما  كان النِّسْيان ضرباً من الترك وضعَه موضعه ، وقوله عز وجل: ولقد عَهِدْنا إلى آدمَ من  قَبْلُ فَنَسِيَ ؛ معناه أَيضاً تَرَكَ لأَن النَّاسِي لا يُؤاخَذُ  بِنِسْيانِه يقال: أَنْسَيْته أَي أَمَرْت بتركه .ونَسِيتُه: تَرَكْتُه ،وقوله فلا تَنْسَى ، أَي فلستَ تَتْرُك إلا ما شاء الله أَن تَترك وإنما  معنى أَو نُنْسِها أَو نُتْرِكْها أَي نأْمُرْكُم بتركها ،والنَّسْوةُ: التَّرْك للعمل
6.     والنِّسْيُ أَيضاً: ما نُسي وما  سَقَط في منازل المرتحلين من رُذال أَمْتعتهم
7.     النِّسْي في كلام العرب الشيء المَطْرُوح لا  يُؤْبَهُ له؛
لسان العرب
● - نسا: النِّسْوةُ والنُّسْوة، بالكسر والضم ، والنِّساء والنِّسْوانُ  والنُّسْوان: جمع المرأَة من غير لفظه ، كما يقال خلِفةٌ ومَخاضٌ وذلك  وأُولئك والنِّسُونَ  (* قوله «والنسون» كذا ضبط في الأصل والمحكم أَيضاً ،  وضبط في النسخة التي بأيدينا من القاموس بكسر فسكون ففتح.) قال ابن سيده: والنساء جمع نسوة إذا كثرن ، ولذلك قال سيبويه في الإضافة إلى نساء  نِسْوِيّ ، فردَّه إلى واحده ، وتصغير نِسْوةٍ نُسَيَّةٌ ، ويقال  نُسَيَّاتٌ ، وهو تصغير الجمع.  والنِّسا: عرق من الورك إلى الكعب ، أَلفه منقلبة عن واو لقولهم  نَسَوانِ في تثنيته ، وقد ذكرت أَيضاً منقلبة عن الياء لقولهم نَسَيانِ ؛ أَنشد  ثعلب :  ذِي مَحْزِمٍ نَهْدٍ وطَرْفٍ شاخِصِ،  وعَصَبٍ عَنْ نَسَوَيْه قالِصِ  الأَصمعي: النَّسا ، بالفتح مقصور بوزن العَصا ، عِرْق يخرج من الوَرِك  فيَسْتَبْطِنُ الفخذين ثم يمرّ بالعُرْقوب حتى يبلغ الحافر ، فإذا سمنت  الدابة انفَلَقت فخذاها بلَحْمَتَين عظيمتين وجَرى النَّسا بينهما  واستبان ، وإذا هُزِلَت الدابة اضطرَبَت الفخذان وماجَت الرَّبَلَتان وخَفِي  النَّسا ، وإنما يقال مُنْشَقُ النَّسا ، يريد موضع النَّسا . وفي حديث سعد: رَمَيْتُ سُهَيْلَ بن عَمرو يوم بَدْر فقَطَعْتُ نَساه، والأَفصح أَن  يقال له النَّسا ، لا عِرْقُ النَّسا . ابن سيده: والنسا من الوَرِك إلى  الكعب ، ولا يقال عِرْقُ النَّسا ، وقد غلط فيه ثعلب فأَضافه ، والجمع  أَنْساء؛ قال أَبو ذؤيب:  مُتَفَلِّقٌ أَنْساؤها عن قانِئٍ  كالقُرْطِ صاوٍ ، غُبْرُه لا يُرْضَعُ  وإنما قال مُتفلق أَنساؤها ، والنَّسا لا يَتفلَّقُ إنما يتفلَّقُ موضعه  ، أَراد يتفلق فَخِذاها عن موضع النَّسا، لما سَمِنت تفَرَّجت اللحمة  فظهر النَّسا ، صاوٍ: يابس، يعني الضَّرع كالقُرْط ، شبهه بقُرط المرأَة  ولم يُرد أَنَّ ثَمَّ بقية لبن لا يُرْضَع، إنما أَراده أَنه لا غُبْرَ  هنالك فيُهْتَدى به  (* قوله « لا غُبر هنالك إلخ» كذا بالأصل، والمناسب  فيرضَع بدل فيهتدى به) ؛ قال ابن بري: وقوله عن قانئ أَي عن ضَرْع أَحمر  كالقُرْط، يعني في صِغَره، وقوله: غُبْره لا يُرْضَع أَي ليس لها غُبْر  فيُرضَع ؛ قال: ومثله قوله :  على لاحِبٍ لا يُهْتَدى لِمَنارِه  أَي ليس ثَمَّ مَنار فيُهْتَدَى به ؛ ومثله قوله تعالى: لا يَسْأَلون  الناس إلحافاً ؛ أَي لا سُؤالَ لهم فيكون منه الإلحافُ ؛ وإذا قالوا إنه  لشَديد النَّسا فإنما يُراد به النَِّسا نَفْسُه. ونَسَيْتُه أَْنْسِيه  نَسْياً فهو مَنْسِيٌّ: ضَرَبْت نَساه. ونَسِيَ الرجلُ يَنْسى نَساً إذا  اشتكى نَساه،فهو نَسٍ على فَعِل إذا اشتكى نَساه، وفي المحكم: فهو  أَنْسى ، والأُنثي نَسْآه، وفي التهذيب نَسْياء ، إذا اشْتَكَيا عِرْق النَّسا  ، وقال ابن السكيت: هو عِرْقُ النَّسا ، وقال الأَصمعي: لا يُقال عِرق  النَّسا ، والعرب لا تقول عِرْق النسا كما لا يقولون عِرْقُ الأَكْحَل،  ولا عِرْق الأَبْجَل، إنما هو النَّسا والأَكْحَلُ والأَبْجَل، وأَنشد  بيتين لامرئ القيس، وحكى الكسائي وغيره: هو عرق النسا، وحكى أَبو العباس في  الفصيح: أَبو عبيد يقال للذي يشتكي نَساه نَسٍ، وقال ابن السكيت: هو  النِّسا لهذا العرق ؛ قال لبيد :  مِنْ نَسا النَّاشِط ، إذْ ثَوَّرْتَه ،  أَو رَئِيس الأَخْدَرِيّاتِ الأُوَلْ  قال ابن بري: جاء في التفسير عن ابن عباس وغيره كلُّ الطعام كان حِلاًّ  لِبني إسْرائيل إلاَّ ما حرَّم إسرائيلُ على نفسه ؛ قالوا: حرَّم  إسرائيل لحوم الإبل لأَنه كان به عِرْق النَّسا ، فإذا ثبت أَنه مسموع فلا وجه  لإنكار قولهم عِرْق النسا ، وقال: ويكون من باب إضافة المسمى إلى اسمه  كحَبْل الوَرِيد ونَحوِه؛ ومنه قول الكميت :  إلَيْكم، ذَوي آلِ النَّبيِّ ، تَطَلَّعَتْ  نَوازعُ ، من قَلْبي ، ظِماءٌ وأَلْبُبُ  أَي إليكم يا أَصحاب هذا الاسم ، قال: وقد يضاف الشيء إلى نفسه إذا  اختلَف اللفظان كحَبْل الوَريد وحَبِّ الحَصيد وثابِتِ قُطْنةَ وسعيدِ  كُرْزٍ، ومثله: فقلتُ انْجُوَا عنها نجا الجِلْدِ ؛ والنَّجا: هو الجلد  المسلوخ ؛ وقول الآخر:  تُفاوِضُ مَنْ أَطوي طَوَى الكَشْحِ دونه  وقال فَرْوة بن مُسَيْك:  لَمَّا رَأَيْتُ مُلُوكَ كِنْدةَ أَعْرَضَتْ  كالرِّجْلِ ، خانَ الرَِّجْلَ عِرْقُ نَسائها  قال: ومما يقوّى قولَهم عِرْق النَّساء قول هِمْيانَ:  كأَنَّما يَيْجَع عِرْقا أَبْيَضِه  والأَبْيَضُ: هو العِرْقُ.  والنِّسيْان، بكسر النون: ضدّ الذِّكر والحِفظ ، نَسِيَه نِسْياً  ونِسْياناً ونِسْوةً ونِساوةً ونَساوة ؛ الأَخيرتان على المعاقبة . وحكى ابن  بري عن ابن خالويه في كتاب اللغات قال: نَسِيت الشيء نِسْياناً ونَسْياً  ونِسْياً ونِساوةً ونِسْوةً ؛ وأَنشد:  فلَسْت بصَرَّامٍ ولا ذِي مَلالةٍ،  ولا نِسْوةٍ للعَهْدِ ، يا أُمَّ جَعْفَرِ  وتَناساه وأَنْساه إِياه . وقوله عز وجل: نَسُوا اللهَ فنَسِيَهم ؛ قال  ثعلب: لا يَنْسى الله عز وجل ، إنما معناه تركوا الله فتركهم ، فلما  كان النِّسْيان ضرباً من الترك وضعَه موضعه ، وفي التهذيب: أَي تركوا  أَمرَ الله فتركهم من رحمته . وقوله تعالى: فنَسِيتَها وكذلك اليومَ تُنْسَى  ؛ أَي ترَكْتَها فكذلك تُتْرَكُ في النار . ورجل نَسْيانُ ، بفتح النون: كثير النِّسْيانِ للشيء . وقوله عز وجل: ولقد عَهِدْنا إلى آدمَ من  قَبْلُ فَنَسِيَ ؛ معناه أَيضاً تَرَكَ لأَن النَّاسِي لا يُؤاخَذُ  بِنِسْيانِه، والأَول أَقيس  (* قوله « والاول أقيس » كذا بالأصل هنا ، ولا أول  ولا ثان ، وهو في عبارة المحكم بعد قوله الذي سيأتي بعد قليل ، والنسي  والنسي الاخيرة عن كراع ، فالاول الذي هو النسي بالكسر.) . والنِّسيانُ :  الترك . وقوله عز وجل: ما نَنْسخ مِن آية أَو نُنْسها ؛أَي نأْمُركم بتركها  .يقال: أَنْسَيْته أَي أَمَرْت بتركه . ونَسِيتُه: تَرَكْتُه. وقال  الفراء: عامة القراء يجعلون قوله أَو نَنْساها من النِّسيان ، والنَّسْيانُ  ههنا على وجهين: أَحدهما على الترك نَتْرُكها فلا نَنْسَخها كما قال عز  وجل: نَسُوا اللهَ فنَسِيَهم ؛ يريد تركوه فتركهم ، وقال تعالى: ولا  تَنْسَوُا الفَضْلَ بينكم ؛ والوجه الآخر من النِّسيان الذي يُنْسَى كما  قال تعالى: واذْكُرْ رَبَّك إذا نَسِيتَ؛ وقال الزجاج: قرئ أَو نُنْسِها  ، وقرئ: نْنَسِّها ، وقرئ: نَنْسَأْها، قال: وقول أَهل اللغة في قوله  أَو نُنْسِها قولان: قال بعضهم أَو نُنْسِها من النِّسْيان ، وقال  دليلنا على ذلك قوله تعالى: سَنُقْرِئك فلا تَنْسَى إلا ما شاء الله ؛ فقد  أَعلمَ الله أَنه يشاء أَن يَنسَى ، قال أَبو إسحق: هذا القول عندي غير  جائز لأن الله تعالى قد أَنبأ النبيِّ ، صلى الله عليه وسلم، في قوله :  ولئن شئنا لنَذْهَبَنَّ بالذي أَوْحَينا ؛ أَنه لا يشاء أَن يَذْهَب بما  أَوحَى به إلى النبي، صلى الله عليه وسلم ، قال: وقوله فلا تَنْسَى ، أَي  فلستَ تَتْرُك إلا ما شاء الله أَن تَترك ، قال: ويجوز أَن يكون إلا ما  شاء الله مما يلحق بالبشرية ثم تَذَكَّرُ بعدُ ليسَ أَنه على طريق  السَّلْب للنبي ، صلى الله عليه وسلم ، شيئاً أُتِيَه من الحكمة ، قال: وقيل  في قوله أَو نُنْسِها قول آخر ، وهو خطأٌ أَيضاً ، أَو نَتْرُكها، وهذا  إنما يقال فيه نَسِيت إذا ترَكت ، لا يقال أُنْسِيت تركت ، وقال: وإنما  معنى أَو نُنْسِها أَو نُتْرِكْها أَي نأْمُرْكُم بتركها ؛ قال أَبو منصور: ومما يقوّي هذا ما رَوى ثعلب عن ابن الأَعرابي أَنه أَنشده:  إنَّ عليَّ عُقْبةً أَقضِيها ،  لَسْتُ بناسِيها ولا مُنْسِيها  قال: بناسِيها بتارِكها ، ولا مُنْسِيها ولا مؤخِّرها ، فوافق قولُ ابن  الأَعرابي قولَه في النَّاسِي إنه التارك لا المُنْسِي ، واختلفا في  المُنْسِي ، قال أَبو منصور: وكأَنَّ ابن الأَعرابي ذهب في قوله ولا  مُنسِيها إلى تَرك الهمز من أَنسأْتُ الدَّبن إذا أَخَّرته ، على لغة من يُخفف  الهمز. والنَّسْوةُ: التَّرْك للعمل . وقوله عز وجل: نَسُوا الله  فأَنْساهم أَنْفُسهم ؛ قال: إنما معناه أَنساهم أَن يعملوا لأَنفسهم . وقوله  عز وجل: وتَنْسَوْنَ ما تُشْر كون ؛ قال الزجاج: تَنْسَون ههنا على  ضربين: جائز أَن يكون تَنْسَوْن تتركون ، وجائز أَن يكون المعنى أَنكم في  ترككم دُعاءهم بمنزلة من قد نَسِيَهم ؛ وكذلك قوله تعالى: فاليوم نَنْساهم  كما نَسُوا لِقاء يومهم هذا ؛ أَي نتركهم من الرحمة في عذابهم كما تركوا  العمل للقاء يومهم هذا ؛ وكذلك قوله تعالى: فلما نَسُوا ما ذُكِّروا به  ؛ يجوز أَن يكون معناه ترَكوا ، ويجوز أَن يكونوا في تركهم القبول  بمنزلة من نِسِيَ.الليث: نَسِيَ فلان شيئاً كان يذكره ، وإنه لَنَسِيُّ كثير  النِّسيان. والنَّسْيُ: الشيء المَنْسِيُّ الذي لا يذكر . والنِّسْيُ  والنَّسْيُ ؛ الأخيرة عن كراع ، وآدم قد أُوُخِذَ بِنسْيانِه فهَبَط من  الجنة . وجاء في الحديث: لو وُزِنَ حِلْمُهم وحَزْمُهم مُذْ كان آدمُ إلى  أَن تقوم الساعةُ ما وَفَى بحِلْمِ آدَمَ وحَزْمِه . وقال الله فيه :  فنَسِيَ ولم نَجِدْ له عزماً . النِّسْيُ: المَنْسِيُّ . وقوله عز وجل حكاية  عن مريم: وكنتُ نِسْياً مَنْسِيًّا ؛ فسره ثعلب فقال: النِّسْيُ خِرَقُ  الحَيْضَ التي يُرمَى بها فتُنْسَى ، وقرئ: نِسْياً ونَسْياً ، بالكسر  والفتح ، فمن قرأ بالكسر فمعناه حَيْضة ملقاة ، ومن قَرأَ نَسْياً فمعناه  شيئاً مَنسِيًّا لا أُعْرَفُ ؛ قال دُكَيْنٌ الفُقَيْمِي :  بالدَّارِ وَحْيٌ كاللَّقَى المُطَرَّسِ ،  كالنَّسْيِ مُلْقًى بالجَهادِ البَسْبَسِ  والجَهاد ، بالفتح: الأرض الصُّلبةُ . والنِّسْيُ أَيضاً: ما نُسي وما  سَقَط في منازل المرتحلين من رُذال أَمْتعتهم. وفي حديث عائشة، رضي الله  عنها: ودَدْتُ أَنِّي كنتُ نِسْياً مَنْسِيّاً أَي شيئاً حقِيراً  مُطَّرَحاً لا يُلْتَفَت إِليه. ويقال لخِرقة الحائضِ: نِسّيٌ، وجمعه أَنْساء.  تقول العرب إذا ارتحلوا من المنزل: انظروا أَنساءَكم، تريد الأَشياء  الحَقيرة التي ليست عندهم ببال مثل العَصا والقَدَح والشِّظاظ أَي  اعْتَبِرُوها لئلا تَنْسَوْها في المنزل، وقال الأَخفش: النِّسْيُ ما أُغفل من شيء  حقير ونُسِيَ، وقال الزجاج: النِّسْي في كلام العرب الشيء المَطْرُوح لا  يُؤْبَهُ له؛ وقال الشَّنْفَرَى:  كأَنَّ لها في الأَرضِ نِسْياً تَقُصُّه  على أَمِّها، وإِنْ تُخاطِبْكَ تَبْلَتِ  قال ابن بري: بَلَتَ، بالفتح، إِذا قطع، وبَلِتَ، بالكسر، إِذا سَكَنَ.  وقال الفراء: النِّسْي والنَّسْيُ لغتان فيما تُلقِيه المرأَة من خِرَق  اعْتِلالها مثل وِتْرٍ وَوَتْرٍ، قال: ولوأَردت بالنِّسْي مصدر النِّسْيان  كان صواباً، والعرب تقول نَسِيته نِسْياناً ونِسْياً، ولا تقل  نَسَياناً، بالتحريك، لأَن النَّسيَان إِنما هو تثنية نَسَا العِرْقِ. وأَنْسانِيه  اللهُ ونَسَّانِيه تَنْسِيةً بمعنى. وتَناساه: أَرَى من نفسه أَنه  نَسِيَه؛ وقول امرئ القيس:  ومِثْلِكِ بَيْضاءِ العَوارِضِ طَفْلةٍ  لَعُوبٍ تَناساني، إِذا قُمْتُ، سِرْبالي  (* في ديوان امرئ القيس: تنَسَّيني بدل تناساني.)  أَي تُنْسِيني؛ عن أَبي عبيد. والنَّسِيُّ: الكثير النَّسْيان، يكون  فَعِيلاً وفَعُولاً وفَعِيلٌ أَكثر لأَنه لو كان فَعولاً لقيل نَسُوّ  أَيضاً. وقال ثعلب: رجل ناسٍ ونَسِيٌّ كقولك حاكِمٌ وحَكِيمٌ وعالِم وعَليم  وشاهد وشهيد وسامع وسميع. وفي التنزيل العزيز: وما كان ربك نَسِيّاً؛ أَي لا  يَنْسَى شيئاً، قال الزجاج: وجائز أَن يكون معناه، والله أَعلم، ما  نَسِيَكَ ربُّكَ يا محمد وإِن تأَخَّر عنك الوَحْي؛ يُرْوَى أَنَّ النبي، صلى  الله عليه وسلم، أَبطأَ عليه جبريل، عليه السلام، بالوَحْي فقال وقد  أَتاه جبريل: ما زُرْتَنا حتى اشتَقْناكَ، فقال: ما نَتَنَزَّلُ إِلا بأَمْر  رَبِّكَ. وفي الحديث: لا يَقولَنَّ أَحدُكم نَسِيتُ آيةَ كَيْتَ  وكَيْتَ، بل هو نُسِّيَ، كره نِسْبةَ النِّسْيانِ إِلى النفْس لمعنيين: أَحدهما  أَن الله عزَّ وجل هو الذي أَنْساه إِيَّاه لأَنه المُقَدِّر للأَشياء  كلها، والثاني أَنَّ أَصل النسيان الترك، فكره له أَن يقول تَرَكْتُ  القُرآن أَو قَصَدْتُ إِلى نِسْيانه، ولأَن ذلك لم يكن باختياره. يقال: نَساه  الله وأَنْساه، ولو روي نُسِيَ، بالتخفيف، لكان معناه تُرِك من الخير  وحُرِمَ، ورواه أَبو عبيد: بِئْسَما لأَحَدِكم أَن يقول نَسِيتُ آيةَ كَيْتَ  وكَيْتَ، ليس هو نَسِيَ ولكنه نُسِّيَ، قال: وهذا اللفظ أَبْيَنُ من  الأَول واختار فيه أَنه بمعنى الترك؛ ومنه الحديث: إِنما أُنَسَّى لأَسُنَّ  أَي لأَذكر لكم ما يَلزم النَّاسِيَ لشيء من عبادتِه وأَفْعَل ذلك  فَتَقْتَدوا بي . وفي الحديث: فيُتْرَكون في المَنْسَى تحت قَدَمِ الرحمن أَي  يُنْسَونَ في النار، وتحتَ القدَمِ استعارةٌ كأَنه قال: يُنْسِيهمُ اللهُ  الخَلق لئلا يَشفع فيهم أَحد؛ قال الشاعر:  أَبْلَتْ مَوَدَّتَها اللَّيالي بَعْدَنا،  ومَشَى علَيْها الدَّهْرُ، وهْوَ مُقَيَّدُ  ومه قوله،صلى الله عليه وسلم، يومَ الفَتْح: كلُّ مَأْثُرَةٍ من مآثِرِ  الجاهليّةِ تحت قدَمَيَّ إِلى يوم القيامة. والنَّسِيُّ: الذي لا يُعَدُّ  في القوم لأَنه مَنْسِيٌّ. الجوهري في قوله تعالى: ولا تَنسَوُا الفَضْل  بينَكم؛ قال: أَجاز بعضهم الهمز فيه. قال المبرد: كل واو مضمومة لك أَن  تهمزها إِلا واحدة فإِنهم اختلفوا فيها، وهي قوله تعالى: ولا تنسوا الفضل  بينكم، وما أَشبهها من واو الجمع، وأَجاز بعضهم الهمز وهو قليل  والاختيار ترك الهمز، قال: وأَصله تَنْسَيُوا فسكنت الياء وأُسقطت لاجتماع  الساكنين، فلما احتيج إِلى تحريك الواو رُدَّت فيها ضمة الياء. وقال ابن بري  عند قول الجوهري فسكنت الياء وأُسقطت لاجتماع الساكنين قال: صوابه فتحركت  الياء وانفتح ما قبلها فانقلبت أَلفاً، ثم حذفت لالتقاء الساكنين.  ابن الأَعرابي: ناساهُ إِذا أَبْعَدَه، جاء به غير مهموز وأَصله الهمز.  الجوهري: المِنْساةُ العَصا؛ قال الشاعر:  إِذا دَبَبْتَ على المِنْساةِ من هرَمٍ،  فقَدْ تَباعَدَ عَنكَ اللَّهْوُ والغَزَلُ  قال: وأَصله الهمز، وقد ذكر؛ وروى شمر أَن ابن الأَعرابي أَنشده:  سَقَوْني النَّسْيَ، ثم تَكَنَّفُوني  عُداةَ الله من كَذِبٍ وزُورِ  بغير همز، وهو كل ما نَسَّى العقل، قال: وهو من اللبن حَلِيب يُصَبُّ  عليه ماء؛ قال شمر: وقال غيره هو النَّسِيُّ، نصب النون بغير همز؛  وأَنشد:لا تَشْرَبَنْ يومَ وُرُودٍ حازِرا  ولا نَسِيّاً، فتجيء فاتِرا  ابن الأَعرابي: النَّسْوةُ الجُرْعة من اللبن.
