# نسي — Kitâbullâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A/sozluk/kitab_allah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B3%D9%8A/entries/kitab_allah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نسي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A.md)
- Kitâbullâh: Kur'an kullanımından türetilmiş

## Madde başı: نسي

نسي
نَسِيَ - يَنْسَى - نَسْي - نسِيٌّ - نَسِيَّاً - مَنْسيّ - مَنْسِيَّاً - أَنْسَى - يُنْسِي

نَسِيَ - يَنْسى + كائن + شيئاً أو علماً: ينكره ولا يتعرف عليه فلا يتعامل معه
نَسِيَ - يَنْسى + كائن + علماً (معلومة أو خبراً): ينكره ولا يتعرف عليه فلا يتعامل معه: لا يستطيع ولايقدر أن يتعرف على شيء، فينكر وجوده أو صوابه، ولا يقبل أنه قد مر عليه علمه على وجه اليقين: يفقد القدرة بشكل مؤقت على استدعاء معلومة من الذاكرة إلى الوعي الحاضر، لعدم تعرفه عليها، وبالتالي لا يقدر على سحبها من الذاكرة
نَسِيَ - يَنْسَى + كائن + شيئاً: ينكره ولا يتعرف عليه فيتركه ولا يتعامل معه: يحضر مخلفاً الشيء خلفه في مكانه، لأنه لم يستطع التعرف عليه، أو على ضرورة إحضاره معه، انشغالاً بأمر أهم منه، أو إهمالاً واحتقاراً أو سهواً
نَسْي - نَسْياً: اسم فعل " نَسِيَ - يَنْسَى ": وهو كذلك بمعنى مفعول منه: الشيء المَنْسي
نَسِيٌّ - نَسِيَّا: اسم فاعل مبالغة على وزن " فعيل" من " نَسِيَ - يَنْسَى ": من " يَنْسَى " كثيراً
مَنْسيّ - مَنْسِيَّاً: اسم مفعول من " نَسِيَ - يَنْسَى ": معلومات غير قابلة للاستدعاء بشكل شبه دائم، من الذاكرة إلى الوعي الحاضر
أََنْسَى - يًُنْسِي: على وزن " أفعلَ " من " نَسِيَ - يَنْسَى ": جعله " يَنْسَى ": جعله يفقد القدرة بشكل مؤقت على استدعاء معلومة من الذاكرة إلى الوعي الحاضر
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " عدم التعرف على معلومة وعدم قبول صوابها، وذلك لجهل أو نسيان أو هوى أو غرض" وهي:
جَحَدَ - يَجْحَدُ، جَهِلَ - يَجْهَلُ، نَكِرَ - يَنْكَرُ، كَفَرَ - يَكْفُرُ، نَسِيَ - يَنْسَى، كَنَد - يَكْنُدُ
نَسِي - يَنْسى
الله لا ينسى
 	﴿وما نتنزل إلا بأمر ربك له ما بين أيدينا وما خلفنا وما بين ذلك وما كان ربك نسيا (64)﴾ مريم ﴿قال علمها عند ربي في كتاب لا يضل ربي ولا ينسى(52)﴾ طه
الله  ينسى
فاليوم ننساهم كما نسوا لقاء يومهم هذ﴿الذين اتخذوا دينهم لهوا ولعبا وغرتهم الحياة الدنيا فاليوم ننساهم كما نسوا لقاء يومهم هذا وما كانوا بآياتنا يجحدون(51)﴾ الأعراف ﴿وقيل اليوم ننساكم كما نسيتم لقاء يومكم هذا ومأواكم النار وما لكم من ناصرين (34)﴾ الجاثية
 	﴿فذوقوا بما نسيتم لقاء يومكم هذا إنا نسيناكم وذوقوا عذاب الخلد بما كنتم تعملون (14)﴾ السجدة
 	﴿المنافقون والمنافقات بعضهم من بعض يأمرون بالمنكر وينهون عن المعروف ويقبضون أيديهم نسوا الله فنسيهم إن المنافقين هم الفاسقون(67)﴾ التوبة
 	﴿قال كذلك أتتك آياتنا فنسيتها وكذلك اليوم تنسى(126)﴾ طه
الناس ينسون
1- ينسون الله
 ﴿المنافقون والمنافقات بعضهم من بعض يأمرون بالمنكر وينهون عن المعروف ويقبضون أيديهم نسوا الله فنسيهم إن المنافقين هم الفاسقون(67)﴾ التوبة ﴿ولا تكونوا كالذين نسوا الله فأنساهم أنفسهم أولئك هم الفاسقون(19)﴾ الحشر
 	﴿المنافقون والمنافقات بعضهم من بعض يأمرون بالمنكر وينهون عن المعروف ويقبضون أيديهم نسوا الله فنسيهم إن المنافقين هم الفاسقون(67)﴾ التوبة ﴿قال كذلك أتتك آياتنا فنسيتها وكذلك اليوم تنسى(126)﴾ طه
2 - حظا مما ذكروا به
( اليهود) ( النصارى)﴿فبما نقضهم ميثاقهم لعناهم وجعلنا قلوبهم قاسية يحرفون الكلم عن مواضعه ونسوا حظا مما ذكروا به ولا تزال تطلع على خائنة منهم إلا قليلا منهم فاعف عنهم واصفح إن الله يحب المحسنين(13)﴾ المائدة ﴿ومن الذين قالوا إنا نصارى أخذنا ميثاقهم فنسوا حظا مما ذكروا به فأغرينا بينهم العداوة والبغضاء إلى يوم القيامة وسوف ينبئهم الله بما كانوا يصنعون(14)﴾ المائدة
3- ما ذكروا به
الأقوام السابقة﴿فلما نسوا ما ذكروا به فتحنا عليهم أبواب كل شيء حتى إذا فرحوا بما أوتوا أخذناهم بغتة فإذا هم مبلسون(44)﴾ الأنعام ﴿فلما نسوا ما ذكروا به أنجينا الذين ينهون عن السوء وأخذنا الذين ظلموا بعذاب بئيس بما كانوا يفسقون(165)﴾ الأعراف
 	﴿فأخرج لهم عجلا جسدا له خوار فقالوا هذا إلهكم وإله موسى فنسي(88)﴾ طه ﴿ولقد عهدنا إلى آدم من قبل فنسي ولم نجد له عزما(115)﴾ طه
4-  ذكر الله  ( القرآن)
ذكر الله﴿فاتخذتموهم سخريا حتى أنسوكم ذكري وكنتم منهم تضحكون(110)﴾ المؤمنون ﴿قالوا سبحانك ما كان ينبغي لنا أن نتخذ من دونك من أولياء ولكن متعتهم وآباءهم حتى نسوا الذكر وكانوا قوما بورا(18)﴾ الفرقان
آياته	﴿قال كذلك أتتك آياتنا فنسيتها وكذلك اليوم تنسى(126)﴾ طه ﴿هل ينظرون إلا تأويله يوم يأتي تأويله يقول الذين نسوه من قبل قد جاءت رسل ربنا بالحق فهل لنا من شفعاء فيشفعوا لنا أو نرد فنعمل غير الذي كنا نعمل قد خسروا أنفسهم وضل عنهم ما كانوا يفترون(53)﴾ الأعراف
 	﴿سنقرئك فلا تنسى(6)﴾ الأعلى ﴿إلا أن يشاء الله واذكر ربك إذا نسيت وقل عسى أن يهديني ربي لأقرب من هذا رشدا(24)﴾ الكهف
5 - لقاء يومهم هذا
 ﴿الذين اتخذوا دينهم لهوا ولعبا وغرتهم الحياة الدنيا فاليوم ننساهم كما نسوا لقاء يومهم هذا وما كانوا بآياتنا يجحدون(51)﴾ الأعراف ﴿وقيل اليوم ننساكم كما نسيتم لقاء يومكم هذا ومأواكم النار وما لكم من ناصرين (34)﴾ الجاثية
 	﴿فذوقوا بما نسيتم لقاء يومكم هذا إنا نسيناكم وذوقوا عذاب الخلد بما كنتم تعملون (14)﴾ السجدة ﴿قال كذلك أتتك آياتنا فنسيتها وكذلك اليوم تنسى(126)﴾ طه
 	﴿ياداوود إنا جعلناك خليفة في الأرض فاحكم بين الناس بالحق ولا تتبع الهوى فيضلك عن سبيل الله إن الذين يضلون عن سبيل الله لهم عذاب شديد بما نسوا يوم الحساب (26)﴾ ص ﴿فذوقوا بما نسيتم لقاء يومكم هذا إنا نسيناكم وذوقوا عذاب الخلد بما كنتم تعملون (14)﴾ السجدة
6 - ما كانوا يشركون بالله من شركاء
 ﴿بل إياه تدعون فيكشف ما تدعون إليه إن شاء وتنسون ما تشركون(41)﴾ الأنعام ﴿وإذا مس الإنسان ضر دعا ربه منيبا إليه ثم إذا خوله نعمة منه نسي ما كان يدعو إليه من قبل وجعل لله أندادا ليضل عن سبيله قل تمتع بكفرك قليلا إنك من أصحاب النار (8)﴾ الزمر
7 - ما قدمت أيديهم - ما عملوا
 ﴿يوم يبعثهم الله جميعا فينبئهم بما عملوا أحصاه الله ونسوه والله على كل شيء شهيد (6)﴾ المجادلة ﴿ومن أظلم ممن ذكر بآيات ربه فأعرض عنها ونسي ما قدمت يداه إنا جعلنا على قلوبهم أكنة أن يفقهوه وفي آذانهم وقرا وإن تدعهم إلى الهدى فلن يهتدوا إذا أبدا(57)﴾ الكهف
8 - ينسون أنفسهم - أنفسكم
 ﴿أتأمرون الناس بالبر وتنسون أنفسكم وأنتم تتلون الكتاب أفلا تعقلون(44)﴾ البقرة ﴿ولا تكونوا كالذين نسوا الله فأنساهم أنفسهم أولئك هم الفاسقون(19)﴾ الحشر
9 - أشياء من الحياة
نسيا حوتهما﴿فلما بلغا مجمع بينهما نسيا حوتهما فاتخذ سبيله في البحر سربا(61)﴾ الكهف ﴿قال أرأيت إذ أوينا إلى الصخرة فإني نسيت الحوت وما أنساني إلا الشيطان أن أذكره واتخذ سبيله في البحر عجبا(63)﴾ الكهف
ونسي خلقه	﴿وضرب لنا مثلا ونسي خلقه قال من يحي العظام وهي رميم(78)﴾ يس
10 - بعض أمور التكليف من الله
لا تؤاخذنا إن نسينا لا تؤاخذني بما نسيت﴿لا يكلف الله نفسا إلا وسعها لها ما كسبت وعليها ما اكتسبت ربنا لا تؤاخذنا إن نسينا أو أخطأنا ربنا ولا تحمل علينا إصرا كما حملته على الذين من قبلنا ربنا ولا تحملنا ما لا طاقة لنا به واعف عنا واغفر لنا وارحمنا أنت مولانا فانصرنا على القوم الكافرين لبت(286)﴾ البقرة ﴿قال لا تؤاخذني بما نسيت ولا ترهقني من أمري عسرا(73)﴾ الكهف
 	﴿إلا أن يشاء الله واذكر ربك إذا نسيت وقل عسى أن يهديني ربي لأقرب من هذا رشدا(24)﴾ الكهف
لا تنسى - لا تنسوا
ولا تنسوا الفضل بينكم تنس نصيبك من الدنيا﴿وإن طلقتموهن من قبل أن تمسوهن وقد فرضتم لهن فريضة فنصف ما فرضتم إلا أن يعفون أو يعفو الذي بيده عقدة النكاح وأن تعفوا أقرب للتقوى ولا تنسوا الفضل بينكم إن الله بما تعملون بصير(237)﴾ البقرة ﴿وابتغ فيما آتاك الله الدار الآخرة ولا تنس نصيبك من الدنيا وأحسن كما أحسن الله إليك ولا تبغ الفساد في الأرض إن الله لا يحب المفسدين(77)﴾ القصص
القرآن	﴿سنقرئك فلا تنسى(6)﴾ الأعلى
نسيا
 ﴿وما نتنزل إلا بأمر ربك له ما بين أيدينا وما خلفنا وما بين ذلك وما كان ربك نسيا (64)﴾ مريم
نسيا
 ﴿فأجاءها المخاض إلى جذع النخلة قالت ياليتني مت قبل هذا وكنت نسيا منسيا(23)﴾ مريم
منسيا
 ﴿فأجاءها المخاض إلى جذع النخلة قالت ياليتني مت قبل هذا وكنت نسيا منسيا(23)﴾ مريم
أَنْسى - يًنْسي
الله ينسي
بض الآيات   أنفسهم﴿ما ننسخ من آية أو ننسها نأت بخير منها أو مثلها ألم تعلم أن الله على كل شيء قدير(106)﴾ البقرة ﴿ولا تكونوا كالذين نسوا الله فأنساهم أنفسهم أولئك هم الفاسقون(19)﴾ الحشر
ما يًنْسِى الإنسان :
(1) الإنشغال بالسخرية والضحك (2) الشيطان﴿فاتخذتموهم سخريا حتى أنسوكم ذكري وكنتم منهم تضحكون(110)﴾ المؤمنون ﴿استحوذ عليهم الشيطان فأنساهم ذكر الله أولئك حزب الشيطان ألا إن حزب الشيطان هم الخاسرون(19)﴾ المجادلة
الشيطان ينسي 1- ذكر الله 2 - ذكر ربه	﴿استحوذ عليهم الشيطان فأنساهم ذكر الله أولئك حزب الشيطان ألا إن حزب الشيطان هم الخاسرون(19)﴾ المجادلة ﴿وقال للذي ظن أنه ناج منهما اذكرني عند ربك فأنساه الشيطان ذكر ربه فلبث في السجن بضع سنين(42)﴾ يوسف
3 - ذكر أوامر الله   4 - ذكر أمور هامة	﴿وإذا رأيت الذين يخوضون في آياتنا فأعرض عنهم حتى يخوضوا في حديث غيره وإما ينسينك الشيطان فلا تقعد بعد الذكرى مع القوم الظالمين(68)﴾ الأنعام ﴿قال أرأيت إذ أوينا إلى الصخرة فإني نسيت الحوت وما أنساني إلا الشيطان أن أذكره واتخذ سبيله في البحر عجبا(63)﴾ الكهف
مختار الصحاح
● [نسا] ن س ا: النُّسْوَةُ بالكسر والضم و النِّسَاءُ و النِّسْوَانُ جمع امرأة من غير لفظها وتصغير نِسوة نُسَيَّةٌ ويقال نُسَيَّاتٌ و النِسْيانُ بكسر النون وسكون السين ضد الذُّكر والحفظ ورجل نَسْيَانُ بفتح النون كثير النِسيان للشيء وقد نَسِيَ الشيء بالكسر نِسْيَانا و أَنْسَاهُ الله الشيء و تَنَاسَاهُ أرى من نفسه أنه نسِيه و النِّسْيَانُ أيضا التركقال الله تعالى ﴿نسُوا الله فنسِيهم﴾ وقال ﴿ولا تنسَوُا الفضل بينكم﴾ وأَجاز بعضهم الهمز فيه قال المُبرد والاختيار ترك الهمزة قال الأصمعي النَّسَا بالفتح مقصور عِرق ولا تقل عرقُ النَّسَا وقال بن السكيت هو عِرق النَّسا و النَّسِيُ بفتح النون وكسرها ما تُلقيه المرأة من خِرَق اعتلا لها وقُرئ بهما قوله تعالى ﴿وكُنت نسيا مَنْسِيا﴾ و النِّسْيُ ما نُسي وما سقط في منازل المُرتحلين من رُذال أَمتعتهم يقولون تتبعوا أَنْساءَكم و المِنْسَاةُ العصا وأصلها الهمز وقد ذُكرت في المهموز
الراغب
نسى
- النسيان: ترك الإنسان ضبط ما استودع؛ وإما لضعف قلبه؛ وإما عن غفلة؛ وإما عن قصد حتى ينحذف عن القلب ذكره، يقال: نسيته نسيانا. قال تعالى: }ولقد عهدنا إلى آدم من قبل فنسي ولم نجد له عزما﴿[طه/115]،﴾فذوقوا بما نسيتم﴿[السجدة/14]،﴾فإني نسيت الحوت وما أنسانيه إلا الشيطان﴿[الكهف/63]،﴾لا تؤاخذني بما نسيت﴿[الكهف/73]،﴾فنسوا حظا مما ذكروا به﴿[المائدة/14]،﴾ثم إذا خوله نعمة منه نسي ما كان يدعو إليه من قبل﴿[الزمر/8]،﴾سنقرئك فلا تنسى﴿[الأعلى/6] إخبار وضمان من الله تعالى أنه يجعله بحيث لا ينسى ما يسمعه من الحق، وكل نسيان من الإنسان ذمه الله تعالى به فهو ما كان أصله عن تعمد. وما عذر فيه نحو ما روي عن النبي صلى الله عليه وسلم: (رفع عن أمتي الخطأ والنسيان) (الحديث تقدم في مادة (خطأ) ) فهو ما لم يكن سببه منه. وقوله تعالى:﴾فذوقوا بما نسيتم لقاء يومكم هذا إنا نسيناكم﴿[السجدة/14] هو ما كان سببه عن تعمد منهم، وتركه على طريق الإهانة، وإذا نسب ذلك إلى الله فهو تركه إياهم استهانة بهم، ومجازاة لما تركوه. قال تعالى:﴾فاليوم ننساهم كما نسوا لقاء يومهم هذا﴿[الأعراف/51]،﴾نسوا الله فنسيهم﴿[التوبة/67] وقوله:﴾ولا تكونوا كالذين نسوا الله فأنساهم أنفسهم﴿[الحشر/19] فتنبيه أن الإنسان بمعرفته بنفسه يعرف الله، فنسيانه لله هو من نسيانه نفسه. وقوله تعالى:﴾واذكر ربك إذا نسيت{ [الكهف/24]. قال ابن عباس: إذا قلت شيئا ولم تقل إن شاء الله فقله إذا تذكرته (قال القرطبي في تفسيره: حكي عن ابن عباس أنه إن نسي الاستثناء ثم ذكر ولو بعد سنة لم يحنث إن كان حالفا.
تفسير القرطبي 9/386)، وبهذا أجاز الاستثناء بعد مدة، قال عكرمة (عكرمة مولى ابن عباس) : معنى (نسيت) : ارتكبت ذنبا، ومعناه، اذكر الله إذا أردت وقصدت ارتكاب ذنب يكن ذلك دافعا لك، فالنسي أصله ما ينسى كالنقض لما ينقض، وصار في التعارف اسما لما يقل الاعتداد به، ومن هذا تقول العرب: احفظوا أنساءكم (قال ابن منظور: تقول العرب إذا ارتحلوا من المنزل: انظروا أنساءكم، تريد الأشياء الحقيرة التي ليست عندهم ببال، مثل العصا والقدح والشظاظ. أي: اعتبروها لئلا تنسوها في المنزل. اللسان (نسا) ). أي: ما من شأنه أن ينسى، قال الشاعر:
- 438 - كأن لها في الأرض نسيا تقصه * (الشطر للشنفرى، وعجزه:
على أمها، وإن تخاطبك تبلت
وهو في المفضليات ص 109، واللسان: نسأ، والعباب: نسأ)
وقوله تعالى: }نسيا منسيا﴿[مريم/23]، أي: جاريا مجرى النسي القليل الاعتداد به وإن لم ينس، ولهذا عقبه بقوله: (منسيا) ؛ لأن النسي قد يقال لما يقل الاعتداد به وإن لم ينس، وقرئ:﴾نسيا﴿(وهي قراءة حفص وحمزة. الإتحاف ص 298) وهو مصدر موضوع موضع المفعول. نحو: عصى عصيا وعصيانا. وقوله تعالى:﴾ما ننسخ من آية أو ننسها﴿[البقرة/106] فإنساؤها حذف ذكرها عن القلوب بقوة إلهية. والنساء والنسوان والنسوة جمع المرأة من غير لفظها، كالقوم في جمع المرء، قال تعالى:﴾لا يسخر قوم من قوم﴿إلى قوله:﴾ولا نساء من نساء﴿[الحجرات/11] (الآية:﴾يا أيها الذين آمنوا لا يسخر قوم من قوم عسى أن يكونوا خيرا منهم، ولا نساء من نساء عسى أن يكون خيرا منهن... ﴿)،﴾نساؤكم حرث لكم﴿[البقرة/223]،﴾يا نساء النبي﴿[الأحزاب/32]،﴾وقال نسوة في المدينة﴿[يوسف/30]،﴾ما بال النسوة اللآتي قطعن أيديهن{ [يوسف/50] والنسا: عرق، وتثنيته: نسيان، وجمعه: أنساء.
