# نشأ (ن-ش-أ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B4%D8%A3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

“Neş’et” sürgün, filiz demektir

- Harfler: ن - ش - أ
- Kur'an'da: 28 geçiş · 25 ayet · 18 sîga
- 13 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: نشء

## Sîgalar (18)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [أَنْشَأَكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/siga/%D8%A3%D9%8E%D9%86%D9%92%D8%B4%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | أَفْعَلَكُمْ | Sizi inşa etti | 5 | 5 | [6:98](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/ayet/6:98.md) |
| [أَنْشَأْنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/siga/%D8%A3%D9%8E%D9%86%D9%92%D8%B4%D9%8E%D8%A3%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | أَفْعَلْنَا | İnşa ettik | 3 | 3 | [23:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/ayet/23:31.md) |
| [النَّشْأَةَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/siga/%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%8E%D9%91%D8%B4%D9%92%D8%A3%D9%8E%D8%A9%D9%8E.md) | الْفَعْلَةَ | İnşa etmek | 3 | 3 | [29:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/ayet/29:20.md) |
| [أَنْشَأَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/siga/%D8%A3%D9%8E%D9%86%D9%92%D8%B4%D9%8E%D8%A3%D9%8E.md) | أَفْعَلَ | İnşa etti | 2 | 2 | [6:141](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/ayet/6:141.md) |
| [وَأَنْشَأْنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D9%86%D9%92%D8%B4%D9%8E%D8%A3%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | وَأَفْعَلْنَا | Ve inşa ettik | 2 | 2 | [6:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/ayet/6:6.md) |
| [أَنْشَأَهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/siga/%D8%A3%D9%8E%D9%86%D9%92%D8%B4%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | أَفْعَلَهَا | Onu inşa etti | 1 | 1 | [36:79](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/ayet/36:79.md) |
| [أَنْشَأْتُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/siga/%D8%A3%D9%8E%D9%86%D9%92%D8%B4%D9%8E%D8%A3%D9%92%D8%AA%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | أَفْعَلْتُمْ | İnşa ettiniz | 1 | 1 | [56:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/ayet/56:72.md) |
| [أَنْشَأْنَاهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/siga/%D8%A3%D9%8E%D9%86%D9%92%D8%B4%D9%8E%D8%A3%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%8F.md) | أَفْعَلْنَاهُ | Onu inşa ettik | 1 | 1 | [23:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/ayet/23:14.md) |
| [أَنْشَأْنَاهُنَّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/siga/%D8%A3%D9%8E%D9%86%D9%92%D8%B4%D9%8E%D8%A3%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%8F%D9%86%D9%8E%D9%91.md) | أَفْعَلْنَاهُنَّ | Onları inşa ettik | 1 | 1 | [56:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/ayet/56:35.md) |
| [إِنْشَاءً](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/siga/%D8%A5%D9%90%D9%86%D9%92%D8%B4%D9%8E%D8%A7%D8%A1%D9%8B.md) | إِفْعَالًا | İnşa etmek | 1 | 1 | [56:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/ayet/56:35.md) |
| [الْمُنْشَآتُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8F%D9%86%D9%92%D8%B4%D9%8E%D8%A2%D8%AA%D9%8F.md) | الْمُفْعَلَاتُ | İnşa edilenler | 1 | 1 | [55:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/ayet/55:24.md) |
| [الْمُنْشِئُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8F%D9%86%D9%92%D8%B4%D9%90%D8%A6%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | الْمُفْعِلُونَ | İnşa edenler | 1 | 1 | [56:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/ayet/56:72.md) |
| [فَأَنْشَأْنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D9%86%D9%92%D8%B4%D9%8E%D8%A3%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | فَأَفْعَلْنَا | Hemen inşa ettik | 1 | 1 | [23:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/ayet/23:19.md) |
| [نَاشِئَةَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/siga/%D9%86%D9%8E%D8%A7%D8%B4%D9%90%D8%A6%D9%8E%D8%A9%D9%8E.md) | فَاعِلَةَ | Kaynak | 1 | 1 | [73:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/ayet/73:6.md) |
| [وَنُنْشِئَكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/siga/%D9%88%D9%8E%D9%86%D9%8F%D9%86%D9%92%D8%B4%D9%90%D8%A6%D9%8E%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | وَنُفْعِلَكُمْ | Ve sizi inşa ederiz | 1 | 1 | [56:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/ayet/56:61.md) |
| [وَيُنْشِئُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/siga/%D9%88%D9%8E%D9%8A%D9%8F%D9%86%D9%92%D8%B4%D9%90%D8%A6%D9%8F.md) | وَيُفْعِلُ | Ve inşa eder | 1 | 1 | [13:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/ayet/13:12.md) |
| [يُنَشَّأُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/siga/%D9%8A%D9%8F%D9%86%D9%8E%D8%B4%D9%8E%D9%91%D8%A3%D9%8F.md) | يُفَعَّلُ | İnşa edilir | 1 | 1 | [43:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/ayet/43:18.md) |
| [يُنْشِئُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/siga/%D9%8A%D9%8F%D9%86%D9%92%D8%B4%D9%90%D8%A6%D9%8F.md) | يُفْعِلُ | İnşa eder | 1 | 1 | [29:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/ayet/29:20.md) |

## Mücavir kökler — 26 mücavir (146 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 8 ortak ayet · G² 22 · Uhur ense demektir
2. [قرن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 20 · “Kevarir” kristal, “karun” mücevherci demektir
3. [فأد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%A3%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Fuad, Fevd somun ekmek demektir
4. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 5 ortak ayet · G² 10 · Baid uzak demektir
5. [نخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Hurma ağacıdır
6. [عمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · “U’mare” katlı bina demektir
7. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
8. [جري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Cariye yelkenli sandal demektir
9. [شكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Sütle dolu memedir
10. [قلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Az
11. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Bahçe demektir
12. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
13. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Ekel pas demektir
14. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Half : Ense demektir
15. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 5 ortak ayet · G² 2 · Hayvanların ön ayaklarına denir
16. [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
17. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 4 ortak ayet · G² 2 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
18. [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Alet kaldıraç demektir
19. [سمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · İşiten
20. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 5 ortak ayet · G² 1 · Dağın sivri noktası demektir
21. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
22. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
23. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
24. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
25. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Saçak demektir
26. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Şey

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نشأ |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Hemzeli |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md), [فطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1.md), [بدع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%B9.md), [ذرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%A3.md) |
| Zıt Kök | [فني](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D9%8A.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin dipten veya gizli halden yukarıya doğru kabarıp yükselmesi, filizlenmesi, boy atarak serpilmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Varlığın potansiyel evreden aktüel evreye aşamalı olarak çıkarılması, büyütülmesi ve diriltilerek varlık sahnesine dikilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Statik bir varoluş yerine evreler halinde gelişen dinamik tekâmül ve yeniden diriliş düzeni |
| Kritik Hata Riski | Kökü salt anlık veya mekanik bir var etme olarak anlayıp aşamalı büyüme, serpilme ve filizlenme nüansını göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نش | Gizli veya basık bir konumdan kabarıp açığa çıkma, hareketlenme, yayılma ve yükselme; nitekim aynı çekirdeği taşıyan [نشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B1.md) serip yaymayı ve canlandırmayı, [نشز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B2.md) tümsekleşip yukarı kalkmayı, [نشط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B7.md) ise düğümün çözülüp serbest kalarak canlı bir atılımla harekete geçmesini ifade eder | أ | Çekirdeğin taşıdığı kabarma ve açığa çıkma hareketine belirgin bir başlangıç, zatiyet kazanma ve dikine boy atarak varlık sahnesine dikilme boyutu katarak kökü somut bir filizlenme ve aşamalı yaratılış anlamında özelleştirmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Varlıkta saklı bulunan canlılık potansiyelini, tohumun içindeki saklı hayat gücünü ve kesintisiz süren büyüme itkisini temsil eder |
| ش | diş; ısırma, parçalama, keskinlik | Varlığı kuşatan dış engeli, kabuğu veya toprağı yararak dışarı fırlama ve direnci kırma eylemini simgeler |
| أ | öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Başlangıç hamlesini, kudretli bir atılımla yukarıya doğru yönelmeyi ve yeni bir varoluşun öncülüğünü ifade eder |
| نشأ | Canlılık potansiyelinin sınırlayıcı örtüyü yararak güçlü bir başlangıçla yukarıya doğru boy atması ve varlık sahnesinde dikilerek serpilmesi hareketi |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ufukta beliren bulutun kabarıp göğe doğru yükselmesi, tohumun toprağı delip filiz vermesi, çocuğun serpilerek delikanlılık çağına boy atması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Eş-Şammâh b. Dırâr bir beytinde yükselen dağları veya kervan üzerindeki kalkık mahmillerle göğe yükselen bulutları tasvir ederken kökü kullanmıştır: عليها الدجى المستنشآت كأنها / هوادج مشدود عليها الجزائر |
| Erken Arapça kullanım | Klasik bedevi dilinde gencin serpilip yetişmesi için نشأ فتى denilmiş, gecenin başlangıcında veya uykudan sonra kalkışı ifade etmek için ناشئة الليل tabiri kullanılmış, havuzun kenarına dikilen yükseltilmiş taşlara ise نشيئة الحوض adı verilmiştir |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinin ortak leksikal tabakasında نشأ kökü, dikey yönlü hareket, yukarı kaldırma, yükselme ve bir ağırlığı taşıyarak ayağa dikilme temel fikrine dayanır. İbranice nāśāʾ (נָשָׂא) fiili bir nesneyi yukarı kaldırmak, taşımak, yükseltmek ve onurlandırmak anlamlarını taşırken, Ugarit dilinde nšʾ aynı biçimde yükselmek ve kaldırmak manasında kullanılır. Doğu Sami kolunda Akadca našû fiili bir şeyi yüklenip kaldırma, göğe doğru yükseltme ve ayağa kaldırma anlamıyla merkezi bir fiildir. Süryanice nesha/nšā çizgisi ise canlı nefesin veya esintinin yükselmesiyle fonetik temaslar taşır. Bu ortak arka planda Sami dillerinin genelinde ağırlıklı olarak fiziksel bir nesneyi yukarı kaldırma veya yüklenme yönü öne çıkarken, Arapçada kök biyolojik ve ontolojik bir derinleşme yaşamış; topraktan bitkinin, rahimden canlının ve ufuktan bulutun aşamalı olarak yükselip kendi bağımsız formunu kazanması (نشوء) ve ilk başlangıçtan itibaren büyütülüp olgunlaştırılması anlamında özelleşmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | نش kabarma çekirdeğinden türeme | Açığa çıkma ve yayılma bildiren ikili tabanın hemze ile birleşerek dikine büyüme, filizlenme ve tedrici inşâ anlamı kazanmasıdır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice nāśāʾ ve Akadca našû denklikleri | Sami dillerindeki kaldırma ve yükselme genel anlamının Arapçada biyolojik ve ontolojik boy atma şeklinde ihtisaslaşmasıdır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik n-s / n-š varyantları | Ailenin diğer kollarında kabarma, taşma ve büyüme bildiren fonosemantik köklerle muhtemel ortak tabakadır | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نشأ | Anlamlı | Yükselmek, filizlenmek, serpilmek | Canlının veya nesnenin aşamalı olarak boy atıp varlık kazanması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [نأش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A3%D8%B4.md) | Anlamlı | Uzanmak, yakalamak, aramak | Bir şeye ulaşmak veya onu almak üzere elini ve gövdesini ileri uzatmak | Kur'an'da geçmez |
| [شنأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%86%D8%A3.md) | Anlamlı | Buğzetmek, tiksinmek, dışlamak | Bir kimseden veya durumdan şiddetle nefret edip uzaklaşmak | Kur'an'da geçer |
| [شأن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A3%D9%86.md) | Anlamlı | Durum, iş, tabiat, önem | Bir varlığın hali, yörüngesi veya meydana gelen esaslı hadise | Kur'an'da geçer |
| [أنش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B4.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; Arapçada mühmel kabul edilir |
| [أشن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B4%D9%86.md) | Anlamlı | Temizlemek, yıkamak, koku | Elleri temizlemek için kullanılan kokulu bitki veya ağaç kabuğu | Kur'an'da geçmez; Kitābü'l-ʿAyn'da müsta'meldir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نشأ | Merkez | Büyütme, serpilme, var etme | Varlığı dipten yukarıya aşamalı bir gelişim süreciyle filizlendirip olgunlaştırmak | Tedrici tekâmül ve boy atarak varlık kazanma |
| [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) | Komşu | Takdir etme, şekil verme | Bir şeyi belirli bir ölçü ve takdire göre tasarlayıp yoktan var etmek | Biçimlendirme ve miktar tayini |
| [فطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1.md) | Komşu | Yarma, ilk kez ortaya çıkarma | Varlığı potansiyel halini yararak özgün fıtratı üzere ilk defa başlatmak | Yararak ilk çıkışı sağlama |
| [بدع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%B9.md) | Komşu | Emsalsiz başlatma | Önceden hiçbir örneği ve modeli bulunmaksızın ilk defa icat etmek | Benzersiz ve modelsiz başlangıç |
| [ذرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%A3.md) | Komşu | Yayma, çoğaltma | Varlığı yeryüzüne tohum saçar gibi dağıtıp çoğaltmak | Dağılma ve üreyip yayılma |
| [فني](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D9%8A.md) | Zıt | Yok olma, tükenme | Varlığın gelişiminin durması, zeval bulması ve ortadan kalkması | Varlık sahasından silinme ve tükeniş |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نشأ | Boy atarak yükselmek, filizlenmek, aşamalı var olmak | Varlığın tohumdan ağaca, nutfeden insana evreler halinde serpilip kemale ermesini karşılar | Kesin |
| Latince | oriri, coalescere, producere | Doğmak, yükselmek, serpilerek bir araya gelmek | oriri doğuş ve yükselişi, coalescere ise parçaların büyüyerek bütünleşmesini karşılar ancak ilahi inşâ boyutunu taşımaz | Güçlü |
| İngilizce | to originate, to emerge, to foster, to flourish | Ortaya çıkmak, serpilmek, büyütüp geliştirmek | emerge belirmeyi, flourish serpilmeyi ifade eder; kökün hem ilk çıkış hem aşamalı yetiştirme çift kutbunu kısmen karşılar | Güçlü |
| Almanca | entstehen, heranwachsen, hervorbringen | Meydana gelmek, serpilerek büyümek, ortaya çıkarmak | entstehen oluşum sürecini, heranwachsen aşamalı büyümeyi verir; bütüncül teolojik inşâyı tek başına yansıtmaz | Güçlü |
| Fransızca | naître, surgir, faire croître | Doğmak, yukarı fırlamak, büyütüp yetiştirmek | surgir ani yükselmeyi, croître ise biyolojik büyümeyi karşılar; kökün ilk yaratılış ve diriliş birliğini tam kuşatmaz | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَنْشَأَ / يُنْشِئُ | İnsanın ilk aşamalı yaratılışı ve nutfeden serpilmesi | İnsanın anne karnındaki biyolojik evreleri ve yeryüzündeki ilk neşeti (Mü'minûn [23:14](https://lisan.digital/tr/ayet/23:14.md), Necm [53:32](https://lisan.digital/tr/ayet/53:32.md), Mülk [67:23](https://lisan.digital/tr/ayet/67:23.md)) |
| النَّشْأَةَ الْأُولَى / النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ | Dünyadaki ilk varoluş ve kıyametteki ikinci diriliş | Ahirette bedensel dirilişin imkânını ve ilk yaratılışla olan analojisini kuran ayetler (Vâkıa [56:62](https://lisan.digital/tr/ayet/56:62.md), Ankebût [29:20](https://lisan.digital/tr/ayet/29:20.md), Necm [53:47](https://lisan.digital/tr/ayet/53:47.md)) |
| نَاشِئَةَ اللَّيْلِ | Gecenin sükunetinden fışkıran uyanış ve ibadet için kalkış | Gece namazına kalkmanın nefis üzerindeki tesirini bildiren bağlam (Müzzemmil [73:6](https://lisan.digital/tr/ayet/73:6.md)) |
| الْمُنْشَآتُ | Denizde dağlar veya alametler gibi yükseltilmiş gemiler | Suyun üzerinde azametle yükselen yelkenliler ve büyük vasıtalar (Rahmân [55:24](https://lisan.digital/tr/ayet/55:24.md)) |
| يُنَشَّأُ | Süs ve zinet içinde büyütülüp yetiştirilme | Müşriklerin melekleri kız çocuğu sayma iddialarını eleştiren bağlam (Zuhruf [43:18](https://lisan.digital/tr/ayet/43:18.md)) |
| أَنْشَأْنَا قَرْنًا | Yeni bir nesil veya medeniyeti tarih sahnesine çıkarma | Helak edilen bir toplumun ardından yeni bir topluluğun boy atması (En'âm [6:6](https://lisan.digital/tr/ayet/6:6.md), Mü'minûn [23:31](https://lisan.digital/tr/ayet/23:31.md)) |
| أَنْشَأْتُمْ شَجَرَتَهَا | Bitkiyi ve ağacı topraktan filizlendirip büyütme | Ateşin çıktığı yeşil ağacın yaratılışındaki ilahi kudret delili (Vâkıa [56:72](https://lisan.digital/tr/ayet/56:72.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Diriliş ve meâd doktrini | Yeniden dirilmenin yoktan ilk yaratılış gibi değil, ilk tohumun serpilmesi gibi aşamalı bir neşet olup olmadığı | Neş'et-i uhrâ kavramıyla dirilişin ontolojik gerçekliği ve imkânı |
| Fıkıh | Gece ibadeti ve çocuk hukuku | Nâşietü'l-leyl kavramının teheccüd vaktiyle bağı; çocuğun büyüme ve nafaka evreleri (hidâne ve inşâ) | Uykudan sonraki kalkış vakti ve çocuğun fiziksel gelişim merhaleleri |
| Tefsir | Kevnî ayetler ve gemi tasvirleri | El-Münşeât kelimesinin yükseltilmiş yelkenler mi yoksa inşa edilmiş devasa gövdeler mi olduğu tartışması | Denizde dağ gibi yükselen yapılar ve aşamalı yaratılış tasviri |
| Hadis | İbadetle yetişen genç ve neşet | Temiz bir fıtratla Allah'a ibadet içinde büyüyüp serpilme tasviri | Gençlik çağının dinamizmi ve ahlaki gelişimin tedriciliği |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve ahiret düzeni | Aşamalı tekâmül ve diriliş | Varlığın hedefine doğru olgunlaşması | İnsanın ilk yaratılışından ahiretteki ikinci inşâsına kadar kesintisiz bir diriliş ekseni kurar | Kesin |
| İlmi | Biyoloji ve kozmoloji | Morfojenez ve ontogenez | Çekirdekten forma evrilme | Maddenin basit bileşenlerden karmaşık ve işlevsel canlı organizmalara doğru basamaklı gelişimini açıklar | Güçlü |
| Siyasi | Toplum ve medeniyet tarihi | Yeni bir neslin zuhuru | Tarihsel dönüşümü sağlama | Bir medeniyetin çöküşünün ardından yeni bir kuşağın sıfırdan boy atıp iktidar sahnesine yükselmesini sağlar | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve sanayi | Katma değer ve mamul üretimi | Ham maddeyi işleyip yükseltme | Ham girdilerin aşamalı emek ve süreçlerle yüksek nitelikli nihai ürünlere dönüştürülmesini ifade eder | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Diferansiyel büyüme ve morfojenez | Biyolojide bir hücrenin veya embriyonun zamana bağlı fonksiyonlar boyunca adım adım farklılaşarak tam teşekküllü bir organ sistemine dönüşmesi süreci kökün aşamalı inşâ hareketiyle tam bir yapısal eşbiçimlilik gösterir | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Pedagojik gelişim ve toplumsal sosyalleşme | Sosyolojide ve psikolojide bireyin ham bir biyolojik varlıktan toplumsal normları, dili ve kimliği aşama aşama içselleştirerek yetkin bir şahsiyet haline gelmesi kökün serpilme hareketiyle örtüşür | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü modern Türkçedeki taşeronluk veya duvar örme anlamındaki inşaat kavramına indirgemek ya da biyolojik ve tedrici boyutu unutup onu alelade bir anlık icat saymak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir tohumun topraktan baş verip ağaç olması, nutfenin aşamalardan geçerek düşünen bir insan kılınması, gecenin sükunetinden diri bir kıyamın fışkırması ve tarihte yeni toplumların filizlenmesi süreçlerinin tamamını kapsayan canlı, organik ve basamaklı var oluş hamlesidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Diriliş ayetlerindeki neşet mantığı kavranamaz; ölümden sonraki diriliş mekanik bir montaj gibi algılanarak ilk yaratılıştaki biyolojik gelişimle ahiretteki diriliş arasındaki Kur'ani analoji zedelenir |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın yaratılış ve diriliş tasavvurunun statik ve tek hamleli değil, tohumdan meyveye doğru aşama aşama ilerleyen organik bir tekâmül olduğunu gösterdiği için temel bir anahtardır |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsanın anne karnındaki evrelerini anlatan embriyolojik ayetlerde, ölümden sonra dirilişi tabiatın canlanmasıyla delillendiren meâd ayetlerinde ve tarihte milletlerin yükselişini ele alan kıssa bağlamlarında belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yaratılışı sadece bir kereye mahsus olup bitmiş mekanik bir olay sanma hatasını düzeltir; varlığın her an aşamalı bir inşâ, büyüme ve nihayetinde ahirette kaçınılmaz bir ikinci neşet sürecinde olduğunu ispatlar |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Ufukta bulutun kabarıp yükselmesi, topraktan filiz fışkırması ve çocuğun serpilerek boy atmasıdır.
- Soyut anlam: Gizli potansiyelin basamaklı evreler boyunca olgunlaşarak varlık sahnesine dikilmesi ve kemale ermesidir.
- Sistematik karşılık: Kozmik, biyolojik ve medeni sahalarda çekirdekten kuruma doğru basamaklı varoluş ve diriliş dinamiğidir.
- LaTeX modeli: $$S(t) = \int_{t_0}^t \Phi(u, \sigma(u)) \, du \quad \xrightarrow{t \to T} \quad \Omega$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $t_0$ başlangıçtaki saklı tohum veya potansiyel durumunu, $u$ zaman eksenindeki ara gelişim basamaklarını, $\sigma(u)$ her basamakta varlığa etki eden içsel ve dışsal olgunlaştırıcı dinamikleri, $\Phi$ bu dinamikler eşliğinde gerçekleşen aşamalı büyüme ve yükselme fonksiyonunu, $S(t)$ zamanla serpilip boy atan varlık durumunu, $T$ nihai olgunluk anını ve $\Omega$ ise varlığın dikilip kemale erdiği nihai zatiyet ve neşet formunu temsil eder.