مقاييس اللغة:
(نسي) النون والسين والياء أصلانِ صحيحان: يدلُّ أحدهما على إغفال الشيء، والثاني على تَرْك شيء.
فالأوّل نسِيتُ الشَّيءَ، إذا لم تذكُره، نِسياناً. وممكنٌ أن يكونَ النِّسْيُ منه. والنِّسْيُ: ما سَقَط من منازل المرتحلين، من رُذَال أمتعتهم، فيقولون: تتبَّعوا أنساءَكم. قال الشَّنْفرى:
كأنَّ لها في الأرض نِسياً تقُصُّه *** على أمِّها وإنْ تكلِّمْك تَبْلَِتِ([6])
وعلى ذلك يفسَّر قولُه تعالى: ﴿نَسُوا اللهَ فنَسِيَهُمْ﴾ [التوبة 67]، وكذلك قولـه سبحانه: ﴿وَلَقَدْ عَهِدْنَا إلى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ ولَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً﴾ [طه 115]، أراد والله أعلمُ: فتركَ العَهد.
ومما شذَّ عن الأصلين النَّسَا: عِرقٌ، والجمع أنساء، والاثنان* نَسَيَانِ ويقولون: هو النَّسَا، وهو عِرقُ النَّسا، كلُّ ذلك يقال. قال:
فأحذَيْتُهُ لما أتاني بقربة *** كعرق النَّسَا لم يُعط بطناً ولا ظَهْراً([7])
وقال بعضهم: الأصل في الباب النِّسيان، وهو عزُوب الشّيء عن النَّفْس بعد حضوره لها. والنَّسَا: عِرق في الفَخِذ، لأنَّه متأخِّر عن أعالي البدن إلى الفخِذ، مشبَّه بالمنسيِّ الذي أُخِّر وتُرِك.
وإذا هُمِز تغيَّر المعنى إلى تأخير الشَّيء. ونُسِئت المرأةُ: تأخَّر حيضُها([8]) عن وقته فرُجِيَ أنَّها حُبْلَى. والنَّسِيئة: بيعُك الشَّيءَ نَسَاءً، وهو التَّأخير. تقول: أنسأتُ. ونَسأَ الله في أجلِك وأنسأ أجلَك: أخَّره وأبعده. وانتسؤوا([9])، تأخّروا وتباعَدُوا. ونَسأْتُهم أنا: أخَّرتهم. ونَسأْتُ ناقتي، قال قوم: رفَقت بها في السَّير. ونَسأْتها: ضربتها بالمِنسأة: العَصَا. وهذا أَقْيَسُ، لأنَّ العصا كأنَّه يُبعَد بها الشَّيءُ ويُدفَع. والنَّسء: ما نَبَت من وَبَر النّاقةِ بعد تساقُطِ وَبرِها. والقياس واحد. كأنَّ هذا الثاني تأخّر. قال أبو زيد: نَسَأْتُ الإبلَ في ظِمْئِها، إذا زدتها في ظمئِها يوماً أو يومين. وَالنَّسيء في كتاب الله: التَّأخِير، كانُوا إذا صَدَروا عن مِنىً([10]) يقوم رجلٌ من كنانة فيقول: أنا الذي لا يُرَدُّ لي قضاء. فيقولون: أنسِئْنَا([11]) شهراً، أي أخر عَنَّا حُرمةَ المحرَّم([12]) فاجعَلْها في صَفَر. وذلك أنَّهم كانوا يكرهون أن يتوالَى عليهم ثلاثةُ أشهرٍ لا يُغيرون فيها، لأنَّ معاشهم كان من الإغارة، فأُحِلَّ لهم المحرَّم. فقال الله تعالى: ﴿إنَّما النَّسِيءُ زِيَادَةٌ في الكُفْرِ﴾ [التوبة 37].
ومما شذَّ عن الباب النَّسْءُ: بَدء السِّمَنِ في الدّوابِّ. قال أبو ذؤيب:
بها أبَلَتْ شهرَيْ ربيعٍ كِلَيهما *** فقَدْ مارَ فيها نَسؤُها واقترارُها([13])
والنَّسِيء: الحليب يُصبُّ عليه الماء. تقول منه: نَسَأْتُ، وهو النَّسْءُ أيضاً في شعر عروة:
سَقَوني النَّسْءَ ثم تكنَّفُوني *** عُداةُ الله من كَذِبٍ وزُورِ([14])
القاموس المحيط:
ي نَسِيَهُ نَسْياً ونسْياناً ونِسايَةً، بكسرهنَّ، ونَسْوَةً ضِدُّ حَفِظَه. وأنْساهُ إياهُ. والنِّسْيُ، بالكسر ويُفْتَحُ ما نُسِيَ، وما تُلْقِيهِ المرأةُ من خرَقِ اعْتِلالِها. والنَّسِيُّ، كَغَنِيٍّ مَن لا يُعَدُّ في القومِ، والكثيرُ النِّسْيانِ، كالنَّسْيانِ، بالفتح. ونَسِيَه نَسْياً ضَرَبَ نَسَاهُ. ونَسِيَ، كَرَضِيَ، نَسًى، فَهُوَ أَنْسَى وهي نَسْياءُ شَكا نَساه. والأَنْسَى عِرْقٌ في السَّاقِ السُّفْلَى.
تاج العروس:
( ى نسيه ) كرضى وانما اطلقه عن الضبط لشهرته ينساه ( نسيانا ونسيانا ونسايه بكسرهن ونسوة ) بالفتح كذا مقتضى سياقه ووجد في نسخ المحكم بالكسر ايضا وكذا في التكملة بالكسر ايضا وانشد ابن خالويه في كتاب اللغات : فلست بصرام ولاذى ملالة * ولانسوة للعهد يا أم جعفر ( ضد حفظه ) وذكره وقال الجوهرى نسيت الشئ نسيانا ولا تقل نسيانا بالتحريك لان النسيان انما هو تثنية نسا العرق ( وانساه اياه ) انساء ثم ان تفسير النسيان بضد الحفظ والذكر هو الذى في الصحاح وغيره قال شيخنا وهو لا يخلو عن تأمل واكثر اهل اللغة فسروه بالترك وهو المشهور عندهم كما في المشارق وغيره وجعله في الاساس مجازا وقال الحافظ بن حجر هو من اطلاق الملزوم وارادة اللازم لانه من نسى الشئ تركه بلا عكس * قلت قال الراغب النسيان ترك الانسان ضبط ما استودع اما لضعف قلبه واما عن غفلة أو عن قصد حتى ينحذف عن القلب ذكره انتهى والنسيان عند الاطباء نقصان أو بطلان القوة الذكاء وقوله عز وجل ولقد عهدنا الى آدم من قبل فنسى معناه ايضا ترك لان الناسي لا يؤاخذ بنسيانه والاول أقيس وقوله تعالى سنقرئك فلا تنسى اخبار وضمان من الله تعالى ان يجعله بحيث انه لا ينسى ما يسمعه من الحق وكل نسيان من الانسان ذمه الله تعالى فهو ما كان اصله عن تعمد
منه لا يعذر فيه وما كان عن عذر لا يؤاخذ به ومنه الحديث رفع عن امتى الخطأ والنسيان فهو ما لم يكن سببه منه وقوله عز وجل فذوقوا بما نسيتم لقاء يومكم هذا انا نسيناكم هو ما كان سببه عن تعمد منهم وتركه على طريق الاستهانة وإذا نسب ذلك الى الله فهو تركه اياهم استهانة بهم ومجازاة لما تركوه وقوله تعالى لا تكونوا كالذين نسوا الله فانساهم انفسهم فيه تنبيه على ان الانسان بمعرفته لنفسه يعرف الله عز وجل فنسيانه لله هو من نسيانه نفسه وقوله تعالى واذكر ربك إذا نسيت حمله العامة على النسيان خلاف الحفظ والذكر وقال ابن عباس معناه إذا قلت شيأ ولم تقل ان شاء الله فقله إذا تذكرته قال الراغب وبهذا أجاز الاستثناء بعد مدة وقال عكرمة معناه ارتكبت ذنبا أي اذكر الله إذا اردت أو قصدت ارتكاب ذنب يكن ذلك كافاك وقال الفراء في قوله تعالى ما ننسخ من آية أو ننسها عامة القراء يجعلونه من النسيان والنسيان هنا على وجهين احدهما على الترك المعنى نتركها فلا ننسخها ومنه قوله أو ننسها على وجهين احدهما على الترك أو ننسها وقرئ ننسها وقرى ننساها قال وقول اهل اللغة في قوله أو ننسها على وجهين يكون من النسيان واحتجوا بقوله تعالى سنقرئك فلا تنسى
الا ما شاء الله فقد اعلم الله انه يشاء أن ينسى قال وهذا القول عندي غير جائز لان الله تعالى قد اخبر النبي صلى الله تعالى عليه وسلم في قوله ولئن شئنا لنذهبن بالذى أوحينا انه لا يشاء ان يذهب بما اوحى به الى النبي صلى الله تعالى عليه وسلم قال وقوله فلا تنسى أي فلست تترك الا ما شاء الله ان يترك قال ويجوز ان يكون الا ما شاء الله مما يلحق بالبشرية ثم يذكر بعد ليس انه على طريق السلب للنبى صلى الله تعالى عليه وسلم شيأ اوتيه من الحكمة قال وقيل في قوله تعالى أو ننسها قول آخر وهو خطأ ايضا أو نتركها وهذا انما يقال فيه نسيت إذا تركت ولا يقال انسيت تركت قال وانما معنى أو ننسها أي نامركم بتركها قال الازهرى ومما يقوى هذا ماروى عن ثعلب عن ابن الاعرابي انه أنشده : ان على عقبة أقضيتها * لست بناسيها ولا منسيها قال بناسيها بتاركها ولا منسيها ولا مؤخرها فوافق قول ابن الاعرابي قوله في الناسي انه التارك لا المنسى واختلفا في المنسى قال الازهرى وكان ابن الاعرابي ذهب في قوله ولا منسيها الى ترك الهمز من أنسأت الدين إذا أخرته على لغة من يخفف الهمزة هذا ما ذكره اهل اللغة في النسيان والانساء واما اطلاق المنسى على الله تعالى هل يجوز اولا فقد اختلف فيه اهل الكلام وغاية من احتج بعدم اطلاقه على الله تعالى انه خلاف الادب وليس هذا محل بسطه وانما اطلت الكلام في هذا المجال لانه جرى ذكر ذلك في مجلس أحد الامراء في زماننا فحصلت المشاغبة من الطرفين وألفوا في خصوص ذلك رسائل وجعلوها للتقرب الى الجاه وسائل والحق أحق ان يتبع وهو اعلم بالصواب ( والنسى بالكسر ويفتح ) وهذه عن كراع ( مانسى ) وقال الاخفش هو اغفل من شئ حقير ونسى وقال الزجاج هو الشئ المطروح لا يؤبه له قال الثنفرى : كان لها في الارض نسيا تقصه * على امها أوان تخاطبك تبلت وقال الراغب النسى اصله ما ينسى كالنفض لما ينفض وصار في التعارف اسما لما يقل الاعتداد به ومنه قوله تعالى حكاية عن مريم وكنت نسيا منسيا واعقبه بقوله منسيا لان النسى قد يقال لما يقل الاعتداد به وان لم ينس قال وقرئ نسيانا بالفتح وهو مصدر موضوع موضع المفعول ( و ) قال الفراء النسى بالكسر والفتح ( ما تلقيه المرأة من خرق اعتلاها ) مثل تر وتر قال لو اردت بالنسى مصدر النسيان لجاز أي في الاية وقال ثعلب قرئ بالوجهين فمن قرأ بالكسر فعنى خرق الحيض التى يرمى بها فتنسى ومن قرأ بالفتح فمعناه شيأ منسيا لا اعرف وفى حديث عائشة وددت انى كنت نسيا منسيا أي شيأ حقيرا مطرحا حالا لا يلتفت إليه ( والنسى كغنى من لا يعد في القوم ) لانه منسى ( و ) ايضا ( الكثير النسيان ) يكون فعيلا ايضا ( الكثير النسيان ) يكون فعيلا وفعولا وفعيل اكثر لانه لو كان فعولا لقيل نسوا أيضا ( كالنسيان بالفتح ) نقله الجوهرى ( ونسيه نيسيا ( ونسى كرصى نسى ) مقصور ( فهو ) نس على فعل هذا نص الجوهرى وفى المحكم هو ( أنسى و ) الانثى نساء وفى التهذيب ( هي نيساء ) وفى كتاب القالى عن ابى زيد هاج به النسا وقد نسى ينسى نسى ورجل انسى وامرأة نسياء ( شكا نساه والانسى عرق في الساق السفلى ) والعامة تقوله عرق الانثى * ومما يستدرك عليه نسيه نسيانا بالفتح ونسوة ونساوة بكسرهما ونساوة بالفتح الاخيرتان على المعاقبه نقلهما ابن سيده والنسى بالفتح والنساوة والنسوة بكسرهما حكاهن ابن برى عن ابن خالويه في كتاب اللغات ونساه تنسيه مثل انساه نقله الجوهرى ومنه الحديث وانما انسى لاسن أي لا ذكر لكم ما يلزم الناسي لشئ من عبادته وافعل ذلك فتقتد وابى وفى حديث آخر لا يقولن احدكم نسيت آية كيت وكيت بل هو نسى كره نسبه النسيان الى النفس لمعنيين احدهما ان الله عز وجل هو الذى انساه اياه لانه لم يكن باختياره ولو روى نسى بالتخفيف لكان معناه ترك من الخير وحرم وانساه امره بتركه والنسوة الترك للعمل وذكره المصنف في الذى تقدم والنسى كغنى الناسي قال ثعلب هو كعالم وعليم وشاهد وشهيد وسميع وحاكم وحكيم وقوله تعالى وما كان ربك بسيا أي لا ينسى شيأ
وتناساه ارى من نفسه انه نسيه نقله الجوهرى وأنشد لامرئ القيس : ومثلك بيضاء العوارض طفلة * لعوب تناسانى إذا قمت سربالى أي تنسينى عن ابى عبيدة وتناسيته نسيته وتقول العرب إذا ارتحلوا من المنزل تتبعوا انساءكم يريدون الاشياء الحقيرة التى ليست ببال عندهم مثل العصا والقدح والشطاط أي أي اعتبروها لئلا تنسوها في المنزل وهو جمع النسى لما سقط في منازل المرتحلين قال دكين الفقيمى : بالدار روحي كاللقى المطرس * كالنسى ملقى بالجهاد البسبس وفى الصحاح قال المبرد كل واو ومضمومة لك ان تهمزها الا واحدة فانهم اختلفوا فيها وهى قوله تعالى ولا تنسوا الفضل بينكم وما أشبهها
من واو الجمع واجاز بعضهم الهمز وهو قليل والاختيار ترك الهمز واصله تنسيوا فسكنت الياء واسقطت لاجتماع الساكنين فلما احتيج الى تحريك الواو وردت فيها ضمة الياء انتهى وقال ابن برى عند قول الجوهرى فسكنت الياء واسقطت صوابه فتحركت الياء وانفتح ما قبلها فانقلبت الفا ثم حذفت لالتقاء الساكنين ورجل نساء كشداد كثير النسيان وربما يقولون نسابة كعلامة وليس بمسموع وناساه مناساة ابعده عن ابن الاعرابي جاء به غير مهموز واصله الهمز والمنساة العصا وأنشد الجوهرى : إذا دببت على المنساة من هرم * فقد تباعد عنك اللهو والغزل قال واصله الهمز وقد ذكر وروى شمر أن ابن الاعرابي أنشده : سقوني النسى ثم تكنفونى * عداة الله من كذب وزور بغير همز وهو كل ما ينسى العقل قال وهو من اللبن حليب يصب عليه ماء قال شمر وقال غيره هو النسى كغنى بغير همز وأنشد : لا تشربن يوم ورود حازرا * ولا نسيا فتجى فاترا ونسى كعنى شكانساه هكذا مضبوط في نسخة القالى ونقله ابن القطاع ايضا وقد سموا منسيا ومينسيا والمنسى الذى يصر خلفين أو ثلاثة