ملخص اللسان
1.     النِّسْوةُ والنُّسْوة، بالكسر والضم ، والنِّساء والنِّسْوانُ  والنُّسْوان: جمع المرأَة من غير لفظه
2.     والنساء جمع نسوة إذا كثرن
3.     والنِّسا: عرق من الورك إلى الكعب ، ولا يقال عِرْقُ النَّسا ، ونَسَيْتُه أَْنْسِيه  نَسْياً فهو مَنْسِيٌّ: ضَرَبْت نَساه. ونَسِيَ الرجلُ يَنْسى نَساً إذا  اشتكى نَساه،فهو نَسٍ على فَعِل إذا اشتكى نَساه، فهو أَنْسى، والأُنثي نَسْآه، ونَسْياء ، إذا اشْتَكَيا عِرْق النَّسا
4.     والنِّسيْان: ضدّ الذِّكر والحِفظ،نَسِيَه نِسْياً ونِسْياناً ونِسْوةً ونِساوةً ونَساوة ؛وتَناساه وأَنْساه إِياه .ورجل نَسْيانُ، كثير النِّسْيانِ للشيء . والنَّسْيُ: الشيء المَنْسِيُّ الذي لا يذكر . والنِّسْيُ  والنَّسْيُ  والنَّسِيُّ: الكثير النَّسْيان،
5.  والنِّسيانُ :  الترك . وقوله عز وجل: ما نَنْسخ مِن آية أَو نُنْسها ؛أَي نأْمُركم بتركها  ،وقوله عز وجل: نَسُوا اللهَ فنَسِيَهم ؛لا يَنْسى الله عز وجل ، إنما معناه تركوا الله فتركهم ، فلما  كان النِّسْيان ضرباً من الترك وضعَه موضعه ، وقوله عز وجل: ولقد عَهِدْنا إلى آدمَ من  قَبْلُ فَنَسِيَ ؛ معناه أَيضاً تَرَكَ لأَن النَّاسِي لا يُؤاخَذُ  بِنِسْيانِه يقال: أَنْسَيْته أَي أَمَرْت بتركه .ونَسِيتُه: تَرَكْتُه ،وقوله فلا تَنْسَى ، أَي فلستَ تَتْرُك إلا ما شاء الله أَن تَترك وإنما  معنى أَو نُنْسِها أَو نُتْرِكْها أَي نأْمُرْكُم بتركها ،والنَّسْوةُ: التَّرْك للعمل
6.     والنِّسْيُ أَيضاً: ما نُسي وما  سَقَط في منازل المرتحلين من رُذال أَمْتعتهم
7.     النِّسْي في كلام العرب الشيء المَطْرُوح لا  يُؤْبَهُ له؛
لسان العرب
● - نسا: النِّسْوةُ والنُّسْوة، بالكسر والضم ، والنِّساء والنِّسْوانُ  والنُّسْوان: جمع المرأَة من غير لفظه ، كما يقال خلِفةٌ ومَخاضٌ وذلك  وأُولئك والنِّسُونَ  (* قوله «والنسون» كذا ضبط في الأصل والمحكم أَيضاً ،  وضبط في النسخة التي بأيدينا من القاموس بكسر فسكون ففتح.) قال ابن سيده: والنساء جمع نسوة إذا كثرن ، ولذلك قال سيبويه في الإضافة إلى نساء  نِسْوِيّ ، فردَّه إلى واحده ، وتصغير نِسْوةٍ نُسَيَّةٌ ، ويقال  نُسَيَّاتٌ ، وهو تصغير الجمع.  والنِّسا: عرق من الورك إلى الكعب ، أَلفه منقلبة عن واو لقولهم  نَسَوانِ في تثنيته ، وقد ذكرت أَيضاً منقلبة عن الياء لقولهم نَسَيانِ ؛ أَنشد  ثعلب :  ذِي مَحْزِمٍ نَهْدٍ وطَرْفٍ شاخِصِ،  وعَصَبٍ عَنْ نَسَوَيْه قالِصِ  الأَصمعي: النَّسا ، بالفتح مقصور بوزن العَصا ، عِرْق يخرج من الوَرِك  فيَسْتَبْطِنُ الفخذين ثم يمرّ بالعُرْقوب حتى يبلغ الحافر ، فإذا سمنت  الدابة انفَلَقت فخذاها بلَحْمَتَين عظيمتين وجَرى النَّسا بينهما  واستبان ، وإذا هُزِلَت الدابة اضطرَبَت الفخذان وماجَت الرَّبَلَتان وخَفِي  النَّسا ، وإنما يقال مُنْشَقُ النَّسا ، يريد موضع النَّسا . وفي حديث سعد: رَمَيْتُ سُهَيْلَ بن عَمرو يوم بَدْر فقَطَعْتُ نَساه، والأَفصح أَن  يقال له النَّسا ، لا عِرْقُ النَّسا . ابن سيده: والنسا من الوَرِك إلى  الكعب ، ولا يقال عِرْقُ النَّسا ، وقد غلط فيه ثعلب فأَضافه ، والجمع  أَنْساء؛ قال أَبو ذؤيب:  مُتَفَلِّقٌ أَنْساؤها عن قانِئٍ  كالقُرْطِ صاوٍ ، غُبْرُه لا يُرْضَعُ  وإنما قال مُتفلق أَنساؤها ، والنَّسا لا يَتفلَّقُ إنما يتفلَّقُ موضعه  ، أَراد يتفلق فَخِذاها عن موضع النَّسا، لما سَمِنت تفَرَّجت اللحمة  فظهر النَّسا ، صاوٍ: يابس، يعني الضَّرع كالقُرْط ، شبهه بقُرط المرأَة  ولم يُرد أَنَّ ثَمَّ بقية لبن لا يُرْضَع، إنما أَراده أَنه لا غُبْرَ  هنالك فيُهْتَدى به  (* قوله « لا غُبر هنالك إلخ» كذا بالأصل، والمناسب  فيرضَع بدل فيهتدى به) ؛ قال ابن بري: وقوله عن قانئ أَي عن ضَرْع أَحمر  كالقُرْط، يعني في صِغَره، وقوله: غُبْره لا يُرْضَع أَي ليس لها غُبْر  فيُرضَع ؛ قال: ومثله قوله :  على لاحِبٍ لا يُهْتَدى لِمَنارِه  أَي ليس ثَمَّ مَنار فيُهْتَدَى به ؛ ومثله قوله تعالى: لا يَسْأَلون  الناس إلحافاً ؛ أَي لا سُؤالَ لهم فيكون منه الإلحافُ ؛ وإذا قالوا إنه  لشَديد النَّسا فإنما يُراد به النَِّسا نَفْسُه. ونَسَيْتُه أَْنْسِيه  نَسْياً فهو مَنْسِيٌّ: ضَرَبْت نَساه. ونَسِيَ الرجلُ يَنْسى نَساً إذا  اشتكى نَساه،فهو نَسٍ على فَعِل إذا اشتكى نَساه، وفي المحكم: فهو  أَنْسى ، والأُنثي نَسْآه، وفي التهذيب نَسْياء ، إذا اشْتَكَيا عِرْق النَّسا  ، وقال ابن السكيت: هو عِرْقُ النَّسا ، وقال الأَصمعي: لا يُقال عِرق  النَّسا ، والعرب لا تقول عِرْق النسا كما لا يقولون عِرْقُ الأَكْحَل،  ولا عِرْق الأَبْجَل، إنما هو النَّسا والأَكْحَلُ والأَبْجَل، وأَنشد  بيتين لامرئ القيس، وحكى الكسائي وغيره: هو عرق النسا، وحكى أَبو العباس في  الفصيح: أَبو عبيد يقال للذي يشتكي نَساه نَسٍ، وقال ابن السكيت: هو  النِّسا لهذا العرق ؛ قال لبيد :  مِنْ نَسا النَّاشِط ، إذْ ثَوَّرْتَه ،  أَو رَئِيس الأَخْدَرِيّاتِ الأُوَلْ  قال ابن بري: جاء في التفسير عن ابن عباس وغيره كلُّ الطعام كان حِلاًّ  لِبني إسْرائيل إلاَّ ما حرَّم إسرائيلُ على نفسه ؛ قالوا: حرَّم  إسرائيل لحوم الإبل لأَنه كان به عِرْق النَّسا ، فإذا ثبت أَنه مسموع فلا وجه  لإنكار قولهم عِرْق النسا ، وقال: ويكون من باب إضافة المسمى إلى اسمه  كحَبْل الوَرِيد ونَحوِه؛ ومنه قول الكميت :  إلَيْكم، ذَوي آلِ النَّبيِّ ، تَطَلَّعَتْ  نَوازعُ ، من قَلْبي ، ظِماءٌ وأَلْبُبُ  أَي إليكم يا أَصحاب هذا الاسم ، قال: وقد يضاف الشيء إلى نفسه إذا  اختلَف اللفظان كحَبْل الوَريد وحَبِّ الحَصيد وثابِتِ قُطْنةَ وسعيدِ  كُرْزٍ، ومثله: فقلتُ انْجُوَا عنها نجا الجِلْدِ ؛ والنَّجا: هو الجلد  المسلوخ ؛ وقول الآخر:  تُفاوِضُ مَنْ أَطوي طَوَى الكَشْحِ دونه  وقال فَرْوة بن مُسَيْك:  لَمَّا رَأَيْتُ مُلُوكَ كِنْدةَ أَعْرَضَتْ  كالرِّجْلِ ، خانَ الرَِّجْلَ عِرْقُ نَسائها  قال: ومما يقوّى قولَهم عِرْق النَّساء قول هِمْيانَ:  كأَنَّما يَيْجَع عِرْقا أَبْيَضِه  والأَبْيَضُ: هو العِرْقُ.  والنِّسيْان، بكسر النون: ضدّ الذِّكر والحِفظ ، نَسِيَه نِسْياً  ونِسْياناً ونِسْوةً ونِساوةً ونَساوة ؛ الأَخيرتان على المعاقبة . وحكى ابن  بري عن ابن خالويه في كتاب اللغات قال: نَسِيت الشيء نِسْياناً ونَسْياً  ونِسْياً ونِساوةً ونِسْوةً ؛ وأَنشد:  فلَسْت بصَرَّامٍ ولا ذِي مَلالةٍ،  ولا نِسْوةٍ للعَهْدِ ، يا أُمَّ جَعْفَرِ  وتَناساه وأَنْساه إِياه . وقوله عز وجل: نَسُوا اللهَ فنَسِيَهم ؛ قال  ثعلب: لا يَنْسى الله عز وجل ، إنما معناه تركوا الله فتركهم ، فلما  كان النِّسْيان ضرباً من الترك وضعَه موضعه ، وفي التهذيب: أَي تركوا  أَمرَ الله فتركهم من رحمته . وقوله تعالى: فنَسِيتَها وكذلك اليومَ تُنْسَى  ؛ أَي ترَكْتَها فكذلك تُتْرَكُ في النار . ورجل نَسْيانُ ، بفتح النون: كثير النِّسْيانِ للشيء . وقوله عز وجل: ولقد عَهِدْنا إلى آدمَ من  قَبْلُ فَنَسِيَ ؛ معناه أَيضاً تَرَكَ لأَن النَّاسِي لا يُؤاخَذُ  بِنِسْيانِه، والأَول أَقيس  (* قوله « والاول أقيس » كذا بالأصل هنا ، ولا أول  ولا ثان ، وهو في عبارة المحكم بعد قوله الذي سيأتي بعد قليل ، والنسي  والنسي الاخيرة عن كراع ، فالاول الذي هو النسي بالكسر.) . والنِّسيانُ :  الترك . وقوله عز وجل: ما نَنْسخ مِن آية أَو نُنْسها ؛أَي نأْمُركم بتركها  .يقال: أَنْسَيْته أَي أَمَرْت بتركه . ونَسِيتُه: تَرَكْتُه. وقال  الفراء: عامة القراء يجعلون قوله أَو نَنْساها من النِّسيان ، والنَّسْيانُ  ههنا على وجهين: أَحدهما على الترك نَتْرُكها فلا نَنْسَخها كما قال عز  وجل: نَسُوا اللهَ فنَسِيَهم ؛ يريد تركوه فتركهم ، وقال تعالى: ولا  تَنْسَوُا الفَضْلَ بينكم ؛ والوجه الآخر من النِّسيان الذي يُنْسَى كما  قال تعالى: واذْكُرْ رَبَّك إذا نَسِيتَ؛ وقال الزجاج: قرئ أَو نُنْسِها  ، وقرئ: نْنَسِّها ، وقرئ: نَنْسَأْها، قال: وقول أَهل اللغة في قوله  أَو نُنْسِها قولان: قال بعضهم أَو نُنْسِها من النِّسْيان ، وقال  دليلنا على ذلك قوله تعالى: سَنُقْرِئك فلا تَنْسَى إلا ما شاء الله ؛ فقد  أَعلمَ الله أَنه يشاء أَن يَنسَى ، قال أَبو إسحق: هذا القول عندي غير  جائز لأن الله تعالى قد أَنبأ النبيِّ ، صلى الله عليه وسلم، في قوله :  ولئن شئنا لنَذْهَبَنَّ بالذي أَوْحَينا ؛ أَنه لا يشاء أَن يَذْهَب بما  أَوحَى به إلى النبي، صلى الله عليه وسلم ، قال: وقوله فلا تَنْسَى ، أَي  فلستَ تَتْرُك إلا ما شاء الله أَن تَترك ، قال: ويجوز أَن يكون إلا ما  شاء الله مما يلحق بالبشرية ثم تَذَكَّرُ بعدُ ليسَ أَنه على طريق  السَّلْب للنبي ، صلى الله عليه وسلم ، شيئاً أُتِيَه من الحكمة ، قال: وقيل  في قوله أَو نُنْسِها قول آخر ، وهو خطأٌ أَيضاً ، أَو نَتْرُكها، وهذا  إنما يقال فيه نَسِيت إذا ترَكت ، لا يقال أُنْسِيت تركت ، وقال: وإنما  معنى أَو نُنْسِها أَو نُتْرِكْها أَي نأْمُرْكُم بتركها ؛ قال أَبو منصور: ومما يقوّي هذا ما رَوى ثعلب عن ابن الأَعرابي أَنه أَنشده:  إنَّ عليَّ عُقْبةً أَقضِيها ،  لَسْتُ بناسِيها ولا مُنْسِيها  قال: بناسِيها بتارِكها ، ولا مُنْسِيها ولا مؤخِّرها ، فوافق قولُ ابن  الأَعرابي قولَه في النَّاسِي إنه التارك لا المُنْسِي ، واختلفا في  المُنْسِي ، قال أَبو منصور: وكأَنَّ ابن الأَعرابي ذهب في قوله ولا  مُنسِيها إلى تَرك الهمز من أَنسأْتُ الدَّبن إذا أَخَّرته ، على لغة من يُخفف  الهمز. والنَّسْوةُ: التَّرْك للعمل . وقوله عز وجل: نَسُوا الله  فأَنْساهم أَنْفُسهم ؛ قال: إنما معناه أَنساهم أَن يعملوا لأَنفسهم . وقوله  عز وجل: وتَنْسَوْنَ ما تُشْر كون ؛ قال الزجاج: تَنْسَون ههنا على  ضربين: جائز أَن يكون تَنْسَوْن تتركون ، وجائز أَن يكون المعنى أَنكم في  ترككم دُعاءهم بمنزلة من قد نَسِيَهم ؛ وكذلك قوله تعالى: فاليوم نَنْساهم  كما نَسُوا لِقاء يومهم هذا ؛ أَي نتركهم من الرحمة في عذابهم كما تركوا  العمل للقاء يومهم هذا ؛ وكذلك قوله تعالى: فلما نَسُوا ما ذُكِّروا به  ؛ يجوز أَن يكون معناه ترَكوا ، ويجوز أَن يكونوا في تركهم القبول  بمنزلة من نِسِيَ.الليث: نَسِيَ فلان شيئاً كان يذكره ، وإنه لَنَسِيُّ كثير  النِّسيان. والنَّسْيُ: الشيء المَنْسِيُّ الذي لا يذكر . والنِّسْيُ  والنَّسْيُ ؛ الأخيرة عن كراع ، وآدم قد أُوُخِذَ بِنسْيانِه فهَبَط من  الجنة . وجاء في الحديث: لو وُزِنَ حِلْمُهم وحَزْمُهم مُذْ كان آدمُ إلى  أَن تقوم الساعةُ ما وَفَى بحِلْمِ آدَمَ وحَزْمِه . وقال الله فيه :  فنَسِيَ ولم نَجِدْ له عزماً . النِّسْيُ: المَنْسِيُّ . وقوله عز وجل حكاية  عن مريم: وكنتُ نِسْياً مَنْسِيًّا ؛ فسره ثعلب فقال: النِّسْيُ خِرَقُ  الحَيْضَ التي يُرمَى بها فتُنْسَى ، وقرئ: نِسْياً ونَسْياً ، بالكسر  والفتح ، فمن قرأ بالكسر فمعناه حَيْضة ملقاة ، ومن قَرأَ نَسْياً فمعناه  شيئاً مَنسِيًّا لا أُعْرَفُ ؛ قال دُكَيْنٌ الفُقَيْمِي :  بالدَّارِ وَحْيٌ كاللَّقَى المُطَرَّسِ ،  كالنَّسْيِ مُلْقًى بالجَهادِ البَسْبَسِ  والجَهاد ، بالفتح: الأرض الصُّلبةُ . والنِّسْيُ أَيضاً: ما نُسي وما  سَقَط في منازل المرتحلين من رُذال أَمْتعتهم. وفي حديث عائشة، رضي الله  عنها: ودَدْتُ أَنِّي كنتُ نِسْياً مَنْسِيّاً أَي شيئاً حقِيراً  مُطَّرَحاً لا يُلْتَفَت إِليه. ويقال لخِرقة الحائضِ: نِسّيٌ، وجمعه أَنْساء.  تقول العرب إذا ارتحلوا من المنزل: انظروا أَنساءَكم، تريد الأَشياء  الحَقيرة التي ليست عندهم ببال مثل العَصا والقَدَح والشِّظاظ أَي  اعْتَبِرُوها لئلا تَنْسَوْها في المنزل، وقال الأَخفش: النِّسْيُ ما أُغفل من شيء  حقير ونُسِيَ، وقال الزجاج: النِّسْي في كلام العرب الشيء المَطْرُوح لا  يُؤْبَهُ له؛ وقال الشَّنْفَرَى:  كأَنَّ لها في الأَرضِ نِسْياً تَقُصُّه  على أَمِّها، وإِنْ تُخاطِبْكَ تَبْلَتِ  قال ابن بري: بَلَتَ، بالفتح، إِذا قطع، وبَلِتَ، بالكسر، إِذا سَكَنَ.  وقال الفراء: النِّسْي والنَّسْيُ لغتان فيما تُلقِيه المرأَة من خِرَق  اعْتِلالها مثل وِتْرٍ وَوَتْرٍ، قال: ولوأَردت بالنِّسْي مصدر النِّسْيان  كان صواباً، والعرب تقول نَسِيته نِسْياناً ونِسْياً، ولا تقل  نَسَياناً، بالتحريك، لأَن النَّسيَان إِنما هو تثنية نَسَا العِرْقِ. وأَنْسانِيه  اللهُ ونَسَّانِيه تَنْسِيةً بمعنى. وتَناساه: أَرَى من نفسه أَنه  نَسِيَه؛ وقول امرئ القيس:  ومِثْلِكِ بَيْضاءِ العَوارِضِ طَفْلةٍ  لَعُوبٍ تَناساني، إِذا قُمْتُ، سِرْبالي  (* في ديوان امرئ القيس: تنَسَّيني بدل تناساني.)  