## Geçtiği ayetler (25 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B4%D8%A3/occurrences?meal=IK

### [En'am 6:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/ayet/6:6.md) — وَأَنْشَأْنَا

أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ مَا لَمْ نُمَكِّنْ لَكُمْ وَأَرْسَلْنَا السَّمَاءَ عَلَيْهِمْ مِدْرَارًا وَجَعَلْنَا الْأَنْهَارَ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمْ فَأَهْلَكْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَأَنْشَأْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْنًا آخَرِينَ

Meal (IK): Görmediler mi ki; Biz, onlardan önce nice nesilleri yok ettik. Biz, onları sizi yerleştirmediğimiz şekilde yer yüzüne yerleştirmiş, gökten bol yağmur yağdırmış ve altlarından ırmaklar akıtmıştık. Sonra onları günahlarından dolayı yok ettik. Ve aralarından başka bir nesil yetiştirdik.

### [En'am 6:98](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/ayet/6:98.md) — أَنْشَأَكُمْ

وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ قَدْ فَصَّلْنَا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ

Meal (IK): Ve O’dur; sizi bir tek nefisten yaratmış olan. Sonra bir karar yeri, bir de emanet yeri vardır. Ayetlerimizi, anlayan bir kavim için uzun uzadıya açıkladık.

### [En'am 6:133](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/ayet/6:133.md) — أَنْشَأَكُمْ

وَرَبُّكَ الْغَنِيُّ ذُو الرَّحْمَةِ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ مَا يَشَاءُ كَمَا أَنْشَأَكُمْ مِنْ ذُرِّيَّةِ قَوْمٍ آخَرِينَ

Meal (IK): Rabbın müstağni ve rahmet sahibidir. İsterse, sizi giderir ve arkanızdan yerinize dilediğini getirir. Nitekim sizi de başka bir kavmin soyundan getirmiştir.

### [En'am 6:141](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/ayet/6:141.md) — أَنْشَأَ

وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشَاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشَاتٍ وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفًا أُكُلُهُ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشَابِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ

Meal (IK): Çardaklı ve çardaksız bağları, tatları değişik ekin ve hrumaları, zeytin ve narı, birbirine benzer ve benzemez şekilde yaratıp yetiştirmiş olan O’dur. Her biri mahsul verdiği zaman, mahsulünden yeyin, hasad edildiği gün de, hakkını verin ve israf etmeyin. Çünkü O; israf edenleri sevmez.

### [Hud 11:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/ayet/11:61.md) — أَنْشَأَكُمْ

وَإِلَى ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا قَالَ يَاقَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ هُوَ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيهَا فَاسْتَغْفِرُوهُ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ إِنَّ رَبِّي قَرِيبٌ مُجِيبٌ

Meal (IK): Semud’a da kardeşleri Salih’i, Ey kavmim; Allah’a kulluk edin, sizin O’ndan başka tanrınız yoktur. O’dur sizi yeryüzünden yaratıp orayı i’mar etmenizi isteyen. Mağfiret dileyin O’ndan, sonra da tevbe edin. Şüphesiz Rabbım, size yakındır, kabul edendir, dedi.

### [Rad 13:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/ayet/13:12.md) — وَيُنْشِئُ

هُوَ الَّذِي يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفًا وَطَمَعًا وَيُنْشِئُ السَّحَابَ الثِّقَالَ

Meal (IK): O’dur, korku ve ümide düşürmek için size, şimşeği gösteren ve yağmur yüklü bulutları meydana getiren.

### [Enbiya 21:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/ayet/21:11.md) — وَأَنْشَأْنَا

وَكَمْ قَصَمْنَا مِنْ قَرْيَةٍ كَانَتْ ظَالِمَةً وَأَنْشَأْنَا بَعْدَهَا قَوْمًا آخَرِينَ

Meal (IK): Biz, zulmeden nice kasabayı kırıp geçirdik. Ve onlardan sonra başka bir kavmi var ettik.

### [Müminun 23:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/ayet/23:14.md) — أَنْشَأْنَاهُ

ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَامًا فَكَسَوْنَا الْعِظَامَ لَحْمًا ثُمَّ أَنْشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ

Meal (IK): Sonra nutfeyi bir kan pıhtısı haline getirdik. Derken o kan pıhtısını bir çiğnemlik et yaptık. Bir çiğnemlik et parçasını kemik olarak yarattık. Kemiklere de et giydirdik. Ve sonra onu apayrı bir yaratık yaptık. Yaratanların en güzeli olan Allah’ın şanı ne yücedir.

### [Müminun 23:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/ayet/23:19.md) — فَأَنْشَأْنَا

فَأَنْشَأْنَا لَكُمْ بِهِ جَنَّاتٍ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ لَكُمْ فِيهَا فَوَاكِهُ كَثِيرَةٌ وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ

Meal (IK): Onunla sizin için hurmalıklardan, üzümlüklerden nice bağlar ve bahçeler yaptık ki içlerinde sizin için bir çok yemişler vardır. Onlardan yersiniz

### [Müminun 23:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/ayet/23:31.md) — أَنْشَأْنَا

ثُمَّ أَنْشَأْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْنًا آخَرِينَ

Meal (IK): Bunların ardından başka bir nesil yarattık.

### [Müminun 23:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/ayet/23:42.md) — أَنْشَأْنَا

ثُمَّ أَنْشَأْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ قُرُونًا آخَرِينَ

Meal (IK): Sonra bunların ardından başka bir nesil yarattık.

### [Müminun 23:78](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/ayet/23:78.md) — أَنْشَأَ

وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ قَلِيلًا مَا تَشْكُرُونَ

Meal (IK): Sizin için kulaklar, gözler ve kalbler var eden O’dur. Ne de az şükrediyorsunuz.

### [Kasas 28:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/ayet/28:45.md) — أَنْشَأْنَا

وَلَكِنَّا أَنْشَأْنَا قُرُونًا فَتَطَاوَلَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ وَمَا كُنْتَ ثَاوِيًا فِي أَهْلِ مَدْيَنَ تَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا وَلَكِنَّا كُنَّا مُرْسِلِينَ

Meal (IK): Ama Biz; daha nice nesiller yarattık. Ömürleri uzadıkça uzadı onların. Sen, Medyen halkı arasında bulunup da onlara ayetlerimizi okumuyordun. O haberleri sana gönderen Biziz.

### [Ankebut 29:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/ayet/29:20.md) — يُنْشِئُ · النَّشْأَةَ

قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللَّهُ يُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): De ki: Yeryüzünde gezip dolaşın da Allah’ın yaratmaya nasıl başladığını bir görün. İşte Allah; yeni bir ahiret hayatını da tekrar yaratacaktır. Muhakkak ki Allah; her şeye kadirdir.

### [Yasin 36:79](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/ayet/36:79.md) — أَنْشَأَهَا

قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ

Meal (IK): De ki: Onları ilk defa yaratan, diriltecektir. O, her yaratmayı bilendir.

### [Zuhruf 43:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/ayet/43:18.md) — يُنَشَّأُ

أَوَمَنْ يُنَشَّأُ فِي الْحِلْيَةِ وَهُوَ فِي الْخِصَامِ غَيْرُ مُبِينٍ

Meal (IK): Yoksa süs içinde yetiştirilip de mücadelede açık olmayanı mı?

### [Necm 53:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/ayet/53:32.md) — أَنْشَأَكُمْ

الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَوَاحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ إِنَّ رَبَّكَ وَاسِعُ الْمَغْفِرَةِ هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ إِذْ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَإِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ فِي بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ فَلَا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقَى

Meal (IK): Onlar ki; ufak-tefek kusurları dışında günahın büyüklerinden ve hayasızlıktan kaçınırlar. Muhakkak ki Rabbın; mağfireti geniş olandır. Sizi, daha topraktan yarattığı zaman ve henüz analarınızın karınlarında cenin halinde iken sizi en iyi bilen O’dur. Kendinizi temize çıkarmayın. O; takva sahibi olanları da en iyi bilendir.

### [Necm 53:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/ayet/53:47.md) — النَّشْأَةَ

وَأَنَّ عَلَيْهِ النَّشْأَةَ الْأُخْرَى

Meal (IK): Muhakkak tekrar diriltmek de O’na aittir.

### [Rahman 55:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/ayet/55:24.md) — الْمُنْشَآتُ

وَلَهُ الْجَوَارِ الْمُنْشَآتُ فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلَامِ

Meal (IK): Denizde yüzen koca dağlar gibi gemiler de O’nundur.

### [Vakıa 56:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/ayet/56:35.md) — أَنْشَأْنَاهُنَّ · إِنْشَاءً

إِنَّا أَنْشَأْنَاهُنَّ إِنْشَاءً

Meal (IK): Gerçekten Biz; onları, yeni bir yaratılışla yarattık.

### [Vakıa 56:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/ayet/56:61.md) — وَنُنْشِئَكُمْ

عَلَى أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثَالَكُمْ وَنُنْشِئَكُمْ فِي مَا لَا تَعْلَمُونَ

Meal (IK): Yerinize benzerlerinizi getirmekte ve sizi bilemeyeceğiniz bir yaratılışla tekrar var etmekte.

### [Vakıa 56:62](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/ayet/56:62.md) — النَّشْأَةَ

وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَةَ الْأُولَى فَلَوْلَا تَذَكَّرُونَ

Meal (IK): Andolsun ki; ilk yaratılışınızı bildiniz. İyice düşünmeli değil misiniz?

### [Vakıa 56:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/ayet/56:72.md) — أَنْشَأْتُمْ · الْمُنْشِئُونَ

أَأَنْتُمْ أَنْشَأْتُمْ شَجَرَتَهَا أَمْ نَحْنُ الْمُنْشِئُونَ

Meal (IK): Onun ağacını siz mi yarattınız, yoksa Biz miyiz yaratanlar?

### [Mülk 67:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/ayet/67:23.md) — أَنْشَأَكُمْ

قُلْ هُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَالْأَفْئِدَةَ قَلِيلًا مَا تَشْكُرُونَ

Meal (IK): De ki: Sizi yaratan ve sizler için kulaklar, gözler ve kalbler var eden O’dur. Ne de az şükrediyorsunuz.

### [Müzzemmil 73:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/ayet/73:6.md) — نَاشِئَةَ

إِنَّ نَاشِئَةَ اللَّيْلِ هِيَ أَشَدُّ وَطْئًا وَأَقْوَمُ قِيلًا

Meal (IK): Muhakkak ki gece kalkışı, daha tesirli ve o zaman okumak daha elverişlidir.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

“Neş’et” sürgün, filiz demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الشين والنون و و ا ي ء معهما
ن ش و، ن و ش، ش ي ن، ش ن أ، ش أ ن، ن ش أ، ن أ ش، أ ش ن مستعملات
نش:
النّشوة: السُّكرُ، وانتشى فلان فهو نشوان، وقد يقال: نشي ينشى، في معنى: انتشى، فهو نشوانُ وامرأة نشوى مثل: عطشى. والجميع نشاوى. والنَّشا، مقصور نسيم الريح الطيبة، قال:
وتنشى نشا المِسكِ في قـارةٍ		وريحُ الخُزامى على الأجوع
واستنشيت نشوةً، أي: نسمتها، واستروحتها.
نوش:
النَّوش: التناول. ناشتِ الظّبيةُ الأراك تنوشه، وتنناشُه، أي: تناولته.
ونشتُ الرَّجل نوشاً: أنلته خيراً أو شراً.وقوله: "انتشتني من دَجَرِ الظلام" أي: أخرجتني، ودجرَ الرجلُ، إذا أخطأ.
شين:
الشِّين: حرفٌ... والشَّينُ: نقيضُ الزَّين، وقد شانهُ يشينه شيناً.
شنأ:
أرد شنوءة، فعولة، ممدودة، أصحُّ الأزدِ فرعاً وأصلاً، قال:
فمـا أنـتـم بـالأزد أزدِ شـنـودءة		ولا من بني كعب بن عمرو بن عامِرِ
وشنيء يشنأ شنأةً وشناناً، أي: أبغض. ورجلٌ شناءةٌ وشنائيةٌ، بوزن فعاله وفعاليةٍ: أي: مُبغضٌ، سيءُ الخُلقِ.
شأن:
الشَّأن: الخطبُ، والجميع: الشؤون.
والشُّؤون: نمانمُ في الجُمجمة بين القبائل، أي: خطوط بين القبائل الأربع.
نشأ:
النَّشأُ: أحداث الناس الصِّغار.. يقال للواحد: هو نشأ سوءٍ، وهؤلاء نشأ سوءٍ، قال:
ولولا أن يقال: صبـا نُـصـيبٌ		لقلت: بنفسي النَّشأُ سوءٍ، وهؤلاء
والناشئ: الشاب، يقال: فتىً ناشئٌ، ولم أسمع هذا النعت في الجارية، والفعل: نشأ ينشأ نشأً ونشأةً ونَشاءةً.
والناشئة: أول اللَّيل.. وأنشأت حديثاً: ابتدأت.. وأنشأ الله السحاب فنشأ ينشأ، أي: ارتفع.
ونشيئةُ الحوض، بوزن فعيلة: أعضاده، إذا كان الخوض على وجه الأرض رفعت له نصائبُ الحجارة.
أشن:
الأشنةُ من العطر: شيء أبيض كأنه مقشور من عرق.
والأشنانُ: معروف، الذي يُغسل به الأيدي.

##### Türkçe

باب **الشين** و**النون** و **و** **ا** **ي** **ء** معهما
**ن ش و**، **ن و ش**، **ش ي ن**، **ش ن أ**، **ش أ ن**، **ن ش أ**، **ن أ ش**، **أ ش ن** استعمالda olanlardır.

**نش**:
**النّشوة**: sarhoşluktur; “falanca **انتشى** etti” denir; o hâlde o **نشوان**dır. Bazen “**نشي** **ينشى**” denir; “**انتشى**” mânâsında; o hâlde o **نشوان**dır; ve kadın **نشوى** (tıpkı: **عطشى** gibi). Hepsi **نشاوى**dır.
**النَّشا**: kısaltılmıştır; hoş rüzgârın esintisidir. Dedi ki:
وتنشى نشا المِسكِ في قـارةٍ		وريحُ الخُزامى على الأجوع
“**استنشيت** bir **نشوةً**” (yani: onu kokladım) ve onunla ferahladım.

**نوش**:
**النَّوش**: alma/elde etmedir. Ceylan **الأراك**’ı **ناشت**; onu **تنوشه** ve **تنناشُه**; yani: onu aldı.
“Adamı **نشتُ** **نوشاً**”: ona hayır veya şer ulaştırdım (demektir). Şu sözü: “**انتشتني** من **دَجَرِ** الظلام” yani: beni çıkardı. Adam **دجرَ** eder; hata ettiğinde.

**شين**:
**الشِّين**: bir harftir... ve **الشَّين**: **الزَّين**’in zıddıdır. “Onu **شانهُ**; **يشينه** **شيناً**” (yani: onu ayıpladı/çirkinleştirdi) denir.

**شنأ**:
**أرد**: **شنوءة**; **فعولة** vezninde, uzatılmıştır; dal ve asıl bakımından **الأزد**’in en sahihidir. Dedi ki:
فمـا أنـتـم بـالأزد أزدِ شـنـودءة		ولا من بني كعب بن عمرو بن عامِرِ
“**شنيء** **يشنأ** **شنأةً** ve **شناناً**”: yani: buğzetti. Ve bir adam **شناءةٌ** ve **شنائيةٌ**, **فعاله** ve **فعاليةٍ** vezninde: yani: buğzeden, kötü huylu.

**شأن**:
**الشَّأن**: iş/olaydır; çoğulu: **الشؤون**.
**الشُّؤون**: kafatasında kabileler arasında bulunan nâmânimdir; yani: dört kabile arasındaki çizgilerdir.

**نشأ**:
**النَّشأُ**: insanların küçük yaştaki gençleridir.. Bir tekine “o, **نشأ سوءٍ**” denir; ve bunlar “**نشأ سوءٍ**”dur. Dedi ki:
ولولا أن يقال: صبـا نُـصـيبٌ		لقلت: بنفسي النَّشأُ سوءٍ، وهؤلاء
**الناشئ**: gençtir; “**فتىً ناشئٌ**” denir. Bu sıfatı cariyede işitmedim. Fiil: **نشأ** **ينشأ** **نشأً** ve **نشأةً** ve **نَشاءةً**.
**الناشئة**: gecenin evvelidir.. “**أنشأت** bir hadis”: başlattım.. “Allah bulutu **أنشأ** etti”; o da **نشأ** **ينشأ**; yani: yükseldi.
**ونشيئةُ الحوض**: **فعيلة** vezninde; onun yan direkleridir; eğer havuzun kazılması yerin yüzü üzerinde ise, onun için taşın dikmeleri yükseltilir.

**أشن**:
**الأشنةُ** (güzel kokudan): beyaz bir şeydir; sanki bir damardan soyulmuş gibidir.
**والأشنانُ**: mâlûmdur; ellerin onunla yıkandığı şeydir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

أنْشَأَهُ الله: خَلَقَهُ. والاسم: النَّشْأَةُ والنَّشاءةُ بالمدّ، عن أبي عمرو بن العلاء. وأنْشَأَ يفعلُ كذا أي: ابتدأَ. وفلان يُنْشِئُ الأحاديث، أي يضعُها. والناشِئُ: الحَدَثُ الذي قد جاوز حدَّ الصغر. والجارِية ناشِئٌ أيضاً، والجمع النَشَأَ وكذلك النَشْءُ. والنَشْءُ أيضاً: أوَّل ما يَنْشَأُ من السحاب. ونَشَأْتُ في بني فلانٍ نَشْأً ونُشوءًا، إذا شَبَبْتُ فيهم. ونُشِّئَ وأُنْشِئ بمعنى. وقرئ: "أوَمَنْ يُنَشَّأُ في الحِليةِ. وناشِئة الليل: أوَّل ساعاته. ويقال: ما يَنْشأُ في الليل من الطاعات. ونَشَأَتِ السحابةُ: ارتفعت، وأنْشَأَها الله. والنَشيئةُ: أوَّل ما يُعْمَلُ من الحوض. يقال: هو بادي النَشيئَةِ، إذا جفَّ عنه الماءُ وظهرتْ أرضه. قال الشاعر:
هَرَقْناهُ في بادي النَشيئَةِ داثِرٍقديمٍ بعهدِ الماءِ بُقْعٍ نَصائبُهْ
وقال أبو عبيد: هو حجرٌ يُجعل أسفل الحوضِ. وقوله تعالى: "ولهُ الجوارِ المُنْشآتُ في البحرِ كالأعلمِ"، قال مجاهد: هي السُفُنُ التي رُفع قلعُها، قال: وإذا لم يرفع قلعُها فليست بمُنْشآتٍ. ابن السكيت: الذئب يسْتَنْشِئُ الريح بالهمز، قال: وإنَّما هو من نَشَيْتُ الريح غير مهموز، أي: شَمِمْتُها.