##### Türkçe

**نسي**
**نَسِيَ - يَنْسَى - نَسْي - نسِيٌّ - نَسِيَّاً - مَنْسيّ - مَنْسِيَّاً - أَنْسَى - يُنْسِي**
**نَسِيَ - يَنْسى** + bir varlık + bir şeyi veya bir bilgiyi: onu inkâr eder ve onu tanımaz; böylece onunla muamele etmez.
**نَسِيَ - يَنْسى** + bir varlık + bir bilgiyi (bir malumatı veya bir haberi): onu inkâr eder ve onu tanımaz; böylece onunla muamele etmez: bir şeyi tanımaya güç yetiremez ve yapamaz; böylece onun varlığını veya doğruluğunu inkâr eder; ve onun bilgisi kendisine kesin olarak geçmiş olduğunu kabul etmez: tanımadığı için, bellekten şimdiki bilince bir malumatı çağırma gücünü geçici olarak yitirir; dolayısıyla onu bellekten çekip çıkaramaz.
**نَسِيَ - يَنْسَى** + bir varlık + bir şeyi: onu inkâr eder ve onu tanımaz; böylece onu bırakır ve onunla muamele etmez: daha önemli bir işle meşgul oluş sebebiyle, yahut ihmal ve küçümseme sebebiyle, yahut sehven; onu tanıyamadığı için, veya onu beraberinde getirme gereğini tanıyamadığı için, şeyi yerinde arkasında bırakarak gelir.
**نَسْي - نَسْياً**: “**نَسِيَ - يَنْسَى**” fiilinin fiil adı; ve o da ondan mef‘ûl manasında: unutulmuş şey.
**نَسِيٌّ - نَسِيَّا**: “**نَسِيَ - يَنْسَى**”dan “**فعيل**” vezninde mübalağa ism-i fâil: “**يَنْسَى**”yı çokça yapan.
**مَنْسيّ - مَنْسِيَّاً**: “**نَسِيَ - يَنْسَى**”dan ism-i mef‘ûl: bellekten şimdiki bilince, neredeyse daimî bir şekilde çağrılmaya elverişli olmayan malumatlar.
**أََنْسَى - يًُنْسِي**: “**نَسِيَ - يَنْسَى**”dan “**أفعلَ**” vezninde: onu “**يَنْسَى**” kıldı: bellekten şimdiki bilince bir malumatı çağırma gücünü geçici olarak yitirmesini sağladı.