أَي تُنْسِيني؛ عن أَبي عبيد. والنَّسِيُّ: الكثير النَّسْيان، يكون  فَعِيلاً وفَعُولاً وفَعِيلٌ أَكثر لأَنه لو كان فَعولاً لقيل نَسُوّ  أَيضاً. وقال ثعلب: رجل ناسٍ ونَسِيٌّ كقولك حاكِمٌ وحَكِيمٌ وعالِم وعَليم  وشاهد وشهيد وسامع وسميع. وفي التنزيل العزيز: وما كان ربك نَسِيّاً؛ أَي لا  يَنْسَى شيئاً، قال الزجاج: وجائز أَن يكون معناه، والله أَعلم، ما  نَسِيَكَ ربُّكَ يا محمد وإِن تأَخَّر عنك الوَحْي؛ يُرْوَى أَنَّ النبي، صلى  الله عليه وسلم، أَبطأَ عليه جبريل، عليه السلام، بالوَحْي فقال وقد  أَتاه جبريل: ما زُرْتَنا حتى اشتَقْناكَ، فقال: ما نَتَنَزَّلُ إِلا بأَمْر  رَبِّكَ. وفي الحديث: لا يَقولَنَّ أَحدُكم نَسِيتُ آيةَ كَيْتَ  وكَيْتَ، بل هو نُسِّيَ، كره نِسْبةَ النِّسْيانِ إِلى النفْس لمعنيين: أَحدهما  أَن الله عزَّ وجل هو الذي أَنْساه إِيَّاه لأَنه المُقَدِّر للأَشياء  كلها، والثاني أَنَّ أَصل النسيان الترك، فكره له أَن يقول تَرَكْتُ  القُرآن أَو قَصَدْتُ إِلى نِسْيانه، ولأَن ذلك لم يكن باختياره. يقال: نَساه  الله وأَنْساه، ولو روي نُسِيَ، بالتخفيف، لكان معناه تُرِك من الخير  وحُرِمَ، ورواه أَبو عبيد: بِئْسَما لأَحَدِكم أَن يقول نَسِيتُ آيةَ كَيْتَ  وكَيْتَ، ليس هو نَسِيَ ولكنه نُسِّيَ، قال: وهذا اللفظ أَبْيَنُ من  الأَول واختار فيه أَنه بمعنى الترك؛ ومنه الحديث: إِنما أُنَسَّى لأَسُنَّ  أَي لأَذكر لكم ما يَلزم النَّاسِيَ لشيء من عبادتِه وأَفْعَل ذلك  فَتَقْتَدوا بي . وفي الحديث: فيُتْرَكون في المَنْسَى تحت قَدَمِ الرحمن أَي  يُنْسَونَ في النار، وتحتَ القدَمِ استعارةٌ كأَنه قال: يُنْسِيهمُ اللهُ  الخَلق لئلا يَشفع فيهم أَحد؛ قال الشاعر:  أَبْلَتْ مَوَدَّتَها اللَّيالي بَعْدَنا،  ومَشَى علَيْها الدَّهْرُ، وهْوَ مُقَيَّدُ  ومه قوله،صلى الله عليه وسلم، يومَ الفَتْح: كلُّ مَأْثُرَةٍ من مآثِرِ  الجاهليّةِ تحت قدَمَيَّ إِلى يوم القيامة. والنَّسِيُّ: الذي لا يُعَدُّ  في القوم لأَنه مَنْسِيٌّ. الجوهري في قوله تعالى: ولا تَنسَوُا الفَضْل  بينَكم؛ قال: أَجاز بعضهم الهمز فيه. قال المبرد: كل واو مضمومة لك أَن  تهمزها إِلا واحدة فإِنهم اختلفوا فيها، وهي قوله تعالى: ولا تنسوا الفضل  بينكم، وما أَشبهها من واو الجمع، وأَجاز بعضهم الهمز وهو قليل  والاختيار ترك الهمز، قال: وأَصله تَنْسَيُوا فسكنت الياء وأُسقطت لاجتماع  الساكنين، فلما احتيج إِلى تحريك الواو رُدَّت فيها ضمة الياء. وقال ابن بري  عند قول الجوهري فسكنت الياء وأُسقطت لاجتماع الساكنين قال: صوابه فتحركت  الياء وانفتح ما قبلها فانقلبت أَلفاً، ثم حذفت لالتقاء الساكنين.  ابن الأَعرابي: ناساهُ إِذا أَبْعَدَه، جاء به غير مهموز وأَصله الهمز.  الجوهري: المِنْساةُ العَصا؛ قال الشاعر:  إِذا دَبَبْتَ على المِنْساةِ من هرَمٍ،  فقَدْ تَباعَدَ عَنكَ اللَّهْوُ والغَزَلُ  قال: وأَصله الهمز، وقد ذكر؛ وروى شمر أَن ابن الأَعرابي أَنشده:  سَقَوْني النَّسْيَ، ثم تَكَنَّفُوني  عُداةَ الله من كَذِبٍ وزُورِ  بغير همز، وهو كل ما نَسَّى العقل، قال: وهو من اللبن حَلِيب يُصَبُّ  عليه ماء؛ قال شمر: وقال غيره هو النَّسِيُّ، نصب النون بغير همز؛  وأَنشد:لا تَشْرَبَنْ يومَ وُرُودٍ حازِرا  ولا نَسِيّاً، فتجيء فاتِرا  ابن الأَعرابي: النَّسْوةُ الجُرْعة من اللبن.
مقاييس اللغة:
(نسي) النون والسين والياء أصلانِ صحيحان: يدلُّ أحدهما على إغفال الشيء، والثاني على تَرْك شيء.
فالأوّل نسِيتُ الشَّيءَ، إذا لم تذكُره، نِسياناً. وممكنٌ أن يكونَ النِّسْيُ منه. والنِّسْيُ: ما سَقَط من منازل المرتحلين، من رُذَال أمتعتهم، فيقولون: تتبَّعوا أنساءَكم. قال الشَّنْفرى:
كأنَّ لها في الأرض نِسياً تقُصُّه *** على أمِّها وإنْ تكلِّمْك تَبْلَِتِ([6])
وعلى ذلك يفسَّر قولُه تعالى: ﴿نَسُوا اللهَ فنَسِيَهُمْ﴾ [التوبة 67]، وكذلك قولـه سبحانه: ﴿وَلَقَدْ عَهِدْنَا إلى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ ولَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً﴾ [طه 115]، أراد والله أعلمُ: فتركَ العَهد.
ومما شذَّ عن الأصلين النَّسَا: عِرقٌ، والجمع أنساء، والاثنان* نَسَيَانِ ويقولون: هو النَّسَا، وهو عِرقُ النَّسا، كلُّ ذلك يقال. قال:
فأحذَيْتُهُ لما أتاني بقربة *** كعرق النَّسَا لم يُعط بطناً ولا ظَهْراً([7])
وقال بعضهم: الأصل في الباب النِّسيان، وهو عزُوب الشّيء عن النَّفْس بعد حضوره لها. والنَّسَا: عِرق في الفَخِذ، لأنَّه متأخِّر عن أعالي البدن إلى الفخِذ، مشبَّه بالمنسيِّ الذي أُخِّر وتُرِك.
وإذا هُمِز تغيَّر المعنى إلى تأخير الشَّيء. ونُسِئت المرأةُ: تأخَّر حيضُها([8]) عن وقته فرُجِيَ أنَّها حُبْلَى. والنَّسِيئة: بيعُك الشَّيءَ نَسَاءً، وهو التَّأخير. تقول: أنسأتُ. ونَسأَ الله في أجلِك وأنسأ أجلَك: أخَّره وأبعده. وانتسؤوا([9])، تأخّروا وتباعَدُوا. ونَسأْتُهم أنا: أخَّرتهم. ونَسأْتُ ناقتي، قال قوم: رفَقت بها في السَّير. ونَسأْتها: ضربتها بالمِنسأة: العَصَا. وهذا أَقْيَسُ، لأنَّ العصا كأنَّه يُبعَد بها الشَّيءُ ويُدفَع. والنَّسء: ما نَبَت من وَبَر النّاقةِ بعد تساقُطِ وَبرِها. والقياس واحد. كأنَّ هذا الثاني تأخّر. قال أبو زيد: نَسَأْتُ الإبلَ في ظِمْئِها، إذا زدتها في ظمئِها يوماً أو يومين. وَالنَّسيء في كتاب الله: التَّأخِير، كانُوا إذا صَدَروا عن مِنىً([10]) يقوم رجلٌ من كنانة فيقول: أنا الذي لا يُرَدُّ لي قضاء. فيقولون: أنسِئْنَا([11]) شهراً، أي أخر عَنَّا حُرمةَ المحرَّم([12]) فاجعَلْها في صَفَر. وذلك أنَّهم كانوا يكرهون أن يتوالَى عليهم ثلاثةُ أشهرٍ لا يُغيرون فيها، لأنَّ معاشهم كان من الإغارة، فأُحِلَّ لهم المحرَّم. فقال الله تعالى: ﴿إنَّما النَّسِيءُ زِيَادَةٌ في الكُفْرِ﴾ [التوبة 37].
ومما شذَّ عن الباب النَّسْءُ: بَدء السِّمَنِ في الدّوابِّ. قال أبو ذؤيب:
بها أبَلَتْ شهرَيْ ربيعٍ كِلَيهما *** فقَدْ مارَ فيها نَسؤُها واقترارُها([13])
والنَّسِيء: الحليب يُصبُّ عليه الماء. تقول منه: نَسَأْتُ، وهو النَّسْءُ أيضاً في شعر عروة:
سَقَوني النَّسْءَ ثم تكنَّفُوني *** عُداةُ الله من كَذِبٍ وزُورِ([14])
القاموس المحيط:
ي نَسِيَهُ نَسْياً ونسْياناً ونِسايَةً، بكسرهنَّ، ونَسْوَةً ضِدُّ حَفِظَه. وأنْساهُ إياهُ. والنِّسْيُ، بالكسر ويُفْتَحُ ما نُسِيَ، وما تُلْقِيهِ المرأةُ من خرَقِ اعْتِلالِها. والنَّسِيُّ، كَغَنِيٍّ مَن لا يُعَدُّ في القومِ، والكثيرُ النِّسْيانِ، كالنَّسْيانِ، بالفتح. ونَسِيَه نَسْياً ضَرَبَ نَسَاهُ. ونَسِيَ، كَرَضِيَ، نَسًى، فَهُوَ أَنْسَى وهي نَسْياءُ شَكا نَساه. والأَنْسَى عِرْقٌ في السَّاقِ السُّفْلَى.
تاج العروس:
( ى نسيه ) كرضى وانما اطلقه عن الضبط لشهرته ينساه ( نسيانا ونسيانا ونسايه بكسرهن ونسوة ) بالفتح كذا مقتضى سياقه ووجد في نسخ المحكم بالكسر ايضا وكذا في التكملة بالكسر ايضا وانشد ابن خالويه في كتاب اللغات : فلست بصرام ولاذى ملالة * ولانسوة للعهد يا أم جعفر ( ضد حفظه ) وذكره وقال الجوهرى نسيت الشئ نسيانا ولا تقل نسيانا بالتحريك لان النسيان انما هو تثنية نسا العرق ( وانساه اياه ) انساء ثم ان تفسير النسيان بضد الحفظ والذكر هو الذى في الصحاح وغيره قال شيخنا وهو لا يخلو عن تأمل واكثر اهل اللغة فسروه بالترك وهو المشهور عندهم كما في المشارق وغيره وجعله في الاساس مجازا وقال الحافظ بن حجر هو من اطلاق الملزوم وارادة اللازم لانه من نسى الشئ تركه بلا عكس * قلت قال الراغب النسيان ترك الانسان ضبط ما استودع اما لضعف قلبه واما عن غفلة أو عن قصد حتى ينحذف عن القلب ذكره انتهى والنسيان عند الاطباء نقصان أو بطلان القوة الذكاء وقوله عز وجل ولقد عهدنا الى آدم من قبل فنسى معناه ايضا ترك لان الناسي لا يؤاخذ بنسيانه والاول أقيس وقوله تعالى سنقرئك فلا تنسى اخبار وضمان من الله تعالى ان يجعله بحيث انه لا ينسى ما يسمعه من الحق وكل نسيان من الانسان ذمه الله تعالى فهو ما كان اصله عن تعمد
منه لا يعذر فيه وما كان عن عذر لا يؤاخذ به ومنه الحديث رفع عن امتى الخطأ والنسيان فهو ما لم يكن سببه منه وقوله عز وجل فذوقوا بما نسيتم لقاء يومكم هذا انا نسيناكم هو ما كان سببه عن تعمد منهم وتركه على طريق الاستهانة وإذا نسب ذلك الى الله فهو تركه اياهم استهانة بهم ومجازاة لما تركوه وقوله تعالى لا تكونوا كالذين نسوا الله فانساهم انفسهم فيه تنبيه على ان الانسان بمعرفته لنفسه يعرف الله عز وجل فنسيانه لله هو من نسيانه نفسه وقوله تعالى واذكر ربك إذا نسيت حمله العامة على النسيان خلاف الحفظ والذكر وقال ابن عباس معناه إذا قلت شيأ ولم تقل ان شاء الله فقله إذا تذكرته قال الراغب وبهذا أجاز الاستثناء بعد مدة وقال عكرمة معناه ارتكبت ذنبا أي اذكر الله إذا اردت أو قصدت ارتكاب ذنب يكن ذلك كافاك وقال الفراء في قوله تعالى ما ننسخ من آية أو ننسها عامة القراء يجعلونه من النسيان والنسيان هنا على وجهين احدهما على الترك المعنى نتركها فلا ننسخها ومنه قوله أو ننسها على وجهين احدهما على الترك أو ننسها وقرئ ننسها وقرى ننساها قال وقول اهل اللغة في قوله أو ننسها على وجهين يكون من النسيان واحتجوا بقوله تعالى سنقرئك فلا تنسى
الا ما شاء الله فقد اعلم الله انه يشاء أن ينسى قال وهذا القول عندي غير جائز لان الله تعالى قد اخبر النبي صلى الله تعالى عليه وسلم في قوله ولئن شئنا لنذهبن بالذى أوحينا انه لا يشاء ان يذهب بما اوحى به الى النبي صلى الله تعالى عليه وسلم قال وقوله فلا تنسى أي فلست تترك الا ما شاء الله ان يترك قال ويجوز ان يكون الا ما شاء الله مما يلحق بالبشرية ثم يذكر بعد ليس انه على طريق السلب للنبى صلى الله تعالى عليه وسلم شيأ اوتيه من الحكمة قال وقيل في قوله تعالى أو ننسها قول آخر وهو خطأ ايضا أو نتركها وهذا انما يقال فيه نسيت إذا تركت ولا يقال انسيت تركت قال وانما معنى أو ننسها أي نامركم بتركها قال الازهرى ومما يقوى هذا ماروى عن ثعلب عن ابن الاعرابي انه أنشده : ان على عقبة أقضيتها * لست بناسيها ولا منسيها قال بناسيها بتاركها ولا منسيها ولا مؤخرها فوافق قول ابن الاعرابي قوله في الناسي انه التارك لا المنسى واختلفا في المنسى قال الازهرى وكان ابن الاعرابي ذهب في قوله ولا منسيها الى ترك الهمز من أنسأت الدين إذا أخرته على لغة من يخفف الهمزة هذا ما ذكره اهل اللغة في النسيان والانساء واما اطلاق المنسى على الله تعالى هل يجوز اولا فقد اختلف فيه اهل الكلام وغاية من احتج بعدم اطلاقه على الله تعالى انه خلاف الادب وليس هذا محل بسطه وانما اطلت الكلام في هذا المجال لانه جرى ذكر ذلك في مجلس أحد الامراء في زماننا فحصلت المشاغبة من الطرفين وألفوا في خصوص ذلك رسائل وجعلوها للتقرب الى الجاه وسائل والحق أحق ان يتبع وهو اعلم بالصواب ( والنسى بالكسر ويفتح ) وهذه عن كراع ( مانسى ) وقال الاخفش هو اغفل من شئ حقير ونسى وقال الزجاج هو الشئ المطروح لا يؤبه له قال الثنفرى : كان لها في الارض نسيا تقصه * على امها أوان تخاطبك تبلت وقال الراغب النسى اصله ما ينسى كالنفض لما ينفض وصار في التعارف اسما لما يقل الاعتداد به ومنه قوله تعالى حكاية عن مريم وكنت نسيا منسيا واعقبه بقوله منسيا لان النسى قد يقال لما يقل الاعتداد به وان لم ينس قال وقرئ نسيانا بالفتح وهو مصدر موضوع موضع المفعول ( و ) قال الفراء النسى بالكسر والفتح ( ما تلقيه المرأة من خرق اعتلاها ) مثل تر وتر قال لو اردت بالنسى مصدر النسيان لجاز أي في الاية وقال ثعلب قرئ بالوجهين فمن قرأ بالكسر فعنى خرق الحيض التى يرمى بها فتنسى ومن قرأ بالفتح فمعناه شيأ منسيا لا اعرف وفى حديث عائشة وددت انى كنت نسيا منسيا أي شيأ حقيرا مطرحا حالا لا يلتفت إليه ( والنسى كغنى من لا يعد في القوم ) لانه منسى ( و ) ايضا ( الكثير النسيان ) يكون فعيلا ايضا ( الكثير النسيان ) يكون فعيلا وفعولا وفعيل اكثر لانه لو كان فعولا لقيل نسوا أيضا ( كالنسيان بالفتح ) نقله الجوهرى ( ونسيه نيسيا ( ونسى كرصى نسى ) مقصور ( فهو ) نس على فعل هذا نص الجوهرى وفى المحكم هو ( أنسى و ) الانثى نساء وفى التهذيب ( هي نيساء ) وفى كتاب القالى عن ابى زيد هاج به النسا وقد نسى ينسى نسى ورجل انسى وامرأة نسياء ( شكا نساه والانسى عرق في الساق السفلى ) والعامة تقوله عرق الانثى * ومما يستدرك عليه نسيه نسيانا بالفتح ونسوة ونساوة بكسرهما ونساوة بالفتح الاخيرتان على المعاقبه نقلهما ابن سيده والنسى بالفتح والنساوة والنسوة بكسرهما حكاهن ابن برى عن ابن خالويه في كتاب اللغات ونساه تنسيه مثل انساه نقله الجوهرى ومنه الحديث وانما انسى لاسن أي لا ذكر لكم ما يلزم الناسي لشئ من عبادته وافعل ذلك فتقتد وابى وفى حديث آخر لا يقولن احدكم نسيت آية كيت وكيت بل هو نسى كره نسبه النسيان الى النفس لمعنيين احدهما ان الله عز وجل هو الذى انساه اياه لانه لم يكن باختياره ولو روى نسى بالتخفيف لكان معناه ترك من الخير وحرم وانساه امره بتركه والنسوة الترك للعمل وذكره المصنف في الذى تقدم والنسى كغنى الناسي قال ثعلب هو كعالم وعليم وشاهد وشهيد وسميع وحاكم وحكيم وقوله تعالى وما كان ربك بسيا أي لا ينسى شيأ
وتناساه ارى من نفسه انه نسيه نقله الجوهرى وأنشد لامرئ القيس : ومثلك بيضاء العوارض طفلة * لعوب تناسانى إذا قمت سربالى أي تنسينى عن ابى عبيدة وتناسيته نسيته وتقول العرب إذا ارتحلوا من المنزل تتبعوا انساءكم يريدون الاشياء الحقيرة التى ليست ببال عندهم مثل العصا والقدح والشطاط أي أي اعتبروها لئلا تنسوها في المنزل وهو جمع النسى لما سقط في منازل المرتحلين قال دكين الفقيمى : بالدار روحي كاللقى المطرس * كالنسى ملقى بالجهاد البسبس وفى الصحاح قال المبرد كل واو ومضمومة لك ان تهمزها الا واحدة فانهم اختلفوا فيها وهى قوله تعالى ولا تنسوا الفضل بينكم وما أشبهها
من واو الجمع واجاز بعضهم الهمز وهو قليل والاختيار ترك الهمز واصله تنسيوا فسكنت الياء واسقطت لاجتماع الساكنين فلما احتيج الى تحريك الواو وردت فيها ضمة الياء انتهى وقال ابن برى عند قول الجوهرى فسكنت الياء واسقطت صوابه فتحركت الياء وانفتح ما قبلها فانقلبت الفا ثم حذفت لالتقاء الساكنين ورجل نساء كشداد كثير النسيان وربما يقولون نسابة كعلامة وليس بمسموع وناساه مناساة ابعده عن ابن الاعرابي جاء به غير مهموز واصله الهمز والمنساة العصا وأنشد الجوهرى : إذا دببت على المنساة من هرم * فقد تباعد عنك اللهو والغزل قال واصله الهمز وقد ذكر وروى شمر أن ابن الاعرابي أنشده : سقوني النسى ثم تكنفونى * عداة الله من كذب وزور بغير همز وهو كل ما ينسى العقل قال وهو من اللبن حليب يصب عليه ماء قال شمر وقال غيره هو النسى كغنى بغير همز وأنشد : لا تشربن يوم ورود حازرا * ولا نسيا فتجى فاترا ونسى كعنى شكانساه هكذا مضبوط في نسخة القالى ونقله ابن القطاع ايضا وقد سموا منسيا ومينسيا والمنسى الذى يصر خلفين أو ثلاثة