##### Türkçe

**أنْشَأَهُ الله**: Onu yarattı. İsim: **النَّشْأَةُ** ve uzatma ile **النَّشاءةُ**; Ebû Amr b. el-Alâ’dan. Ve **أنْشَأَ** şöyle yapar, yani: başladı. Ve falan **يُنْشِئُ الأحاديث**; yani onları uydurur. Ve **الناشِئُ**: küçüklük sınırını aşmış olan genç. Cariyeye de **ناشِئٌ** denir; çoğulu **النَشَأَ**; yine **النَشْءُ**. Ve **النَشْءُ** ayrıca: buluttan meydana gelenin ilki. Ve **نَشَأْتُ في بني فلانٍ نَشْأً ونُشوءًا**, eğer onların içinde gençleşip büyüdüysem. Ve **نُشِّئَ** ve **أُنْشِئ** aynı anlamdadır. Ve şöyle okunmuştur: "**أوَمَنْ يُنَشَّأُ في الحِليةِ**". Ve **ناشِئة الليل**: onun ilk saatleri. Ve denir: gecede taatlerden meydana gelen şey. Ve **نَشَأَتِ السحابةُ**: yükseldi; ve Allah onu **أنْشَأَها**. Ve **النَشيئةُ**: havuzdan yapılanın ilki. Denir: o, **بادي النَشيئَةِ**’dir; eğer su ondan çekilip kurumuş ve toprağı görünmüşse. Şair dedi ki:
هَرَقْناهُ في بادي النَشيئَةِ داثِرٍقديمٍ بعهدِ الماءِ بُقْعٍ نَصائبُهْ
Ebû Ubeyd dedi ki: o, havuzun altına konulan bir taştır. Ve Yüce Allah’ın sözü: "**ولهُ الجوارِ المُنْشآتُ في البحرِ كالأعلمِ**"; Mücâhid dedi ki: bunlar, yelkeni yükseltilmiş gemilerdir; dedi ki: yelkeni yükseltilmezse **مُنْشآتٍ** değildir. İbnü’s-Sikkît: kurt, hemze ile **يسْتَنْشِئُ الريح**; dedi ki: o ancak hemzesiz **نَشَيْتُ الريح**’dendir; yani: onu kokladım.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ش ن ( و ا ي ء )
شان ، شنأ ، ناش ، نشأ ، نشي ، أشن .
شين : قال الليث : الشَّيْن معروف ، وقد شَانَه يَشِينُه شَيناً .
قلت : والشَّيْن ضد الزَّيْن ، والعرب تقول : وجه فلان زَيْن ، أي حَسَنٌ ذو زَين ، ووجه الآخر شَين ، أي قبيح ذو شيْن .
سَلمة ، عن الفراء ، قال : العَيْنُ والشَّيْن ، والشنار : العَيْب .
والشِّين حرف هجاء ، وقد شَيَّنْتُ شِيناً حَسَناً .
وقول الله جلّ وعزّ : ( وَالاَرْضِ كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِى ) ( الرحمن : 29 ) ، قال المفسِّرون : من شأنه أن يعزّ ذليلاً ، ويذلّ عزيزاً ، ويغني فقيراً ، ويُفقر غنِيّاً ، ولا يشغَلُه شأن عن شأن .
والشأن الخطْب ، وجمعه شئُون .
ويقال : أتاني فلان وما شَأَنتُ شأْنَه ، ولا مَأنْتُ مأنَه ، ولا انتبلْتُ نَبْلَه ، أي لم أعبأ به ولم أكترثْ له .
وقال الليث : الشئُون : عروق الدَّمْع من الرأس إلى العَيْن الواحد شَأْن . قال : والشُّئون نمانم في الجمجمة بين القبائل .
وقال أحمد بن يحيى : الشئون عُروق فوق القبائل ، فكلّما أَسَنَّ الرجلُ قَوِيت واشتدَّت .
وأخبرني المنذريّ ، عن إبراهيم الحربي ، عن أبي نصر ، عن الأصمعي ، قال : الشئون مواصل القبائل ، بين كلّ قبيلتين شأن ، والدموعُ تخرج من الشئون ، وهي أربَعٌ بعضُها إلى بعض .
قال إبراهيم ، وقال ابن الأعرابيّ : للنّساء ثلاث قبائل .
وروي عن عمرو ، عن أبيه ، أنه قال : الشُّأْنَانِ عِرقان من الرأَس إلى العَيْن .
وقالَ عَبِيد بن الأبرص :
عَيْنَاكَ دَمْعُهما سَرُوب
كأَنَّ شأْنيهما شعِيبُ
قال : وحجة الأصمعي قوله :
لا تُحْزِنيني بالفِراق فإنَّني
لا تَسْتَهِلُّ من الفِراقِ شئُوني
وقال غيره : الشئون : عروق في الجبل ينبت فيها النَّبْع ، واحدها شَأْن . ويقال : رأيت نخيلاً نابتةً في شأن من شئون الجبل . وقيل : عروق من التراب في شقوق الجِبَال يُغرَسُ فيها النخل . وشئون الخمر ما دبَّ منها في عُروق الجَسَد .
قال البَعِيث :
بأطيبَ مِنْ فيها ولا طعمَ قَرْقَفٍ
عُقارٍ تمشِّي في العظام شئونُها
أشن : قال الليث : الأشْنَة شيء من العِطْر أبيض دقيق ، كأنه مبشور من عِرق .
قلت : ما أراه عربيّاً .
نوش : قال الله جلَّ وعزَّ : ( ءَامَنَّا بِهِ وَأَنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ مِن ) ( سبأ : 52 ) .
قال أبو عبيد : التَّنَاوش التناول ، والنَّوْش مثله .
نُشتُ أنُوش نَوْشاً .
سلمة ، عن الفرّاء : أهل الحجاز تركوا همز التَّناوش ، وجعلوه من نُشتُ الشيء ، إذا تناولتَه ، وأنشدنا :
فهيَ تَنُوشُ الحوضَ نَوْشاً من عَلاَ
نَوْشاً به تقطع أجوازَ الْفَلاَ
وقد تناوَشَ القومُ في القِتَال ، إذا تناول بعضُهم بَعْضاً بالرِّمَاح ، ولم يتَدانَوْا كلَّ التَّدَانِي .
قال الفرَّاء : وقرأ الأعمش وحمزة والكسائيّ : التناؤش بالهمز يجعلونه من نَأشْتُ ، وهو البطء . وأنشد :
وجئتَ نئيشاً بَعْدَ ما فاتك الخبَرْ
وقال الآخر :
تَمَنِّي نَئِيشاً أن يكون أطاعَنِي
وَقَدْ حَدَثَتْ بَعْدَ الأمُورِ أمورُ
قال : وقد يجوز همز التناوُش ، وهو من نُشْت ، لانضمام الواو . ومثل قوله : ( نُسِفَتْ وَإِذَا الرُّسُلُ أُقِّتَتْ ) ( المرسلات : 11 ) .
قال الزّجاج : التناوش بغير همز : التناول . المعنى : وكيف لهم أن يتناوَلُوا ما كان مبذولاً لهم ، وكان قريباً منهم ؛ فكيف يتناوَلُونه حين بَعُدَ عنهم ؟
قال : ومَنْ همز فهو من النّئِيش ، وهو الحركة في إبطاء ، والمعنى مِنْ أين لهم أن يتحركوا فيما لا حيلة لهم فيه
أبو عُبَيد عن الأصمعيّ : انْتَأَش الشيء ، أي تأخَّر بالهمز .
وأخبرني المنذريّ عن الحربيّ عن عمرو عن أبيه : ناقة مَنُوشَةُ اللحم ؛ إذا كانت رقيقة اللحم .
وانْتَأَشه ، أي انتزعَهُ .
وأمّا قولهم : انتاشني فلان من الهَلكة ، أي أنْقَذَني ، فهو بغير همزٍ بمعنى تناولني .
نشأ : قال الليث : النَّشَأُ : أحداث النّاس . يقال للواحدِ أيضاً : هو نَشَأُ سَوْءٍ . والناشِيءُ الشابّ ، يقال : فتًى ناشيء ، ولم أسمع هذا النّعْتَ في الجاريَة . والفعل نَشَأ ينشَأ نَشْأً ونَشْأَةً ونشاءَة .
ورَوى سَلَمة عن الفراء : العرب تقول هؤلاء نَشْءُ صِدْق ، فإذا طَرَحُوا الهمزة قالوا : هؤلاء نَشُو صِدْقٍ ، ورأيت نشَا صِدْق ، ومررت بنَشِي صدق ، وأجوَد من ذلك حَذفُ الواو والألف والياء ، لأن قولهم : ( يَسَل ) أكثر من قولهم يَسْأَل و ( مَسَلَةٌ ) أكثر من ( مَسألة ) .
وأخبرني المنذريّ عن أبي الهيثم ، أنه قال : الناَّشيء الشابّ حين نشأ ، أي بلغ قامَةَ الرجل ، ويقال للشابّ والشابَّة إذا كانوا كذلك : هم النَّشَأ يا هذا والنّائون ، وأنشد لنُصَيب :
وَلَوْلاَ أَنْ يُقَالَ صَبَا نُصَيْبٌ
لَقُلْتُ بنفسيَ النَّشَأُ الصِّغَارُ
فالنَّشَأ قد ارتفعْن عن حدّ الصِّبا إلى الإدراك ، أو قربْنَ منه .
نشأَتْ تنشَأ نَشْأ ، وأنشأ الله إنشاء ، قال وناشيء ونَشَأ جماعة ، مثل خادم وخَدَمَ ، وطالب ، وطَلَب .
الحرانيّ ، عن ابن السِّكِّيت ، قال : النَّشَأ : الجواري الصّغار في بيت نُصَيب .
وقال الفراءِ في قول الله جلّ وعزّ : ( بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللَّهُ يُنشِىءُ ) ( العنكبوت : 20 ) . قال : القُرّاء مجتمعون على جزم الشين ، وقَصْرها إلا الحسن البَصْري ، فإِنه مَدَّها في كلّ القرآن ، فقال : النَّشاءة ، وهو مثل الرّأفة والرآفة ، والكَأبة والكآبة .
وقوله تعالى : ( كَظِيمٌ أَوَمَن يُنَشَّأُ فِى الْحِلْيَةِ وَهُوَ فِى الْخِصَامِ غَيْرُ مُبِينٍ ) ( الزخرف : 18 ) ، قال الفرّاء : قرأ أصحابُ عبد الله : ( يُنشَّأُ ) ، وقرأ عاصم وأهل الحجاز : ( يَنشَأُ ) . قال : معناه أن المشركين قالوا : الملائكة بَنَات الله ، تعالى الله عما افتروا ، فقال الله جلّ وعزّ : أَخَصَصْتُم الرحمانَ بالبَنَات ، وأحدكم إذا وُلد له بنتٌ يَسودُّ وجهه . قال : وكأنه قال : أوَمَنْ لا يُنشَّأ إلا في الحِلية ، ولا بَيَان له عند الخِصَام يعني البنات تجعلونَهُنّ لِلَّهِ وتستأثرون بالبنين
قال الزّجاج في قوله تعالى : ( تُكَذِّبَانِ وَلَهُ الْجَوَارِ الْمُنشَئَاتُ فِى ) ( الرحمن : 24 ) وقرىء ( الْمُنشِئَات ) ، قال : ومعنى المُنْشَآت : السفُن المرفوعات الشُّرُع ، قال : والمنشِئَات : الرّافعات الشرع .
وقال الفرّاء : مَن قرأ ( المنشِآت ) فهن اللاّئي يُقْبِلن ويُدْبِرْن ، و ( المنشَآتِ ) أُقْبِلَ بهنَّ وأُدْبِر .
وقال الشماخ :
عَلَيْهَا الدُّجَى المستنشَآت كأنها
هَوادجُ مشدودٌ عليها الجزاجزُ
يعني الزُّبَى المرفوعات . وقال الله جلّ وعزّ : ( ثَقِيلاً إِنَّ نَاشِئَةَ الَّيْلِ هِىَ أَشَدُّ ) ( المزمل : 6 ) .
أخبرني المنذريّ ، عن الحربيّ ، عن الأثْرم ، عن أبي عُبَيدة ، قال : ناشئة الليل : ساعاته ، وهي آناءُ الليل ، ناشئةً بعد ناشئة .
وقال الزَّجّاج : ناشئة الليل ساعات الليل كلّها ، ما نشأ مِنْه ، أي ما حَدَث ، فهو ناشئة .
وأخبرني المنذريّ عن إبراهيم الحربيّ ، أنه قال : كان أنس والحسَن وعليّ بن
الحسَيْن والضحاك والحكَم ومجاهِد يقولون : ناشئة الليل : أوله ، وإليه ذهب الكسائيّ .
وقال ابن عباس : النّاشئة : ما كان بَعْدَ نَوْمه .
قال : وقال ابن مسعود وابن عمر وابن الزبيرَ وأبو مالك ومُعَاوية بن قُرّة وعِكْرمة وأبو مَجْلَز والسُّدِّيّ : الليل كلّه ناشئَة ، متى قمتَ فَقَدْ نَشأْتَ .
قال : وأخبرني أبو نصر ، عن الأصمعيّ : خرج السَّحاب له نشء حَسَن ، وخرج له خروج حسن ، وذلك أوّل ما ينشأ ، وأنشد :
إذَا هَمَّ بالإقْلاَعِ هَبَّتْ له الصَّبَا
فَعَاقَبَ نشءٌ بعدها وخَرُوجُ
قال : وأخبرنا عمرو عن أبيه : أنشأت الناقة فهي مُبْشِىءٌ إذا لَقِحَت ، ونشأ الليل ارتفع ، والنشأ : أحداث الناس ، غلام ناشيء وجارية ناشئة ، والجميع نشأ .
وقال شمِر : نشأَ : ارتفع ، ونشأت السحابةُ ، ارتفَعَت ، وأنشأها الله ، ويقال : من أين أنشأْتَ ؟ أي من أين جئتَ ؟
وقال أبو عمرو : أنشأ يقول كذا وكذا ، أي أقبل ، وأنشأ فلان : أقبل . وأنشد قولَ الراجز :
مَكانَ مَنْ أَنشا عَلَى الرَّكَائِبِ
وقال ابن الأعرابيّ : أنشأ ، إذا أنشد شِعْراً أو خطب خُطبة فأَحسَنَ فيهما .
ابن السّكّيت عن أبي عمرو : تنشّأْتُ إلى حاجتي ، نهضت إليها ومَشيْتُ ، وأنشد :
فَلمَّا أنْ تَنشَّأَ قَامَ خِرْقٌ
من الفِتْيانِ مختلَقٌ هضُومُ
قال وسمعتُ غيرَ واحد من الأعراب يقول : تَنشَّأَ فلان غادِياً ، إذا ذهب لحاجته .
أبو عُبيد : النشيئَة : الحجر الذي يُجعَل أسفل الحوض ، والنَّصَائِب : ما نَصِب حوله ، وأنشد :
هَرَقْنَاهُ في بادي النَّشيئَةِ دائِرٍ
قديمٍ بعهد الماء بُقْعٍ نَصَائِبُهْ
وقال الليث : أنشأ فلان حديثاً ، أي ابتدأ حديثاً ورفعه .
نشي : ابن السكّيت عن الكسائيّ : رجل نَشيان للخبر ونشْوَان ، وهو الكلام المعتَمَدُ .
ويقال : من أين نشِيتَ هذا الخبر ؟ وفي السُّكْر : رجل نَشوان ، واستبانت نَشوتُه . قال : وزعم يونس أنه سمع ( نشوته ) .
أبو عُبيد عن أبي زيد : نشيتُ منه أنشَى
نشوَةً ، وهي الريح يجدها .
وقال شمِر : يقال : من الريح نِشوة ، ومن السُّكر نَشوة .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : النّشوة : ريح الخمر .
الأصمعيّ : انظر لنا الخبَرَ ، واسْتَنْشق واسْتَوْشِ ، أي تعرَّفْه .
وقال شمِر : يقال : رجل نشيان للخبر ، ونشوان من السُّكْر ، وأصلهما الواو ففرّقوا بينهما ، قال : وقوله :
منَ النّشوات والنِّساء الحسان
أراد جمع النّشوة .
وقال الليث : يقال : نَشيَ فلان وانْتَشى ، فهو نَشوان ، وامرأة نَشوَى ، أي سَكْرَى . واستنْشيت نَشَا ريح طيبة ، أي نسَمْتُها ، وأنشد :
ويَنشى نَشا المِسْكِ في فارةٍ
وريحَ الْخُزامى عَلَى الأجرَع
وقال ابن الأعرابيّ : الناشيء الغلام الحسَن الشباب .
شنأ : قال الله جلّ وعزّ : ( وَانْحَرْ إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ ) ( الكوثر : 3 ) .
قال الفرَّاء : قال الله تعالى لنبيه ( صلى الله عليه وسلم ) ( وَانْحَرْ إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ ( ، أي مُبْغِضُك وعدوّك هو الأبتر .
الحرّانيّ عن ابن السِّكيت ، قال : سمعْتُ أبا عمرٍ و يقول : الشانيء : المبغض ، والشِّنْء والشَّنْء : البِغْضَة .
قال : وقال أبو عُبيدة في قوله : ( وَلاَ يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ ) ( المائدة : 2 ) يقال : الشنآن ، بتحريك النون والهمزة ، والشنْآن بإسكان النون : البغْضة ، وبعضُهم يقول : الشَّنآن ، وأنشد :
وإنْ لاَمَ فيه ذُو الشّنَانِ وفَنَّدَا
سَلَمة عن الفراء : من قرأ : ( شَنَان قوم ) فمعناه بُغْضُ قوم ، شِنئتُهُ شنَآنا وشَنانا ، ومن قرأ : ( شَنَآنُ قَوْمٍ ( فهو الاسم لا يحملنكم بَغِيضُ قَوْم .
وقال أبو عُبيد : يقال : شَنِئتُ حقّك ، أي أقررتُ به وأخرجتُه من عندي .
قال العجّاج :
زَلَّ بنُو الْعَوّام عَنْ آل الحكَمْ
وشَنِئُوا المُلْك لمَلْكٍ ذِي قَدَمْ
أي أخرجوه من عندهم ، وقَدَم : منزلةٌ ورفعة .
وقال الفرزدق :
وَلَوْ كَانَ فِي دَيْنٍ سوَى ذا شنِئتُم
لَنَا حَقَّنَا أو غَصَّ بالماء شَارِبُهْ
وقال أبو الهيثم : يقال : شَنِئْتُ الرجل شَنْأً وشنْأةً وشنَآنا وَمَشْنَئاً ، أي أبْغضته ، ولغةٌ رديئة شَنَأْتُ بالفتح .
الحرّانِيّ عن ابن السكيت : أزد شَنُؤَة ،
بالهمز على ( فَعُولَة ) ، ولا يقال : شَنُوَّة .
أبو عُبيد ، عن أبي عُبيدة : الرجل الشَّنُوءة : الذي يتقزّز من الشيء ، قال : وأَحْسِب أن أزْدَ شَنوءة سُمِّي بهذا .
قال : والمِشْناء ، ممدود الهمزة مكسور الميم : الذي يُبْغضه الناس ، وهو على ( مِفْعَال ) .
وقال ابن السِّكِّيت : رجلٌ مشنوء ، إذا كان مُبَغَّضاً ؛ وإن كان جميلاً ، ورجل مَشْنَاء ، إذا كان قبيح المنظر ، ورجُلان مَشْناء ، ورجال مَشْنَاء .
وروِي عن عائشة أنها قالت : ( عليكم بالمشنْيئة النَافِعَة التلبين ) تعني الحَسُوّ .
وقال الرّياشيّ : سألت الأصمعيْ عن المَشنيئة ، فقال : البغيضة .
وقال الليث : رجل شَناءَة وشنَائِية ، بوزن ( فِعَالة ) و ( فَعَالِية ) ، مُبَغَّض سيْىء الخُلُق .
وشن : أبو العباس ، عن ابن الأعرابيّ ، قال : التَّوشّن : قِلَّة الماء . قال : والتشوُّن خفّة العقل ، قال : والشَّوْنة : المرأة الحمقاءِ .
وقال ابن بُزُرْج : قال الكِلابيّ : كان فينا رجل يَشون الرؤوس يُريد يَفْرِج شئون الرؤوس ، ويخرج منها دابّة تكون على الدِّماغ ، فترك الهمز وأخرجه إلى حدّ ( يقول ) كقوله :
قُلْتُ لرجليَّ اعملا ودُوبَا
فأخرجها من دأبْتُ إلى دُبْتُ ، كذلك أراد الآخر ( شنْتُ ) .