Ve lafız, “bir malumatı tanımama ve onun doğruluğunu kabul etmeme; ve bu, cehalet veya unutma veya heves veya amaç sebebiyledir” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**جَحَدَ - يَجْحَدُ**، **جَهِلَ - يَجْهَلُ**، **نَكِرَ - يَنْكَرُ**، **كَفَرَ - يَكْفُرُ**، **نَسِيَ - يَنْسَى**، **كَنَد - يَكْنُدُ**

**نَسِي - يَنْسى**
Allah unutmaz
﴿Ve biz ancak Rabbinin emriyle ineriz; önümüzde olan da, arkamızda olan da, bunun arasında olan da O’nundur; ve Rabbin unutkan değildir (64)﴾ Meryem ﴿Dedi: Onun bilgisi Rabbimin katındadır, bir kitapta; Rabbim şaşırmaz ve unutmaz (52)﴾ Tâhâ

Allah unutur
Bugün onları unuturuz; onların, bu günlerinin buluşmasını unuttukları gibi. ﴿Dinlerini eğlence ve oyun edinenleri ve dünya hayatının aldattığı kimseleri; bugün onları unuturuz, onların bu günlerinin buluşmasını unuttukları gibi; ve âyetlerimizi inkâr eder olmazlardı (51)﴾ A‘râf ﴿Ve denildi: Bugün sizi unuturuz; sizin, bu gününüzün buluşmasını unuttuğunuz gibi; ve barınağınız ateştir; ve sizin için yardımcılar yoktur (34)﴾ Câsiye
﴿Öyleyse tadın; bu gününüzün buluşmasını unuttuğunuzdan dolayı; şüphesiz biz sizi unuttuk; ve yaptıklarınız sebebiyle ebedî azabı tadın (14)﴾ Secde
﴿Münafık erkekler ve münafık kadınlar, birbirlerindendir; münkeri emrederler ve ma‘rûftan nehyederler ve ellerini sıkarlar; Allah’ı unuttular, O da onları unuttu; şüphesiz münafıklar, onlar fâsıklardır (67)﴾ Tevbe
﴿Dedi: İşte böyle; âyetlerimiz sana geldi de sen onları unuttun; ve işte bugün de unutulursun (126)﴾ Tâhâ

İnsanlar unutur
1- Allah’ı unutur
﴿Münafık erkekler ve münafık kadınlar, birbirlerindendir; münkeri emrederler ve ma‘rûftan nehyederler ve ellerini sıkarlar; Allah’ı unuttular, O da onları unuttu; şüphesiz münafıklar, onlar fâsıklardır (67)﴾ Tevbe ﴿Allah’ı unutanlar gibi olmayın; böylece O da onlara kendilerini unutturdu; işte onlar fâsıklardır (19)﴾ Haşr
﴿Münafık erkekler ve münafık kadınlar, birbirlerindendir; münkeri emrederler ve ma‘rûftan nehyederler ve ellerini sıkarlar; Allah’ı unuttular, O da onları unuttu; şüphesiz münafıklar, onlar fâsıklardır (67)﴾ Tevbe ﴿Dedi: İşte böyle; âyetlerimiz sana geldi de sen onları unuttun; ve işte bugün de unutulursun (126)﴾ Tâhâ

2 - kendisiyle hatırlatıldıkları şeyden bir payı
(Yahudiler) (Hristiyanlar) ﴿Misaklarını bozmaları sebebiyle onları lânetledik ve kalplerini katı kıldık; kelimeyi yerlerinden saptırırlar; ve kendisiyle hatırlatıldıkları şeyden bir payı unuttular; ve onlardan azı müstesna, onlardan bir hainliğe daima muttali olursun; öyleyse onları affet ve hoş gör; şüphesiz Allah muhsinleri sever (13)﴾ Mâide ﴿“Biz Hristiyanız” diyenlerden de misaklarını aldık; fakat kendisiyle hatırlatıldıkları şeyden bir payı unuttular; böylece kıyamet gününe kadar aralarına düşmanlık ve kin saldık; ve Allah, yapmakta olduklarını onlara haber verecektir (14)﴾ Mâide

3- kendisiyle hatırlatıldıkları şey
Önceki kavimler ﴿Kendisiyle hatırlatıldıkları şeyi unuttuklarında, onlara her şeyin kapılarını açtık; nihayet kendilerine verilenle sevindiklerinde, onları ansızın yakaladık; bir de baktın ki onlar ümitsizliğe düşmüşlerdir (44)﴾ En‘âm ﴿Kendisiyle hatırlatıldıkları şeyi unuttuklarında, kötülükten nehyedenleri kurtardık; ve zulmedenleri, fısk etmekte oldukları sebebiyle, şiddetli bir azapla yakaladık (165)﴾ A‘râf
﴿Sonra onlara böğürmesi olan bir buzağı cesedi çıkardı; dediler: Bu sizin ilâhınız ve Mûsâ’nın ilâhıdır; böylece unuttu (88)﴾ Tâhâ ﴿Andolsun, daha önce Âdem’e ahid verdik; fakat unuttu; ve onda bir azim bulmadık (115)﴾ Tâhâ

4- Allah’ın zikri (Kur’an)
Allah’ın zikri ﴿Böylece onları alay edindiniz; nihayet onlar size zikrimi unutturdular; ve siz onlara gülüyordunuz (110)﴾ Mü’minûn ﴿Dediler: Seni tenzih ederiz; senden başka veliler edinmemiz bize yaraşmazdı; fakat sen onları ve babalarını faydalandırdın; nihayet zikri unuttular; ve helâk olmuş bir kavim oldular (18)﴾ Furkân
Onun âyetleri ﴿Dedi: İşte böyle; âyetlerimiz sana geldi de sen onları unuttun; ve işte bugün de unutulursun (126)﴾ Tâhâ ﴿Onlar, onun te’vilinden başkasını mı bekliyorlar? Onun te’vili geldiği gün, onu daha önce unutanlar derler ki: Rabbimizin elçileri hak ile gelmişti; artık bizim için şefaatçiler var mı da bize şefaat etsinler; yahut geri döndürülür müyüz de yapmakta olduğumuzdan başka amel işleyelim? Kendilerini ziyana soktular; ve uydurmakta oldukları şey onlardan sapıp gitti (53)﴾ A‘râf
﴿Sana okutacağız; böylece unutmayacaksın (6)﴾ A‘lâ ﴿Ancak Allah dilerse; ve unuttuğun zaman Rabbini an; ve de ki: Umulur ki Rabbim beni, bundan daha yakın bir rüşde hidayet eder (24)﴾ Kehf

5 - bu günlerinin buluşması
﴿Dinlerini eğlence ve oyun edinenleri ve dünya hayatının aldattığı kimseleri; bugün onları unuturuz, onların bu günlerinin buluşmasını unuttukları gibi; ve âyetlerimizi inkâr eder olmazlardı (51)﴾ A‘râf ﴿Ve denildi: Bugün sizi unuturuz; sizin, bu gününüzün buluşmasını unuttuğunuz gibi; ve barınağınız ateştir; ve sizin için yardımcılar yoktur (34)﴾ Câsiye
﴿Öyleyse tadın; bu gününüzün buluşmasını unuttuğunuzdan dolayı; şüphesiz biz sizi unuttuk; ve yaptıklarınız sebebiyle ebedî azabı tadın (14)﴾ Secde ﴿Dedi: İşte böyle; âyetlerimiz sana geldi de sen onları unuttun; ve işte bugün de unutulursun (126)﴾ Tâhâ
﴿Ey Dâvûd, şüphesiz biz seni yeryüzünde halife kıldık; öyleyse insanlar arasında hak ile hükmet; ve hevâya uyma, yoksa seni Allah’ın yolundan saptırır; şüphesiz Allah’ın yolundan sapanlar için, hesap gününü unuttukları sebebiyle, şiddetli bir azap vardır (26)﴾ Sâd ﴿Öyleyse tadın; bu gününüzün buluşmasını unuttuğunuzdan dolayı; şüphesiz biz sizi unuttuk; ve yaptıklarınız sebebiyle ebedî azabı tadın (14)﴾ Secde

6 - Allah’a ortaklardan ortak koştukları şey
﴿Bilakis yalnız O’na dua edersiniz; dilerse, kendisine dua ettiğiniz şeyi giderir; ve ortak koşmakta olduğunuz şeyi unutursunuz (41)﴾ En‘âm ﴿İnsana bir zarar dokunduğunda Rabbine yönelerek dua eder; sonra kendisine O’ndan bir nimet verdiğinde, daha önce kendisine dua etmekte olduğu şeyi unutur; ve Allah’a denkler kılar ki O’nun yolundan saptırsın; de ki: Küfrünle azıcık faydalan; şüphesiz sen ateş ehlindensin (8)﴾ Zümer

7 - ellerinin öne sürdüğü şey - yaptıkları şey
﴿Allah onların hepsini dirilteceği gün, onlara yaptıklarını haber verir; Allah onu sayıp dökmüştür, onlar ise onu unuttular; ve Allah her şeye şahittir (6)﴾ Mücâdele ﴿Rabbinin âyetleriyle kendisine öğüt verilmişken onlardan yüz çeviren ve ellerinin öne sürdüğü şeyi unutan kimseden daha zalim kimdir? Şüphesiz biz onların kalpleri üzerine, onu anlamalarına engel örtüler; ve kulaklarında ağırlık kıldık; ve onları hidayete çağırsan, artık ebediyen hidayete ermezler (57)﴾ Kehf

8 - kendilerini unuturlar - kendinizi
﴿Siz insanlara iyiliği mi emrediyorsunuz da kendinizi unutuyorsunuz; hâlbuki kitabı okuyorsunuz; akletmez misiniz? (44)﴾ Bakara ﴿Allah’ı unutanlar gibi olmayın; böylece O da onlara kendilerini unutturdu; işte onlar fâsıklardır (19)﴾ Haşr