### Türkçe

**نسي**
**نَسِيَ - يَنْسَى - نَسْي - نسِيٌّ - نَسِيَّاً - مَنْسيّ - مَنْسِيَّاً - أَنْسَى - يُنْسِي**
**نَسِيَ - يَنْسى** + bir varlık + bir şeyi veya bir bilgiyi: onu inkâr eder ve onu tanımaz; böylece onunla muamele etmez.
**نَسِيَ - يَنْسى** + bir varlık + bir bilgiyi (bir malumatı veya bir haberi): onu inkâr eder ve onu tanımaz; böylece onunla muamele etmez: bir şeyi tanımaya güç yetiremez ve yapamaz; böylece onun varlığını veya doğruluğunu inkâr eder; ve onun bilgisi kendisine kesin olarak geçmiş olduğunu kabul etmez: tanımadığı için, bellekten şimdiki bilince bir malumatı çağırma gücünü geçici olarak yitirir; dolayısıyla onu bellekten çekip çıkaramaz.
**نَسِيَ - يَنْسَى** + bir varlık + bir şeyi: onu inkâr eder ve onu tanımaz; böylece onu bırakır ve onunla muamele etmez: daha önemli bir işle meşgul oluş sebebiyle, yahut ihmal ve küçümseme sebebiyle, yahut sehven; onu tanıyamadığı için, veya onu beraberinde getirme gereğini tanıyamadığı için, şeyi yerinde arkasında bırakarak gelir.
**نَسْي - نَسْياً**: “**نَسِيَ - يَنْسَى**” fiilinin fiil adı; ve o da ondan mef‘ûl manasında: unutulmuş şey.
**نَسِيٌّ - نَسِيَّا**: “**نَسِيَ - يَنْسَى**”dan “**فعيل**” vezninde mübalağa ism-i fâil: “**يَنْسَى**”yı çokça yapan.
**مَنْسيّ - مَنْسِيَّاً**: “**نَسِيَ - يَنْسَى**”dan ism-i mef‘ûl: bellekten şimdiki bilince, neredeyse daimî bir şekilde çağrılmaya elverişli olmayan malumatlar.
**أََنْسَى - يًُنْسِي**: “**نَسِيَ - يَنْسَى**”dan “**أفعلَ**” vezninde: onu “**يَنْسَى**” kıldı: bellekten şimdiki bilince bir malumatı çağırma gücünü geçici olarak yitirmesini sağladı.

Ve lafız, “bir malumatı tanımama ve onun doğruluğunu kabul etmeme; ve bu, cehalet veya unutma veya heves veya amaç sebebiyledir” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**جَحَدَ - يَجْحَدُ**، **جَهِلَ - يَجْهَلُ**، **نَكِرَ - يَنْكَرُ**، **كَفَرَ - يَكْفُرُ**، **نَسِيَ - يَنْسَى**، **كَنَد - يَكْنُدُ**

**نَسِي - يَنْسى**
Allah unutmaz
﴿Ve biz ancak Rabbinin emriyle ineriz; önümüzde olan da, arkamızda olan da, bunun arasında olan da O’nundur; ve Rabbin unutkan değildir (64)﴾ Meryem ﴿Dedi: Onun bilgisi Rabbimin katındadır, bir kitapta; Rabbim şaşırmaz ve unutmaz (52)﴾ Tâhâ

Allah unutur
Bugün onları unuturuz; onların, bu günlerinin buluşmasını unuttukları gibi. ﴿Dinlerini eğlence ve oyun edinenleri ve dünya hayatının aldattığı kimseleri; bugün onları unuturuz, onların bu günlerinin buluşmasını unuttukları gibi; ve âyetlerimizi inkâr eder olmazlardı (51)﴾ A‘râf ﴿Ve denildi: Bugün sizi unuturuz; sizin, bu gününüzün buluşmasını unuttuğunuz gibi; ve barınağınız ateştir; ve sizin için yardımcılar yoktur (34)﴾ Câsiye
﴿Öyleyse tadın; bu gününüzün buluşmasını unuttuğunuzdan dolayı; şüphesiz biz sizi unuttuk; ve yaptıklarınız sebebiyle ebedî azabı tadın (14)﴾ Secde
﴿Münafık erkekler ve münafık kadınlar, birbirlerindendir; münkeri emrederler ve ma‘rûftan nehyederler ve ellerini sıkarlar; Allah’ı unuttular, O da onları unuttu; şüphesiz münafıklar, onlar fâsıklardır (67)﴾ Tevbe
﴿Dedi: İşte böyle; âyetlerimiz sana geldi de sen onları unuttun; ve işte bugün de unutulursun (126)﴾ Tâhâ

İnsanlar unutur
1- Allah’ı unutur
﴿Münafık erkekler ve münafık kadınlar, birbirlerindendir; münkeri emrederler ve ma‘rûftan nehyederler ve ellerini sıkarlar; Allah’ı unuttular, O da onları unuttu; şüphesiz münafıklar, onlar fâsıklardır (67)﴾ Tevbe ﴿Allah’ı unutanlar gibi olmayın; böylece O da onlara kendilerini unutturdu; işte onlar fâsıklardır (19)﴾ Haşr
﴿Münafık erkekler ve münafık kadınlar, birbirlerindendir; münkeri emrederler ve ma‘rûftan nehyederler ve ellerini sıkarlar; Allah’ı unuttular, O da onları unuttu; şüphesiz münafıklar, onlar fâsıklardır (67)﴾ Tevbe ﴿Dedi: İşte böyle; âyetlerimiz sana geldi de sen onları unuttun; ve işte bugün de unutulursun (126)﴾ Tâhâ

2 - kendisiyle hatırlatıldıkları şeyden bir payı
(Yahudiler) (Hristiyanlar) ﴿Misaklarını bozmaları sebebiyle onları lânetledik ve kalplerini katı kıldık; kelimeyi yerlerinden saptırırlar; ve kendisiyle hatırlatıldıkları şeyden bir payı unuttular; ve onlardan azı müstesna, onlardan bir hainliğe daima muttali olursun; öyleyse onları affet ve hoş gör; şüphesiz Allah muhsinleri sever (13)﴾ Mâide ﴿“Biz Hristiyanız” diyenlerden de misaklarını aldık; fakat kendisiyle hatırlatıldıkları şeyden bir payı unuttular; böylece kıyamet gününe kadar aralarına düşmanlık ve kin saldık; ve Allah, yapmakta olduklarını onlara haber verecektir (14)﴾ Mâide

3- kendisiyle hatırlatıldıkları şey
Önceki kavimler ﴿Kendisiyle hatırlatıldıkları şeyi unuttuklarında, onlara her şeyin kapılarını açtık; nihayet kendilerine verilenle sevindiklerinde, onları ansızın yakaladık; bir de baktın ki onlar ümitsizliğe düşmüşlerdir (44)﴾ En‘âm ﴿Kendisiyle hatırlatıldıkları şeyi unuttuklarında, kötülükten nehyedenleri kurtardık; ve zulmedenleri, fısk etmekte oldukları sebebiyle, şiddetli bir azapla yakaladık (165)﴾ A‘râf
﴿Sonra onlara böğürmesi olan bir buzağı cesedi çıkardı; dediler: Bu sizin ilâhınız ve Mûsâ’nın ilâhıdır; böylece unuttu (88)﴾ Tâhâ ﴿Andolsun, daha önce Âdem’e ahid verdik; fakat unuttu; ve onda bir azim bulmadık (115)﴾ Tâhâ