##### Türkçe

ش ن ( و ا ي ء )
شان ، شنأ ، ناش ، نشأ ، نشي ، أشن .

**شين**: **الليث** dedi: **الشَّيْن** bilinen (bir şey)dir; ve onu **شَانَه**; onu **يَشِينُه**; **شَيناً** (diye).

Dedim: ve **الشَّيْن** **الزَّيْن**’in zıddıdır; Araplar der ki: falanın yüzü **زَيْن** (dir), yani güzel, **زَين** sahibi; ötekinin yüzü **شَين** (dir), yani çirkin, **شيْن** sahibi.

**سَلمة**’den, **الفراء**’dan: dedi: **العَيْنُ** ve **الشَّيْن**, ve **الشنار**: **العَيْب** (tir).

Ve **الشِّين** hece (alfabe) harfidir; ve ben **شَيَّنْتُ** güzel bir **شِيناً**.

Ve Allah’ın (aziz ve celil) sözü: ( وَالاَرْضِ كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِى ) ( الرحمن : 29 ) ; müfessirler dedi: onun **شأن**’ındandır ki bir zelili aziz kılar, bir azizi zelil kılar, bir fakiri zengin kılar, bir zengini fakir kılar; ve onu bir **شأن** başka bir **شأن**’dan alıkoymaz.

Ve **الشأن**: iş, olaydır; çoğulu **شئُون**.

Ve denir: bana falan geldi, hâlbuki ben onun **شَأْنَه**’ini **شَأَنتُ** etmedim, ne onun **مَأنَه**’ini **مَأنْتُ** ettim, ne de onun **نَبْلَه**’ini **انتبلْتُ** ettim; yani ona aldırmadım ve ona önemsemedim.

**الليث** dedi: **الشئُون**: baştan **العَيْن**’e (kadar) gözyaşının kan damarlarıdır; tekili **شَأْن**. Dedi: ve **الشُّئون** kafatasında **القبائل** arasında (bulunan) ince ince (damarlar)dır.

**أحمد بن يحيى** dedi: **الشئون** **القبائل**’in üstünde (bulunan) damarlardır; adam yaşlandıkça güçlenir ve sertleşir.

Bana **المنذريّ** haber verdi; **إبراهيم الحربي**’den; **أبي نصر**’dan; **الأصمعي**’den; dedi: **الشئون** **القبائل**’in birleşme yerleridir; her iki **قبيلة** arasında bir **شأن** vardır; ve gözyaşları **الشئون**’dan çıkar; ve onlar dörttür, bazısı bazısına (yakındır).

**إبراهيم** dedi; ve **ابن الأعرابيّ** dedi: kadınlar için üç **قبائل** vardır.

**عمرو**’dan, babasından rivayet olundu: dedi ki: **الشُّأْنَانِ** baştan **العَيْن**’e (kadar) iki damardır.

**عَبِيد بن الأبرص** dedi:
عَيْنَاكَ دَمْعُهما سَرُوب
كأَنَّ شأْنيهما شعِيبُ

Dedi: ve **الأصمعي**’nin delili onun sözü(dür):
لا تُحْزِنيني بالفِراق فإنَّني
لا تَسْتَهِلُّ من الفِراقِ شئُوني

Başkası dedi: **الشئون**: dağda, içinde **النَّبْع** biten damarlardır; tekili **شَأْن**. Ve denir: dağın **شئون**’undan bir **شأن** içinde bitmiş hurma ağaçları gördüm. Ve denildi: dağların yarıklarındaki topraktan (olan) damarlar; hurma onların içine dikilir. Ve şarabın **شئون**’u: ondan bedenin damarlarına sızan şeydir.

**البَعِيث** dedi:
بأطيبَ مِنْ فيها ولا طعمَ قَرْقَفٍ
عُقارٍ تمشِّي في العظام شئونُها

**أشن**: **الليث** dedi: **الأشْنَة** beyaz ince bir şeydir, kokudan (bir şey); sanki bir damardan rendelenmiş gibidir.

Dedim: onu Arapça görmüyorum.

**نوش**: Allah (aziz ve celil) dedi: ( ءَامَنَّا بِهِ وَأَنَّى لَهُمُ التَّنَاوُشُ مِن ) ( سبأ : 52 ) .

**أبو عبيد** dedi: **التَّنَاوش**: alma/uzanıp alma(dır); **النَّوْش** da onun gibidir.

**نُشتُ**; **أنُوش**; **نَوْشاً**.

**سلمة**’den, **الفرّاء**’dan: Hicaz ehli **التَّناوش**’un hemzesini terk etti ve onu **نُشتُ الشيء**’den yaptı; onu aldığın zaman; ve bize okuttu:
فهيَ تَنُوشُ الحوضَ نَوْشاً من عَلاَ
نَوْشاً به تقطع أجوازَ الْفَلاَ

Ve kavim savaşta **تناوَشَ** etti; yani bazısı bazısını mızraklarla aldı (ulaştı); ve bütün yakınlaşma ile yakınlaşmadılar.

**الفرَّاء** dedi: **الأعمش** ve **حمزة** ve **الكسائيّ** hemzeyle **التناؤش** okudu; onu **نَأشْتُ**’ten yaparlar; o ise yavaşlıktır. Ve okuttu:
وجئتَ نئيشاً بَعْدَ ما فاتك الخبَرْ

Diğeri dedi:
تَمَنِّي نَئِيشاً أن يكون أطاعَنِي
وَقَدْ حَدَثَتْ بَعْدَ الأمُورِ أمورُ

Dedi: ve **التناوُش**’un hemzelenmesi caiz olur; o **نُشْت**’tendir; vavın dammeli oluşundan dolayı. Ve onun sözü gibi: ( نُسِفَتْ وَإِذَا الرُّسُلُ أُقِّتَتْ ) ( المرسلات : 11 ) .

**الزّجاج** dedi: hemzesiz **التناوش**: alma/uzanıp alma(dır). Mana: kendilerine sunulmuş olanı, kendilerine yakın iken nasıl alacaklar; o kendilerinden uzaklaştığında onu nasıl alırlar?

Dedi: hemzeleyen ise o **النّئِيش**’tendir; o, yavaşlık içinde harekettir; mana: kendilerinin içinde çareleri olmayan şeyde nereden hareket edecekler?

**أبو عُبَيد**’in **الأصمعيّ**’den (rivayeti): **انْتَأَش** şey; yani hemze ile gecikti.

Ve bana **المنذريّ** haber verdi; **الحربيّ**’den; **عمرو**’dan; babasından: eti **مَنُوشَةُ** bir dişi deve; eti ince olduğu zaman.

Ve onu **انْتَأَشه**; yani onu çekip çıkardı.

Ama onların sözü: falan beni helakten **انتاشني** etti; yani beni kurtardı; o hemzesizdir, “beni aldı/ulaştı” manasıyladır.

**نشأ**: **الليث** dedi: **النَّشَأُ**: insanların gençleri/yenileri. Tekil için de denir: o, kötü bir **نَشَأُ**’dur. Ve **الناشِيءُ** gençtir; denir: **ناشيء** bir delikanlı; bu sıfatı cariye hakkında işitmedim. Fiil: **نَشَأ**; **ينشَأ**; **نَشْأً** ve **نَشْأَةً** ve **نشاءَة**.

**سَلَمة** **الفراء**’dan rivayet etti: Araplar der: bunlar **نَشْءُ صِدْق**; hemzeyi attıklarında derler: bunlar **نَشُو صِدْقٍ**; ve **نشَا صِدْق** gördüm; ve **نَشِي صدق** ile karşılaştım; bundan daha iyi olan, vavı ve elifi ve yâ’yı hazfetmektir; çünkü onların sözü ( **يَسَل** ) onların ( **يَسْأَل** ) sözünden daha çoktur; ve ( **مَسَلَةٌ** ) ( **مَسألة** )’den daha çoktur.

Ve bana **المنذريّ**, **أبي الهيثم**’den haber verdi: dedi: **الناَّشيء** gençtir, **نشأ** ettiği zaman; yani adamın boyuna ulaştı. Ve genç erkek ve genç kadına, böyle olduklarında denir: ey sen, onlar **النَّشَأ** ve **النّائون**’dur. Ve **نُصَيب**’e ait olarak okuttu:
وَلَوْلاَ أَنْ يُقَالَ صَبَا نُصَيْبٌ
لَقُلْتُ بنفسيَ النَّشَأُ الصِّغَارُ

Böylece **النَّشَأ** **الصِّبا** sınırından idrake yükselmişlerdir; yahut ona yaklaşmışlardır.

**نشأَتْ**; **تنشَأ**; **نَشْأ**; ve Allah **إنشاء** ile **أنشأ** etti. Dedi: ve **ناشيء** ve **نَشَأ** bir topluluktur; **خادم** ve **خَدَمَ**, ve **طالب** ve **طَلَب** gibi.

**الحرانيّ**, **ابن السِّكِّيت**’ten: dedi: **النَّشَأ**: **نُصَيب**’in evindeki küçük cariyelerdir.

Ve **الفراءِ**, Allah’ın (aziz ve celil) sözü hakkında dedi: ( بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللَّهُ يُنشِىءُ ) ( العنكبوت : 20 ) . Dedi: kurrâ, **الشين**’in cezmi ve kısaltılması üzerinde birleşmiştir; yalnız **الحسن البَصْري** hariç; çünkü o onu bütün Kur’an’da uzattı; şöyle dedi: **النَّشاءة**; o, **الرّأفة** ve **الرآفة**, ve **الكَأبة** ve **الكآبة** gibidir.

Ve O’nun sözü (yüce): ( كَظِيمٌ أَوَمَن يُنَشَّأُ فِى الْحِلْيَةِ وَهُوَ فِى الْخِصَامِ غَيْرُ مُبِينٍ ) ( الزخرف : 18 ) ; **الفرّاء** dedi: **عبد الله**’ın ashabı ( **يُنشَّأُ** ) okudu; **عاصم** ve Hicaz ehli ( **يَنشَأُ** ) okudu. Dedi: manası: müşrikler dedi ki: melekler Allah’ın kızlarıdır; Allah, uydurduklarından yücedir; bunun üzerine Allah (aziz ve celil) dedi: Rahman’ı kızlarla mı tahsis ettiniz? ve sizden birine kız doğurulduğunda yüzü kararır. Dedi: sanki dedi ki: yahut ancak süs içinde yetiştirilen ve çekişmede açıklığı olmayan (kimseyi) — yani kızları — Allah’a mı yapıyorsunuz; ve oğulları kendinize ayırıyorsunuz?

**الزّجاج**, O’nun sözü hakkında dedi: ( تُكَذِّبَانِ وَلَهُ الْجَوَارِ الْمُنشَئَاتُ فِى ) ( الرحمن : 24 ) ve ( **الْمُنشِئَات** ) diye de okundu. Dedi: **المُنْشَآت**’ın manası: yelkenleri yükseltilmiş gemilerdir. Dedi: ve **المنشِئَات**: yelkenleri yükseltenlerdir.

Ve **الفرّاء** dedi: ( **المنشِآت** ) okuyan kimseye göre, onlar gelen ve giden (gemiler)dir; ve ( **المنشَآتِ** ) (okunuşunda) onlarla gelinmiştir ve onlarla gidilmiştir.

**الشماخ** dedi:
عَلَيْهَا الدُّجَى المستنشَآت كأنها
هَوادجُ مشدودٌ عليها الجزاجزُ

Yani yükseltilmiş **الزُّبَى**. Ve Allah (aziz ve celil) dedi: ( ثَقِيلاً إِنَّ نَاشِئَةَ الَّيْلِ هِىَ أَشَدُّ ) ( المزمل : 6 ) .

Bana **المنذريّ** haber verdi; **الحربيّ**’den; **الأثْرم**’den; **أبي عُبَيدة**’den: dedi: **ناشئة الليل**: onun saatleridir; o, gecenin vakitleridir; bir **ناشئة**’den sonra bir **ناشئة** olarak.

Ve **الزَّجّاج** dedi: **ناشئة الليل** gecenin saatlerinin hepsidir; ondan **نشأ** eden, yani meydana gelen şey; o halde o **ناشئة**’dir.

Ve bana **المنذريّ**, **إبراهيم الحربيّ**’den haber verdi: dedi: **أنس** ve **الحسَن** ve **عليّ بن الحسَيْن** ve **الضحاك** ve **الحكَم** ve **مجاهد** derlerdi: **ناشئة الليل**: onun evvelidir; ve **الكسائيّ** buna gitti.

**ابن عباس** dedi: **النّاشئة**: uykusundan sonra olan şeydir.

Dedi: ve **ابن مسعود** ve **ابن عمر** ve **ابن الزبيرَ** ve **أبو مالك** ve **مُعَاوية بن قُرّة** ve **عِكْرمة** ve **أبو مَجْلَز** ve **السُّدِّيّ** dedi: gecenin hepsi **ناشئَة**’dir; ne zaman kalkarsan, artık **نَشأْتَ** etmişsindir.

Dedi: ve bana **أبو نصر**, **الأصمعيّ**’den haber verdi: bulut çıktı; onun için güzel bir **نشء** çıktı; ve güzel bir çıkış çıktı; bu, onun ilk **ينشأ** ettiği zamandır. Ve okuttu:
إذَا هَمَّ بالإقْلاَعِ هَبَّتْ له الصَّبَا
فَعَاقَبَ نشءٌ بعدها وخَرُوجُ

Dedi: ve bize **عمرو**, babasından haber verdi: dişi deve gebe kaldığında **أنشأت** eder; o halde o **مُبْشِىءٌ**’dür. Ve gece **نشأ** etti: yükseldi. Ve **النشأ**: insanların gençleri/yenileri. **ناشيء** bir oğlan ve **ناشئة** bir cariye; hepsi **نشأ**’dır.

**شمِر** dedi: **نشأَ**: yükseldi. Ve bulut **نشأت**: yükseldi. Ve Allah onu **أنشأها** etti. Ve denir: nereden **أنشأْتَ**? yani nereden geldin?

**أبو عمرو** dedi: **أنشأ** şöyle şöyle der; yani yöneldi/başladı. Ve falan **أنشأ**: yöneldi/başladı. Ve recez söyleyenin sözünü okuttu:
مَكانَ مَنْ أَنشا عَلَى الرَّكَائِبِ

**ابن الأعرابيّ** dedi: **أنشأ**, şiir okuduğunda yahut bir hutbe irad ettiğinde ve ikisinde de güzel yaptığında (denir).

**ابن السّكّيت**’in **أبي عمرو**’dan (rivayeti): ihtiyacıma doğru **تنشّأْتُ**; ona kalktım ve yürüdüm. Ve okuttu:
فَلمَّا أنْ تَنشَّأَ قَامَ خِرْقٌ
من الفِتْيانِ مختلَقٌ هضُومُ

Dedi: ve bedevilerden birden fazlasını işittim, derdi: falan sabahleyin **تَنشَّأَ** etti; ihtiyacı için gittiği zaman.

**أبو عُبيد**: **النشيئَة**: havuzun altına konulan taştır; ve **النَّصَائِب**: onun etrafına dikilen şeylerdir. Ve okuttu:
هَرَقْنَاهُ في بادي النَّشيئَةِ دائِرٍ
قديمٍ بعهد الماء بُقْعٍ نَصَائِبُهْ

Ve **الليث** dedi: falan bir söz **أنشأ** etti; yani bir söze başladı ve onu yükseltti.

**نشي**: **ابن السكّيت**’in **الكسائيّ**’den (rivayeti): haber için **نَشيان** ve **نشْوَان** bir adam; o, güvenilen sözdür.

Ve denir: bu haberi nereden **نشِيتَ**? Ve sarhoşlukta: **نَشوان** bir adam; ve onun **نَشوتُه** belirginleşti. Dedi: ve **يونس**’un (şunu) işittiğini iddia etti: ( **نشوته** ).

**أبو عُبَيد**’in **أبي زيد**’den (rivayeti): ondan **نشيتُ**; **أنشَى**
**نشوَةً**; o, bulduğu rüzgârdır.

**شمِر** dedi: denir: rüzgârdan **نِشوة**; sarhoşluktan **نَشوة**.

**ثعلب**’ın **ابن الأعرابيّ**’den (rivayeti): **النّشوة**: şarabın rüzgârı/kokusu.

**الأصمعيّ**: bizim için haberi gözet; ve **اسْتَنْشق** et ve **اسْتَوْشِ** et; yani onu tanı.

**شمِر** dedi: denir: haber için **نشيان** bir adam; sarhoşluktan **نشوان**; asılları vav idi, aralarını ayırdılar. Dedi: ve onun sözü:
منَ النّشوات والنِّساء الحسان
**النّشوة**’nin çoğulunu kastetti.

Ve **الليث** dedi: denir: falan **نَشيَ** etti ve **انْتَشى** etti; o halde o **نَشوان**’dır; ve bir kadın **نَشوَى**; yani sarhoş. Ve güzel bir rüzgârın **نَشَا**’sını **استنْشيت** ettim; yani onu kokladım. Ve okuttu:
ويَنشى نَشا المِسْكِ في فارةٍ
وريحَ الْخُزامى عَلَى الأجرَع

Ve **ابن الأعرابيّ** dedi: **الناشيء** güzel gençlikte olan oğlandır.

**شنأ**: Allah (aziz ve celil) dedi: ( وَانْحَرْ إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ ) ( الكوثر : 3 ) .

**الفرَّاء** dedi: Allah تعالى, Nebî’sine ( صلى الله عليه وسلم ) dedi: ( وَانْحَرْ إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ ) ; yani sana buğzedenin ve düşmanın, o **الأبتر**’dir.

**الحرّانيّ**’nin **ابن السِّكيت**’ten (rivayeti): **أبا عمرٍو**’yu işittim, derdi: **الشانيء**: buğzeden. Ve **الشِّنْء** ve **الشَّنْء**: buğz (dur).

Dedi: ve **أبو عُبيدة**, onun sözü hakkında dedi: ( وَلاَ يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ ) ( المائدة : 2 ) denir: **الشنآن**, nûn ve hemzeyi harekeli kılmakla; ve **الشنْآن**, nûnu sâkin kılmakla: buğz(dur). Ve bazısı der: **الشَّنآن**. Ve okuttu:
وإنْ لاَمَ فيه ذُو الشّنَانِ وفَنَّدَا

**سَلَمة**’den, **الفراء**’dan: ( **شَنَان قوم** ) okuyan kimseye göre manası: bir kavmin buğzu(dur). Onu **شِنئتُهُ** ettim: **شنَآنا** ve **شَنانا**. Ve ( **شَنَآنُ قَوْمٍ** ) okuyan kimseye göre o isimdir: bir kavmin buğzu sizi (şuna) sevk etmesin.

**أبو عُبيد** dedi: denir: hakkını **شَنِئتُ**; yani onu ikrar ettim ve onu yanımdan çıkardım.

**العجّاج** dedi:
زَلَّ بنُو الْعَوّام عَنْ آل الحكَمْ
وشَنِئُوا المُلْك لمَلْكٍ ذِي قَدَمْ

Yani onu yanlarından çıkardılar. Ve **قَدَم**: bir mertebe ve yüceliktir.