9 - hayattan şeyler

**نسيا حوتهما** ﴿“Derken ikisi, ikisinin birleştiği yere varınca, ikisi balıklarını unuttular; o da denizde bir yol tuttu, bir tünel gibi.”(61)﴾ **الكهف** ﴿“Dedi ki: Gördün mü, kayaya sığındığımız vakit; ben balığı unuttum; onu anmamı bana ancak şeytan unutturdu; ve o, denizde bir yol tuttu, şaşılacak (bir şey olarak).”(63)﴾ **الكهف**
**ونسي خلقه** ﴿“Ve bize bir misal vurdu ve yaratılışını unuttu; dedi ki: ‘Kemikleri kim diriltir, hâlbuki onlar çürümüş (iken)?’”(78)﴾ **يس**
10 - Allah’tan yükümlülüğün bazı işleri
**لا تؤاخذنا إن نسينا** **لا تؤاخذني بما نسيت** ﴿“Allah hiçbir nefsi ancak gücünün yettiğiyle yükümlü kılar; onun lehine kazandığı, aleyhine kazandığı vardır. Rabbimiz, eğer unuttuk yahut hata ettikse bizi sorumlu tutma. Rabbimiz, bizden öncekilere yüklediğin gibi üzerimize ağır bir yük yükleme. Rabbimiz, bize gücümüzün yetmediğini yükleme; bizi affet, bize mağfiret et, bize merhamet et; Sen bizim mevlamızsın; öyleyse kâfir kavme karşı bize yardım et.” **لبت**(286)﴾ **البقرة** ﴿“Dedi ki: Unuttuğum şey sebebiyle beni sorumlu tutma ve işimden bana bir zorluk yükleme.”(73)﴾ **الكهف**
 	﴿“Ancak Allah dilerse (öyle olur); ve unuttuğun vakit Rabbini an; ve de ki: Umulur ki Rabbim beni bundan daha yakın bir doğruluğa iletir.”(24)﴾ **الكهف**
**لا تنسى - لا تنسوا**
**ولا تنسوا الفضل بينكم** **تنس نصيبك من الدنيا** ﴿“Eğer onlara dokunmadan önce onları boşarsanız, hâlbuki onlar için bir farîza belirlemişseniz, belirlediğinizin yarısı (vardır); ancak onların bağışlaması yahut nikâh bağının elinde olanın bağışlaması müstesna; ve bağışlamanız takvaya daha yakındır; ve aranızdaki fazileti unutmayın; şüphesiz Allah yaptıklarınızı görendir.”(237)﴾ **البقرة** ﴿“Ve Allah’ın sana verdiği şeyde âhiret yurdunu ara; ve dünyadan nasibini unutma; ve Allah sana ihsan ettiği gibi sen de ihsan et; ve yerde fesat isteme; şüphesiz Allah bozguncuları sevmez.”(77)﴾ **القصص**
**القرآن** ﴿“Sana okutacağız; artık unutmayacaksın.”(6)﴾ **الأعلى**
**نسيا**
 ﴿“Ve biz ancak Rabbinin emriyle ineriz; önümüzde olan da, arkamızda olan da, bunun arasındakiler de O’nundur; ve Rabbin unutkan değildir.”(64)﴾ **مريم**
**نسيا**
 ﴿“Derken doğum sancısı onu hurma kütüğüne getirdi; dedi ki: Keşke bundan önce ölseydim ve unutulmuş bir şey olsaydım.”(23)﴾ **مريم**
**منسيا**
 ﴿“Derken doğum sancısı onu hurma kütüğüne getirdi; dedi ki: Keşke bundan önce ölseydim ve unutulmuş bir şey olsaydım.”(23)﴾ **مريم**
**أَنْسى - يًنْسي**
**الله ينسي**
**بض الآيات** **أنفسهم** ﴿“Biz bir âyeti nesheder yahut onu unutturursak, ondan daha hayırlısını yahut onun benzerini getiririz. Bilmedin mi ki Allah her şeye kadirdir?”(106)﴾ **البقرة** ﴿“Ve Allah’ı unutanlar gibi olmayın; böylece O da onlara kendilerini unutturdu; işte onlar fâsıklardır.”(19)﴾ **الحشر**
**ما يًنْسِى الإنسان :**
(1) Alay ve gülmeye dalıp meşgul olmak (2) şeytan ﴿“Derken onları alay edindiniz; nihayet size zikrimi unutturdular; ve siz onlara gülüyordunuz.”(110)﴾ **المؤمنون** ﴿“Şeytan onları istilâ etti de Allah’ın zikrini onlara unutturdu; işte onlar şeytanın hizbidir; dikkat edin, şüphesiz şeytanın hizbi, onlar ziyana uğrayanlardır.”(19)﴾ **المجادلة**
**الشيطان ينسي** 1- **ذكر الله** 2 - **ذكر ربه** ﴿“Şeytan onları istilâ etti de Allah’ın zikrini onlara unutturdu; işte onlar şeytanın hizbidir; dikkat edin, şüphesiz şeytanın hizbi, onlar ziyana uğrayanlardır.”(19)﴾ **المجادلة** ﴿“Ve o ikisinden kurtulacağını sandığı kimseye dedi ki: ‘Beni Rabbinin yanında an.’ Derken şeytan ona Rabbinin zikrini unutturdu; böylece zindanda birkaç yıl kaldı.”(42)﴾ **يوسف**
3 - **ذكر أوامر الله**   4 - **ذكر أمور هامة**	﴿“Âyetlerimiz hakkında dalıp gidenleri gördüğün vakit, onlardan yüz çevir; ta ki ondan başka bir söze dalsınlar; eğer şeytan sana unutturursa, hatırlamadan sonra zalimler kavmiyle oturma.”(68)﴾ **الأنعام** ﴿“Dedi ki: Gördün mü, kayaya sığındığımız vakit; ben balığı unuttum; onu anmamı bana ancak şeytan unutturdu; ve o, denizde bir yol tuttu, şaşılacak (bir şey olarak).”(63)﴾ **الكهف**
**مختار الصحاح**
● [**نسا**] **ن س ا**: **النُّسْوَةُ** kesre ve damme ile; ve **النِّسَاءُ** ve **النِّسْوَانُ**, “kadın”ın lafzından olmayan (başka bir lafızdan) “kadın”ın cem‘idir; ve **نِسوة**’nin küçültmesi **نُسَيَّةٌ**’dir; ve **نُسَيَّاتٌ** denir. Ve **النِسْيانُ**, **النون**’un kesresi ve **السين**’in sükûnu ile, **الذُّكر** ve hıfzın zıddıdır. Ve **نَسْيَانُ** (bir adam), **النون**’un fethiyle, bir şeyi çok unutan (kimsedir). Ve gerçekten o, şeyi kesre ile **نَسِيَ**; **نِسْيَانا** (olarak unuttu). Ve Allah ona şeyi **أَنْسَاهُ** (unutturdu). Ve **تَنَاسَاهُ**: kendisinden, onu unuttuğunu gösterdi. Ve **النِّسْيَانُ** ayrıca “terk”tir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**نسُوا الله فنسِيهم**﴾ ve dedi ki: ﴿**ولا تنسَوُا الفضل بينكم**﴾. Ve bazısı onda hemzeyi câiz gördü. **المُبرد** dedi: tercih hemzeyi terk etmektir. **الأصمعي** dedi: **النَّسَا** fetha ile, kısaltılmış (maksûr) bir damardır; “**عرقُ النَّسَا**” deme. Ve **بن السكيت** dedi: o, **عِرق النَّسا**’dır. Ve **النَّسِيُ**, **النون**’un fethiyle ve kesresiyle, kadının, kendisine bir rahatsızlık arız olduğunda bez parçalarından attığı şeydir. Ve onunla (iki okuyuşla) Allah Teâlâ’nın sözü okunmuştur: ﴿**وكُنت نسيا مَنْسِيا**﴾. Ve **النِّسْيُ**, unutulan ve göçenlerin konak yerlerinde değersiz eşyalarından düşen şeydir; derler ki: “**تتبعوا أَنْساءَكم**” (unutulacak şeylerinizi takip edin). Ve **المِنْسَاةُ** değnektir; aslı hemzedir; ve hemzeli maddede zikredilmiştir.
**الراغب**
**نسى**
- **النسيان**: insanın, kendisine emanet edilen şeyi ضبط etmeyi terk etmesidir; ya kalbinin zayıflığından; ya gafletten; ya da kasıttan, ta ki kalpten onun zikri silininceye kadar. Denir: “Onu **نسيته نسيانا** (unuttum).” Allah Teâlâ dedi ki: }**ولقد عهدنا إلى آدم من قبل فنسي ولم نجد له عزما**﴿[**طه/115**]،﴾**فذوقوا بما نسيتم**﴿[**السجدة/14**]،﴾**فإني نسيت الحوت وما أنسانيه إلا الشيطان**﴿[**الكهف/63**]،﴾**لا تؤاخذني بما نسيت**﴿[**الكهف/73**]،﴾**فنسوا حظا مما ذكروا به**﴿[**المائدة/14**]،﴾**ثم إذا خوله نعمة منه نسي ما كان يدعو إليه من قبل**﴿[**الزمر/8**]،﴾**سنقرئك فلا تنسى**﴿[**الأعلى/6**] Allah Teâlâ’dan bir haber ve bir teminattır ki, onu, hakkı işittiği şeyi unutmayacak bir hâle getirir. Ve insandan her unutma ki Allah Teâlâ onu onunla zemmetmiştir, o, aslı kasıttan olan şeydir. Ve kendisinde özür bulunan şey ise, Peygamber’den -Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun- rivayet olunduğu gibi: (**رفع عن أمتي الخطأ والنسيان**) (hadis; madde (**خطأ**)’da geçti) işte o, sebebi ondan olmayan şeydir. Ve Allah Teâlâ’nın sözü:﴾**فذوقوا بما نسيتم لقاء يومكم هذا إنا نسيناكم**﴿[**السجدة/14**] o, sebebi onlardan kasıtla olan şeydir; ve onu, aşağılamanın yolu üzere terk etmektir. Ve bu Allah’a nispet edildiği vakit, o, onları aşağılayarak terk etmesidir; ve onların terk ettiklerine karşılık cezalandırmadır. Allah Teâlâ dedi ki:﴾**فاليوم ننساهم كما نسوا لقاء يومهم هذا**﴿[**الأعراف/51**]،﴾**نسوا الله فنسيهم**﴿[**التوبة/67**] ve sözü:﴾**ولا تكونوا كالذين نسوا الله فأنساهم أنفسهم**﴿[**الحشر/19**] insanın, kendisini bilmesiyle Allah’ı bildiğine bir tenbihtir; böylece onun Allah’ı unutması, onun kendisini unutmasındandır. Ve Allah Teâlâ’nın sözü:﴾**واذكر ربك إذا نسيت**{ [**الكهف/24**]. **ابن عباس** dedi: bir şey söylediğin vakit ve “inşâallah” demediğin vakit, onu hatırladığın vakit söyle ( **القرطبي** tefsirinde dedi: **ابن عباس**’tan nakledildi: eğer istisnayı unutur sonra hatırlar—bir yıl sonra bile olsa—yemin etmiş ise hanis olmaz. **تفسير القرطبي 9/386** ), ve bununla istisnayı bir müddet sonra câiz gördü. **عكرمة** (**عكرمة**: **ابن عباس**’ın mevlası) dedi: (**نسيت**)’in manası: bir günah işledim; ve manası: bir günah işlemeyi istediğin ve kastettiğin vakit Allah’ı an; bu, sana engel olur. Böylece **النسي**’nin aslı, unutulan şeydir; tıpkı **النقض**’un, bozulan şey için olması gibi. Ve örfte, itibarın az olduğu şeye isim oldu. Ve bundan, Arapların sözün: “**احفظوا أنساءكم**” ( **ابن منظور** dedi: Araplar, bir menzilden göçtükleri vakit derler: “**انظروا أنساءكم**”; değersiz şeyleri kastederler ki, onların yanında hatırda değildir; değnek, kadeh ve **الشظاظ** gibi. Yani: onları dikkate alın ki menzilde unutmayasınız. **اللسان (نسا)** ). Yani: unutulması âdet olan şey. Şair dedi ki:
- 438 - “Sanki onun, yerde, izini sürdüğü bir unutulmuş şey vardır *” (yarım mısra **الشنفرى**’yadır; ve onun ikinci yarısı:
“Annesinin üzerine; ve eğer seninle konuşursa, (sözünü) keser”
ve o, **المفضليات** s. 109’da, ve **اللسان**: **نسأ**’da, ve **العباب**: **نسأ**’dadır)

Ve O’nun (yüce) sözü: }**نسيا منسيا**﴿[Meryem/23], yani: az itibar edilen **النسي**’nin gidişatı üzere (sayılır) — unutulmamış olsa bile; ve bunun için onu şu sözüyle peşinden getirdi: (**منسيا**); çünkü **النسي** bazen, unutulmamış olsa bile, itibarın az olduğu şey için söylenir. Ve﴾**نسيا**﴿diye okunmuştur (ki bu, Hafs ve Hamza kıraatidir. el-İthâf s. 298); ve o, mef‘ûlün yerine konulmuş bir masdardır. Şu gibi: **عصى** **عصيا** ve **عصيانا**. Ve O’nun (yüce) sözü:﴾**ما ننسخ من آية أو ننسها**﴿[Bakara/106]; onun unutturulması, ilâhî bir kuvvetle onun zikrinin kalplerden silinmesidir. Ve **النساء** ve **النسوان** ve **النسوة**, lafzından olmaksızın **المرأة**’nın cem‘idir; **القوم**’un **المرء**’ün cem‘inde olduğu gibi. (Yüce) dedi:﴾**لا يسخر قوم من قوم**﴿’dan şu sözüne kadar:﴾**ولا نساء من نساء**﴿[Hucurât/11] (âyet:﴾يا أيها الذين آمنوا لا يسخر قوم من قوم عسى أن يكونوا خيرا منهم، ولا نساء من نساء عسى أن يكون خيرا منهن... ﴿),﴾**نساؤكم حرث لكم**﴿[Bakara/223],﴾**يا نساء النبي**﴿[Ahzâb/32],﴾**وقال نسوة في المدينة**﴿[Yûsuf/30],﴾**ما بال النسوة اللآتي قطعن أيديهن**{ [Yûsuf/50]. Ve **النسا**: bir damardır; tesniyesi: **نسيان**; cem‘i: **أنساء**.

**ملخص اللسان**
1. **النِّسْوةُ** ve **النُّسْوة**; kesre ve damme ile; ve **النِّساء** ve **النِّسْوانُ** ve **النُّسْوان**: lafzından olmaksızın **المرأَة**’nın cem‘idir.
2. Ve **النساء**, çok olduklarında **نسوة**’nin cem‘idir.
3. Ve **النِّسا**: kalçadan topuğa kadar (uzanan) bir damardır; **عِرْقُ النَّسا** denilmez. Ve **نَسَيْتُه أَْنْسِيه نَسْياً**; o hâlde o **مَنْسِيٌّ**’dir: onun **نَساه**’ını vurdum. Ve **نَسِيَ الرجلُ يَنْسى نَساً**: **نَساه**’ından şikâyet ettiğinde; o hâlde o, **فَعِل** vezninde **نَسٍ**’dir, **نَساه**’ından şikâyet ettiğinde; o hâlde o **أَنْسى**’dır. Dişi ise **نَسْآه** ve **نَسْياء** (denir), **عِرْق النَّسا**’dan şikâyet ettiklerinde.
4. Ve **النِّسيْان**: **الذِّكر** ve **الحِفظ**’ın zıddıdır. **نَسِيَه نِسْياً** ve **نِسْياناً** ve **نِسْوةً** ve **نِساوةً** ve **نَساوة**; ve **تَناساه**; ve **أَنْساه إِياه**. Ve **رجل نَسْيانُ**: şey için çok **النِّسْيان**lı (olan). Ve **النَّسْيُ**: hatırlanmayan, zikredilmeyen **الشيء المَنْسِيُّ**. Ve **النِّسْيُ** ve **النَّسْيُ** ve **النَّسِيُّ**: çok **النَّسْيان**lı (olan).
5. Ve **النِّسيانُ**: **الترك**tur. Ve O’nun (azze ve celle) sözü: **ما نَنْسخ مِن آية أَو نُنْسها**; yani: onu terk etmenizi size emrederiz. Ve O’nun (azze ve celle) sözü: **نَسُوا اللهَ فنَسِيَهم**; Allah (azze ve celle) unutmaz; ancak mânâsı: Allah’ı terk ettiler, O da onları terk etti. **النِّسْيان** bir tür **الترك** olunca, onu onun yerine koydu. Ve O’nun (azze ve celle) sözü: **ولقد عَهِدْنا إلى آدمَ من قَبْلُ فَنَسِيَ**; mânâsı yine: terk etti; çünkü **النَّاسِي** kendi **نِسْيان**ı sebebiyle muaheze edilmez. Denilir: **أَنْسَيْته** yani: onu terk etmeyi emrettim. Ve **نَسِيتُه**: onu terk ettim. Ve (O’nun sözü:) **فلا تَنْسَى**; yani: Allah’ın terk etmeni dilediği şey dışında sen terk etmezsin. Ancak **أَو نُنْسِها**’nın mânâsı: **أَو نُتْرِكْها**; yani: onu terk etmenizi size emrederiz. Ve **النَّسْوةُ**: iş için **التَّرْك**tir.
6. Ve **النِّسْيُ** ayrıca: unutulan ve göç edenlerin konak yerlerinde, eşyalarının düşük (kıymetsiz) kısmından düşen şeydir.
7. Arapların كلامında **النِّسْي**: atılmış, kendisine aldırış edilmeyen şeydir;

**لسان العرب**

● - **نسا**: **النِّسْوةُ** ve **النُّسْوة**; kesre ve damme ile; ve **النِّساء** ve **النِّسْوانُ** ve **النُّسْوان**: **المرأَة**’nin, onun lafzından olmaksızın çoğuludur; nitekim **خلِفةٌ** ve **مَخاضٌ** denildiği gibi; ve **وذلك** ve **أُولئك** ve **النِّسُونَ**.
(* “**والنسون**” sözü: asılda ve **المحكم**’de de böyle ضبط edilmiştir; ve elimizdeki **القاموس** nüshasında kesre sonra sükûn sonra fetha ile ضبط edilmiştir.)
İbn Sîde dedi: **النساء**; **نسوة**’nin, çok olduklarında çoğuludur; bundan dolayı Sîbeveyh **نساء**’ya izâfede **نِسْوِيّ** dedi; onu tekiline döndürdü. **نِسْوةٍ**’nin tasğîri **نُسَيَّةٌ**’dir; ve **نُسَيَّاتٌ** denilir; o, çoğulun tasğîridir.

Ve **النِّسا**: kalçadan topuğa bir damardır; onun elif’i, tesniyesinde **نَسَوانِ** demelerinden dolayı vâvdan dönmüştür; ve yine yâ’dan dönmüş olarak zikredilmiştir, **نَسَيانِ** demelerinden dolayı. Sa‘leb inşâd etti:
ذِي مَحْزِمٍ نَهْدٍ وطَرْفٍ شاخِصِ،
وعَصَبٍ عَنْ نَسَوَيْه قالِصِ

El-Asma‘î: **النَّسا**; fetha ile, kısaltılmıştır; **العَصا** vezninde; kalçadan çıkan bir damardır; uylukların içinden geçer, sonra **العُرْقوب** ile geçer, nihayet **الحافر**’e ulaşır. Binek hayvanı semirdiğinde uylukları iki büyük et parçası olarak yarılır; **النَّسا** ikisinin arasında akar ve belirginleşir. Hayvan zayıfladığında uyluklar çalkalanır, iki **الرَّبَلَتان** dalgalanır ve **النَّسا** gizlenir. Ancak **مُنْشَقُ النَّسا** denilir; bununla **النَّسا**’nın yeri kastedilir. Sa‘d hadîsinde: “Bedir günü Süheyl b. Amr’a attım da **نَساه**’ını kestim.” En fasîh olan, ona **النَّسا** denilmesidir; **عِرْقُ النَّسا** değil.