4- Allah’ın zikri (Kur’an)
Allah’ın zikri ﴿Böylece onları alay edindiniz; nihayet onlar size zikrimi unutturdular; ve siz onlara gülüyordunuz (110)﴾ Mü’minûn ﴿Dediler: Seni tenzih ederiz; senden başka veliler edinmemiz bize yaraşmazdı; fakat sen onları ve babalarını faydalandırdın; nihayet zikri unuttular; ve helâk olmuş bir kavim oldular (18)﴾ Furkân
Onun âyetleri ﴿Dedi: İşte böyle; âyetlerimiz sana geldi de sen onları unuttun; ve işte bugün de unutulursun (126)﴾ Tâhâ ﴿Onlar, onun te’vilinden başkasını mı bekliyorlar? Onun te’vili geldiği gün, onu daha önce unutanlar derler ki: Rabbimizin elçileri hak ile gelmişti; artık bizim için şefaatçiler var mı da bize şefaat etsinler; yahut geri döndürülür müyüz de yapmakta olduğumuzdan başka amel işleyelim? Kendilerini ziyana soktular; ve uydurmakta oldukları şey onlardan sapıp gitti (53)﴾ A‘râf
﴿Sana okutacağız; böylece unutmayacaksın (6)﴾ A‘lâ ﴿Ancak Allah dilerse; ve unuttuğun zaman Rabbini an; ve de ki: Umulur ki Rabbim beni, bundan daha yakın bir rüşde hidayet eder (24)﴾ Kehf

5 - bu günlerinin buluşması
﴿Dinlerini eğlence ve oyun edinenleri ve dünya hayatının aldattığı kimseleri; bugün onları unuturuz, onların bu günlerinin buluşmasını unuttukları gibi; ve âyetlerimizi inkâr eder olmazlardı (51)﴾ A‘râf ﴿Ve denildi: Bugün sizi unuturuz; sizin, bu gününüzün buluşmasını unuttuğunuz gibi; ve barınağınız ateştir; ve sizin için yardımcılar yoktur (34)﴾ Câsiye
﴿Öyleyse tadın; bu gününüzün buluşmasını unuttuğunuzdan dolayı; şüphesiz biz sizi unuttuk; ve yaptıklarınız sebebiyle ebedî azabı tadın (14)﴾ Secde ﴿Dedi: İşte böyle; âyetlerimiz sana geldi de sen onları unuttun; ve işte bugün de unutulursun (126)﴾ Tâhâ
﴿Ey Dâvûd, şüphesiz biz seni yeryüzünde halife kıldık; öyleyse insanlar arasında hak ile hükmet; ve hevâya uyma, yoksa seni Allah’ın yolundan saptırır; şüphesiz Allah’ın yolundan sapanlar için, hesap gününü unuttukları sebebiyle, şiddetli bir azap vardır (26)﴾ Sâd ﴿Öyleyse tadın; bu gününüzün buluşmasını unuttuğunuzdan dolayı; şüphesiz biz sizi unuttuk; ve yaptıklarınız sebebiyle ebedî azabı tadın (14)﴾ Secde

6 - Allah’a ortaklardan ortak koştukları şey
﴿Bilakis yalnız O’na dua edersiniz; dilerse, kendisine dua ettiğiniz şeyi giderir; ve ortak koşmakta olduğunuz şeyi unutursunuz (41)﴾ En‘âm ﴿İnsana bir zarar dokunduğunda Rabbine yönelerek dua eder; sonra kendisine O’ndan bir nimet verdiğinde, daha önce kendisine dua etmekte olduğu şeyi unutur; ve Allah’a denkler kılar ki O’nun yolundan saptırsın; de ki: Küfrünle azıcık faydalan; şüphesiz sen ateş ehlindensin (8)﴾ Zümer

7 - ellerinin öne sürdüğü şey - yaptıkları şey
﴿Allah onların hepsini dirilteceği gün, onlara yaptıklarını haber verir; Allah onu sayıp dökmüştür, onlar ise onu unuttular; ve Allah her şeye şahittir (6)﴾ Mücâdele ﴿Rabbinin âyetleriyle kendisine öğüt verilmişken onlardan yüz çeviren ve ellerinin öne sürdüğü şeyi unutan kimseden daha zalim kimdir? Şüphesiz biz onların kalpleri üzerine, onu anlamalarına engel örtüler; ve kulaklarında ağırlık kıldık; ve onları hidayete çağırsan, artık ebediyen hidayete ermezler (57)﴾ Kehf

8 - kendilerini unuturlar - kendinizi
﴿Siz insanlara iyiliği mi emrediyorsunuz da kendinizi unutuyorsunuz; hâlbuki kitabı okuyorsunuz; akletmez misiniz? (44)﴾ Bakara ﴿Allah’ı unutanlar gibi olmayın; böylece O da onlara kendilerini unutturdu; işte onlar fâsıklardır (19)﴾ Haşr

9 - hayattan şeyler

**نسيا حوتهما** ﴿“Derken ikisi, ikisinin birleştiği yere varınca, ikisi balıklarını unuttular; o da denizde bir yol tuttu, bir tünel gibi.”(61)﴾ **الكهف** ﴿“Dedi ki: Gördün mü, kayaya sığındığımız vakit; ben balığı unuttum; onu anmamı bana ancak şeytan unutturdu; ve o, denizde bir yol tuttu, şaşılacak (bir şey olarak).”(63)﴾ **الكهف**
**ونسي خلقه** ﴿“Ve bize bir misal vurdu ve yaratılışını unuttu; dedi ki: ‘Kemikleri kim diriltir, hâlbuki onlar çürümüş (iken)?’”(78)﴾ **يس**
10 - Allah’tan yükümlülüğün bazı işleri
**لا تؤاخذنا إن نسينا** **لا تؤاخذني بما نسيت** ﴿“Allah hiçbir nefsi ancak gücünün yettiğiyle yükümlü kılar; onun lehine kazandığı, aleyhine kazandığı vardır. Rabbimiz, eğer unuttuk yahut hata ettikse bizi sorumlu tutma. Rabbimiz, bizden öncekilere yüklediğin gibi üzerimize ağır bir yük yükleme. Rabbimiz, bize gücümüzün yetmediğini yükleme; bizi affet, bize mağfiret et, bize merhamet et; Sen bizim mevlamızsın; öyleyse kâfir kavme karşı bize yardım et.” **لبت**(286)﴾ **البقرة** ﴿“Dedi ki: Unuttuğum şey sebebiyle beni sorumlu tutma ve işimden bana bir zorluk yükleme.”(73)﴾ **الكهف**
 	﴿“Ancak Allah dilerse (öyle olur); ve unuttuğun vakit Rabbini an; ve de ki: Umulur ki Rabbim beni bundan daha yakın bir doğruluğa iletir.”(24)﴾ **الكهف**
**لا تنسى - لا تنسوا**
**ولا تنسوا الفضل بينكم** **تنس نصيبك من الدنيا** ﴿“Eğer onlara dokunmadan önce onları boşarsanız, hâlbuki onlar için bir farîza belirlemişseniz, belirlediğinizin yarısı (vardır); ancak onların bağışlaması yahut nikâh bağının elinde olanın bağışlaması müstesna; ve bağışlamanız takvaya daha yakındır; ve aranızdaki fazileti unutmayın; şüphesiz Allah yaptıklarınızı görendir.”(237)﴾ **البقرة** ﴿“Ve Allah’ın sana verdiği şeyde âhiret yurdunu ara; ve dünyadan nasibini unutma; ve Allah sana ihsan ettiği gibi sen de ihsan et; ve yerde fesat isteme; şüphesiz Allah bozguncuları sevmez.”(77)﴾ **القصص**
**القرآن** ﴿“Sana okutacağız; artık unutmayacaksın.”(6)﴾ **الأعلى**
**نسيا**
 ﴿“Ve biz ancak Rabbinin emriyle ineriz; önümüzde olan da, arkamızda olan da, bunun arasındakiler de O’nundur; ve Rabbin unutkan değildir.”(64)﴾ **مريم**
**نسيا**
 ﴿“Derken doğum sancısı onu hurma kütüğüne getirdi; dedi ki: Keşke bundan önce ölseydim ve unutulmuş bir şey olsaydım.”(23)﴾ **مريم**
**منسيا**
 ﴿“Derken doğum sancısı onu hurma kütüğüne getirdi; dedi ki: Keşke bundan önce ölseydim ve unutulmuş bir şey olsaydım.”(23)﴾ **مريم**
**أَنْسى - يًنْسي**
**الله ينسي**
**بض الآيات** **أنفسهم** ﴿“Biz bir âyeti nesheder yahut onu unutturursak, ondan daha hayırlısını yahut onun benzerini getiririz. Bilmedin mi ki Allah her şeye kadirdir?”(106)﴾ **البقرة** ﴿“Ve Allah’ı unutanlar gibi olmayın; böylece O da onlara kendilerini unutturdu; işte onlar fâsıklardır.”(19)﴾ **الحشر**
**ما يًنْسِى الإنسان :**
(1) Alay ve gülmeye dalıp meşgul olmak (2) şeytan ﴿“Derken onları alay edindiniz; nihayet size zikrimi unutturdular; ve siz onlara gülüyordunuz.”(110)﴾ **المؤمنون** ﴿“Şeytan onları istilâ etti de Allah’ın zikrini onlara unutturdu; işte onlar şeytanın hizbidir; dikkat edin, şüphesiz şeytanın hizbi, onlar ziyana uğrayanlardır.”(19)﴾ **المجادلة**
**الشيطان ينسي** 1- **ذكر الله** 2 - **ذكر ربه** ﴿“Şeytan onları istilâ etti de Allah’ın zikrini onlara unutturdu; işte onlar şeytanın hizbidir; dikkat edin, şüphesiz şeytanın hizbi, onlar ziyana uğrayanlardır.”(19)﴾ **المجادلة** ﴿“Ve o ikisinden kurtulacağını sandığı kimseye dedi ki: ‘Beni Rabbinin yanında an.’ Derken şeytan ona Rabbinin zikrini unutturdu; böylece zindanda birkaç yıl kaldı.”(42)﴾ **يوسف**
3 - **ذكر أوامر الله**   4 - **ذكر أمور هامة**	﴿“Âyetlerimiz hakkında dalıp gidenleri gördüğün vakit, onlardan yüz çevir; ta ki ondan başka bir söze dalsınlar; eğer şeytan sana unutturursa, hatırlamadan sonra zalimler kavmiyle oturma.”(68)﴾ **الأنعام** ﴿“Dedi ki: Gördün mü, kayaya sığındığımız vakit; ben balığı unuttum; onu anmamı bana ancak şeytan unutturdu; ve o, denizde bir yol tuttu, şaşılacak (bir şey olarak).”(63)﴾ **الكهف**
**مختار الصحاح**
● [**نسا**] **ن س ا**: **النُّسْوَةُ** kesre ve damme ile; ve **النِّسَاءُ** ve **النِّسْوَانُ**, “kadın”ın lafzından olmayan (başka bir lafızdan) “kadın”ın cem‘idir; ve **نِسوة**’nin küçültmesi **نُسَيَّةٌ**’dir; ve **نُسَيَّاتٌ** denir. Ve **النِسْيانُ**, **النون**’un kesresi ve **السين**’in sükûnu ile, **الذُّكر** ve hıfzın zıddıdır. Ve **نَسْيَانُ** (bir adam), **النون**’un fethiyle, bir şeyi çok unutan (kimsedir). Ve gerçekten o, şeyi kesre ile **نَسِيَ**; **نِسْيَانا** (olarak unuttu). Ve Allah ona şeyi **أَنْسَاهُ** (unutturdu). Ve **تَنَاسَاهُ**: kendisinden, onu unuttuğunu gösterdi. Ve **النِّسْيَانُ** ayrıca “terk”tir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**نسُوا الله فنسِيهم**﴾ ve dedi ki: ﴿**ولا تنسَوُا الفضل بينكم**﴾. Ve bazısı onda hemzeyi câiz gördü. **المُبرد** dedi: tercih hemzeyi terk etmektir. **الأصمعي** dedi: **النَّسَا** fetha ile, kısaltılmış (maksûr) bir damardır; “**عرقُ النَّسَا**” deme. Ve **بن السكيت** dedi: o, **عِرق النَّسا**’dır. Ve **النَّسِيُ**, **النون**’un fethiyle ve kesresiyle, kadının, kendisine bir rahatsızlık arız olduğunda bez parçalarından attığı şeydir. Ve onunla (iki okuyuşla) Allah Teâlâ’nın sözü okunmuştur: ﴿**وكُنت نسيا مَنْسِيا**﴾. Ve **النِّسْيُ**, unutulan ve göçenlerin konak yerlerinde değersiz eşyalarından düşen şeydir; derler ki: “**تتبعوا أَنْساءَكم**” (unutulacak şeylerinizi takip edin). Ve **المِنْسَاةُ** değnektir; aslı hemzedir; ve hemzeli maddede zikredilmiştir.
**الراغب**
**نسى**
- **النسيان**: insanın, kendisine emanet edilen şeyi ضبط etmeyi terk etmesidir; ya kalbinin zayıflığından; ya gafletten; ya da kasıttan, ta ki kalpten onun zikri silininceye kadar. Denir: “Onu **نسيته نسيانا** (unuttum).” Allah Teâlâ dedi ki: }**ولقد عهدنا إلى آدم من قبل فنسي ولم نجد له عزما**﴿[**طه/115**]،﴾**فذوقوا بما نسيتم**﴿[**السجدة/14**]،﴾**فإني نسيت الحوت وما أنسانيه إلا الشيطان**﴿[**الكهف/63**]،﴾**لا تؤاخذني بما نسيت**﴿[**الكهف/73**]،﴾**فنسوا حظا مما ذكروا به**﴿[**المائدة/14**]،﴾**ثم إذا خوله نعمة منه نسي ما كان يدعو إليه من قبل**﴿[**الزمر/8**]،﴾**سنقرئك فلا تنسى**﴿[**الأعلى/6**] Allah Teâlâ’dan bir haber ve bir teminattır ki, onu, hakkı işittiği şeyi unutmayacak bir hâle getirir. Ve insandan her unutma ki Allah Teâlâ onu onunla zemmetmiştir, o, aslı kasıttan olan şeydir. Ve kendisinde özür bulunan şey ise, Peygamber’den -Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun- rivayet olunduğu gibi: (**رفع عن أمتي الخطأ والنسيان**) (hadis; madde (**خطأ**)’da geçti) işte o, sebebi ondan olmayan şeydir. Ve Allah Teâlâ’nın sözü:﴾**فذوقوا بما نسيتم لقاء يومكم هذا إنا نسيناكم**﴿[**السجدة/14**] o, sebebi onlardan kasıtla olan şeydir; ve onu, aşağılamanın yolu üzere terk etmektir. Ve bu Allah’a nispet edildiği vakit, o, onları aşağılayarak terk etmesidir; ve onların terk ettiklerine karşılık cezalandırmadır. Allah Teâlâ dedi ki:﴾**فاليوم ننساهم كما نسوا لقاء يومهم هذا**﴿[**الأعراف/51**]،﴾**نسوا الله فنسيهم**﴿[**التوبة/67**] ve sözü:﴾**ولا تكونوا كالذين نسوا الله فأنساهم أنفسهم**﴿[**الحشر/19**] insanın, kendisini bilmesiyle Allah’ı bildiğine bir tenbihtir; böylece onun Allah’ı unutması, onun kendisini unutmasındandır. Ve Allah Teâlâ’nın sözü:﴾**واذكر ربك إذا نسيت**{ [**الكهف/24**]. **ابن عباس** dedi: bir şey söylediğin vakit ve “inşâallah” demediğin vakit, onu hatırladığın vakit söyle ( **القرطبي** tefsirinde dedi: **ابن عباس**’tan nakledildi: eğer istisnayı unutur sonra hatırlar—bir yıl sonra bile olsa—yemin etmiş ise hanis olmaz. **تفسير القرطبي 9/386** ), ve bununla istisnayı bir müddet sonra câiz gördü. **عكرمة** (**عكرمة**: **ابن عباس**’ın mevlası) dedi: (**نسيت**)’in manası: bir günah işledim; ve manası: bir günah işlemeyi istediğin ve kastettiğin vakit Allah’ı an; bu, sana engel olur. Böylece **النسي**’nin aslı, unutulan şeydir; tıpkı **النقض**’un, bozulan şey için olması gibi. Ve örfte, itibarın az olduğu şeye isim oldu. Ve bundan, Arapların sözün: “**احفظوا أنساءكم**” ( **ابن منظور** dedi: Araplar, bir menzilden göçtükleri vakit derler: “**انظروا أنساءكم**”; değersiz şeyleri kastederler ki, onların yanında hatırda değildir; değnek, kadeh ve **الشظاظ** gibi. Yani: onları dikkate alın ki menzilde unutmayasınız. **اللسان (نسا)** ). Yani: unutulması âdet olan şey. Şair dedi ki:
- 438 - “Sanki onun, yerde, izini sürdüğü bir unutulmuş şey vardır *” (yarım mısra **الشنفرى**’yadır; ve onun ikinci yarısı:
“Annesinin üzerine; ve eğer seninle konuşursa, (sözünü) keser”
ve o, **المفضليات** s. 109’da, ve **اللسان**: **نسأ**’da, ve **العباب**: **نسأ**’dadır)

Ve O’nun (yüce) sözü: }**نسيا منسيا**﴿[Meryem/23], yani: az itibar edilen **النسي**’nin gidişatı üzere (sayılır) — unutulmamış olsa bile; ve bunun için onu şu sözüyle peşinden getirdi: (**منسيا**); çünkü **النسي** bazen, unutulmamış olsa bile, itibarın az olduğu şey için söylenir. Ve﴾**نسيا**﴿diye okunmuştur (ki bu, Hafs ve Hamza kıraatidir. el-İthâf s. 298); ve o, mef‘ûlün yerine konulmuş bir masdardır. Şu gibi: **عصى** **عصيا** ve **عصيانا**. Ve O’nun (yüce) sözü:﴾**ما ننسخ من آية أو ننسها**﴿[Bakara/106]; onun unutturulması, ilâhî bir kuvvetle onun zikrinin kalplerden silinmesidir. Ve **النساء** ve **النسوان** ve **النسوة**, lafzından olmaksızın **المرأة**’nın cem‘idir; **القوم**’un **المرء**’ün cem‘inde olduğu gibi. (Yüce) dedi:﴾**لا يسخر قوم من قوم**﴿’dan şu sözüne kadar:﴾**ولا نساء من نساء**﴿[Hucurât/11] (âyet:﴾يا أيها الذين آمنوا لا يسخر قوم من قوم عسى أن يكونوا خيرا منهم، ولا نساء من نساء عسى أن يكون خيرا منهن... ﴿),﴾**نساؤكم حرث لكم**﴿[Bakara/223],﴾**يا نساء النبي**﴿[Ahzâb/32],﴾**وقال نسوة في المدينة**﴿[Yûsuf/30],﴾**ما بال النسوة اللآتي قطعن أيديهن**{ [Yûsuf/50]. Ve **النسا**: bir damardır; tesniyesi: **نسيان**; cem‘i: **أنساء**.