**الفرزدق** dedi:
وَلَوْ كَانَ فِي دَيْنٍ سوَى ذا شنِئتُم
لَنَا حَقَّنَا أو غَصَّ بالماء شَارِبُهْ

**أبو الهيثم** dedi: denir: adamı **شَنِئْتُ**: **شَنْأً** ve **شنْأةً** ve **شنَآنا** ve **مَشْنَئاً**; yani ona buğzettim. Kötü bir dil: fetha ile **شَنَأْتُ**.

**الحرّانِيّ**’nin **ابن السكيت**’ten (rivayeti): **أزد شَنُؤَة**; hemze ile ( **فَعُولَة** ) üzere; ve **شَنُوَّة** denmez.

**أبو عُبيد**, **أبي عُبيدة**’den: **الشَّنُوءة** adam: bir şeyden tiksinen kimsedir. Dedi: ve ben, **أزدَ شَنوءة**’nin bununla adlandırıldığını sanıyorum.

Dedi: ve **المِشْناء**; hemzesi uzatılmış, mîm’i kesreli: insanların buğzettiği kimsedir; o ( **مِفْعَال** ) üzeredir.

Ve **ابن السِّكِّيت** dedi: **مشنوء** bir adam; buğzettirilmiş olduğu zaman; güzel olsa bile. Ve **مَشْنَاء** bir adam; görünüşü çirkin olduğu zaman. Ve iki adam **مَشْناء**; ve adamlar **مَشْنَاء**.

Ve **عائشة**’den rivayet olundu: dedi ki: ( عليكم بالمشنْيئة النَافِعَة التلبين ) **الحَسُوّ**’yu kastediyor.

Ve **الرّياشيّ** dedi: **الأصمعيْ**’ye **المَشنيئة** hakkında sordum; dedi: buğzedilen (şey).

Ve **الليث** dedi: **شَناءَة** ve **شنَائِية** bir adam; ( **فِعَالة** ) ve ( **فَعَالِية** ) vezninde; buğzettirilmiş, kötü huylu.

**شن**: **أبو العباس**, **ابن الأعرابيّ**’den: dedi: **التَّوشّن**: suyun azlığıdır. Dedi: ve **التشوُّن** aklın hafifliğidir. Dedi: ve **الشَّوْنة**: ahmak kadın(dır).

**ابن بُزُرْج** dedi: **الكِلابيّ** dedi: içimizde bir adam vardı, başları **يَشون** ederdi; başların **شئون**’unu yarmak isterdi ve onlardan, beyin üzerinde bulunan bir canlıyı çıkarmak (isterdi). Hemzeyi terk etti ve onu ( **يقول** ) sınırına çıkardı; onun sözü gibi:
قُلْتُ لرجليَّ اعملا ودُوبَا
Böylece onu **دأبْتُ**’tan **دُبْتُ**’a çıkardı; aynı şekilde öteki ( **شنْتُ** )’yu kastetti.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب النون والشين وما يثلثهما)
(نشص)  النون والشين والصاد: أصلٌ يدلُّ على ارتفاعٍ في شيء وسموّ. ونَشَصَ السحابُ: ارتفَع. والسَّحابة المرتفِعة البيضاء: النَّشَاصَة([1])، وجمعها نَشَاص([2]). قال امرؤ القيس:
أصَدَّ نَشَاصَ ذي القرنين حَتَّى *** تَوَلّى عَارِضُ الملِكِ الهمامِ([3])ونَشَص الوبرُ: ارتفَع. ونَشَصْنا من بلدٍ إلى بلدٍ: ارتفَعْنا. ونَشَصت المرأةُ مثل نَشَزَت. ونَشَصت ثَنِيَّتُه: تحرَّكت وارتفعتْ من موضعها.
(نشط)  النون والشين والطاء: أصلٌ صحيح يدلُّ على اهتزازٍ وحركة. منه النّشاط معروفٌ وهو لما فيه من الحركة والاهتزاز والتَّفتُّح. يقال نَشِطَ ينشَط. وأنْشَطَ القومُ: كانت دوابُّهُم نَشِيطة. والثَّور ناشط، لأنَّهُ يَنْشِطُ من بلدٍ إلى بلد. قال ذو الرُّمَّة:
أذاكَ أم نَمِشٌ بالوَشْي أكرُعُه *** مسفَّعُ الخَدِّ هادٍ ناشِطٌ شَبَبُ([4])ونَشَطْتُ الشَّيءَ: قشرتُه، كأنَّهُ لما قُشِرَ أُخرِجَ من جِلده. وطريقٌ ناشط: يَنْشِطُ في الطَّريق الأعظم يَمنةً [ويَسْرَة([5])]. ونَشَطت([6]) النّاقةُ في سيرها، إذا شَدَّت. والأُنْشُوطة: العُقدة مثل عُقدة السَّراويل ونَشَطْتُه بأُنشوطة. وأنْشَطتُ العِقال: مَدَدْت أُنشوطتَه فانحلَّت. وقال قوم: الإنشاط: الحَلُّ، والتَّنشيط: العَقْد. وبئر أنشاط: قَريبة القَعر يَخرج دلوُها بجَذْبَةٍ. ونَشَطْتُ الدَّلْوَ من البئرِ بغير قامة. والنَّشيطة من الإبل: أن تُوجَد فتُسَاقَ([7]) من غير أنْ يُعْمَدَ لها. وقال قوم: هو الذي يصيبه القومُ قبل أن يَصِلوا إلى الحيِّ الذي يريدون الإغارة عليه، فيَنْشِطُه الرّئيسُ من بين أيديهم. قال:
لك المِرباعُ منها والصَّفايا *** وحُكمُك والنَّشِيطةُ والفُضُولُ([8]) (نشع)  النون والشين والعين كلمةٌ واحدة. نشَعتُ الصبيَّ الوَجُورَ نشعاً فانتشَعَه، أي جَرَِعه. والمصدر النُّشوع. قال:
* نُشِعْتُ المجد في أنفي نُشُوعَا([9]) *
(نشغ)  النون والشين والغين ثلاثُ كلماتٍ متباينةٍ، ليس قياسها واحداً.
الأولى النَّشْغ: كالشَّهيق عند الشَّوق.
الثانية الناشغ: الذي يَحيا بعد جَهْد.
الثالثة النَّواشِغ: أعالي الوادي، الواحدة ناشغة.
(نشف)  النون والشين والفاء: أصلٌ صحيح يدلُّ على ولوج ندىً في شيء يأخذه. منه النَّشْف: دخولُ الماءِ في الثّوب والأرضِ حتى ينتَشِفاهُ. والنَِّشْفة: حجرٌ، سمِّيت لانتشافها الوسَخ عن مواضعه([10]). والجمع النِّشَف. [ويقال: إنَّ النَّشْف([11])] في الحياض كالنَّزْح في الرّكايا. والنّاقةُ تُدِرُّ قبل نِتاجها ثم تذهب دِرّتُها: مِنْشَافٌ ونَشُوف.
(نشق)  النون والشين والقاف أصلٌ صحيح يدلُّ على نُشوب شيء. ونَشِقَ الظَّبْيُ في الحِبالةِ: عَلِق فيها والنَّشقة: حبلٌ يُجعَل في أعناق البَهْم، ويقال هي النُّشْقة([12]). ورجل نَشِقٌ، إذا وقَعَ في أمرٍ لا يكاد يخلُص منه.
ومن الباب: أنشَقْتُ الصبِيَّ الدَّوَاءَ: صببتُه في أنْفِه. والنَّشُوق: اسمٌ لكلِّ دواءٍ يُنْشَق. ومنه استنشقت الرِّيح: تشمَّمتُها. وهذه ريحٌ مكروهة النَّشَق، أي الشَّمّ. والمتوضِّئ يستنشق الماء، عند استنثاره.
(نشل)  النون والشين واللام كلمةٌ تدلُّ على رفْعِ بَِضْعةٍ من قدْرٍ. ونَشَلَ اللَّحْمَ من القِدْرِ بالمِنْشَل، وهو النَّشِيل([13]). وفخذٌ ناشلة: قليلةُ اللَّحم؛ والمِنْشَل والمِنْشال: ما يُنْشَلُ به*. ويقولون: وما أدري كيف صحّته: المَنْشَلة: موضع الخاتَم من الخِنصَر.
(نشم)  النون والشين والميم يدلُّ على نُشُوبِ شيءٍ. ونَشَّمُوا في الأمر: أخَذُوا فيه. ويقال لا يكون ذلك إلاَّ في الشَّرّ. وفي الحديث: "لما نَشَّمَ النّاسُ في أمر عثمان"، أي أخَذُوا فيه ونالوا منه. ونَشَّمَ اللَّحمُ([14]) تنشيماً، أي ابتدأت فيه رائحة.
وشذَّ عنه النَّشَم: شجرٌ يُتَّخَذ منه القِسِيّ.
(نشأ)  النون والشين والهمزة أصلٌ صحيح يدلُّ على ارتفاعٍ في شيء وسموّ. ونَشَأَ السَّحابُ: ارتفع. وأنْشَأَه الله: رفَعه. ومنه: ﴿إنَّ نَاشِئَةَ اللَّيْلِ﴾ [المزمل 6]، يراد بها والله أعلمُ القيامُ والانتصابُ للصَّلاة.
ومن الباب: النَّشْءُ والنَّشَأ([15]): أحداث النّاس. ونشأَ فلانٌ في بني فلانٍ. والنَّاشئ: الشَّابُّ الذي نشأ وارتفَعَ وعلا. وأنشأ فلانٌ حديثاً، وأنشأَ ينشِد ويقول، كلُّ هذا قياسُه واحد.
ومن الباب: استنشأْت الريح: تشمَّمتها، وذلك لأنَّكَ كأنَّك ترفعُها إلى أنفِك.
(نشج)  النون والشين والجيم كلمةٌ تدلُّ على حكايةِ صوتٍ. ونَشَج الباكي: غَصَّ بالبُكاءِ في حَلْقهِ من غير انتحاب. ونَشَجَ الحمار بصَوته نَشْجاً. ويقال للطَّعنة إذا خرج منها الدَّمُ فسُمِع له حِسٌّ: قد نشَجَت. وكذا القِدر تَنْشِجُ عند الغَلَيَان. ويحتمل أن يكون الأَنْشَاجُ من هذا، وهي مَجَاري الماء، الواحد نَشَج، كأنها سمِّيَت بها لقَسِيب الماء.
(نشح)  النون والشين والحاء: أصلٌ صحيحٌ، إلاَّ أنَّه مختلَفٌ في تفسيره على التَّضادّ، فقال قوم: نَشَحَ الشَّاربُ، إذا شرِب حتَّى امتلأ. وسِقَاءٌ نَشَّاحٌ: ممتلِئ. وقال آخرون: النُّشوحُ: شربٌ دون الرِّيّ.
(نشد)  النون والشين والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على ذِكر شيء وتنويهٍ. ونَشَدَ فلانٌ فلاناً قال: نَشَدْتُك اللهَ، أي سألتك بالله. وتلخيصه: ذكَّرتك الله تعالى. ومنه إنشاد الشَّاعر وهو ذِكرهُ والتَّنويه به. فأمَّا أنشَدْتُ الضَّالَّة فمعناه عرَّفتها؛ وهو ذلك القياس. وفي الحديث: "لا تَحِلُّ لُقْطَتُها إلاّ لِمُنْشِدٍ"، أي معرِّف. وأما نَشَدْتُ الضَّالَّة، يعني طلبتها، فلرَفْع صوتهِ.
(نشر)  النون والشين والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على فَتْحِ شيء وتشعُّبِه. ونَشَرت الخشبةَ بالمنشار نَشْراً. والنَّشْر: الرِّيح الطيِّبة. واكتَسَى البازِي ريشاً نَشَراً. أي منتشِراً واسعاً طويلاً. ومنه نَشَرتُ الكِتاب. خِلاف طويتُهُ. ونَشَر الله الموتَى فَنَشَروا. وأنْشَرَ الله الموتَى أيضاً. قال تعالى: ﴿ثُمَّ إذا شَاءَ أَنْشَرَه﴾ [عبس 22]، ثم قال الأعشَى:
حَتَّى يقولُ الناسُ لمَّا رأوا *** يا عَجَباً للميِّت الناشرِ([16])ونَشَرت الأرضُ: أصابها الرَّبيعُ فأنبتت، وهي ناشرة، وذلك النَّباتُ النَّشْر، ويقال إنَّه للرَّاعيةِ رديّ ويقال: بل النَّشْر: الكلأَ يَيْبَس ثم يصيبُه المطرُ فيخرجُ منه شيءٌ كهيئة الحَلَم، وهو داءٌ. وعروقُ باطنِ الذِّراع: النَّواشر، سمِّيت لانتشارها. والانتشار: انتفاخ عَصَب الدّابّةِ من تَعَب. والنّشَر: أنْ تنتشر الغنمُ باللّيل فتَرعَى، ولذلك يقال لمن جمع أمرَه: "قد ضَّمَ نَشَرَه".
(نشز)  النون والشين والزاء أصلٌ صحيح يدلُّ على ارتفاعٍ وعُلوّ. والنّشَز: المكان العالي المرتفِع. والنّشْز والنُّشُوز: الارتفاع، ثم استعير فقيل نَشَزَت المرأةُ: استَصعَبتْ على بَعلِها، وكذلك نَشَزَ بعلُها: جفاها وضرَبَهَا.
(نشس)  النون والشين والسين كلمةٌ من الإبدال، يقال نَشَسَت، مثل نَشَزَت.
--------------ـــ
([1]) وكذا في المجمل. وذكر في اللسان: "النشاص" فقط بفتح النون، فهو اسم جنس جمعي للنشاصة. وذكر في القاموس "النشاص" فقط أيضاً، ولكن ضبطه بفتح النون وكسرها.
([2]) في الأصل: "أنشاص"، والوجه ما أثبت. وفي التنبيه السابق أنه يقال بفتح النون وكسرها. ويجمع النشاصي على "نشص" بضمتين، كما في اللسان.
([3]) ديوان امرئ القيس 168. ونبه الوزير أبو بكر إلى أنه يروى أيضاً "أشذ".
([4]) ديوان ذي الرمة 17 واللسان (نمش، نشط). وقد سبق في (شب).
([5]) التكملة من المجمل واللسان والقاموس.
([6]) في المجمل: "تنشطت"، وكلاهما يقال.
([7]) في المجمل: "الإبل يجدها الجيش فتساق".
([8]) لعبد الله بن عنمة الضبي، كما في اللسان (ربع، صفا، نشط، فضل). ومقطوعته في الحماسة (1: 420). وقد سبق في (ربع، صفو).
([9]) البيت للمرار، كما في إصلاح المنطق 368 واللسان (نشع). وصدره:
* إليكم يا لئام الناس إني *
([10]) في اللسان: "والنشفة، والنشفة: الحجر الذي يتدلك به، سمي بذلك لانتشافه الوسخ في الحمامات".
([11]) التكملة من المجمل.
([12]) ذكر في المجمل لغة فتح النون. وفي اللسان والقاموس لغة الضم.
([13]) وهو النشيل، وردت في الأصل بعد كلمة "اللحم" التالية، ورددتها إلى موضعها الطبيعي.
([14]) في الأصل: "ومن اللحم".
([15]) في الأصل: "والنشوء"، تحريف.
([16])  ديوان الأعشى 105 واللسان (نشر). والرواية: "مما رأوا".

ـ

##### Türkçe

(**باب النون والشين وما يثلثهما**)

(**نشص**)  **النون** ve **الشين** ve **الصاد**: Bir asıl(=kök)tır; bir şeyde yükselme ve yüceliğe delâlet eder. **نَشَصَ السحابُ**: yükseldi. Ve yüksek beyaz bulut: **النَّشَاصَة**([1]); onun çoğulu **نَشَاص**([2]). İmru’ul-Kays dedi:
أصَدَّ نَشَاصَ ذي القرنين حَتَّى *** تَوَلّى عَارِضُ الملِكِ الهمامِ([3])
Ve **نَشَص الوبرُ**: yükseldi. Ve **نَشَصْنا** bir beldeden bir beldeye: yükseldik. Ve kadın **نَشَصت**; **نَشَزت** gibi. Ve onun **ثَنِيَّتُه** **نَشَصت**: hareket etti ve yerinden yükseldi.

(**نشط**)  **النون** ve **الشين** ve **الطاء**: Sahih bir asıl(=kök)tır; sarsıntı ve harekete delâlet eder. Ondan **النّشاط** bilinen(şey)dir; onda hareket, sarsıntı ve açılma bulunduğu içindir. Denir: **نَشِطَ** **ينشَط**. Ve kavim **أنْشَطَ**: onların binekleri çevik idi. Ve öküz **ناشط**tır; çünkü bir beldeden bir beldeye **يَنْشِطُ** eder. Zü’r-Rumme dedi:
أذاكَ أم نَمِشٌ بالوَشْي أكرُعُه *** مسفَّعُ الخَدِّ هادٍ ناشِطٌ شَبَبُ([4])
Ve **نَشَطْتُ الشَّيءَ**: onu soydum; sanki o, soyulunca derisinden çıkarılmıştır. Ve **طريقٌ ناشط**: büyük yolda sağa [ve sola([5])] **يَنْشِطُ** eder. Ve deve yürüyüşünde **نَشَطت**([6]), eğer hızlandıysa. Ve **الأُنْشُوطة**: düğümdür; şalvar düğümü gibi; ve onu bir **أُنشوطة** ile **نَشَطْتُه**. Ve **أنْشَطتُ العِقال**: onun **أُنشوطة**sunu uzattım da çözüldü. Ve bir kavim dedi: **الإنشاط**: çözmedir; **التَّنشيط**: bağlamadır. Ve **بئر أنشاط**: dibi yakın olan kuyu; kovası bir çekişle çıkar. Ve **نَشَطْتُ الدَّلْوَ** kuyudan, boy(ölçüsü) olmaksızın. Ve develerden **النَّشيطة**: bulunup da([7]) ona kasıt olmaksızın sevk edilmesidir. Bir kavim dedi: O, kavmin, baskın yapmak istedikleri mahalleye varmadan önce isabet ettikleri(şey)dir; reis onu onların önlerinden **يَنْشِطُ** eder. Dedi:
لك المِرباعُ منها والصَّفايا *** وحُكمُك والنَّشِيطةُ والفُضُولُ([8])

(**نشع**)  **النون** ve **الشين** ve **العين** tek bir kelimedir. **نشَعتُ الصبيَّ الوَجُورَ** **نشعاً** da onu **فانتشَعَه**: yani onu içirdi. Masdar **النُّشوع**dur. Dedi:
* نُشِعْتُ المجد في أنفي نُشُوعَا([9]) *

(**نشغ**)  **النون** ve **الشين** ve **الغين** birbirinden ayrı üç kelimedir; kıyasları bir değildir.
Birincisi **النَّشْغ**: özlem anındaki iç çekiş gibi.
İkincisi **الناشغ**: zorluktan sonra yaşayan kimse.
Üçüncüsü **النَّواشِغ**: vadinin üst tarafları; teki **ناشغة**.

(**نشف**)  **النون** ve **الشين** ve **الفاء**: Sahih bir asıl(=kök)tır; bir şeyin, onu alan bir şeye çiğin nüfuz etmesine delâlet eder. Ondan **النَّشْف**: suyun elbiseye ve toprağa girmesi; ta ki ikisi onu emsin. Ve **النَِّشْفة**: bir taştır; pisliği yerlerinden emdiği için böyle adlandırıldı([10]). Çoğulu **النِّشَف**. [Ve denir: **النَّشْف**([11])] havuzlarda, kuyularda su çekme(**النَّزْح**) gibidir. Ve deve, doğumundan önce süt verir, sonra sütü gider: **مِنْشَافٌ** ve **نَشُوف**.

(**نشق**)  **النون** ve **الشين** ve **القاف** sahih bir asıl(=kök)tür; bir şeyin takılıp kalmasına delâlet eder. Ve ceylan **نَشِقَ** ağda: ona takıldı. Ve **النَّشقة**: küçükbaşların boyunlarına yapılan iptir; ve denir ki o **النُّشْقة**dır([12]). Ve adam **نَشِقٌ**dur; eğer neredeyse kurtulamayacağı bir işe düşmüşse.
Ve babdan: **أنشَقْتُ الصبِيَّ الدَّوَاءَ**: onu burnuna döktüm. Ve **النَّشُوق**: her **يُـنْشَق** edilen ilacın adıdır. Ondan **استنشقت الرِّيح**: onu kokladım. Ve bu, **النَّشَق**ı mekruh bir rüzgârdır; yani koklama. Ve abdest alan, suyu burnuna çeker; onu dışarı atması sırasında.