İbn Sîde: **النسا** kalçadan topuğa kadardır; **عِرْقُ النَّسا** denilmez. Sa‘leb bunda yanılmış, onu izâfe etmiştir. Çoğulu **أَنْساء**’dır. Ebû Züeyb dedi:
مُتَفَلِّقٌ أَنْساؤها عن قانِئٍ
كالقُرْطِ صاوٍ ، غُبْرُه لا يُرْضَعُ

Ancak “**مُتفلق أَنساؤها**” dedi; **النَّسا** yarılmaz, ancak onun yeri yarılır. Semirdiğinde, et ayrılıp **النَّسا** göründüğü için, “uylukları **النَّسا** yerinden yarılır”ı kastetti. **صاوٍ**: kuru. Yani meme **القُرْط** gibidir; onu kadının küpesine benzetti; “orada emilmeyen bir süt kalıntısı vardır”ı kastetmedi; ancak “orada **غُبْر** yoktur da onunla yol bulunur”u kastetti.
(* “لا غُبر هنالك إلخ” sözü: asılda böyledir; uygun olan “فيُرضَع”ın “فيُهْتَدى به” yerine olmasıdır.)
İbn Berrî dedi: “**عن قانئ**” sözü, yani küçük oluşunda **القُرْط** gibi kırmızı bir meme hakkındadır. “**غُبْره لا يُرْضَع**” sözü: yani onun **غُبْر**’ü yoktur da emilir. Dedi: Bunun benzeri şu sözdür:
على لاحِبٍ لا يُهْتَدى لِمَنارِه
Yani orada bir **مَنار** yoktur da onunla yol bulunur. Bunun benzeri, Allah Teâlâ’nın sözü: **لا يَسْأَلون الناس إلحافاً**; yani onların bir sorması yoktur da ondan **الإلحاف** olur. “O, **شَديد النَّسا**dır” dediklerinde, bununla ancak **النَِّسا**’nın kendisi kastedilir.

Ve **نَسَيْتُه أَْنْسِيه نَسْياً فهو مَنْسِيٌّ**: onun **نَساه**’ını vurdum. Ve **نَسِيَ الرجلُ يَنْسى نَساً**: **نَساه**’ından şikâyet ettiğinde; o hâlde o, **فَعِل** üzere **نَسٍ**’dir, **نَساه**’ından şikâyet ettiğinde. **المحكم**’de: o hâlde o **أَنْسى**’dır; dişisi **نَسْآه**. **التهذيب**’de **نَسْياء**: **عِرْق النَّسا**’dan şikâyet ettiklerinde. İbnü’s-Sikkît dedi: o, **عِرْقُ النَّسا**’dır. El-Asma‘î dedi: **عِرق النَّسا** denilmez; Araplar **عِرْق النسا** demezler; nitekim **عِرْقُ الأَكْحَل** de demedikleri gibi, **عِرْق الأَبْجَل** de değil; ancak o **النَّسا**’dır ve **الأَكْحَلُ** ve **الأَبْجَل**. İmru’ül-Kays’tan iki beyit inşâd etti. El-Kisâî ve başkaları rivayet etti: o, **عرق النسا**dır. Ebû’l-Abbâs **الفصيح**’te rivayet etti: Ebû Ubeyd: **نَساه**’ından şikâyet edene **نَسٍ** denilir. İbnü’s-Sikkît dedi: bu damar için o **النِّسا**’dır. Lebîd dedi:
مِنْ نَسا النَّاشِط ، إذْ ثَوَّرْتَه ،
أَو رَئِيس الأَخْدَرِيّاتِ الأُوَلْ

İbn Berrî dedi: Tefsirde İbn Abbâs ve başkalarından geldi: İsrailoğullarına bütün yiyecek helâl idi; ancak İsrail’in kendi nefsine haram kıldığı hariç. Dediler: İsrail deve etlerini haram kıldı; çünkü onda **عِرْق النَّسا** vardı. Eğer onun işitilmiş olduğu sabit olursa, onların **عِرْق النسا** sözünü inkâr etmeye bir yol yoktur. Dedi: Bu, adlandırılanın kendi ismine izâfesi babındandır; **حَبْل الوَرِيد** ve benzeri gibi. Ondan, el-Kumeyt’in sözü:
إلَيْكم، ذَوي آلِ النَّبيِّ ، تَطَلَّعَتْ
نَوازعُ ، من قَلْبي ، ظِماءٌ وأَلْبُبُ
Yani: ey bu ismin sahipleri, size. Dedi: Şey, iki lafız farklı olduğunda, kendisine izâfe edilebilir; **حَبْل الوَريد** ve **حَبِّ الحَصيد** ve **ثابِتِ قُطْنةَ** ve **سعيدِ كُرْزٍ** gibi. Bunun benzeri: “**فقلتُ انْجُوَا عنها نجا الجِلْدِ**”; ve **النَّجا**: o, yüzülmüş deridir. Ve başkasının sözü:
تُفاوِضُ مَنْ أَطوي طَوَى الكَشْحِ دونه

Ve Furve b. Museyk dedi:
لَمَّا رَأَيْتُ مُلُوكَ كِنْدةَ أَعْرَضَتْ
كالرِّجْلِ ، خانَ الرَِّجْلَ عِرْقُ نَسائها

Dedi: Onların **عِرْق النَّساء** sözünü güçlendiren şeylerdendir, Himyân’ın sözü:
كأَنَّما يَيْجَع عِرْقا أَبْيَضِه
Ve **الأَبْيَضُ**: o, damardır.

Ve **النِّسيْان**; nûn’un kesresiyle: **الذِّكر** ve **الحِفظ**’ın zıddıdır. **نَسِيَه**: **نِسْياً** ve **نِسْياناً** ve **نِسْوةً** ve **نِساوةً** ve **نَساوة**; son ikisi, nöbetleşme üzerinedir. İbn Berrî, İbn Hâlaveyh’ten **كتاب اللغات**’ta nakletti: “**نَسِيت** şeyi **نِسْياناً** ve **نَسْياً** ve **نِسْياً** ve **نِساوةً** ve **نِسْوةً**.” Ve inşâd etti:
فلَسْت بصَرَّامٍ ولا ذِي مَلالةٍ،
ولا نِسْوةٍ للعَهْدِ ، يا أُمَّ جَعْفَرِ

Ve **تَناساه**; ve **أَنْساه إِياه**.

Ve O’nun عز وجل sözü: **نَسُوا اللهَ فنَسِيَهم**; Sa‘leb dedi: Allah عز وجل unutmaz; ancak manası: Allah’ı terk ettiler de O da onları terk etti. **النِّسْيان** terkten bir tür olunca, onu onun yerine koydu. **التهذيب**’de: yani Allah’ın emrini terk ettiler de O da onları rahmetinden terk etti.

Ve O’nun تعالى sözü: **فنَسِيتَها وكذلك اليومَ تُنْسَى**; yani onu terk ettin; işte böylece ateşte terk edilir.

Ve **رجل نَسْيانُ**; nûn’un fethasıyla: şey için **النِّسْيان**ı çok olan.

Ve O’nun عز وجل sözü: **ولقد عَهِدْنا إلى آدمَ من قَبْلُ فَنَسِيَ**; manası yine: terk etti; çünkü unutan, unutmasıyla muaheze edilmez; birincisi daha kıyasîdir.
(* “والاول أقيس” sözü: asılda burada böyledir; ne birinci ne ikinci var; o, **المحكم**’ün ibaresinde, az sonra gelecek sözden sonra; ve **النسي** ve son **النسي** Kırâ‘dan; birinci, kesre ile olan **النسي**’dir.)

Ve **النِّسيانُ**: terk etmektir.

Ve O’nun عز وجل sözü: **ما نَنْسخ مِن آية أَو نُنْسها**; yani onu terk etmenizi size emrederiz. Denilir: **أَنْسَيْته** yani onu terk etmeyi emrettim. Ve **نَسِيتُه**: onu terk ettim.

El-Ferrâ dedi: Kurrânın çoğu, “**أَو نَنْساها**” sözünü **النِّسيان**dan kılar. Buradaki **النَّسْيانُ** iki vecih üzeredir: birincisi terk üzerinedir: onu terk ederiz de onu neshetmeyiz; nitekim O عز وجل dedi: **نَسُوا اللهَ فنَسِيَهم**; yani O’nu terk ettiler de O da onları terk etti. Ve O تعالى dedi: **ولا تَنْسَوُا الفَضْلَ بينكم**. İkinci vecih, unutulan **النِّسيان**dandır; nitekim O تعالى dedi: **واذْكُرْ رَبَّك إذا نَسِيتَ**.

Ez-Zeccâc dedi: **أَو نُنْسِها** diye okundu; ve **نْنَسِّها** diye okundu; ve **نَنْسَأْها** diye okundu. Dedi: Dil ehlinin “**أَو نُنْسِها**” hakkında sözü iki sözdür: Bazıları dedi ki: **أَو نُنْسِها** **النِّسْيان**dandır. Ve buna delilimiz, O تعالى’nın sözü: **سَنُقْرِئك فلا تَنْسَى إلا ما شاء الله**; Allah, unutmayı dilediğini haber vermiştir. Ebû İshâk dedi: Bu söz, benim yanımda câiz değildir; çünkü Allah تعالى Peygamber’e haber vermiştir,

صلى الله عليه وسلم, şu sözü hakkında: “Ve eğer dileseydik, elbette vahyettiğimiz şeyi götürürdük”; (mânâsı) şudur: O, Peygamber’e, صلى الله عليه وسلم, vahyettiği şeyi götürmeyi dilemez. Dedi: Ve “Artık unutmazsın” sözü; yani: Allah’ın bırakmanı dilediği şey dışında sen bırakmazsın. Dedi: Şu da câizdir: “Allah’ın dilediği şey dışında” (ifadesi), beşeriyete ilişen şeylerden olup sonra tekrar hatırlaman (kastedilmiş) olsun; Peygamber’den, صلى الله عليه وسلم, kendisine verilmiş hikmetten bir şeyi (tamamen) çekip alma yolu üzere değildir. Dedi: “Veya onu unuttururuz” sözü hakkında başka bir söz de söylenmiştir; o da hatadır: “Veya onu bırakırız”; hâlbuki bunda ancak **نَسِيت** denir, “bıraktın” (mânâsında); “bıraktın” için **أُنْسِيت** denmez. Dedi: **أَو نُنْسِها**’nın mânâsı ancak “veya onu terk ederiz”, yani “onu terk etmenizi size emrederiz”dir. Ebû Mansûr dedi: Bunu kuvvetlendiren şeylerden biri, Sa‘leb’in İbnü’l-A‘râbî’den rivayet ettiğidir: Ona şu beyti okuttuğunu söyledi:
“Şüphesiz benim üzerimde bir yokuş vardır, onu öderim;
Onu ne terk ederim ne de geciktiririm.”
Dedi: “Onu terk ederim” mânâsında **بناسِيها**; “ne de onu unuttururum” (yani geciktirmem) mânâsında **ولا مُنْسِيها** ve “ne de onu tehir ederim”. Böylece İbnü’l-A‘râbî’nin sözü, **النَّاسِي**’nin “terk eden” olduğu, **المُنْسِي** olmadığı hususunda onun sözüne uygun düştü; **المُنْسِي** hakkında ise ayrıldılar. Ebû Mansûr dedi: Sanki İbnü’l-A‘râbî, “ne de onu **مُنسِيها**” sözünde, “borcu geciktirdiğinde” **أَنسأْتُ الدَّبن**’deki hemzeyi terk etmeye gitmiştir; hemzeyi hafifletenin lügatine göre.

**النَّسْوةُ**: amel için terk etme. Aziz ve celîl olanın sözü: **نَسُوا الله فأَنْساهم أَنْفُسهم**; dedi: Mânâsı ancak şudur: Kendileri için amel etmeyi onlara unutturdu. Aziz ve celîl olanın sözü: **وتَنْسَوْنَ ما تُشْر كون**; Zeccâc dedi: Burada **تَنْسَون** iki vecih üzeredir: **تَنْسَوْن** “terk edersiniz” olması câizdir; mânânın, “onlara dua etmeyi terk edişinizde, onları unutmuş kimse menzilesinde olmanız” olması da câizdir. Yine Yüce Allah’ın sözü: **فاليوم نَنْساهم كما نَسُوا لِقاء يومهم هذا**; yani: Bu günlerinin buluşmasına amel etmeyi terk ettikleri gibi, azapları içinde onları rahmetten terk ederiz. Yine Yüce Allah’ın sözü: **فلما نَسُوا ما ذُكِّروا به**; mânâsının “terk ettiler” olması câizdir; kabulü terk edişlerinde, “unutmuş” kimse menzilesinde olmaları da câizdir.

Leys: Falan, hatırlamakta olduğu bir şeyi **نَسِيَ** (unuttu); ve o, çok unutmanın çok olanıdır: **لَنَسِيُّ**. **النَّسْيُ**: hatırlanmayan, zikredilmeyen unutulmuş şey: **الشيء المَنْسِيُّ**. **النِّسْيُ** ve **النَّسْيُ**; sonuncusu Kurâ‘dan. Âdem, **بِنسْيانِه** sebebiyle muaheze edildi de cennetten indi. Hadiste geldi: “Âdem’den kıyamet kopuncaya kadar onların hilm ve hazmleri tartılsa, Âdem’in hilm ve hazmine vefa etmezdi.” Allah onun hakkında dedi: **فنَسِيَ ولم نَجِدْ له عزماً**. **النِّسْيُ**: **المَنْسِيُّ**. Aziz ve celîl olanın, Meryem’den hikâye olarak sözü: **وكنتُ نِسْياً مَنْسِيًّا**; Sa‘leb onu tefsir etti ve dedi: **النِّسْيُ** hayız bezleridir; atılır da unutulur. Ve “**نِسْياً**” ve “**نَسْياً**” diye, kesre ve fetha ile okunmuştur. Kesre ile okuyan için mânâ: atılmış bir hayız (bezi); **نَسْياً** okuyan için mânâ: tanınmayan, unutulmuş bir şey: “**شيئاً مَنسِيًّا لا أُعْرَفُ**”. Dukayn el-Fukaymî dedi:
“Evde bir ıssızlık var, yığılmış buluntu gibi;
Sert düz yerde atılmış **النَّسْي** gibi.”
**الجَهاد** fetha ile: sert toprak.