**ملخص اللسان**
1. **النِّسْوةُ** ve **النُّسْوة**; kesre ve damme ile; ve **النِّساء** ve **النِّسْوانُ** ve **النُّسْوان**: lafzından olmaksızın **المرأَة**’nın cem‘idir.
2. Ve **النساء**, çok olduklarında **نسوة**’nin cem‘idir.
3. Ve **النِّسا**: kalçadan topuğa kadar (uzanan) bir damardır; **عِرْقُ النَّسا** denilmez. Ve **نَسَيْتُه أَْنْسِيه نَسْياً**; o hâlde o **مَنْسِيٌّ**’dir: onun **نَساه**’ını vurdum. Ve **نَسِيَ الرجلُ يَنْسى نَساً**: **نَساه**’ından şikâyet ettiğinde; o hâlde o, **فَعِل** vezninde **نَسٍ**’dir, **نَساه**’ından şikâyet ettiğinde; o hâlde o **أَنْسى**’dır. Dişi ise **نَسْآه** ve **نَسْياء** (denir), **عِرْق النَّسا**’dan şikâyet ettiklerinde.
4. Ve **النِّسيْان**: **الذِّكر** ve **الحِفظ**’ın zıddıdır. **نَسِيَه نِسْياً** ve **نِسْياناً** ve **نِسْوةً** ve **نِساوةً** ve **نَساوة**; ve **تَناساه**; ve **أَنْساه إِياه**. Ve **رجل نَسْيانُ**: şey için çok **النِّسْيان**lı (olan). Ve **النَّسْيُ**: hatırlanmayan, zikredilmeyen **الشيء المَنْسِيُّ**. Ve **النِّسْيُ** ve **النَّسْيُ** ve **النَّسِيُّ**: çok **النَّسْيان**lı (olan).
5. Ve **النِّسيانُ**: **الترك**tur. Ve O’nun (azze ve celle) sözü: **ما نَنْسخ مِن آية أَو نُنْسها**; yani: onu terk etmenizi size emrederiz. Ve O’nun (azze ve celle) sözü: **نَسُوا اللهَ فنَسِيَهم**; Allah (azze ve celle) unutmaz; ancak mânâsı: Allah’ı terk ettiler, O da onları terk etti. **النِّسْيان** bir tür **الترك** olunca, onu onun yerine koydu. Ve O’nun (azze ve celle) sözü: **ولقد عَهِدْنا إلى آدمَ من قَبْلُ فَنَسِيَ**; mânâsı yine: terk etti; çünkü **النَّاسِي** kendi **نِسْيان**ı sebebiyle muaheze edilmez. Denilir: **أَنْسَيْته** yani: onu terk etmeyi emrettim. Ve **نَسِيتُه**: onu terk ettim. Ve (O’nun sözü:) **فلا تَنْسَى**; yani: Allah’ın terk etmeni dilediği şey dışında sen terk etmezsin. Ancak **أَو نُنْسِها**’nın mânâsı: **أَو نُتْرِكْها**; yani: onu terk etmenizi size emrederiz. Ve **النَّسْوةُ**: iş için **التَّرْك**tir.
6. Ve **النِّسْيُ** ayrıca: unutulan ve göç edenlerin konak yerlerinde, eşyalarının düşük (kıymetsiz) kısmından düşen şeydir.
7. Arapların كلامında **النِّسْي**: atılmış, kendisine aldırış edilmeyen şeydir;

**لسان العرب**

● - **نسا**: **النِّسْوةُ** ve **النُّسْوة**; kesre ve damme ile; ve **النِّساء** ve **النِّسْوانُ** ve **النُّسْوان**: **المرأَة**’nin, onun lafzından olmaksızın çoğuludur; nitekim **خلِفةٌ** ve **مَخاضٌ** denildiği gibi; ve **وذلك** ve **أُولئك** ve **النِّسُونَ**.
(* “**والنسون**” sözü: asılda ve **المحكم**’de de böyle ضبط edilmiştir; ve elimizdeki **القاموس** nüshasında kesre sonra sükûn sonra fetha ile ضبط edilmiştir.)
İbn Sîde dedi: **النساء**; **نسوة**’nin, çok olduklarında çoğuludur; bundan dolayı Sîbeveyh **نساء**’ya izâfede **نِسْوِيّ** dedi; onu tekiline döndürdü. **نِسْوةٍ**’nin tasğîri **نُسَيَّةٌ**’dir; ve **نُسَيَّاتٌ** denilir; o, çoğulun tasğîridir.

Ve **النِّسا**: kalçadan topuğa bir damardır; onun elif’i, tesniyesinde **نَسَوانِ** demelerinden dolayı vâvdan dönmüştür; ve yine yâ’dan dönmüş olarak zikredilmiştir, **نَسَيانِ** demelerinden dolayı. Sa‘leb inşâd etti:
ذِي مَحْزِمٍ نَهْدٍ وطَرْفٍ شاخِصِ،
وعَصَبٍ عَنْ نَسَوَيْه قالِصِ

El-Asma‘î: **النَّسا**; fetha ile, kısaltılmıştır; **العَصا** vezninde; kalçadan çıkan bir damardır; uylukların içinden geçer, sonra **العُرْقوب** ile geçer, nihayet **الحافر**’e ulaşır. Binek hayvanı semirdiğinde uylukları iki büyük et parçası olarak yarılır; **النَّسا** ikisinin arasında akar ve belirginleşir. Hayvan zayıfladığında uyluklar çalkalanır, iki **الرَّبَلَتان** dalgalanır ve **النَّسا** gizlenir. Ancak **مُنْشَقُ النَّسا** denilir; bununla **النَّسا**’nın yeri kastedilir. Sa‘d hadîsinde: “Bedir günü Süheyl b. Amr’a attım da **نَساه**’ını kestim.” En fasîh olan, ona **النَّسا** denilmesidir; **عِرْقُ النَّسا** değil.

İbn Sîde: **النسا** kalçadan topuğa kadardır; **عِرْقُ النَّسا** denilmez. Sa‘leb bunda yanılmış, onu izâfe etmiştir. Çoğulu **أَنْساء**’dır. Ebû Züeyb dedi:
مُتَفَلِّقٌ أَنْساؤها عن قانِئٍ
كالقُرْطِ صاوٍ ، غُبْرُه لا يُرْضَعُ

Ancak “**مُتفلق أَنساؤها**” dedi; **النَّسا** yarılmaz, ancak onun yeri yarılır. Semirdiğinde, et ayrılıp **النَّسا** göründüğü için, “uylukları **النَّسا** yerinden yarılır”ı kastetti. **صاوٍ**: kuru. Yani meme **القُرْط** gibidir; onu kadının küpesine benzetti; “orada emilmeyen bir süt kalıntısı vardır”ı kastetmedi; ancak “orada **غُبْر** yoktur da onunla yol bulunur”u kastetti.
(* “لا غُبر هنالك إلخ” sözü: asılda böyledir; uygun olan “فيُرضَع”ın “فيُهْتَدى به” yerine olmasıdır.)
İbn Berrî dedi: “**عن قانئ**” sözü, yani küçük oluşunda **القُرْط** gibi kırmızı bir meme hakkındadır. “**غُبْره لا يُرْضَع**” sözü: yani onun **غُبْر**’ü yoktur da emilir. Dedi: Bunun benzeri şu sözdür:
على لاحِبٍ لا يُهْتَدى لِمَنارِه
Yani orada bir **مَنار** yoktur da onunla yol bulunur. Bunun benzeri, Allah Teâlâ’nın sözü: **لا يَسْأَلون الناس إلحافاً**; yani onların bir sorması yoktur da ondan **الإلحاف** olur. “O, **شَديد النَّسا**dır” dediklerinde, bununla ancak **النَِّسا**’nın kendisi kastedilir.

Ve **نَسَيْتُه أَْنْسِيه نَسْياً فهو مَنْسِيٌّ**: onun **نَساه**’ını vurdum. Ve **نَسِيَ الرجلُ يَنْسى نَساً**: **نَساه**’ından şikâyet ettiğinde; o hâlde o, **فَعِل** üzere **نَسٍ**’dir, **نَساه**’ından şikâyet ettiğinde. **المحكم**’de: o hâlde o **أَنْسى**’dır; dişisi **نَسْآه**. **التهذيب**’de **نَسْياء**: **عِرْق النَّسا**’dan şikâyet ettiklerinde. İbnü’s-Sikkît dedi: o, **عِرْقُ النَّسا**’dır. El-Asma‘î dedi: **عِرق النَّسا** denilmez; Araplar **عِرْق النسا** demezler; nitekim **عِرْقُ الأَكْحَل** de demedikleri gibi, **عِرْق الأَبْجَل** de değil; ancak o **النَّسا**’dır ve **الأَكْحَلُ** ve **الأَبْجَل**. İmru’ül-Kays’tan iki beyit inşâd etti. El-Kisâî ve başkaları rivayet etti: o, **عرق النسا**dır. Ebû’l-Abbâs **الفصيح**’te rivayet etti: Ebû Ubeyd: **نَساه**’ından şikâyet edene **نَسٍ** denilir. İbnü’s-Sikkît dedi: bu damar için o **النِّسا**’dır. Lebîd dedi:
مِنْ نَسا النَّاشِط ، إذْ ثَوَّرْتَه ،
أَو رَئِيس الأَخْدَرِيّاتِ الأُوَلْ

İbn Berrî dedi: Tefsirde İbn Abbâs ve başkalarından geldi: İsrailoğullarına bütün yiyecek helâl idi; ancak İsrail’in kendi nefsine haram kıldığı hariç. Dediler: İsrail deve etlerini haram kıldı; çünkü onda **عِرْق النَّسا** vardı. Eğer onun işitilmiş olduğu sabit olursa, onların **عِرْق النسا** sözünü inkâr etmeye bir yol yoktur. Dedi: Bu, adlandırılanın kendi ismine izâfesi babındandır; **حَبْل الوَرِيد** ve benzeri gibi. Ondan, el-Kumeyt’in sözü:
إلَيْكم، ذَوي آلِ النَّبيِّ ، تَطَلَّعَتْ
نَوازعُ ، من قَلْبي ، ظِماءٌ وأَلْبُبُ
Yani: ey bu ismin sahipleri, size. Dedi: Şey, iki lafız farklı olduğunda, kendisine izâfe edilebilir; **حَبْل الوَريد** ve **حَبِّ الحَصيد** ve **ثابِتِ قُطْنةَ** ve **سعيدِ كُرْزٍ** gibi. Bunun benzeri: “**فقلتُ انْجُوَا عنها نجا الجِلْدِ**”; ve **النَّجا**: o, yüzülmüş deridir. Ve başkasının sözü:
تُفاوِضُ مَنْ أَطوي طَوَى الكَشْحِ دونه

Ve Furve b. Museyk dedi:
لَمَّا رَأَيْتُ مُلُوكَ كِنْدةَ أَعْرَضَتْ
كالرِّجْلِ ، خانَ الرَِّجْلَ عِرْقُ نَسائها

Dedi: Onların **عِرْق النَّساء** sözünü güçlendiren şeylerdendir, Himyân’ın sözü:
كأَنَّما يَيْجَع عِرْقا أَبْيَضِه
Ve **الأَبْيَضُ**: o, damardır.

Ve **النِّسيْان**; nûn’un kesresiyle: **الذِّكر** ve **الحِفظ**’ın zıddıdır. **نَسِيَه**: **نِسْياً** ve **نِسْياناً** ve **نِسْوةً** ve **نِساوةً** ve **نَساوة**; son ikisi, nöbetleşme üzerinedir. İbn Berrî, İbn Hâlaveyh’ten **كتاب اللغات**’ta nakletti: “**نَسِيت** şeyi **نِسْياناً** ve **نَسْياً** ve **نِسْياً** ve **نِساوةً** ve **نِسْوةً**.” Ve inşâd etti:
فلَسْت بصَرَّامٍ ولا ذِي مَلالةٍ،
ولا نِسْوةٍ للعَهْدِ ، يا أُمَّ جَعْفَرِ

Ve **تَناساه**; ve **أَنْساه إِياه**.

Ve O’nun عز وجل sözü: **نَسُوا اللهَ فنَسِيَهم**; Sa‘leb dedi: Allah عز وجل unutmaz; ancak manası: Allah’ı terk ettiler de O da onları terk etti. **النِّسْيان** terkten bir tür olunca, onu onun yerine koydu. **التهذيب**’de: yani Allah’ın emrini terk ettiler de O da onları rahmetinden terk etti.

Ve O’nun تعالى sözü: **فنَسِيتَها وكذلك اليومَ تُنْسَى**; yani onu terk ettin; işte böylece ateşte terk edilir.

Ve **رجل نَسْيانُ**; nûn’un fethasıyla: şey için **النِّسْيان**ı çok olan.

Ve O’nun عز وجل sözü: **ولقد عَهِدْنا إلى آدمَ من قَبْلُ فَنَسِيَ**; manası yine: terk etti; çünkü unutan, unutmasıyla muaheze edilmez; birincisi daha kıyasîdir.
(* “والاول أقيس” sözü: asılda burada böyledir; ne birinci ne ikinci var; o, **المحكم**’ün ibaresinde, az sonra gelecek sözden sonra; ve **النسي** ve son **النسي** Kırâ‘dan; birinci, kesre ile olan **النسي**’dir.)

Ve **النِّسيانُ**: terk etmektir.

Ve O’nun عز وجل sözü: **ما نَنْسخ مِن آية أَو نُنْسها**; yani onu terk etmenizi size emrederiz. Denilir: **أَنْسَيْته** yani onu terk etmeyi emrettim. Ve **نَسِيتُه**: onu terk ettim.

El-Ferrâ dedi: Kurrânın çoğu, “**أَو نَنْساها**” sözünü **النِّسيان**dan kılar. Buradaki **النَّسْيانُ** iki vecih üzeredir: birincisi terk üzerinedir: onu terk ederiz de onu neshetmeyiz; nitekim O عز وجل dedi: **نَسُوا اللهَ فنَسِيَهم**; yani O’nu terk ettiler de O da onları terk etti. Ve O تعالى dedi: **ولا تَنْسَوُا الفَضْلَ بينكم**. İkinci vecih, unutulan **النِّسيان**dandır; nitekim O تعالى dedi: **واذْكُرْ رَبَّك إذا نَسِيتَ**.