(**نشل**)  **النون** ve **الشين** ve **اللام** bir kelimedir; bir tencereden bir parça kaldırmaya delâlet eder. Ve **نَشَلَ اللَّحْمَ** tencereden **بالمِنْشَل** ile; o da **النَّشِيل**dir([13]). Ve **فخذٌ ناشلة**: eti az. Ve **المِنْشَل** ve **المِنْشال**: onunla **يُنْشَلُ** edilen şeydir*. Ve derler: ve ben onun sıhhatini bilmem: **المَنْشَلة**: serçe parmağın yüzük yeri.

(**نشم**)  **النون** ve **الشين** ve **الميم** bir şeyin tutunmasına delâlet eder. Ve onlar işte **نَشَّمُوا**: ona giriştiler. Ve denir: bu ancak şerde olur. Hadiste: “**لما نَشَّمَ النّاسُ في أمر عثمان**”; yani ona giriştiler ve ondan pay aldılar. Ve et **نَشَّمَ**([14]) **تنشيماً**: yani onda koku başlamıştır.
Ve bundan şâz olan: **النَّشَم**: yayların yapıldığı bir ağaçtır.

(**نشأ**)  **النون** ve **الشين** ve **الهمزة** sahih bir asıl(=kök)tür; bir şeyde yükselme ve yüceliğe delâlet eder. **نَشَأَ السَّحابُ**: yükseldi. Ve Allah onu **أنْشَأَه**: onu yükseltti. Ondan: ﴿**إنَّ نَاشِئَةَ اللَّيْلِ**﴾ [المزمل 6]; bununla—Allah daha iyi bilir—namaza kalkış ve doğrulma kastedilir.
Ve babdan: **النَّشْءُ** ve **النَّشَأ**([15]): insanların gençleri. Ve falan, falan oğulları içinde **نشأَ** etti. Ve **النَّاشئ**: yetişen, yükselen ve yücelen gençtir. Ve falan bir söz **أنشأ** etti; ve **أنشأَ** **ينشِد** eder ve söyler; bütün bunların kıyası birdir.
Ve babdan: **استنشأْت الريح**: onu kokladım; bu, sanki onu burnuna yükseltiyormuşsun gibidir.

(**نشج**)  **النون** ve **الشين** ve **الجيم** bir kelimedir; bir sesin taklidine delâlet eder. Ve ağlayan **نَشَج** etti: hıçkırma olmaksızın boğazında ağlamayla tıkandı. Ve eşek sesiyle **نَشَجَ**; **نَشْجاً**. Ve kan çıkıp da ona bir ses işitilirse, yaralama için denir: **قد نشَجَت**. Keza tencere kaynama sırasında **تَنْشِجُ** eder. Ve muhtemeldir ki **الأَنْشَاجُ** bundan(dır); o, su yollarıdır; teki **نَشَج**; sanki suyun akışına benzerliği sebebiyle onunla adlandırılmıştır.

(**نشح**)  **النون** ve **الشين** ve **الحاء**: Sahih bir asıl(=kök)tür; ancak tefsirinde zıtlık üzere ihtilaf edilmiştir. Bir kavim dedi: içen **نَشَحَ** etti; eğer içip dolduysa. Ve **سِقَاءٌ نَشَّاحٌ**: dolu. Diğerleri dedi: **النُّشوحُ**: kandırmadan aşağı bir içiştir.

(**نشد**)  **النون** ve **الشين** ve **الدال** sahih bir asıl(=kök)tür; bir şeyi anmaya ve duyurmaya delâlet eder. Ve falan, falanı **نَشَدَ** etti; dedi: **نَشَدْتُك اللهَ**; yani seni Allah ile sordum. Onun özeti: seni Allah Teâlâ ile hatırlattım. Ondan şairin **إنشاد**ı; o, onu anması ve onunla duyurmasıdır. Ama **أنشَدْتُ الضَّالَّة** ise manası: onu tanıttım; ve o, o kıyastır. Hadiste: “**لا تَحِلُّ لُقْطَتُها إلاّ لِمُنْشِدٍ**”; yani tanıtıcı. Ama **نَشَدْتُ الضَّالَّة**—yani onu aradım—sesini yükseltmesindendir.

(**نشر**)  **النون** ve **الشين** ve **الراء** sahih bir asıl(=kök)tür; bir şeyi açmaya ve onun dallanıp yayılmasına delâlet eder. Ve tahtayı testereyle **نَشَرت**; **نَشْراً**. Ve **النَّشْر**: güzel kokulu rüzgâr. Ve doğan kuşu, **نَشَراً** tüy giyindi; yani yayılmış, geniş, uzun. Ondan: kitabı **نَشَرتُ**; **طويتُهُ**’nun zıddı. Ve Allah ölüleri **نَشَر** etti de onlar **نَشَروا**. Ve Allah ölüleri **أنْشَرَ** da. Yüce Allah dedi: ﴿**ثُمَّ إذا شَاءَ أَنْشَرَه**﴾ [عبس 22]. Sonra A‘şâ dedi:
حَتَّى يقولُ الناسُ لمَّا رأوا *** يا عَجَباً للميِّت الناشرِ([16])
Ve yer **نَشَرت**: ona bahar isabet etti de bitirdi; o **ناشرة**dır. Ve o bitki **النَّشْر**dür. Ve denir: o, otlatana göre kötüdür; ve denir: bilakis **النَّشْر**: ot kurur, sonra ona yağmur isabet eder de ondan, meme ucu gibi bir şey çıkar; o bir hastalıktır. Ve önkolun iç tarafının damarları: **النَّواشر**; yayılmalarından dolayı böyle adlandırıldı. Ve **الانتشار**: hayvanın sinirinin yorgunluktan şişmesidir. Ve **النّشَر**: koyunların geceleyin yayılıp otlamasıdır; bu yüzden işini toplayana: “**قد ضَّمَ نَشَرَه**” denir.

(**نشز**)  **النون** ve **الشين** ve **الزاء** sahih bir asıl(=kök)tür; yükselme ve yüceliğe delâlet eder. Ve **النّشَز**: yüksek, yükselmiş yer. Ve **النّشْز** ve **النُّشُوز**: yükselmedir; sonra ödünç alındı da denildi: kadın **نَشَزَت**: kocasına karşı zorlaştı; keza kocası **نَشَزَ**: ona kaba davrandı ve onu dövdü.

(**نشس**)  **النون** ve **الشين** ve **السين** ibdâlden bir kelimedir; denir: **نَشَسَت**; **نَشَزَت** gibi.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- النشء والنشأة: إحداث الشيء وتربيته. قال تعالى: ﴿ولقد علمتم النشأة الأولى﴾ [الواقعة/62]. يقال: نشأ فلان، والناشئ يراد به الشاب، وقوله: ﴿إن ناشئه الليل هي أشد وطأ﴾ [المزمل/6] يريد القيام والانتصاب للصلاة، ومنه: نشأ السحاب لحدوثه في الهواء، وتربيته شيئا فشيئا. قال تعالى: ﴿وينشئ السحاب الثقال﴾ [الرعد/12] والإنشاء: إيجاد الشيء وتربيته، وأكثر ما يقال ذلك في الحيوان. قال تعالى: ﴿قل هو الذي أنشأكم وجعل لكم السمع والأبصار﴾ [الملك/23]، وقال: ﴿هو أعلم بكم إذ أنشأكم من الأرض﴾ [النجم/ 32]، وقال: ﴿ثم أنشأنا من بعدهم قرنا آخرين﴾ [المؤمنون/31]، وقال: ﴿ثم أنشأناه خلقا آخر﴾ [المؤمنون/14]، ﴿وننشئكم فيما لا تعلمون﴾ [الواقعة/61]، و ﴿ينشئ النشأة الآخرة﴾ [العنكبوت/20] فهذه كلها في الإيجاد المختص بالله، وقوله تعالى: ﴿أفرأيتم النار التي تورون * أأنتم أنشأتم شجرتها أم نحن المنشئون﴾ [الواقعة/71 - 72] فلتشبيه إيجاد النار المستخرجة بإيجاد الإنسان، وقوله: ﴿أومن ينشأ في الحلية﴾ [الزخرف/18] أي: يربى تربية كتربية النساء، وقرئ: ﴿ينشأ﴾ (وهي قراءة نافع وابن كثير وأبي عمرو وابن عامر وأبي جعفر ويعقوب. الإتحاف ص 385) أي: يتربى.

##### Türkçe

- **النشء** ve **النشأة**: şeyin meydana getirilmesi ve onun terbiye edilmesi. Yüce Allah dedi ki: ﴿ولقد علمتم **النشأة** الأولى﴾ [الواقعة/62]. Denir ki: falan kimse **نشأ**; ve **الناشئ** ile genç kastedilir. Ve O’nun sözü: ﴿إن **ناشئه** الليل هي أشد وطأ﴾ [المزمل/6], namaz için kalkmayı ve doğrulup dikilmeyi kasteder. Ondan (bir örnek): **نشأ** bulut; havada meydana gelişi ve onu şey şey, yavaş yavaş terbiye etmesi sebebiyle. Yüce Allah dedi ki: ﴿وينشئ السحاب الثقال﴾ [الرعد/12]. Ve **الإنشاء**: şeyin var edilmesi ve onun terbiye edilmesidir; bununla en çok hayvanda söylenir. Yüce Allah dedi ki: ﴿قل هو الذي أنشأكم وجعل لكم السمع والأبصار﴾ [الملك/23], ve dedi ki: ﴿هو أعلم بكم إذ أنشأكم من الأرض﴾ [النجم/ 32], ve dedi ki: ﴿ثم أنشأنا من بعدهم قرنا آخرين﴾ [المؤمنون/31], ve dedi ki: ﴿ثم أنشأناه خلقا آخر﴾ [المؤمنون/14], ﴿وننشئكم فيما لا تعلمون﴾ [الواقعة/61], ve ﴿ينشئ **النشأة** الآخرة﴾ [العنكبوت/20]. Bunların hepsi, Allah’a mahsus olan var etme hakkındadır. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿أفرأيتم النار التي تورون * أأنتم أنشأتم شجرتها أم نحن المنشئون﴾ [الواقعة/71 - 72]; çıkarılan ateşin meydana getirilmesini insanın meydana getirilmesine benzetmek içindir. Ve O’nun sözü: ﴿أومن ينشأ في الحلية﴾ [الزخرف/18], yani: kadınların terbiyesi gibi bir terbiye ile terbiye edilir. Ve şöyle okunmuştur: ﴿**ينشأ**﴾ (bu, **نافع**’ın, **ابن كثير**’in, **أبي عمرو**’nun, **ابن عامر**’in, **أبي جعفر**’in ve **يعقوب**’un kıraatidir. **الإتحاف** s. 385), yani: terbiye edilir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ن ش أ
أنشأ الله تعالى الخلق فنشأوا ‏"‏ وننشئهم النّشأة الأخرى ‏"‏ وأنشأ حديثا وشعراً وعمارة‏.‏
واستنشأته قصيدة في الزهد فأنشأها لي‏.‏
وأنشأ يفعل كذا‏.‏
ومن أين نشأت وأنشأت أي نهضت‏.‏
ونشأت السحابة وأنشأها الله ورأيت نشأً من السحاب وهو أوّل ما يبدو‏.‏
وأنشأ العلم في المفازة والشّراع واستنشأ‏:‏ رفعه‏.‏
‏"‏ وله الجوار المنشآت ‏"‏‏.‏
وقال الشمّاخ‏:‏ عليها الدجى المستنشآت كأنها هوادج مشدود عليها الجزائر الدجية‏:‏ القترة‏.‏
والجزيزة‏:‏ خصلة من صوفٍ‏.‏
وإنه لينشأ لإبل فلان‏:‏ ليعينها أي يعرض لها‏.‏
ونشأت في بني فلان ومولدي ومنشيء فيهم‏.‏
ونشأ فلان نشأة حسنة ونشاءة‏.‏
وأنشىء في النعيم ونشّيء ‏"‏ أو من ينشأ في الحلية ‏"‏‏.‏
وغلام وجارية ناشيء من جوارٍ نواشيء‏.‏
قال أبو قدامة الطائي‏:‏ قد أجلس المجلس لم يحرّج من ناشيء ذات شوًى خدلج وقال عبد الواسع بن أسامة الخزاميّ من بني خزامة‏:‏ منازل من عوجاء إذ هي ناشيء مؤزّرة تصطاد من لا يصيدها وهو نشء سوء ومن نشء سوء‏.‏
قال بشر ابن أبي حازم‏:‏ سبته ولم تخش الذي فعلت به منعّمةٌ من نشء أسلم معصر وقال نصيب‏:‏ ولولا أن يقال صبا نصيب لفلت بنفسي النّشأ الصغار

##### Türkçe

ن ش أ
Allah Teâlâ mahlûkatı yarattı da onlar meydana geldiler: “ve onları diğer yaratılışta yeniden meydana getiririz”; ve bir söz, şiir ve bina meydana getirdi.
Ve ben ondan zühd hakkında bir kaside istemiştim de onu benim için meydana getirdi.
Ve **أنشأ**: şöyle şöyle yapar.
Ve “nereden **نشأت** ve **أنشأت**” yani: kalktım.
Ve bulut meydana geldi; onu Allah meydana getirdi; ve buluttan bir **نشأ** gördüm; o, ilk görünen şeydir.
Ve ıssız çölde sancağı kaldırdı; ve **استنشأ**: onu yükseltti.
“Ve O’nundur **الجوار المنشآت**.”
Ve **الشمّاخ** dedi:
Üzerinde, kaldırılmış karanlıklar; sanki onlar, üzerine karanlık **الجزائر** bağlanmış hevediclerdir.
**الدجية**: toz-duman.
**الجزيزة**: yünden bir tutam.
Ve şüphesiz o, falanın develeri için **لينشأ**: onlara yardım eder; yani onlara görünür (karşılarına çıkar).
Ve falanoğullarında yetiştim; doğumum ve yetişmem onların içindedir.
Ve falan iyi bir yetişme ve **نشاءة** ile yetişti.
Ve nimet içinde yetiştirildi; ve **نشّيء**: “yahut süs içinde yetiştirilen kimse”
Ve bir oğlan ve bir kız: **ناشيء**; cariyelerden **نواشيء**.
**أبو قدامة الطائي** dedi:
Meclisi oturttu; etli (kalçalı) dolgun bir **ناشيء** sebebiyle sıkışmadı.
Ve **عبد الواسع بن أسامة الخزاميّ** (Huzâme oğullarından) dedi:
Eğri (deve)den menziller; o, **ناشيء** iken, beline kuşak bağlamış; onu avlamayanı avlar.
Ve o, kötü bir **نشء**dür; ve kötü bir **نشء**dendir.
**بشر ابن أبي حازم** dedi:
Onu sövdüm; ve ona yaptığım şeyden korkmadı; **منعّمةٌ** (naz içinde) bir kadın; **نشء أسلم**den, **معصر**.
Ve **نصيب** dedi:
Eğer “Nasîb gençlik etti” denilmesi olmasaydı, küçük **النّشأ** ile canımı kurtarırdım.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