**النِّسْيُ** ayrıca: unutulan ve göçenlerin konaklarında, eşyalarının döküntüsünden düşen şey. Âişe’nin, رضي الله عنها, hadisinde: “Keşke ben **نِسْياً مَنْسِيّاً** olsaydım”; yani: değersiz, atılmış, kendisine iltifat edilmeyen bir şey. Hayızlı kadının bezine **نِسّيٌ** denir; cem‘i **أَنْساء**. Araplar bir menzilden göçtüklerinde derler ki: “**انظروا أَنساءَكم**”; bununla, değersiz olup zihinlerinde bulunmayan şeyleri kastederler; değnek, kadeh ve **الشِّظاظ** gibi; yani: onları gözetin ki menzilde unutmayasınız. Ahfeş dedi: **النِّسْيُ** değersiz bir şeyden gaflet edilen ve unutulan şeydir. Zeccâc dedi: Arapların كلامında **النِّسْي** önem verilmeyen, atılmış şeydir. Şenferâ dedi:
“Sanki onun yerde, annesine izini sürdüğü bir **نِسْياً** vardır;
Ve eğer seninle konuşursa, susar.”
İbn Berrî dedi: **بَلَتَ** fetha ile, “kesti” demektir; **بَلِتَ** kesre ile, “sakinleşti” demektir. Ferrâ dedi: **النِّسْي** ve **النَّسْيُ**, kadının rahatsızlığından attığı bezler hususunda iki lügattir; **وِتْرٍ** ve **وَوَتْرٍ** gibi. Dedi: Eğer **النِّسْي** ile **النِّسْيان**’ın masdarını murad etseydin doğru olurdu; Araplar “Onu **نِسْياناً** ve **نِسْياً** unuttum” derler; hareke ile **نَسَياناً** demezler; çünkü **النَّسيَان** ancak **نَسَا العِرْقِ**’ın tesniyesidir. Allah onu bana unutturdu: **أَنْسانِيه اللهُ** ve **نَسَّانِيه تَنْسِيةً**; (ikisi) aynı mânâdadır. **تَناساه**: kendisinden, onu unuttuğunu gösterdi. İmruü’l-Kays’ın sözü:
“Senin gibi, yanakları beyaz bir çocuk,
Oyunbaz; ben kalktığımda gömleğimi bana unutturur.”
(İmruü’l-Kays divanında: **تنَسَّيني** yerine **تناساني**.)
Yani: “Bana unutturur”: **تُنْسِيني**; Ebû Ubeyd’den.

**النَّسِيُّ**: çok unutkan; **فَعِيلاً** ve **فَعُولاً** olur; **فَعِيلٌ** daha çoktur; çünkü eğer **فَعولاً** olsaydı **نَسُوّ** da denirdi. Sa‘leb dedi: **رجل ناسٍ ونَسِيٌّ**; senin “**حاكِمٌ** ve **حَكِيمٌ**, **عالِم** ve **عَليم**, **شاهد** ve **شهيد**, **سامع** ve **سميع**” demen gibi. Aziz tenzilde: **وما كان ربك نَسِيّاً**; yani: hiçbir şeyi unutmaz. Zeccâc dedi: Ve câizdir ki mânâsı, Allah daha iyi bilir, “Rabbin seni unutmadı ey Muhammed; vahiy senden gecikse de.” Rivayet olunur ki Peygamber’e, صلى الله عليه وسلم, Cebrâil, عليه السلام, vahiy ile gecikti; Cebrâil gelince (Peygamber) dedi: “Bizi ziyaret etmedin de seni özledik.” O da dedi: **ما نَتَنَزَّلُ إِلا بأَمْر رَبِّكَ**.

Hadiste: “Sizden biriniz ‘Şu ve şu âyeti unuttum’ demesin; bilakis ‘ona unutturuldu’ (**نُسِّيَ**) (desin).” Nisyânı nefse nisbet etmeyi iki mânâ için kerih gördü: Birincisi, Allah عز وجل onu ona unutturmuştur; çünkü bütün şeylerin takdir edicisidir. İkincisi, nisyânın aslı terk etmektir; ona “Kur’ânı terk ettim” yahut “onu unutmaya kastettim” demesi kerih görüldü; çünkü bu onun ihtiyarıyla olmamıştır. Denir: Allah onu unutturdu: **نَساه الله** ve **أَنْساه**. Eğer “**نُسِيَ**” (tahfif ile) rivayet edilseydi, mânâsı “hayırdan terk edildi ve mahrum bırakıldı” olurdu. Ebû Ubeyd rivayet etti: “Sizden birinizin ‘Şu ve şu âyeti unuttum’ demesi ne kötüdür; o unutmadı (**نَسِيَ**) fakat ona unutturuldu (**نُسِّيَ**).” Dedi: Bu lafız birinciden daha açıktır; ve onda, mânânın “terk” olduğu görüşünü seçti. Ondan hadistir: “Ben ancak unutturulurum ki sünnet koyayım: **إِنما أُنَسَّى لأَسُنَّ**”; yani: ibadetinden bir şeyi unutan kimseye lâzım olanı size hatırlatayım ve bunu yapayım da bana uyasınız.

Hadiste: “Onlar, Rahmân’ın ayağı altında **المَنْسَى**’da terk edilirler”; yani: ateşte unutulurlar. “Ayağın altında” bir استعارةdır; sanki dedi ki: Allah onları mahlûkata unutturur ki onlara kimse şefaat etmesin. Şair dedi:
“Geceler, bizden sonra onun sevgisini eskitti;
Zaman onun üzerinde yürüdü, o ise bağlanmış.”
Ve onun sözü, صلى الله عليه وسلم, fetih günü: “Câhiliye övünçlerinden her bir övünç, kıyamet gününe kadar iki ayağımın altındadır.”

**النَّسِيُّ**: kavimde sayılmayan kimsedir; çünkü o **مَنْسِيٌّ**dir. Cevherî, Yüce Allah’ın sözü hakkında: **ولا تَنسَوُا الفَضْل بينَكم**; dedi: Bazıları onda hemzeyi câiz gördü. Müberred dedi: Üstünde damme bulunan her vâvı hemzeleyebilirsin; ancak bir tanesi müstesna; onda ihtilaf ettiler; o da Yüce Allah’ın sözü: **ولا تنسوا الفضل بينكم**.

Ve onun benzerleri, cem‘ **واو**’sundandır; bazısı hemzeyi câiz gördü, o ise azdır; tercih hemzeyi terk etmektir. Dedi ki: Aslı **تَنْسَيُوا**’dur; böylece **ياء** sâkin kılındı ve iki sâkinin birleşmesi sebebiyle düşürüldü; **واو**’yu harekelemek ihtiyacı doğunca, onda **ياء**’nın dammesi iade edildi. İbn Berrî, Cevherî’nin “böylece **ياء** sâkin kılındı ve iki sâkinin birleşmesi sebebiyle düşürüldü” sözü yanında dedi ki: Onun doğrusu: **ياء** harekelendi ve ondan önceki fetha oldu; böylece **ألف**’e döndü; sonra iki sâkinin karşılaşması sebebiyle hazfedildi.

İbnü’l-A‘râbî: **ناساهُ**; onu uzaklaştırdığı zaman (böyledir); hemzesiz olarak geldi, aslı hemzedir.

Cevherî: **المِنْساةُ** asâdır; şair dedi ki:
إِذا دَبَبْتَ على المِنْساةِ من هرَمٍ،
فقَدْ تَباعَدَ عَنكَ اللَّهْوُ والغَزَلُ
Dedi ki: Aslı hemzedir; ve zikredilmiştir. Şemmer rivayet etti ki İbnü’l-A‘râbî ona şu beyti inşâd etti:
سَقَوْني النَّسْيَ، ثم تَكَنَّفُوني
عُداةَ الله من كَذِبٍ وزُورِ
Hemzesiz olarak; ve o, aklı **نَسَّى** eden her şeydir. Dedi ki: O, sütten (olan) bir sağım süttür; üzerine su dökülür. Şemmer dedi ki: Başkası dedi: O **النَّسِيُّ**’dir; hemzesiz olarak **نون**’u nasb etti; ve şu beyti inşâd etti:
لا تَشْرَبَنْ يومَ وُرُودٍ حازِرا
ولا نَسِيّاً، فتجيء فاتِرا

İbnü’l-A‘râbî: **النَّسْوةُ** sütten bir yudumdur.

مقاييس اللغة:
(**نسي**) **النون** ve **السين** ve **الياء** iki sahih asıldır: bunlardan biri şeyin gözden kaçırılmasına delâlet eder, ikincisi bir şeyi terk etmeye.
Birincisi: **نسِيتُ الشَّيءَ**; onu hatırlamadığın zaman, **نِسياناً**. Ve ondan **النِّسْيُ** olması mümkündür. **النِّسْيُ**: göçenlerin konak yerlerinden düşen, eşyalarının döküntülerinden olan şeydir; “**تتبَّعوا أنساءَكم**” derler. **الشَّنْفرى** dedi ki:
كأنَّ لها في الأرض **نِسياً** تقُصُّه *** على أمِّها وإنْ تكلِّمْك تَبْلَِتِ([6])
Buna göre O’nun تعالى sözü tefsir edilir: ﴿**نَسُوا اللهَ فنَسِيَهُمْ**﴾ [التوبة 67]; ve yine O’nun سبحانه sözü: ﴿**وَلَقَدْ عَهِدْنَا إلى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ ولَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً**﴾ [طه 115]; murad etti—Allah daha iyi bilir—: ahdi terk etti.
İki asıldan şâz olanlardan: **النَّسَا**: bir damardır; cem‘i **أنساء**; ikisi* **نَسَيَانِ**; ve derler ki: o **النَّسَا**dır; o, **عِرقُ النَّسا**dır; bunların hepsi söylenir. Dedi ki:
فأحذَيْتُهُ لما أتاني بقربة *** كعرق **النَّسَا** لم يُعط بطناً ولا ظَهْراً([7])
Bazıları dedi ki: باب’da asl olan **النِّسيان**dır; o, şeyin, nefse hazır bulunuşundan sonra nefisten uzaklaşmasıdır. **النَّسَا**: uylukta bir damardır; çünkü bedenin üst kısımlarından uyluğa doğru geri kalmış (müteahhir)dir; geciktirilmiş ve terk edilmiş olan unutulmuşa benzetilmiştir.
Hemze yapılınca mana, şeyi tehir etmeye değişir. **نُسِئت المرأةُ**: hayzı([8]) vaktinden gecikti; böylece onun hamile olması umuldu. **النَّسِيئة**: şeyi **نَسَاءً** satmandır; o, tehir etmektir. Dersin ki: **أنسأتُ**. Ve **نَسأَ الله في أجلِك** ve **أنسأ أجلَك**: onu geciktirdi ve uzaklaştırdı. Ve **انتسؤوا**([9]): geciktiler ve uzaklaştılar. Ve ben onları **نَسأْتُهم**: onları geciktirdim. Ve **نَسأْتُ ناقتي**; bir kavim dedi ki: yürüyüşte ona yumuşak davrandım. Ve **نَسأْتها**: **المِنسأة** ile, yani **العَصَا** ile vurdum. Bu daha kıyasîdir; çünkü asa ile sanki şey uzaklaştırılır ve itilir. **النَّسء**: devenin yününün dökülmesinden sonra devenin yününden biten şeydir. Kıyas birdir; sanki bu ikincisi gecikmiştir. Ebû Zeyd dedi ki: **نَسَأْتُ الإبلَ في ظِمْئِها**: susuzluğunda ona bir gün yahut iki gün artırdığın zaman. Ve Allah’ın kitabındaki **النَّسيء**: tehir etmektir; onlar **مِنىً**([10])’dan döndükleri zaman Kinâne’den bir adam kalkar ve derdi ki: “Benim hükmüm geri çevrilmez.” Sonra derlerdi: “**أنسِئْنَا**([11]) bir ay”; yani **المحرَّم**([12])’in hürmetini bizden tehir et; onu **صَفَر**’de kıl. Bu, onların, içinde baskın yapmadıkları üç ayın peş peşe gelmesini kerih görmelerindendi; çünkü geçimleri baskından idi; böylece onlara **المحرَّم** helâl kılındı. Bunun üzerine Allah تعالى dedi ki: ﴿**إنَّما النَّسِيءُ زِيَادَةٌ في الكُفْرِ**﴾ [التوبة 37].
باب’dan şâz olanlardan: **النَّسْءُ**: binek hayvanlarında semizliğin başlamasıdır. Ebû Züeyb dedi ki:
بها أبَلَتْ شهرَيْ ربيعٍ كِلَيهما *** فقَدْ مارَ فيها **نَسؤُها** واقترارُها([13])
Ve **النَّسِيء**: üzerine su dökülen süttür. Ondan dersin ki: **نَسَأْتُ**; ve o, Urve’nin şiirinde **النَّسْءُ** da olur:
سَقَوني **النَّسْءَ** ثم تكنَّفُوني *** عُداةُ الله من كَذِبٍ وزُورِ([14])

القاموس المحيط:
**نَسِيَهُ** **نَسْياً** ve **نسْياناً** ve **نِسايَةً**—hepsini kesre ile—ve **نَسْوَةً**: **حَفِظَه**’nin zıddı. Ve **أنْساهُ إياهُ**. Ve **النِّسْيُ**—kesre ile; ve fetha da yapılır—: unutulan şey; ve kadının hastalığından dolayı attığı bez parçaları. Ve **النَّسِيُّ**—**كَغَنِيٍّ** gibi—: kavim içinde sayılmayan kimse; ve çok unutan; **كَالنَّسْيانِ** gibi—fetha ile. Ve **نَسِيَه نَسْياً**: **نَسَاهُ**’nu vurdu. Ve **نَسِيَ**—**كَرَضِيَ** gibi—**نَسًى**; o hâlde o **أَنْسَى**dır; ve o (kadın) **نَسْياءُ**dur: **نَساه**’ından şikâyet etti. Ve **الأَنْسَى**: alt bacağın aşağı kısmında bir damardır.