Ez-Zeccâc dedi: **أَو نُنْسِها** diye okundu; ve **نْنَسِّها** diye okundu; ve **نَنْسَأْها** diye okundu. Dedi: Dil ehlinin “**أَو نُنْسِها**” hakkında sözü iki sözdür: Bazıları dedi ki: **أَو نُنْسِها** **النِّسْيان**dandır. Ve buna delilimiz, O تعالى’nın sözü: **سَنُقْرِئك فلا تَنْسَى إلا ما شاء الله**; Allah, unutmayı dilediğini haber vermiştir. Ebû İshâk dedi: Bu söz, benim yanımda câiz değildir; çünkü Allah تعالى Peygamber’e haber vermiştir,

صلى الله عليه وسلم, şu sözü hakkında: “Ve eğer dileseydik, elbette vahyettiğimiz şeyi götürürdük”; (mânâsı) şudur: O, Peygamber’e, صلى الله عليه وسلم, vahyettiği şeyi götürmeyi dilemez. Dedi: Ve “Artık unutmazsın” sözü; yani: Allah’ın bırakmanı dilediği şey dışında sen bırakmazsın. Dedi: Şu da câizdir: “Allah’ın dilediği şey dışında” (ifadesi), beşeriyete ilişen şeylerden olup sonra tekrar hatırlaman (kastedilmiş) olsun; Peygamber’den, صلى الله عليه وسلم, kendisine verilmiş hikmetten bir şeyi (tamamen) çekip alma yolu üzere değildir. Dedi: “Veya onu unuttururuz” sözü hakkında başka bir söz de söylenmiştir; o da hatadır: “Veya onu bırakırız”; hâlbuki bunda ancak **نَسِيت** denir, “bıraktın” (mânâsında); “bıraktın” için **أُنْسِيت** denmez. Dedi: **أَو نُنْسِها**’nın mânâsı ancak “veya onu terk ederiz”, yani “onu terk etmenizi size emrederiz”dir. Ebû Mansûr dedi: Bunu kuvvetlendiren şeylerden biri, Sa‘leb’in İbnü’l-A‘râbî’den rivayet ettiğidir: Ona şu beyti okuttuğunu söyledi:
“Şüphesiz benim üzerimde bir yokuş vardır, onu öderim;
Onu ne terk ederim ne de geciktiririm.”
Dedi: “Onu terk ederim” mânâsında **بناسِيها**; “ne de onu unuttururum” (yani geciktirmem) mânâsında **ولا مُنْسِيها** ve “ne de onu tehir ederim”. Böylece İbnü’l-A‘râbî’nin sözü, **النَّاسِي**’nin “terk eden” olduğu, **المُنْسِي** olmadığı hususunda onun sözüne uygun düştü; **المُنْسِي** hakkında ise ayrıldılar. Ebû Mansûr dedi: Sanki İbnü’l-A‘râbî, “ne de onu **مُنسِيها**” sözünde, “borcu geciktirdiğinde” **أَنسأْتُ الدَّبن**’deki hemzeyi terk etmeye gitmiştir; hemzeyi hafifletenin lügatine göre.

**النَّسْوةُ**: amel için terk etme. Aziz ve celîl olanın sözü: **نَسُوا الله فأَنْساهم أَنْفُسهم**; dedi: Mânâsı ancak şudur: Kendileri için amel etmeyi onlara unutturdu. Aziz ve celîl olanın sözü: **وتَنْسَوْنَ ما تُشْر كون**; Zeccâc dedi: Burada **تَنْسَون** iki vecih üzeredir: **تَنْسَوْن** “terk edersiniz” olması câizdir; mânânın, “onlara dua etmeyi terk edişinizde, onları unutmuş kimse menzilesinde olmanız” olması da câizdir. Yine Yüce Allah’ın sözü: **فاليوم نَنْساهم كما نَسُوا لِقاء يومهم هذا**; yani: Bu günlerinin buluşmasına amel etmeyi terk ettikleri gibi, azapları içinde onları rahmetten terk ederiz. Yine Yüce Allah’ın sözü: **فلما نَسُوا ما ذُكِّروا به**; mânâsının “terk ettiler” olması câizdir; kabulü terk edişlerinde, “unutmuş” kimse menzilesinde olmaları da câizdir.

Leys: Falan, hatırlamakta olduğu bir şeyi **نَسِيَ** (unuttu); ve o, çok unutmanın çok olanıdır: **لَنَسِيُّ**. **النَّسْيُ**: hatırlanmayan, zikredilmeyen unutulmuş şey: **الشيء المَنْسِيُّ**. **النِّسْيُ** ve **النَّسْيُ**; sonuncusu Kurâ‘dan. Âdem, **بِنسْيانِه** sebebiyle muaheze edildi de cennetten indi. Hadiste geldi: “Âdem’den kıyamet kopuncaya kadar onların hilm ve hazmleri tartılsa, Âdem’in hilm ve hazmine vefa etmezdi.” Allah onun hakkında dedi: **فنَسِيَ ولم نَجِدْ له عزماً**. **النِّسْيُ**: **المَنْسِيُّ**. Aziz ve celîl olanın, Meryem’den hikâye olarak sözü: **وكنتُ نِسْياً مَنْسِيًّا**; Sa‘leb onu tefsir etti ve dedi: **النِّسْيُ** hayız bezleridir; atılır da unutulur. Ve “**نِسْياً**” ve “**نَسْياً**” diye, kesre ve fetha ile okunmuştur. Kesre ile okuyan için mânâ: atılmış bir hayız (bezi); **نَسْياً** okuyan için mânâ: tanınmayan, unutulmuş bir şey: “**شيئاً مَنسِيًّا لا أُعْرَفُ**”. Dukayn el-Fukaymî dedi:
“Evde bir ıssızlık var, yığılmış buluntu gibi;
Sert düz yerde atılmış **النَّسْي** gibi.”
**الجَهاد** fetha ile: sert toprak.

**النِّسْيُ** ayrıca: unutulan ve göçenlerin konaklarında, eşyalarının döküntüsünden düşen şey. Âişe’nin, رضي الله عنها, hadisinde: “Keşke ben **نِسْياً مَنْسِيّاً** olsaydım”; yani: değersiz, atılmış, kendisine iltifat edilmeyen bir şey. Hayızlı kadının bezine **نِسّيٌ** denir; cem‘i **أَنْساء**. Araplar bir menzilden göçtüklerinde derler ki: “**انظروا أَنساءَكم**”; bununla, değersiz olup zihinlerinde bulunmayan şeyleri kastederler; değnek, kadeh ve **الشِّظاظ** gibi; yani: onları gözetin ki menzilde unutmayasınız. Ahfeş dedi: **النِّسْيُ** değersiz bir şeyden gaflet edilen ve unutulan şeydir. Zeccâc dedi: Arapların كلامında **النِّسْي** önem verilmeyen, atılmış şeydir. Şenferâ dedi:
“Sanki onun yerde, annesine izini sürdüğü bir **نِسْياً** vardır;
Ve eğer seninle konuşursa, susar.”
İbn Berrî dedi: **بَلَتَ** fetha ile, “kesti” demektir; **بَلِتَ** kesre ile, “sakinleşti” demektir. Ferrâ dedi: **النِّسْي** ve **النَّسْيُ**, kadının rahatsızlığından attığı bezler hususunda iki lügattir; **وِتْرٍ** ve **وَوَتْرٍ** gibi. Dedi: Eğer **النِّسْي** ile **النِّسْيان**’ın masdarını murad etseydin doğru olurdu; Araplar “Onu **نِسْياناً** ve **نِسْياً** unuttum” derler; hareke ile **نَسَياناً** demezler; çünkü **النَّسيَان** ancak **نَسَا العِرْقِ**’ın tesniyesidir. Allah onu bana unutturdu: **أَنْسانِيه اللهُ** ve **نَسَّانِيه تَنْسِيةً**; (ikisi) aynı mânâdadır. **تَناساه**: kendisinden, onu unuttuğunu gösterdi. İmruü’l-Kays’ın sözü:
“Senin gibi, yanakları beyaz bir çocuk,
Oyunbaz; ben kalktığımda gömleğimi bana unutturur.”
(İmruü’l-Kays divanında: **تنَسَّيني** yerine **تناساني**.)
Yani: “Bana unutturur”: **تُنْسِيني**; Ebû Ubeyd’den.

**النَّسِيُّ**: çok unutkan; **فَعِيلاً** ve **فَعُولاً** olur; **فَعِيلٌ** daha çoktur; çünkü eğer **فَعولاً** olsaydı **نَسُوّ** da denirdi. Sa‘leb dedi: **رجل ناسٍ ونَسِيٌّ**; senin “**حاكِمٌ** ve **حَكِيمٌ**, **عالِم** ve **عَليم**, **شاهد** ve **شهيد**, **سامع** ve **سميع**” demen gibi. Aziz tenzilde: **وما كان ربك نَسِيّاً**; yani: hiçbir şeyi unutmaz. Zeccâc dedi: Ve câizdir ki mânâsı, Allah daha iyi bilir, “Rabbin seni unutmadı ey Muhammed; vahiy senden gecikse de.” Rivayet olunur ki Peygamber’e, صلى الله عليه وسلم, Cebrâil, عليه السلام, vahiy ile gecikti; Cebrâil gelince (Peygamber) dedi: “Bizi ziyaret etmedin de seni özledik.” O da dedi: **ما نَتَنَزَّلُ إِلا بأَمْر رَبِّكَ**.

Hadiste: “Sizden biriniz ‘Şu ve şu âyeti unuttum’ demesin; bilakis ‘ona unutturuldu’ (**نُسِّيَ**) (desin).” Nisyânı nefse nisbet etmeyi iki mânâ için kerih gördü: Birincisi, Allah عز وجل onu ona unutturmuştur; çünkü bütün şeylerin takdir edicisidir. İkincisi, nisyânın aslı terk etmektir; ona “Kur’ânı terk ettim” yahut “onu unutmaya kastettim” demesi kerih görüldü; çünkü bu onun ihtiyarıyla olmamıştır. Denir: Allah onu unutturdu: **نَساه الله** ve **أَنْساه**. Eğer “**نُسِيَ**” (tahfif ile) rivayet edilseydi, mânâsı “hayırdan terk edildi ve mahrum bırakıldı” olurdu. Ebû Ubeyd rivayet etti: “Sizden birinizin ‘Şu ve şu âyeti unuttum’ demesi ne kötüdür; o unutmadı (**نَسِيَ**) fakat ona unutturuldu (**نُسِّيَ**).” Dedi: Bu lafız birinciden daha açıktır; ve onda, mânânın “terk” olduğu görüşünü seçti. Ondan hadistir: “Ben ancak unutturulurum ki sünnet koyayım: **إِنما أُنَسَّى لأَسُنَّ**”; yani: ibadetinden bir şeyi unutan kimseye lâzım olanı size hatırlatayım ve bunu yapayım da bana uyasınız.

Hadiste: “Onlar, Rahmân’ın ayağı altında **المَنْسَى**’da terk edilirler”; yani: ateşte unutulurlar. “Ayağın altında” bir استعارةdır; sanki dedi ki: Allah onları mahlûkata unutturur ki onlara kimse şefaat etmesin. Şair dedi:
“Geceler, bizden sonra onun sevgisini eskitti;
Zaman onun üzerinde yürüdü, o ise bağlanmış.”
Ve onun sözü, صلى الله عليه وسلم, fetih günü: “Câhiliye övünçlerinden her bir övünç, kıyamet gününe kadar iki ayağımın altındadır.”

**النَّسِيُّ**: kavimde sayılmayan kimsedir; çünkü o **مَنْسِيٌّ**dir. Cevherî, Yüce Allah’ın sözü hakkında: **ولا تَنسَوُا الفَضْل بينَكم**; dedi: Bazıları onda hemzeyi câiz gördü. Müberred dedi: Üstünde damme bulunan her vâvı hemzeleyebilirsin; ancak bir tanesi müstesna; onda ihtilaf ettiler; o da Yüce Allah’ın sözü: **ولا تنسوا الفضل بينكم**.

Ve onun benzerleri, cem‘ **واو**’sundandır; bazısı hemzeyi câiz gördü, o ise azdır; tercih hemzeyi terk etmektir. Dedi ki: Aslı **تَنْسَيُوا**’dur; böylece **ياء** sâkin kılındı ve iki sâkinin birleşmesi sebebiyle düşürüldü; **واو**’yu harekelemek ihtiyacı doğunca, onda **ياء**’nın dammesi iade edildi. İbn Berrî, Cevherî’nin “böylece **ياء** sâkin kılındı ve iki sâkinin birleşmesi sebebiyle düşürüldü” sözü yanında dedi ki: Onun doğrusu: **ياء** harekelendi ve ondan önceki fetha oldu; böylece **ألف**’e döndü; sonra iki sâkinin karşılaşması sebebiyle hazfedildi.

İbnü’l-A‘râbî: **ناساهُ**; onu uzaklaştırdığı zaman (böyledir); hemzesiz olarak geldi, aslı hemzedir.

Cevherî: **المِنْساةُ** asâdır; şair dedi ki:
إِذا دَبَبْتَ على المِنْساةِ من هرَمٍ،
فقَدْ تَباعَدَ عَنكَ اللَّهْوُ والغَزَلُ
Dedi ki: Aslı hemzedir; ve zikredilmiştir. Şemmer rivayet etti ki İbnü’l-A‘râbî ona şu beyti inşâd etti:
سَقَوْني النَّسْيَ، ثم تَكَنَّفُوني
عُداةَ الله من كَذِبٍ وزُورِ
Hemzesiz olarak; ve o, aklı **نَسَّى** eden her şeydir. Dedi ki: O, sütten (olan) bir sağım süttür; üzerine su dökülür. Şemmer dedi ki: Başkası dedi: O **النَّسِيُّ**’dir; hemzesiz olarak **نون**’u nasb etti; ve şu beyti inşâd etti:
لا تَشْرَبَنْ يومَ وُرُودٍ حازِرا
ولا نَسِيّاً، فتجيء فاتِرا

İbnü’l-A‘râbî: **النَّسْوةُ** sütten bir yudumdur.

مقاييس اللغة:
(**نسي**) **النون** ve **السين** ve **الياء** iki sahih asıldır: bunlardan biri şeyin gözden kaçırılmasına delâlet eder, ikincisi bir şeyi terk etmeye.
Birincisi: **نسِيتُ الشَّيءَ**; onu hatırlamadığın zaman, **نِسياناً**. Ve ondan **النِّسْيُ** olması mümkündür. **النِّسْيُ**: göçenlerin konak yerlerinden düşen, eşyalarının döküntülerinden olan şeydir; “**تتبَّعوا أنساءَكم**” derler. **الشَّنْفرى** dedi ki:
كأنَّ لها في الأرض **نِسياً** تقُصُّه *** على أمِّها وإنْ تكلِّمْك تَبْلَِتِ([6])
Buna göre O’nun تعالى sözü tefsir edilir: ﴿**نَسُوا اللهَ فنَسِيَهُمْ**﴾ [التوبة 67]; ve yine O’nun سبحانه sözü: ﴿**وَلَقَدْ عَهِدْنَا إلى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ ولَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً**﴾ [طه 115]; murad etti—Allah daha iyi bilir—: ahdi terk etti.
İki asıldan şâz olanlardan: **النَّسَا**: bir damardır; cem‘i **أنساء**; ikisi* **نَسَيَانِ**; ve derler ki: o **النَّسَا**dır; o, **عِرقُ النَّسا**dır; bunların hepsi söylenir. Dedi ki:
فأحذَيْتُهُ لما أتاني بقربة *** كعرق **النَّسَا** لم يُعط بطناً ولا ظَهْراً([7])
Bazıları dedi ki: باب’da asl olan **النِّسيان**dır; o, şeyin, nefse hazır bulunuşundan sonra nefisten uzaklaşmasıdır. **النَّسَا**: uylukta bir damardır; çünkü bedenin üst kısımlarından uyluğa doğru geri kalmış (müteahhir)dir; geciktirilmiş ve terk edilmiş olan unutulmuşa benzetilmiştir.
Hemze yapılınca mana, şeyi tehir etmeye değişir. **نُسِئت المرأةُ**: hayzı([8]) vaktinden gecikti; böylece onun hamile olması umuldu. **النَّسِيئة**: şeyi **نَسَاءً** satmandır; o, tehir etmektir. Dersin ki: **أنسأتُ**. Ve **نَسأَ الله في أجلِك** ve **أنسأ أجلَك**: onu geciktirdi ve uzaklaştırdı. Ve **انتسؤوا**([9]): geciktiler ve uzaklaştılar. Ve ben onları **نَسأْتُهم**: onları geciktirdim. Ve **نَسأْتُ ناقتي**; bir kavim dedi ki: yürüyüşte ona yumuşak davrandım. Ve **نَسأْتها**: **المِنسأة** ile, yani **العَصَا** ile vurdum. Bu daha kıyasîdir; çünkü asa ile sanki şey uzaklaştırılır ve itilir. **النَّسء**: devenin yününün dökülmesinden sonra devenin yününden biten şeydir. Kıyas birdir; sanki bu ikincisi gecikmiştir. Ebû Zeyd dedi ki: **نَسَأْتُ الإبلَ في ظِمْئِها**: susuzluğunda ona bir gün yahut iki gün artırdığın zaman. Ve Allah’ın kitabındaki **النَّسيء**: tehir etmektir; onlar **مِنىً**([10])’dan döndükleri zaman Kinâne’den bir adam kalkar ve derdi ki: “Benim hükmüm geri çevrilmez.” Sonra derlerdi: “**أنسِئْنَا**([11]) bir ay”; yani **المحرَّم**([12])’in hürmetini bizden tehir et; onu **صَفَر**’de kıl. Bu, onların, içinde baskın yapmadıkları üç ayın peş peşe gelmesini kerih görmelerindendi; çünkü geçimleri baskından idi; böylece onlara **المحرَّم** helâl kılındı. Bunun üzerine Allah تعالى dedi ki: ﴿**إنَّما النَّسِيءُ زِيَادَةٌ في الكُفْرِ**﴾ [التوبة 37].
باب’dan şâz olanlardan: **النَّسْءُ**: binek hayvanlarında semizliğin başlamasıdır. Ebû Züeyb dedi ki:
بها أبَلَتْ شهرَيْ ربيعٍ كِلَيهما *** فقَدْ مارَ فيها **نَسؤُها** واقترارُها([13])
Ve **النَّسِيء**: üzerine su dökülen süttür. Ondan dersin ki: **نَسَأْتُ**; ve o, Urve’nin şiirinde **النَّسْءُ** da olur:
سَقَوني **النَّسْءَ** ثم تكنَّفُوني *** عُداةُ الله من كَذِبٍ وزُورِ([14])

القاموس المحيط:
**نَسِيَهُ** **نَسْياً** ve **نسْياناً** ve **نِسايَةً**—hepsini kesre ile—ve **نَسْوَةً**: **حَفِظَه**’nin zıddı. Ve **أنْساهُ إياهُ**. Ve **النِّسْيُ**—kesre ile; ve fetha da yapılır—: unutulan şey; ve kadının hastalığından dolayı attığı bez parçaları. Ve **النَّسِيُّ**—**كَغَنِيٍّ** gibi—: kavim içinde sayılmayan kimse; ve çok unutan; **كَالنَّسْيانِ** gibi—fetha ile. Ve **نَسِيَه نَسْياً**: **نَسَاهُ**’nu vurdu. Ve **نَسِيَ**—**كَرَضِيَ** gibi—**نَسًى**; o hâlde o **أَنْسَى**dır; ve o (kadın) **نَسْياءُ**dur: **نَساه**’ından şikâyet etti. Ve **الأَنْسَى**: alt bacağın aşağı kısmında bir damardır.