أَنْشَأَه اللّه: خَلَقَه. ونَشَأَ يَنْشَأُ نَشْأً ونُشُوءاً ونَشَاءً ونَشْأَةً ونَشَاءة: حَيي، وأَنْشَأَ اللّهُ الخَلْقَ أَي ابْتَدَأَ خَلْقَهم. وفي التنزيل العزيز: وأَنَّ عَلَيْهِ النَّشْأَةَ الأُخْرى؛ أَي البَعْثةَ. وقرأَ أَبو عمرو: النَّشاءةَ، بالمدّ. الفرّاءُ في قوله تعالى: ثُمَّ اللّهُ يُنْشِئُ النَّشْأَةَ الآخِرةَ؛ القُرَّاءُ مجتمعون على جزم الشين وقَصْرِها إِلا الحسنَ البِصْرِيَّ، فإِنه مدَّها في كلِّ القرآن، فقال: النَّشاءة مثل الرّأْفةِ والرّآفةِ، والكَأْبةِ والكَآبةِ. وقرأَ ابن كثير وأَبو عمرو: النَّشاءة ، مـمدود، حيث وقعت. وقرأَ عاصم ونافع وابن عامر وحمزة والكسائي النَّشْأَةَ، بوزن النَّشْعةِ حيث وقعت. ونَشَأَ يَنْشَأُ نَشْأً ونُشُوءاً ونَشاءً: رَبا وشَبَّ. ونَشَأْتُ في بني فلان نَشْأً ونُشُوءاً: شَبَبْتُ فيهم. ونُشِّئَ وأُنْشئَ، بمعنى. وقُرئَ: أَوَمنْ يُنَشَّأُ في الحِلْيَةِ. وقيل الناشِئُ فوَيْقَ الـمُحْتَلِمِ، وقيل: هو الحَدَثُ الذي جاوَزَ حَدَّ الصِّغَر، وكذلك الأُنثى ناشِئٌ، بغير هاءٍ أَيضاً، والجمع منهما نَشَأٌ مثل طالِبٍ وطَلَبٍ، وكذلك النَشْءُ مثل صاحِبٍ وصَحْبٍ. قال نُصَيْب في المؤَنث: ولَوْلا أَنْ يُقَالَ صَبا نُصَيْبٌ،  * لَقُلْتُ: بنَفْسِيَ النَّشَأُ الصِّغارُ وفي الحديث: نَشَأٌ يَتَّخِذُونَ القرآنَ مَزامِيرَ. يروى بفتح الشين جمع ناشِئٍ كخادِمٍ وخَدَمٍ؛ يريد: جماعةً أَحداثاً. وقال أَبو موسى: المحفوظُ بسكون الشين كأَنه تسمية بالمصدر. وفي الحديث: ضُمُّوا نَواشِئَكم في ثَوْرةِ العِشَاءِ؛ أَي صِبْيانَكم وأَحْداثَكُم. قال ابن الأَثير: كذا رواه بعضهم، والمحفوظ فَواشِيَكُم، بالفاء، وسيأْتي ذكره في المعتل. الليث: النَّشْءُ أَحْداثُ الناس، يقال للواحد أَيضاً هو نَشْءُ سَوْءٍ، وهؤلاء نَشْءُ سَوْءٍ؛ والناشِئُ الشابُّ. يقال: فَتىً ناشِئٌ. قال الليث: ولم أَسمع هذا النعت في الجارية. الفرّاءُ: العرب تقول هؤلاء نَشْءُ صِدْقٍ، ورأَيت نَشْءَ صِدقٍ، ومررت بِنَشْءِ صدق، فإِذا طَرَحُوا الهمز قالوا: هؤلاء نَشُو صِدْقٍ، ورأيت نَشا صِدقٍ، ومررت بِنَشِي صِدقٍ.
وأَجْود من ذلك حذف الواو والأَلف والياء، لأَن قولهم يَسَلُ أَكثر من يَسأَلُ ومَسَلةٌ أَكثر من مَسْأَلة. أَبو عمرو: النَّشَأُ: أَحْداثُ الناس؛ غلامٌ ناشِئٌ وجارية ناشِئةٌ، والجمع نَشَأٌ. وقال شمر: نَشَأَ: ارْتَفَعَ. ابن الأَعرابي: الناشِئُ: الغلام الحَسَنُ الشابُّ. أَبو الهيثم: الناشِئُ: الشابُّ حين نَشَأَ أَي بَلَغَ قامةَ الرجل. ويقال للشابِّ والشابَّة إِذا كانوا كذلك: هم النَّشَأُ، يا هذا، والناشِئُونَ. وأَنشد بيت نصيب: لَقُلْتُ بنَفْسِيَ النَّشَأُ الصِّغارُ
وقال بعده: فالنَّشَأُ قد ارْتَفَعْنَ عن حَدِّ الصِّبا إِلى الإِدْراك أَو قَرُبْنَ منه. نَشَأَتْ تَنَشَأُ نَشْأً، وأَنْشَأَها اللّهُ إِنْشاءً. قال: وناشِئٌ ونَشَأٌ: جماعة مثل خادِم وخَدَمٍ. وقال ابن السكيت: النَّشَأُ الجوارِي الصِّغارُ في بيت نُصَيْب. وقوله تعالى: أَوَمن يُنَشَّأُ في الحِلْيةِ. قال الفرّاءُ: قرأً أَصحاب عبداللّه يُنَشَّأُ، وقرأَ عاصم وأَهل الحجاز يَنْشَأُ. قال: ومعناه أَنّ المشركين قالوا إِنَّ الملائكةَ بناتُ اللّه، تعالى اللّهُ عَمّا افْتَرَوْا، فقال اللّه، عز وجل: أَخَصَصْتُم الرحمنَ بالبَناتِ وأَحَدُكم إِذا وُلِدَ له بنتٌ يَسْوَدُّ وجهُه. قال: وكأَنه قال: أَوَمَن لا يُنَشَّأُ إِلا في الحِلْيةِ، ولا بَيان له عند الخِصام، يعني البنات تجعلونَهنَّ للّه وتَسْتَأْثِرُون بالبنين. والنَّشْئُ، بسكون الشين: صِغار الإِبل، عن كراع. وأَنْشَأَتِ الناقةُ، وهي مُنْشِىءٌ: لَقِحَت، هذلية. ونَشَأَ السحابُ نَشْأً ونُشُوءاً: ارتفع وبَدَا، وذلك في أَوّل ما يَبْدأُ. ولهذا السحاب نَشْءٌ حَسَنٌ، يعني أَوَّل ظهوره. الأَصمعي: خرج السحابُ له نَشْءٌ حَسَنٌ وخَرج له خُروجٌ حسن، وذلك أَوَّلَ ما يَنْشَأُ، وأَنشد: إِذا هَمَّ بالإِقْلاعِ هَمَّتْ به الصَّبا، *  فَعاقَبَ نَشْءٌ بَعْدَها وخُروجُ وقيل: النَّشْءُ أَن تَرى السَّحابَ كالـمُلاء الـمَنْشُور. والنَّشْءُ والنَّشِيءُ: أَوَّلُ ما يَنْشَأُ من السحاب ويَرْتَفِعُ، وقد أَنْشَأَه اللّهُ. وفي التنزيل العزيز: ويُنْشِئُ السَّحابَ الثِّقالَ. وفي الحديث: إِذا نَشَأَتْ بَحْرِيَّةً ثم تَشاءَمَتْ فتلك عَيْنٌ غُدَيْقةٌ. وفي الحديث: كان إِذا رَأَى ناشِئاً في أُفُقِ السماءِ؛ أَي سَحاباً لم يَتكامَلِ اجتماعُه واصطحابُه. ومنه نَشَأَ الصبيُّ يَنْشَأُ، فهو ناشِئٌ، إِذا كَبِرَ وشَبَّ، ولم يَتكامَلْ. وأَنْشَاَ السَّحابُ يَمْطُرُ: بَدَأَ. وأَنْشَأَ داراً: بَدَأَ بِناءَها. وقال ابن جني في تأْدِيةِ الأَمْثالِ على ما وُضِعَت عليه: يُؤَدَّى ذلك في كلِّ موضع على صورته التي أُنْشِئَ في مَبْدَئِه عليها، فاسْتَعْمَلَ الإِنْشَاءَ في العَرَضِ الذي هو الكلام. وأَنْشَأَ يَحْكِي حديثاً: جَعَل. وأَنْشَأَ يَفْعَلُ كذا ويقول كذا: ابتَدَأَ وأَقْبَلَ.وفلان يُنْشِئُ الأَحاديث أَي يضعُها. قال الليث: أَنْشَأَ فلان حديثاً أَي ابْتَدأَ حديثاً ورَفَعَه. ومنْ أَيْنَ أَنْشَأْتَ أَي خَرَجْتَ، عن ابن الأَعرابي. وأَنْشَأَ فلانٌ: أَقْبلَ. وأَنشد قول الراجز: مَكانَ مَنْ أَنْشَا على الرَّكائبِ
أَراد أَنْشَأَ، فلم يَسْتَقِمْ له الشِّعرُ، فأَبدَل. ابن الأَعرابي: أَنْشَأَ إِذا أَنشد شِعْراً أَو خَطَبَ خُطْبةً، فأَحْسَنَ فيهما. ابن السكيت عن أَبي عمرو: تَنَشَّأْتُ إِلى حاجتي: نَهَضْتُ إليها ومَشَيْتُ. وأَنشد: فلَمَّا أَنْ تَنَشَّأَ قامَ خِرْقٌ،  * مِنَ الفِتْيانِ، مُخْتَلَقٌ، هضُومُ(1) (1 قوله « تنشأ» سيأتي في مادة خ ل ق عن ابن بري تنشى وهضيم بدل ما ترى وضبط مختلق في التكملة بفتح اللام وكسرها.) قال: وسمعت غير واحد من الأَعراب يقول: تَنَشَّأَ فلان غادياً إِذا ذهَب لحاجته. وقال الزجاج في قوله تعالى: وهو الذي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ وغيرَ مَعْرُوشاتٍ؛ أَي ابْتَدَعَها وابْتَدَأَ خَلْقَها. وكلُّ مَنِ ابْتَدأَ شيئاً فهو أَنْشَأَه. والجَنَّاتُ: البَساتينُ. مَعْرُوشاتٍ: الكُروم. وغَيْرَ مَعْرُوشاتٍ: النَّخْلُ والزَّرْعُ.
ونَشَأَ الليلُ: ارتَفَع. وفي التنزيل العزيز: إِنَّ ناشِئةَ الليل هي أَشَدُّ وطْأً وأَقْوَمُ قِيلاً. قيل: هي أَوَّل ساعةٍ، وقيل: الناشِئةُ والنَّشيئةُ إِذا نِمْتَ من أَوَّلِ الليلِ نَوْمةً ثمَّ قمتَ، ومنه ناشِئةُ الليل. وقيل: ما يَنْشَأُ في الليل من الطاعات. والناشِئةُ: أَوَّلُ النهارِ والليلِ. أَبو عبيدة: ناشِئةُ الليلِ ساعاتُه، وهي آناءُ الليلِ ناشِئةٌ بعد ناشِئةٍ.
وقال الزجاج: ناشِئةُ الليلِ ساعاتُ الليلِ كلُّها، ما نَشَأَ منه أَي ما حَدَثَ، فهو ناشِئَةٌ. قال أَبو منصور: ناشِئةُ الليلِ قِيامُ الليلِ، مصدر جاءَ على فاعِلةٍ، وهو بمعنى النَّشْءِ، مثلُ العافِية بمعنى العَفْوِ. والعاقِبةِ بمعنى العَقْبِ، والخاتِمةِ بمعنى الخَتْمِ. وقيل: ناشِئةُ الليل أَوَّلُه، وقيل: كلُّه ناشئةٌ متى قمتَ، فقد نَشَأْتَ. والنَّشِيئةُ: الرَّطْبُ من الطَّرِيفةِ، فإِذا يَبِسَ، فهو طَرِيفةٌ. والنَّشِيئةُ أَيضاً: نَبْتُ النَّصِيِّ والصِّليِّانِ. قال: والقَوْلانِ مُقْتَرِبانِ. والنَّشِيئةُ أَيضاً: التَّفِرةُ إِذا غَلُظَتْ قَلِيلاً وارْتَفَعَتْ وهي رَطْبةٌ، عن أَبي حنيفة. وقال مرة: النَّشِيئةُ والنَّشْأَةُ من كلِّ النباتِ: ناهِضُه الذي لم يَغْلُظْ بعد. وأَنشد لابن مَناذرَ في وصف حمير وحش: أَرناتٍ، صُفْرِ الـمَناخِرِ والأَشْـ *  ـداقِ، يَخْضِدْنَ نَشْأَةَ اليَعْضِيدِ ونَشِيئَةُ البِئْر: تُرابُها الـمُخْرَجُ منها، ونَشِيئةُ الحَوْضِ: ما وراءَ النَّصائِب من التراب. وقيل: هو الحَجَر الذي يُجْعَلُ في أَسفل الحَوْضِ. وقيل: هي أَعْضادُ الحَوض؛ والنَّصائبُ: ما نُصِبَ حَوْلَه. وقيل: هو أَوَّل ما يُعْمَلُ من الحَوْضِ، يقال: هو بادِي النَّشِيئةِ إِذا جَفَّ عنه الماءُ وظَهَرت أَرْضُه. قال ذو الرمة:
هَرَقْناهُ في بادِي النَّشِيئةِ، دائِرٍ، *  قَديمٍ بِعَهْدِ الماءِ، بُقْعٍ نَصائِبُهْ يقول: هَرَقْنا الماءَ في حوضٍ بادِي النَّشِيئةِ. والنَّصائبُ: حِجارة الحَوْضِ، واحدتها نَصِيبةٌ. وقوله: بُقْعٍ نَصائبُه: جَمْع بَقْعاء، وجَمَعَها بذلك لِوُقُوع النَّظَرِ عليها. وفي الحديث: أَنه دَخَل على خَديجةَ خَطَبَها، ودَخَل عليها مُسْتَنْشِئةٌ مِنْ مُوَلَّداتِ قُرَيْشٍ. قال الأَزهري: هي اسم تِلْكَ الكاهِنةِ. وقال غيره: الـمُسْتَنْشِئةُ: الكاهِنةُ سُمّيت بذلك لأَنها كانت تَسْتَنْشِئُ الأَخْبَارَ أَي تَبْحَثُ عنها وتَطْلُبها، من قولك رجل نَشْيانُ للخَبَرِ. ومُسْتَنْشِئةٌ يهمز ولا يهمز. والذِّئب
يَسْتَنْشِئُ الرِّيحَ، بالهمز.
قال: وإِنما هو من نَشِيتُ الرِّيح، غير مهموز، أَي شَمِمْتُها. والاسْتِنْشاءُ، يهمز ولا يهمز، وقيل هو من الإِنْشاءِ: الابْتِداءِ. وفي خطبة المحكم: ومـما يهمز مـما ليس أَصله الهمز من جهة الاشتقاق قولهم: الذئب يَسْتَنْشِئُ الرِّيحَ، وإِنما هو من النَّشْوةِ؛ والكاهِنةُ تَسْتَحْدِثُ الأُمورَ وتُجَدِّدُ الأَخْبارَ. ويقال: من أَيْنَ نَشِيتَ هذا الخَبَرَ، بالكسر من غير همز، أَي من أَيْنَ عَلِمْتَه. قال ابن الأَثير وقال الأَزهريّ: مُسْتَنْشِئةُ اسم عَلَم لتِلك الكاهِنةِ التي دَخَلت عليها، ولا يُنَوَّن للتعريف والتأْنيث. وأَما قول صخر الغي: تَدَلَّى عليه، مِنْ بَشامٍ وأَيْكةٍ  * نَشاةِ فُرُوعٍ، مُرْثَعِنّ الذَّوائِبِ يجوز أَن يكون نَشْأَةٌ فَعْلَةً مِنْ نَشَأَ ثم يُخفَّفُ على حدِّ ما حكاه صاحب الكتاب من قولهم الكماةُ والـمَراةُ، ويجوز أَن يكون نَشاة فَعْلة فَتَكون نَشاة مِنْ أَنْشَأْتُ كطاعةٍ من أَطَعْتُ، إِلا أَنّ الهمزة على هذا أُبدِلت ولم تخفف. ويجوز أَن يكون من نَشا يَنْشُو بمعنى نَشَأَ يَنْشَأُ، وقد حكاه قطرب، فتكون فَعَلةً من هذا اللفظ، ومِنْ زائدةٌ، على مذهب الأَخفش، أَي تَدَلَّى عليه بَشامٌ وأَيْكةٌ. قال: وقياس قول سيبويه أن يكون الفاعل مضمراً يدل عليه شاهد في اللفظ؛ التعليل لابن جني. ابن الأَعرابي: النَّشِيءُ رِيح الخَمْر. قال الزجاج في قوله تعالى: وله الجَوارِ الـمُنْشآتُ، وقُرئَ الـمُنْشِئاتُ، قال: ومعنى الـمُنْشَآتُ: السُّفُنُ الـمَرْفُوعةُ الشُّرُعِ. قال: والـمُنْشِئاتُ: الرَّافِعاتُ الشُرُعِ. وقال الفرّاءُ: من قرأَ الـمُنْشِئاتُ فَهُنَّ اللاَّتِي يُقْبِلْنَ ويُدْبِرْنَ، ويقال الـمُنْشِئاتُ: الـمُبْتَدِئاتُ في الجَرْي. قال: والـمُنْشَآتُ أُقْبِلَ بِهنَّ وأُدْبِرَ. قال الشماخ: عَلَيْها الدُّجَى مُسْتَنْشَآتٍ، كَأَنَّها  * هَوادِجُ، مَشْدُودٌ عَلَيْها الجَزاجِزُ يعني الزُّبَى الـمَرْفُوعات. والمُنْشَآتُ في البَحْرِ كالأَعْلامِ. قال: هي السُّفُنُ التي رُفِعَ قَلْعُها، وإِذا لم يُرفع قَلْعُها، فليست بِمُنْشآتٍ، واللّه أَعلم.

##### Türkçe

**أَنْشَأَه اللّه**: onu yarattı. Ve **نَشَأَ يَنْشَأُ نَشْأً** ve **نُشُوءاً** ve **نَشَاءً** ve **نَشْأَةً** ve **نَشَاءة**: diri oldu; ve Allah yaratılmışları **أَنْشَأَ** etti, yani onların yaratılışını başlattı. Aziz tenzilde: **وأَنَّ عَلَيْهِ النَّشْأَةَ الأُخْرى**; yani diriltme. Ebû Amr **النَّشاءةَ** diye, uzatmayla okudu. Ferrâ, Yüce Allah’ın sözü olan: **ثُمَّ اللّهُ يُنْشِئُ النَّشْأَةَ الآخِرةَ** hakkında: kurrâ, Hasan el-Basrî hariç, şîn’in cezmi ve kısaltılması üzerinde birleşmişlerdir; çünkü o onu bütün Kur’an’da uzattı; şöyle dedi: **النَّشاءة** tıpkı **الرّأْفةِ** ve **الرّآفةِ** gibi, ve **الكَأْبةِ** ve **الكَآبةِ** gibi.

İbn Kesîr ve Ebû Amr **النَّشاءة** diye, uzatılmış olarak, geçtiği her yerde okudu. Âsım, Nâfi‘, İbn Âmir, Hamza ve Kisâî **النَّشْأَةَ** diye, geçtiği her yerde **النَّشْعةِ** vezninde okudu.

Ve **نَشَأَ يَنْشَأُ نَشْأً** ve **نُشُوءاً** ve **نَشاءً**: büyüdü ve serpildi. Ve **نَشَأْتُ في بني فلان نَشْأً ونُشُوءاً**: onların içinde gençleştim. Ve **نُشِّئَ** ve **أُنْشئَ**: anlamca (aynıdır).

Şöyle okunmuştur: **أَوَمنْ يُنَشَّأُ في الحِلْيَةِ**. Ve denildi ki: **الناشِئُ** bülûğa erenin biraz üstündedir; ve denildi ki: o, küçüklük sınırını aşmış olan gençtir; dişi de böyledir: **ناشِئٌ**, hâ’sız da; ikisinin çoğulu **نَشَأٌ**dur, tıpkı **طالِبٍ** ve **طَلَبٍ** gibi; ve yine **النَشْءُ** tıpkı **صاحِبٍ** ve **صَحْبٍ** gibidir. Nusayb müenneste dedi:
ولَوْلا أَنْ يُقَالَ صَبا نُصَيْبٌ،  * لَقُلْتُ: بنَفْسِيَ النَّشَأُ الصِّغارُ

Hadiste: **نَشَأٌ يَتَّخِذُونَ القرآنَ مَزامِيرَ**. Şîn’in fethasıyla rivayet edilir;
**ناشِئٍ**in cem‘i, tıpkı **خادِمٍ** ve **خَدَمٍ** gibi; muradı: gençlerden bir topluluk. Ebû Mûsâ dedi:
korunan (rivayet) şîn’in sükûnuyla olandır; sanki masdar ile adlandırmadır. Hadiste: **ضُمُّوا نَواشِئَكم في ثَوْرةِ العِشَاءِ**; yani oğlan çocuklarınızı ve gençlerinizi. İbnü’l-Esîr dedi: bazıları böyle rivayet etti; korunan ise **فَواشِيَكُم**dur, fâ ile; ve onun zikri mu‘tel’de gelecektir.

Leys: **النَّشْءُ** insanların gençleridir; tekil için de denir: o da **نَشْءُ سَوْءٍ**dur,
ve bunlar **نَشْءُ سَوْءٍ**dur; ve **الناشِئُ** genç delikanlıdır. Denir: **فَتىً ناشِئٌ**. Leys dedi: bu sıfatı cariyede işitmedim. Ferrâ: Araplar “bunlar **نَشْءُ صِدْقٍ**” der, “**نَشْءَ صِدقٍ** gördüm” der, “**بِنَشْءِ صدق** ile geçtim” der; hemzeyi attıklarında “bunlar
**نَشُو صِدْقٍ**”, “**نَشا صِدقٍ** gördüm”, “**بِنَشِي صِدق** ile geçtim” derler.

Bundan daha iyi olan, vâv’ı, elif’i ve yâ’yı hazfetmektir; çünkü onların “**يَسَلُ**” sözü “**يَسأَلُ**”den daha çoktur ve “**مَسَلةٌ**” “**مَسْأَلة**”den daha çoktur. Ebû Amr: **النَّشَأُ**: insanların gençleridir; **غلامٌ ناشِئٌ** ve **جارية ناشِئةٌ**, çoğulu **نَشَأٌ**dur. Şemmer dedi: **نَشَأَ**: yükseldi. İbnü’l-A‘râbî: **الناشِئُ**: güzel, genç oğlandır. Ebû’l-Heysem: **الناشِئُ**: **نَشَأَ** ettiği vakit, yani erkeğin boyuna ulaştığı vakit gençtir. Ve genç erkek ve genç kadına, böyle olduklarında, “onlar **النَّشَأُ**, ey şu” ve “**الناشِئُونَ**” denir. Nusayb’ın beytini okudu:
لَقُلْتُ بنَفْسِيَ النَّشَأُ الصِّغارُ
Ardından dedi: **النَّشَأُ** artık çocukluk sınırından idrake yükselmişlerdir yahut ona yaklaşmışlardır.

**نَشَأَتْ تَنَشَأُ نَشْأً**; ve Allah onu **أَنْشَأَها إِنْشاءً**. Dedi: **ناشِئٌ** ve **نَشَأٌ**: **خادِم** ve **خَدَمٍ** gibi bir cemaat. İbnü’s-Sikkît dedi: Nusayb’ın beytinde **النَّشَأُ** küçük cariyelerdir. Ve Yüce Allah’ın sözü: **أَوَمن يُنَشَّأُ في الحِلْيةِ**.

Ferrâ dedi: Abdullah’ın ashabı **يُنَشَّأُ** okudu; Âsım ve Hicaz ehli **يَنْشَأُ** okudu. Dedi: manası, müşriklerin “melekler Allah’ın kızlarıdır” demeleridir; Allah, onların uydurduklarından yücedir; bunun üzerine Allah, عز وجل, dedi: Rahmân’ı kızlarla mı tahsis ettiniz; sizden birine kız doğduğunda yüzü kararır. Dedi: sanki
dedi: “Süs içinde yetiştirilmekten başka (bir şey) olmayan ve çekişmede beyanı olmayan kimseyi mi?” yani kızları Allah’a yapıyorsunuz, oğulları ise kendinize ayırıyorsunuz.

**النَّشْئُ**, şîn’in sükûnuyla: küçük develer; Kurâ‘dan. Ve dişi deve **أَنْشَأَتِ**; o **مُنْشِىءٌ** iken: gebe kaldı; Huzeyl lehçesi.

Ve **نَشَأَ السحابُ نَشْأً ونُشُوءاً**: yükseldi ve göründü; bu, ilk başladığı zamandadır. Ve bu bulutun güzel bir **نَشْءٌ**ü vardır; yani ilk görünüşü. Asma‘î: bulut çıktı,
onun güzel bir **نَشْءٌ**ü çıktı ve ona güzel bir çıkış çıktı; bu, onun ilk **يَنْشَأُ** ettiği zamandır; ve şu beyti okudu:
إِذا هَمَّ بالإِقْلاعِ هَمَّتْ به الصَّبا، *  فَعاقَبَ نَشْءٌ بَعْدَها وخُروجُ

Ve denildi ki: **النَّشْءُ**, bulutu yayılmış örtü gibi görmendir. Ve **النَّشْءُ** ve **النَّشِيءُ**: buluttan **يَنْشَأُ** edip yükselenin ilkidir; Allah onu **أَنْشَأَه** etmiştir. Aziz tenzilde: **ويُنْشِئُ السَّحابَ الثِّقالَ**. Hadiste: **إِذا نَشَأَتْ بَحْرِيَّةً ثم تَشاءَمَتْ فتلك عَيْنٌ غُدَيْقةٌ**. Hadiste: göğün ufkunda bir **ناشِئاً** gördüğünde; yani toplanması ve birleşmesi tamamlanmamış bir bulut. Bundan: çocuk **نَشَأَ** eder **يَنْشَأُ**; o **ناشِئٌ**dir; büyüyüp serpildiğinde, fakat tamamlanmadığında.