تاج العروس:
(**ى نسيه**) **كرضى** gibi; şöhretinden dolayı onu ضبط’dan (harekelemeden) serbest bıraktı; **ينساه**: (**نسيانا ونسيانا ونسايه بكسرهن ونسوة**) fetha ile; siyakının gereği böyledir; ve **المحكم** nüshalarında kesre ile de bulundu; ve **التكملة**’de de kesre ile; ve İbn Hâlaveyh **كتاب اللغات**’ında inşâd etti:
فلست بصرام ولاذى ملالة * ولانسوة للعهد يا أم جعفر
(**ضد حفظه**) ve onu zikretti. Ve el-Cevherî dedi ki: **نسيت الشئ نسيانا**; ve hareke ile **نسيانا** deme; çünkü **النسيان** ancak **نسا** damarının tesniyesidir. (**وانساه اياه**) **انساء**. Sonra **النسيان**’ı hıfzın ve zikrin zıddı ile tefsir etmek, **الصحاح** ve başkalarında olan şeydir. Şeyhimiz dedi ki: bu, teemmülden hâlî değildir; ve lugat ehlinin çoğu onu terk ile tefsir ettiler; bu, onların yanında meşhurdur; **المشارق** ve başkalarında olduğu gibi. Ve onu **الاساس**’ta mecaz kıldı. Ve Hâfız İbn Hacer dedi ki: bu, melzûmu ıtlak edip lâzımı murad etmektendir; çünkü “**نسى الشئ**”den: onu terk etti; tersine değil. *قلت* **الراغب** dedi ki: **النسيان** insanın kendisine emanet edileni ضبط etmeyi terk etmesidir; ya kalbinin zayıflığından, ya gafletten, yahut kast ile; ta ki kalpten onun zikri silinip gitsin; bitti. Ve **النسيان** tabipler yanında: zekâ kuvvetinin noksanı yahut bâtıl olmasıdır. Ve O’nun عز وجل sözü: **ولقد عهدنا الى آدم من قبل فنسى**; manası da terk etti’dir; çünkü unutan, unutmasından dolayı muaheze edilmez; ve birincisi daha kıyasîdir. Ve O’nun تعالى sözü: **سنقرئك فلا تنسى**: Allah تعالى’dan bir haber ve teminattır; onu, hakkı işittiği şeyi unutmayacak bir hâle getirecektir. Ve insanın her unutması ki Allah تعالى onu zemmetmiştir: o, aslı kasıttan olan şeydir; ondan dolayı özür kabul edilmez. Ve özürden olan şeye gelince: onunla muaheze edilmez. Ondan hadis: **رفع عن امتى الخطأ والنسيان**; o, sebebi kendisinden olmayan şeydir. Ve O’nun عز وجل sözü: **فذوقوا بما نسيتم لقاء يومكم هذا انا نسيناكم**: o, sebebi onların kasdıyla olan ve onu hafife alma yoluyla terk etmeleridir. Ve bu Allah’a nisbet edilince: onları terk etmesidir; onlara karşı hafife alma ve onların terk ettiklerine karşılık cezalandırmadır. Ve O’nun تعالى sözü: **لا تكونوا كالذين نسوا الله فانساهم انفسهم**: onda, insanın kendisini bilmesiyle Allah عز وجل’i bildiğine dair bir tenbih vardır; böylece onun Allah’ı unutması, kendisini unutmasındandır. Ve O’nun تعالى sözü: **واذكر ربك إذا نسيت**: umum, onu hıfz ve zikrin hilâfı olan unutma üzerine حمل etti. İbn Abbâs dedi ki: manası: bir şey söyledin de **ان شاء الله** demedin ise, onu hatırladığın zaman söyle. **الراغب** dedi ki: bununla, bir müddetten sonra istisnayı câiz gördü. Ve İkrime dedi ki: manası: bir günah işledin; yani günah işlemeyi istediğin yahut kastettiğin zaman Allah’ı zikret; bu, sana yeter. Ve el-Ferrâ dedi ki: O’nun تعالى sözü hakkında: **ما ننسخ من آية أو ننسها**; kurrânın umumîsi onu **النسيان**’dan kılar. Ve buradaki **النسيان** iki vecih üzeredir: birincisi terk üzeredir; mana: onu terk ederiz, böylece onu neshetmeyiz. Ve ondan: **أو ننسها** iki vecih üzeredir: birincisi terk üzeredir; yahut **ننسها**. Ve **ننسها** diye okundu; ve **ننساها** diye okundu. Dedi ki: lugat ehlinin **أو ننسها** hakkında sözü iki vecih üzeredir: **النسيان**’dan olur. Ve O’nun تعالى sözüyle hüccet getirdiler: **سنقرئك فلا تنسى**.

Ancak Allah’ın dilediği müstesna; çünkü Allah, kendisinin dilediğini unutturmayı dilediğini bildirmiştir. Dedi ki: Bu söz, benim yanımda câiz değildir; çünkü Allah Teâlâ, Peygamber’e (Allah Teâlâ’nın salâtı onun üzerine olsun) şu sözüyle haber vermiştir: **ولئن شئنا لنذهبن بالذى أوحينا**; yani, Peygamber’e (Allah Teâlâ’nın salâtı onun üzerine olsun) vahyettiği şeyi götürmeyi dilemediğini. Dedi ki: Ve O’nun sözü **فلا تنسى**; yani: “Ancak Allah’ın bırakmayı dilediği müstesna, sen bırakmazsın.” Dedi ki: Ve câizdir ki **الا ما شاء الله** beşeriyete ilişen şeylerden olsun; sonra “hatırlar”; Peygamber’e (Allah Teâlâ’nın salâtı onun üzerine olsun) hikmetten verilmiş bir şeyi ondan selb yoluyla (ondan çekip alma yoluyla) değildir. Dedi ki: Ve **أو ننسها** (Teâlâ’nın sözü) hakkında başka bir söz de söylenmiştir; o da hatadır: “Veya onu bırakırız.” Bu, ancak “**نسيت**” dediğinde söylenir: “Bıraktın”; “**انسيت**: bıraktın” denilmez. Dedi ki: Ancak **أو ننسها**’nın mânası: “Onu bırakmanızla size emrederiz.”

El-Ezherî dedi ki: Bunu kuvvetlendiren şeylerdendir: Sa‘leb’in, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet ettiği; ona şu beyti inşâd ettiğini:

ان على عقبة أقضيتها * لست بناسيها ولا منسيها

Dedi ki: **بناسيها**: “Onu terk eden” demektir; **ولا منسيها**: “Onu erteleyen de değil.” Böylece İbnü’l-A‘râbî’nin, **الناسي**’nin “terk eden” olduğu, “**المنسى**” olmadığı sözüne muvafakat etti; **المنسى** hakkında ise ihtilâf ettiler. El-Ezherî dedi ki: İbnü’l-A‘râbî, **ولا منسيها** sözünde, **أنسأت الدين** “borcu erteledim”deki hemzeyi terk etmeye gitmiştir; hemzeyi hafifletenin lügatine göre. Bu, ehl-i lugatın **النسيان** ve **الانساء** hakkında zikrettikleridir.

أما **اطلاق المنسى**’nın Allah Teâlâ üzerine ıtlakı câiz midir değil midir; bunda ehl-i kelâm ihtilâf etmiştir. Allah Teâlâ üzerine ıtlak edilmemesiyle ihticâc edenin varacağı son: bunun edebe aykırı oluşudur; burası onun tafsiline mahal değildir. Ancak bu bahiste sözü uzattım; çünkü bu, zamanımızda emirlerden birinin meclisinde zikredildi de iki taraftan müşâğabe meydana geldi; bunun hususunda risâleler telif ettiler ve onları câha yakınlaşmaya vesileler kıldılar. Hak, tâbi olunmaya daha lâyıktır; O, doğruyu daha iyi bilendir.

( **والنسى** kesre ile ve fetha ile de gelir ) Bu, Kurâ‘dan: ( **مانسى** ). El-Ahfeş dedi ki: O, hakir bir şeyden daha gafildir; **ونسى**. Ez-Zeccâc dedi ki: O, atılmış şeydir; ona aldırış edilmez. Es-Senferâ dedi ki:

كان لها في الارض نسيا تقصه * على امها أوان تخاطبك تبلت

Er-Râgıb dedi ki: **النسى**’nın aslı, unutulan şeydir; tıpkı **النفض**’ın, silkelenen şey için olması gibi. Sonra örfte, itibarı az olan şeye isim oldu. Ondandır, Meryem’den hikâye olarak Teâlâ’nın sözü: **وكنت نسيا منسيا**. Ve onu **منسيا** ile peşinden getirdi; çünkü **النسى**, unutulmamış olsa bile itibarı az olana da söylenebilir. Dedi ki: **نسيانا** fetha ile de okunmuştur; bu, mef‘ûl yerinde konulmuş bir masdardır.

( Ve ) Ferrâ dedi ki: **النسى** kesre ile ve fetha ile: (kadının üzerine ilişen bezlerden attığı şey)dir; **تر** ve **وتر** gibi. Dedi ki: Eğer **النسى** ile unutmanın masdarını kastetseydin, âyette câiz olurdu. Sa‘leb dedi ki: İki vecihle okunmuştur; kesre ile okuyan, atılan hayız bezlerini kastetmiştir; böylece unutulur. Fetha ile okuyan ise, mânası: “unutulmuş bir şey”dir; bilmem. Âişe hadîsinde: “Keşke ben **نسيا منسيا** olsaydım”; yani: hakir, atılmış bir şey; hâlen kendisine dönüp bakılmayan.

( **والنسى** **كغنى**: kavimde sayılmayan kimse ) çünkü o, **منسى**’dır. ( Ve ) ayrıca ( çok unutan ) **فعيل** de olur. ( çok unutan ) **فعيل** ve **فعول** da olur; **فعيل** daha çoktur; çünkü **فعول** olsaydı **نسوا** da denirdi. ( **كالنسيان** fetha ile ) bunu Cevherî nakletti.

( **ونسيه نيسيا** ( ve **نسى كرصى نسى** ) maksûr ) ( o hâlde ) **نس** “**فعل**” vezninde; bu, Cevherî’nin nassıdır. **المحكم**’de ise o: ( **أنسى** ). Ve dişi: **نساء**; **التهذيب**’de: ( **هي نيساء** ). Kâlî’nin kitabında Ebû Zeyd’den: “Ona **النسا** galebe etti; ve **نسى ينسى نسى**; ve adam **انسى**; kadın **نسياء**.” ( **شكا نساه**; ve **الانسى**: baldırın alt kısmında bir damardır ) Avam ise ona “**عرق الانثى**” der.

* Ve bunun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **نسيه نسيانا** fetha ile; ve **نسوة** ve **نساوة** ikisi de kesre ile; ve **نساوة** fetha ile; son ikisi muâkabe üzerinedir; ikisini İbn Sîde nakletti. Ve **النسى** fetha ile; ve **النساوة** ve **النسوة** ikisi de kesre ile; bunları İbn Berrî, İbn Hâlaveyh’ten **كتاب اللغات**’ta hikâye etti. Ve **نساه تنسيه** “**انساه**” gibi; Cevherî nakletti. Ondandır hadîs: “Ben ancak **انسى** olurum ki sünnet koyayım”; yani: ibadetinden bir şeyi unutan için lâzım olanı size hatırlatayım; ben de onu yapayım da siz iktidâ edin. Ve başka bir hadîste: “Sizden biriniz ‘Şu şu âyeti unuttum’ demesin; bilakis o, **نسى** oldu.” Nisyânı nefse nisbet etmeyi iki mânâ için kerih gördü: birincisi, Allah Azze ve Celle’nin onu ona unutturan olmasıdır; çünkü bu, onun ihtiyarıyla değildi. Eğer **نسى** tahfîf ile rivayet edilseydi, mânası: hayırdan terk etti ve mahrum bırakıldı olurdu. Ve **انساه**: onu terk etmesini ona emretti. Ve **النسوة**: amel için terk; musannif onu, geçen yerde zikretti. Ve **النسى كغنى**: **الناسي**. Sa‘leb dedi ki: O, **كعالم** ve **عليم**; **وشاهد** ve **شهيد**; **وسميع**; **وحاكم** ve **حكيم** gibidir. Ve Teâlâ’nın sözü: **وما كان ربك بسيا**; yani: hiçbir şeyi unutmaz.

Ve **تناساه**: kendi nefsinden, onu unuttuğunu gösterdi; Cevherî nakletti. İmruü’l-Kays’tan şu beyti inşâd etti:

ومثلك بيضاء العوارض طفلة * لعوب تناسانى إذا قمت سربالى

Yani: “Beni unutturur”; Ebû Ubeyde’den. Ve **تناسيته**: onu unuttum. Araplar, menzilden göçtüklerinde: “**انساءكم**’u takip edin” derler; bununla, onların yanında olmayan, değersiz şeyleri kastederler; asa, kadeh ve **الشطاط** gibi; yani: onları dikkate alın ki menzilde unutmayasınız. Bu, **النسى**’nın cem‘idir; göçenlerin menzillerinde düşen şey için. Dukeyn el-Fakîmî dedi ki:

بالدار روحي كاللقى المطرس * كالنسى ملقى بالجهاد البسبس

**الصحاح**’ta: el-Müberred dedi ki: “Her **واو** ve dammeli olanı, hemzeleyebilirsin; bir tanesi müstesna; onda ihtilâf ettiler; o da Teâlâ’nın sözü: **ولا تنسوا الفضل بينكم** ve benzerleridir; cem‘ **واو**’sundandır. Bazıları hemzelemeyi câiz gördü; o azdır. Tercih, hemzeyi terk etmektir. Aslı **تنسيوا** idi; **ياء** sükûnlandı ve iki sâkinin birleşmesi sebebiyle düşürüldü; **واو**’yu harekelemek gerekince, ona **ياء**’nın dammesi iade edildi.” Bitti. İbn Berrî dedi ki: Cevherî’nin “**فسكنت الياء واسقطت**” sözünde doğrusu: “**فتحركت الياء وانفتح ما قبلها فانقلبت الفا ثم حذفت لالتقاء الساكنين**”dir.

Ve adam **نساء** **كشداد**: çok unutan. Ve bazen **نسابة** **كعلامة** derler; fakat işitilmiş değildir. Ve **ناساه مناساة**: onu uzaklaştırdı; İbnü’l-A‘râbî’den; onu hemzesiz getirdi; aslı hemzedir. Ve **المنساة**: asa. Cevherî şu beyti inşâd etti:

إذا دببت على المنساة من هرم * فقد تباعد عنك اللهو والغزل

Dedi ki: Aslı hemzedir; zikredilmiştir. Şemmer rivayet etti ki: İbnü’l-A‘râbî ona şu beyti inşâd etti:

سقوني النسى ثم تكنفونى * عداة الله من كذب وزور

Hemzesiz; o, aklın unuttuğu her şeydir. Dedi ki: O, sütten; sağılmış süttür, üzerine su dökülür. Şemmer dedi ki: Başkası dedi ki: O, hemzesiz **النسى كغنى**’dır. Ve şu beyti inşâd etti:

لا تشربن يوم ورود حازرا * ولا نسيا فتجى فاترا

Ve **نسى كعنى**: “**شكا نساه**”; Kâlî nüshasında böyle ضبط edilmiştir; İbnü’l-Kattâ‘ da nakletti. Ve **منسيا** ve **مينسيا** diye isimlendirmişlerdir. Ve **المنسى**: iki yahut üç arka ayak üzerine işeyen (hayvan).