تاج العروس:
(**ى نسيه**) **كرضى** gibi; şöhretinden dolayı onu ضبط’dan (harekelemeden) serbest bıraktı; **ينساه**: (**نسيانا ونسيانا ونسايه بكسرهن ونسوة**) fetha ile; siyakının gereği böyledir; ve **المحكم** nüshalarında kesre ile de bulundu; ve **التكملة**’de de kesre ile; ve İbn Hâlaveyh **كتاب اللغات**’ında inşâd etti:
فلست بصرام ولاذى ملالة * ولانسوة للعهد يا أم جعفر
(**ضد حفظه**) ve onu zikretti. Ve el-Cevherî dedi ki: **نسيت الشئ نسيانا**; ve hareke ile **نسيانا** deme; çünkü **النسيان** ancak **نسا** damarının tesniyesidir. (**وانساه اياه**) **انساء**. Sonra **النسيان**’ı hıfzın ve zikrin zıddı ile tefsir etmek, **الصحاح** ve başkalarında olan şeydir. Şeyhimiz dedi ki: bu, teemmülden hâlî değildir; ve lugat ehlinin çoğu onu terk ile tefsir ettiler; bu, onların yanında meşhurdur; **المشارق** ve başkalarında olduğu gibi. Ve onu **الاساس**’ta mecaz kıldı. Ve Hâfız İbn Hacer dedi ki: bu, melzûmu ıtlak edip lâzımı murad etmektendir; çünkü “**نسى الشئ**”den: onu terk etti; tersine değil. *قلت* **الراغب** dedi ki: **النسيان** insanın kendisine emanet edileni ضبط etmeyi terk etmesidir; ya kalbinin zayıflığından, ya gafletten, yahut kast ile; ta ki kalpten onun zikri silinip gitsin; bitti. Ve **النسيان** tabipler yanında: zekâ kuvvetinin noksanı yahut bâtıl olmasıdır. Ve O’nun عز وجل sözü: **ولقد عهدنا الى آدم من قبل فنسى**; manası da terk etti’dir; çünkü unutan, unutmasından dolayı muaheze edilmez; ve birincisi daha kıyasîdir. Ve O’nun تعالى sözü: **سنقرئك فلا تنسى**: Allah تعالى’dan bir haber ve teminattır; onu, hakkı işittiği şeyi unutmayacak bir hâle getirecektir. Ve insanın her unutması ki Allah تعالى onu zemmetmiştir: o, aslı kasıttan olan şeydir; ondan dolayı özür kabul edilmez. Ve özürden olan şeye gelince: onunla muaheze edilmez. Ondan hadis: **رفع عن امتى الخطأ والنسيان**; o, sebebi kendisinden olmayan şeydir. Ve O’nun عز وجل sözü: **فذوقوا بما نسيتم لقاء يومكم هذا انا نسيناكم**: o, sebebi onların kasdıyla olan ve onu hafife alma yoluyla terk etmeleridir. Ve bu Allah’a nisbet edilince: onları terk etmesidir; onlara karşı hafife alma ve onların terk ettiklerine karşılık cezalandırmadır. Ve O’nun تعالى sözü: **لا تكونوا كالذين نسوا الله فانساهم انفسهم**: onda, insanın kendisini bilmesiyle Allah عز وجل’i bildiğine dair bir tenbih vardır; böylece onun Allah’ı unutması, kendisini unutmasındandır. Ve O’nun تعالى sözü: **واذكر ربك إذا نسيت**: umum, onu hıfz ve zikrin hilâfı olan unutma üzerine حمل etti. İbn Abbâs dedi ki: manası: bir şey söyledin de **ان شاء الله** demedin ise, onu hatırladığın zaman söyle. **الراغب** dedi ki: bununla, bir müddetten sonra istisnayı câiz gördü. Ve İkrime dedi ki: manası: bir günah işledin; yani günah işlemeyi istediğin yahut kastettiğin zaman Allah’ı zikret; bu, sana yeter. Ve el-Ferrâ dedi ki: O’nun تعالى sözü hakkında: **ما ننسخ من آية أو ننسها**; kurrânın umumîsi onu **النسيان**’dan kılar. Ve buradaki **النسيان** iki vecih üzeredir: birincisi terk üzeredir; mana: onu terk ederiz, böylece onu neshetmeyiz. Ve ondan: **أو ننسها** iki vecih üzeredir: birincisi terk üzeredir; yahut **ننسها**. Ve **ننسها** diye okundu; ve **ننساها** diye okundu. Dedi ki: lugat ehlinin **أو ننسها** hakkında sözü iki vecih üzeredir: **النسيان**’dan olur. Ve O’nun تعالى sözüyle hüccet getirdiler: **سنقرئك فلا تنسى**.

Ancak Allah’ın dilediği müstesna; çünkü Allah, kendisinin dilediğini unutturmayı dilediğini bildirmiştir. Dedi ki: Bu söz, benim yanımda câiz değildir; çünkü Allah Teâlâ, Peygamber’e (Allah Teâlâ’nın salâtı onun üzerine olsun) şu sözüyle haber vermiştir: **ولئن شئنا لنذهبن بالذى أوحينا**; yani, Peygamber’e (Allah Teâlâ’nın salâtı onun üzerine olsun) vahyettiği şeyi götürmeyi dilemediğini. Dedi ki: Ve O’nun sözü **فلا تنسى**; yani: “Ancak Allah’ın bırakmayı dilediği müstesna, sen bırakmazsın.” Dedi ki: Ve câizdir ki **الا ما شاء الله** beşeriyete ilişen şeylerden olsun; sonra “hatırlar”; Peygamber’e (Allah Teâlâ’nın salâtı onun üzerine olsun) hikmetten verilmiş bir şeyi ondan selb yoluyla (ondan çekip alma yoluyla) değildir. Dedi ki: Ve **أو ننسها** (Teâlâ’nın sözü) hakkında başka bir söz de söylenmiştir; o da hatadır: “Veya onu bırakırız.” Bu, ancak “**نسيت**” dediğinde söylenir: “Bıraktın”; “**انسيت**: bıraktın” denilmez. Dedi ki: Ancak **أو ننسها**’nın mânası: “Onu bırakmanızla size emrederiz.”

El-Ezherî dedi ki: Bunu kuvvetlendiren şeylerdendir: Sa‘leb’in, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet ettiği; ona şu beyti inşâd ettiğini:

ان على عقبة أقضيتها * لست بناسيها ولا منسيها

Dedi ki: **بناسيها**: “Onu terk eden” demektir; **ولا منسيها**: “Onu erteleyen de değil.” Böylece İbnü’l-A‘râbî’nin, **الناسي**’nin “terk eden” olduğu, “**المنسى**” olmadığı sözüne muvafakat etti; **المنسى** hakkında ise ihtilâf ettiler. El-Ezherî dedi ki: İbnü’l-A‘râbî, **ولا منسيها** sözünde, **أنسأت الدين** “borcu erteledim”deki hemzeyi terk etmeye gitmiştir; hemzeyi hafifletenin lügatine göre. Bu, ehl-i lugatın **النسيان** ve **الانساء** hakkında zikrettikleridir.

أما **اطلاق المنسى**’nın Allah Teâlâ üzerine ıtlakı câiz midir değil midir; bunda ehl-i kelâm ihtilâf etmiştir. Allah Teâlâ üzerine ıtlak edilmemesiyle ihticâc edenin varacağı son: bunun edebe aykırı oluşudur; burası onun tafsiline mahal değildir. Ancak bu bahiste sözü uzattım; çünkü bu, zamanımızda emirlerden birinin meclisinde zikredildi de iki taraftan müşâğabe meydana geldi; bunun hususunda risâleler telif ettiler ve onları câha yakınlaşmaya vesileler kıldılar. Hak, tâbi olunmaya daha lâyıktır; O, doğruyu daha iyi bilendir.

( **والنسى** kesre ile ve fetha ile de gelir ) Bu, Kurâ‘dan: ( **مانسى** ). El-Ahfeş dedi ki: O, hakir bir şeyden daha gafildir; **ونسى**. Ez-Zeccâc dedi ki: O, atılmış şeydir; ona aldırış edilmez. Es-Senferâ dedi ki:

كان لها في الارض نسيا تقصه * على امها أوان تخاطبك تبلت

Er-Râgıb dedi ki: **النسى**’nın aslı, unutulan şeydir; tıpkı **النفض**’ın, silkelenen şey için olması gibi. Sonra örfte, itibarı az olan şeye isim oldu. Ondandır, Meryem’den hikâye olarak Teâlâ’nın sözü: **وكنت نسيا منسيا**. Ve onu **منسيا** ile peşinden getirdi; çünkü **النسى**, unutulmamış olsa bile itibarı az olana da söylenebilir. Dedi ki: **نسيانا** fetha ile de okunmuştur; bu, mef‘ûl yerinde konulmuş bir masdardır.

( Ve ) Ferrâ dedi ki: **النسى** kesre ile ve fetha ile: (kadının üzerine ilişen bezlerden attığı şey)dir; **تر** ve **وتر** gibi. Dedi ki: Eğer **النسى** ile unutmanın masdarını kastetseydin, âyette câiz olurdu. Sa‘leb dedi ki: İki vecihle okunmuştur; kesre ile okuyan, atılan hayız bezlerini kastetmiştir; böylece unutulur. Fetha ile okuyan ise, mânası: “unutulmuş bir şey”dir; bilmem. Âişe hadîsinde: “Keşke ben **نسيا منسيا** olsaydım”; yani: hakir, atılmış bir şey; hâlen kendisine dönüp bakılmayan.

( **والنسى** **كغنى**: kavimde sayılmayan kimse ) çünkü o, **منسى**’dır. ( Ve ) ayrıca ( çok unutan ) **فعيل** de olur. ( çok unutan ) **فعيل** ve **فعول** da olur; **فعيل** daha çoktur; çünkü **فعول** olsaydı **نسوا** da denirdi. ( **كالنسيان** fetha ile ) bunu Cevherî nakletti.

( **ونسيه نيسيا** ( ve **نسى كرصى نسى** ) maksûr ) ( o hâlde ) **نس** “**فعل**” vezninde; bu, Cevherî’nin nassıdır. **المحكم**’de ise o: ( **أنسى** ). Ve dişi: **نساء**; **التهذيب**’de: ( **هي نيساء** ). Kâlî’nin kitabında Ebû Zeyd’den: “Ona **النسا** galebe etti; ve **نسى ينسى نسى**; ve adam **انسى**; kadın **نسياء**.” ( **شكا نساه**; ve **الانسى**: baldırın alt kısmında bir damardır ) Avam ise ona “**عرق الانثى**” der.

* Ve bunun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **نسيه نسيانا** fetha ile; ve **نسوة** ve **نساوة** ikisi de kesre ile; ve **نساوة** fetha ile; son ikisi muâkabe üzerinedir; ikisini İbn Sîde nakletti. Ve **النسى** fetha ile; ve **النساوة** ve **النسوة** ikisi de kesre ile; bunları İbn Berrî, İbn Hâlaveyh’ten **كتاب اللغات**’ta hikâye etti. Ve **نساه تنسيه** “**انساه**” gibi; Cevherî nakletti. Ondandır hadîs: “Ben ancak **انسى** olurum ki sünnet koyayım”; yani: ibadetinden bir şeyi unutan için lâzım olanı size hatırlatayım; ben de onu yapayım da siz iktidâ edin. Ve başka bir hadîste: “Sizden biriniz ‘Şu şu âyeti unuttum’ demesin; bilakis o, **نسى** oldu.” Nisyânı nefse nisbet etmeyi iki mânâ için kerih gördü: birincisi, Allah Azze ve Celle’nin onu ona unutturan olmasıdır; çünkü bu, onun ihtiyarıyla değildi. Eğer **نسى** tahfîf ile rivayet edilseydi, mânası: hayırdan terk etti ve mahrum bırakıldı olurdu. Ve **انساه**: onu terk etmesini ona emretti. Ve **النسوة**: amel için terk; musannif onu, geçen yerde zikretti. Ve **النسى كغنى**: **الناسي**. Sa‘leb dedi ki: O, **كعالم** ve **عليم**; **وشاهد** ve **شهيد**; **وسميع**; **وحاكم** ve **حكيم** gibidir. Ve Teâlâ’nın sözü: **وما كان ربك بسيا**; yani: hiçbir şeyi unutmaz.

Ve **تناساه**: kendi nefsinden, onu unuttuğunu gösterdi; Cevherî nakletti. İmruü’l-Kays’tan şu beyti inşâd etti:

ومثلك بيضاء العوارض طفلة * لعوب تناسانى إذا قمت سربالى

Yani: “Beni unutturur”; Ebû Ubeyde’den. Ve **تناسيته**: onu unuttum. Araplar, menzilden göçtüklerinde: “**انساءكم**’u takip edin” derler; bununla, onların yanında olmayan, değersiz şeyleri kastederler; asa, kadeh ve **الشطاط** gibi; yani: onları dikkate alın ki menzilde unutmayasınız. Bu, **النسى**’nın cem‘idir; göçenlerin menzillerinde düşen şey için. Dukeyn el-Fakîmî dedi ki:

بالدار روحي كاللقى المطرس * كالنسى ملقى بالجهاد البسبس

**الصحاح**’ta: el-Müberred dedi ki: “Her **واو** ve dammeli olanı, hemzeleyebilirsin; bir tanesi müstesna; onda ihtilâf ettiler; o da Teâlâ’nın sözü: **ولا تنسوا الفضل بينكم** ve benzerleridir; cem‘ **واو**’sundandır. Bazıları hemzelemeyi câiz gördü; o azdır. Tercih, hemzeyi terk etmektir. Aslı **تنسيوا** idi; **ياء** sükûnlandı ve iki sâkinin birleşmesi sebebiyle düşürüldü; **واو**’yu harekelemek gerekince, ona **ياء**’nın dammesi iade edildi.” Bitti. İbn Berrî dedi ki: Cevherî’nin “**فسكنت الياء واسقطت**” sözünde doğrusu: “**فتحركت الياء وانفتح ما قبلها فانقلبت الفا ثم حذفت لالتقاء الساكنين**”dir.

Ve adam **نساء** **كشداد**: çok unutan. Ve bazen **نسابة** **كعلامة** derler; fakat işitilmiş değildir. Ve **ناساه مناساة**: onu uzaklaştırdı; İbnü’l-A‘râbî’den; onu hemzesiz getirdi; aslı hemzedir. Ve **المنساة**: asa. Cevherî şu beyti inşâd etti:

إذا دببت على المنساة من هرم * فقد تباعد عنك اللهو والغزل

Dedi ki: Aslı hemzedir; zikredilmiştir. Şemmer rivayet etti ki: İbnü’l-A‘râbî ona şu beyti inşâd etti:

سقوني النسى ثم تكنفونى * عداة الله من كذب وزور

Hemzesiz; o, aklın unuttuğu her şeydir. Dedi ki: O, sütten; sağılmış süttür, üzerine su dökülür. Şemmer dedi ki: Başkası dedi ki: O, hemzesiz **النسى كغنى**’dır. Ve şu beyti inşâd etti:

لا تشربن يوم ورود حازرا * ولا نسيا فتجى فاترا

Ve **نسى كعنى**: “**شكا نساه**”; Kâlî nüshasında böyle ضبط edilmiştir; İbnü’l-Kattâ‘ da nakletti. Ve **منسيا** ve **مينسيا** diye isimlendirmişlerdir. Ve **المنسى**: iki yahut üç arka ayak üzerine işeyen (hayvan).