Ve **أَنْشَاَ السَّحابُ يَمْطُرُ**: başladı. Ve **أَنْشَأَ داراً**: onun binasını başlattı. İbn Cinnî, mesellerin konuldukları üzere edâ edilmesi hakkında dedi: bu, her yerde, başlangıcında üzerine **أُنْشِئَ** edildiği sureti üzere edâ edilir; böylece **الإِنْشَاءَ**yı, söz olan arazda kullandı.

Ve **أَنْشَأَ يَحْكِي حديثاً**: yaptı. Ve **أَنْشَأَ يَفْعَلُ كذا ويقول كذا**: başladı ve yöneldi. Ve falan **يُنْشِئُ الأَحاديث**: yani onları uydurur. Leys dedi: falan bir hadisi **أَنْشَأَ** etti: yani bir hadisi başlattı ve onu yükseltti. Ve “nereden **أَنْشَأْتَ**?” yani nereden çıktın; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve falan **أَنْشَأَ**: yöneldi. Recez söyleyenin sözünü okudu:
مَكانَ مَنْ أَنْشَا على الرَّكائبِ
**أَنْشَأَ**yı kastetti; şiir ona düzgün gelmeyince, (harfi) değiştirdi. İbn
el-A‘râbî: **أَنْشَأَ**; şiir okuduğunda yahut hutbe irad ettiğinde ve ikisinde de güzel yaptığında (denir). İbnü’s-Sikkît, Ebû Amr’dan: **تَنَشَّأْتُ إِلى حاجتي**: ona kalktım ve yürüdüm. Ve şu beyti okudu:
فلَمَّا أَنْ تَنَشَّأَ قامَ خِرْقٌ،  * مِنَ الفِتْيانِ، مُخْتَلَقٌ، هضُومُ(1)
 (1 “**تنشأ**” sözü: İbn Berrî’den **خ ل ق** maddesinde “تنشى” ve “هضيم” gördüğün yerine gelecektir; ve “مختلق”ın ضبطu tekmilede lâm’ın fethi ve kesriyledir.)
Dedi: Araplardan birden fazlasını “falan sabahleyin **تَنَشَّأَ** etti” derken işittim; yani ihtiyacı için gitti. Zecâc, Yüce Allah’ın sözü: **وهو الذي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ وغيرَ مَعْرُوشاتٍ** hakkında dedi: yani onları icat etti ve yaratılışlarını başlattı. Her kim bir şeyi başlatırsa onu **أَنْشَأَه** etmiştir. Ve **الجَنَّاتُ**: bahçelerdir. **مَعْرُوشاتٍ**:
asma(lar). Ve **غَيْرَ مَعْرُوشاتٍ**: hurma ve ekin.

Ve **نَشَأَ الليلُ**: yükseldi. Aziz tenzilde: **إِنَّ ناشِئةَ الليل هي
أَشَدُّ وطْأً وأَقْوَمُ قِيلاً**. Denildi ki: o ilk saattir; ve denildi ki: **الناشِئةُ**
ve **النَّشيئةُ**, gecenin başından bir uyku uyuyup sonra kalktığında; bundan **ناشِئةُ
الليل**. Ve denildi ki: gecede taatlerden **يَنْشَأُ** eden şey. Ve **الناشِئةُ**: günün
ve gecenin ilki. Ebû Ubeyde: **ناشِئةُ الليلِ** onun saatleridir; o, gecenin vakitleridir;
gecenin vakitleri **ناشِئةٌ**dir, **ناشِئةٍ**den sonra **ناشِئةٍ**.

Zecâc dedi: **ناشِئةُ الليلِ** gecenin saatlerinin hepsidir; ondan **نَشَأَ** eden, yani
hâdis olan her şey **ناشِئَةٌ**dir. Ebû Mansûr dedi: **ناشِئةُ الليلِ** gece kıyamıdır;
**فاعِلةٍ** üzere gelmiş bir masdardır; ve **النَّشْءِ** manasındadır; tıpkı **العافِية**nin
**العَفْوِ** manasında olması gibi; ve **العاقِبةِ**nin **العَقْبِ** manasında olması gibi; ve
**الخاتِمةِ**nin **الخَتْمِ** manasında olması gibi. Ve denildi ki: **ناشِئةُ الليل** onun
ilkidir; ve denildi ki: ne zaman kalkarsan, hepsi **ناشئةٌ**dir; artık sen **نَشَأْتَ** etmiş olursun.

Ve **النَّشِيئةُ**: **الطَّرِيفةِ**nin yaş olanıdır; kuruduğunda o **طَرِيفةٌ**dir.
Ve **النَّشِيئةُ** ayrıca: **النَّصِيِّ** ve **الصِّليِّانِ** bitkisinin bitişidir. Dedi: iki söz birbirine yakındır. Ve **النَّشِيئةُ** ayrıca: **التَّفِرةُ** azıcık kalınlaşıp yükseldiğinde, o yaş iken; Ebû Hanîfe’den. Bir defa da dedi: her bitkiden **النَّشِيئةُ** ve **النَّشْأَةُ**: henüz kalınlaşmamış olan filizlenmiş kısmıdır. İbn Menâzir’in, yaban eşeklerini vasfında şu beyti:
أَرناتٍ، صُفْرِ الـمَناخِرِ والأَشْـ *  ـداقِ، يَخْضِدْنَ نَشْأَةَ اليَعْضِيدِ

Ve **نَشِيئَةُ البِئْر**: ondan çıkarılan toprağı; ve **نَشِيئةُ الحَوْضِ**: kazıkların arkasındaki toprak. Ve denildi ki: o, havuzun altına konulan taştır. Ve denildi ki: o, havuzun yanlarıdır; ve **النَّصائبُ**: onun etrafına dikilen şeylerdir. Ve denildi ki: o, havuzdan yapılanın ilkidir; “o **بادِي النَّشِيئةِ**dir” denir; su ondan çekilip toprağı göründüğünde. Zü’r-Rumme dedi:
هَرَقْناهُ في بادِي النَّشِيئةِ، دائِرٍ، *  قَديمٍ بِعَهْدِ الماءِ، بُقْعٍ نَصائِبُهْ
Diyor ki: suyu **بادِي النَّشِيئةِ** olan bir havuzda döktük. Ve **النَّصائبُ**: havuzun taşlarıdır; tekili **نَصِيبةٌ**dir. Ve “**بُقْعٍ نَصائبُه**” sözü: **بَقْعاء**ın cem‘idir; ve bakışın onların üzerine düşmesi sebebiyle onu bununla cem‘ etti. Hadiste: onun, Hatice’nin yanına girip onu istediği, ve onun yanına Kureyş’in müvelledelerinden bir **مُسْتَنْشِئةٌ**nin girdiği (rivayet edilmiştir). Ezherî dedi: o, o kâhinenin adıdır. Başkası dedi: **الـمُسْتَنْشِئةُ**:
kâhinedir; ona bu ad verildi; çünkü o haberleri **تَسْتَنْشِئُ** ederdi; yani onları araştırır ve isterdi; senin “haber için **نَشْيانُ** bir adam” sözünden. Ve **مُسْتَنْشِئةٌ** hemzeli de olur hem hemzesiz de. Ve kurt
**يَسْتَنْشِئُ الرِّيحَ**, hemze ile.

Dedi: o ancak **نَشِيتُ الرِّيح**dendir, hemzesiz; yani onu kokladım.
Ve **والاسْتِنْشاءُ**, hemzeli de olur hem hemzesiz de; ve denildi ki o **الإِنْشاءِ**dendir: başlangıç. **المحكم**’in hutbesinde: aslı iştikak yönünden hemze olmayan şeylerden hemzelenenlerden: “kurt **يَسْتَنْشِئُ الرِّيحَ**” sözleridir; oysa o **النَّشْوةِ**dendir; ve kâhine işleri **تَسْتَحْدِثُ** eder ve haberleri yeniler. Ve “bu haberi nereden **نَشِيتَ**?” denir; kesre ile, hemzesiz; yani onu nereden bildin. İbnü’l-Esîr dedi ve Ezherî dedi: **مُسْتَنْشِئةُ** o kâhinenin özel adıdır; yanına giren odur; marifelik ve müenneslik için tenvinlenmez. Ama Sahr el-Gayy’ın sözü:
تَدَلَّى عليه، مِنْ بَشامٍ وأَيْكةٍ  * نَشاةِ فُرُوعٍ، مُرْثَعِنّ الذَّوائِبِ
**نَشاةِ**nin, **نَشَأَ**dan **فَعْلَةً** olan **نَشْأَةٌ** olması caizdir; sonra, kitabın sahibinin “**الكماةُ** ve **الـمَراةُ**” sözlerinden naklettiği sınır üzere hafifletilir. Ve **نَشاة**ın **فَعْلة** olması da caizdir; böylece **نَشاة**, **أَنْشَأْتُ**dan olur; tıpkı **طاعةٍ**nın **أَطَعْتُ**dan olması gibi; ancak bu takdirde hemze ibdal edilmiştir, hafifletilmemiştir. Ve **نَشا يَنْشُو**dan olması da caizdir; **نَشَأَ يَنْشَأُ** manasında; Kutrub onu rivayet etmiştir; böylece bu lafızdan **فَعَلةً** olur; ve **مِنْ** ziyadedir; Ahfeş’in mezhebine göre; yani “üzerine beşâm ve eyke sarktı.” Dedi: Sîbeveyh’in kıyasına göre fail, lafızda bir şahit delalet ettiği halde zamirli olur; İbn Cinnî’nin **التعليل**’i. İbnü’l-A‘râbî: **النَّشِيءُ** şarabın kokusudur.

Zecâc, Yüce Allah’ın sözü: **وله الجَوارِ الـمُنْشآتُ** hakkında dedi; ve **الـمُنْشِئاتُ** diye de okunmuştur; dedi: **الـمُنْشَآتُ**ın manası: yelkenleri yükseltilmiş gemilerdir. Dedi: **الـمُنْشِئاتُ**: yelkenleri yükseltenlerdir.

Ferrâ dedi: **الـمُنْشِئاتُ** okuyanlara gelince, onlar ileri gelen ve geri dönenlerdir; ve **الـمُنْشِئاتُ** denir: koşuda başlayanlar. Dedi: **الـمُنْشَآتُ** ise onlarla ileri gelinir ve geri dönülür. Şemmâh dedi:
عَلَيْها الدُّجَى مُسْتَنْشَآتٍ، كَأَنَّها  * هَوادِجُ، مَشْدُودٌ عَلَيْها الجَزاجِزُ
Yani yükseltilmiş **الزُّبَى**. Ve denizdeki **المُنْشَآتُ** sancaklar gibidir.

Dedi: o, yelkeni yükseltilmiş gemilerdir; yelkeni yükseltilmezse, **بِمُنْشآتٍ** değildir; ve Allah daha iyi bilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ن ش أ * * أنْشَأَهُ * الله خلقه والاسم * النَّشْأَةُ * و * النَّشاءَةُ * بالمد أيضا و * أَنْشَأَ * يفعل كذا أي ابتدأَ و * نَشَأَ * في بني فلان شبَّ فيهم وبابه قطع وخضع و * نُشِّئَ تَنْشِئَةً * و * أُنْشِئَ * بمعنى وقُرئ ﴿أو من يُنَشَّأُ في الحِلية﴾ بالتشديد و * نَاشِئَةُ * الليل أول ساعاته وقيل ما ينشأُ فيه من الطاعات و * نَشَأَتِ * السحابة ارتفعت و * أَنْشَأَها * الله و * المُنْشَآتُ * السّثفن التي رُفع قِلعُها

##### Türkçe

* ن ش أ * * **أنْشَأَهُ** * Allah onu yarattı; isim **النَّشْأَةُ**’dir; ve med ile ayrıca **النَّشاءَةُ** da vardır. Ve **أَنْشَأَ**: şöyle şöyle yapar; yani başladı. Ve **نَشَأَ**: falan oğulları içinde; onların içinde gençleşti (büyüdü); babı **قطع** ve **خضع**’dır. Ve **نُشِّئَ تَنْشِئَةً** ve **أُنْشِئَ** anlamındadır. Ve okundu: ﴿**أو من يُنَشَّأُ في الحِلية**﴾ şeddeli olarak. Ve gecenin **نَاشِئَةُ**’si: onun ilk saatleridir; ve denildi ki: onda taatlerden meydana gelen şeydir. Ve bulut **نَشَأَتِ**: yükseldi. Ve Allah onu **أَنْشَأَها**. Ve **المُنْشَآتُ**: yelkeni yükseltilmiş olan gemilerdir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

نشأ، كمنع ونشؤ مثل كرم ينشأ وينشؤ نشأ ونشوءا ونشاء كسحاب ونشأة كحمزة ونشاءة بالمد، وفي التنزيل  النشأة الأخرى  أي البعثة، وقرأه أبو عمرو بالمد، وقال الفراء في قوله تعالى  ثم الله ينشئ النشأة الآخرة  القراء مجمعون على جزم الشين وقصرها إلا الحسن البصري فإنه مدها في كل القرآن، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو: النشاءة ممدودا حيث وقعت، وقرأ عاصم ونافع وابن عامر وحمزة والكسائي النشأة بوزن النشعة حيث وقعت. ونشأ ينشأ: حيي، زاد شمر: وارتفع. ونشأ ينشأ نشأ ونشاء: ربا وشب ونشأت في بني فلان ومنشئي فيهم، نشأ ونشوءأ: شببت فيهم، ونشأت السحابة نشأ ونشوءا: ارتفعت وبدت، وذلك في أول ما تبدأ، ومنه قولهم نشأ غمام النصر وتهيأ، وضعف أمر العدو وترهيأ، وسيأتي، ونشئ وانتشئ كذا في النسخة وفي بعض وأنشئ بدل انتشئ، وهو الصواب بمعنى واحد، وقرأ الكوفيون غير أبي بكر، ونسبه الفراء إلى أصحاب عبد الله: أومن ينشأ، في الحلية مشددة من باب التفعيل، وقرأ عاصم وأهل الحجاز ينشأ من باب منع أي يرشح وينبت. والناشئ: فويق المحتلم، وقيل: هو الغلام والجارية وقد جاوزوا حد الصغر، وكذلك الأنثى ناشئ، بغير هاء أيضا، وقال ابن الأعرابي: الناشئ: الغلام الحسن الشباب، وعن أبي عمرو: غلام ناشئ، وجارية ناشئة. وعن أبي الهيثم: الناشئ: حين نشأ، أي بلغ قامة الرجل ج نشء مثل صاحب وصحب ويحرك نادرا مثل طالب وطلب، قال نصيب في المؤنث:
  ولولا أن يقال صبا نصيب                      لقلت بنفسي النشأ الصغار
  وفي الحديث  نشأ يتخذون القرآن مزامير  يروى بفتح الشين جمع ناشئ كخادم وخدم، يريد جماعة أحداثا. وقال أبو موسى: المحفوظ بسكون الشين، كأنه تسمية بالمصدر، وفي الحديث  ضموا نواشئكم في ثورة العشاء  أي صبيانكم وأحداثكم،قال ابن الأثير: كذا رواه بعضهم والمحفوظ: فواشيكم، بالفاء، وسيأتي في المعتل، فقول شيخنا إن النواشئ عندي جمع لناشئ بمعنى الجارية، لا كما أطلقوا، فيه نظر، نعم تبع فيه صاحب الأساس، فإنه قال: من جوار نواشئ، وقال الليث: النشء: أحداث الناس يقال للواحد أيضا هو نشء سوء وهؤلاء نشء سوء، والناشئ: الشاب، يقال: فتى ناشئ قال: ولم أسمع هذا النعت في الجارية، قال الفراء: يقولون: هؤلاء نشئ صدق ورأيت نشء صدق ومررت بنشء صدق فإذا طرحوا الهمزة قالوا: هؤلاء نشو صدق، ورأيت نشا صدق ومررت بنشي صدق، وعن أبي الهيثم يقال للشاب والشابة إذا بلغوا هم النشأ والناشئون، وأنشد بيت نصيب:
  لقلت بنفسي النشأ الصغار وقال بعده: فالنشأ قد ارتفعن عن حد الصبا إلى الإدراك أو قربن منه، نشأت تنشأ نشأ، وأنشأها الله تعالى إنشاء، قال: وناشئ ونشأ: جماعة، مثل خادم وخدم. والناشئ: كل ما حدث بالليل وبدا أي ظهر، أو مهموزا بمعنى حدث، فيكون عطف تفسير ج ناشئة قال شيخنا، وهو غريب، لأنه لم يعرف جمع فاعل على فاعلة أو هي أي الناشئة مصدر جاء على فاعلة وهو بمعنى النشو، وهو القيام مثل العافية بمعنى العفو والعاقبة بمعنى العقب والخاتمة بمعنى الختم، قاله أبو منصور في ناشئة الليل. أو الناشئة: أول النهار والليل أي أول ساعاتهما، أو هي أول ساعات الليل فقط، أو هي ما ينشأ في الليل من الطاعات أو هي كل ساعة قامها قائم بالليل وعن أبي عبيدة: ناشئة الليل: ساعاته، وهي آناء الليل ناشئة بعد ناشئة، وقال الزجاج: ناشئة الليل: ساعات الليل كلها، وما نشأ منه، أي ما حدث، فهو ناشئة، وقال أبو منصور: ناشئة الليل: قيام الليل، وقد تقدم، أو هي القومة بعد النومة أي إذا نمت من أول الليل نومة، ثم قمت، فمنه ناشئة الليل كالنشيئة على فعيلة. والنشء بسكون الشين: صغار الإبل، حكاه كراع ج نشأ محركة، قال شيخنا: وهو أيضا من غرائب الجموع، والنشء: السحاب المرتفع من نشأ: ارتفع أو أول ما ينشأ منه ويرتفع كالنشيء على فعيل، وقيل: النشء: أن ترى السحاب كالملاءة المنشورة، ولهذا السحاب نشء حسن، يعني أول ظهوره، وعن الأصمعي: خرج السحاب له نشء حسن، وذلك أول ما ينشأ، وأنشد:
  إذا هم بالإقلاع همت به الصبا                      فعاقب نشء بعدها وخـروج
  وفي الحديث  إذا نشأت بحرية ثم تشاءمت فتلك عين غديقة  وفي حديث آخر  كان إذا رأى ناشئا في أفق السماء  أي سحابا لم يتكامل اجتماعه واصطحابه، ومنه: نشأ الصبي ينشأ فهو ناشئ، إذا كبر وشب ولم يتكامل، أي فيكون مجازا. والنشء: ريح الخمر، حكاه ابن الأعرابي. وأنشأ فلان يحكي حديثا، أي جعل يحكيه، وهو من أفعال الشروع. وأنشأ يفعل كذا، ويقول كذا: ابتدأ وأقبل، وأنشأ منه: خرج، يقال من أين أنشأت، أي خرجت وأنشأت الناقة وهي منشئ: لقحت، لغة هذلية، رواها أبو زيد، وأنشأ دارا: بدأ بناءها وقال ابن جني، في تأدية الأمثال على ما وضعت عليه: يؤدى ذلك في كل موضع على صورته التي أنشئ في مبدئه عليها، فاستعمل الإنشاء في العرض الذي هو الكلام. وأنشأ الله تعالى السحاب: رفعه، في التنزيل  وينشئ السحاب الثقال  وأنشأ فلان الحديث: وضعه. وقال الليث: أنشأ فلان حديثا، أي ابتدأ حديثا ورفعه، وأنشأ فلان: أقبل، وأنشد قول الراجز:
  مكان من أنشا على الركائب أراد أنشأ، فلم يستقم له الشعر فأبدل، وعن ابن الأعرابي: أنشأ، إذا أنشد شعرا أو خطب بخطبة فأحسن فيهما، وأنشأه الله: خلقه، ونشأه.وأنشأ الله الخلق، أي ابتدأ خلقهم. وقال الزجاج في قوله تعالى  وهو الذي أنشأ جنات معروشات  أي ابتدعها وابتدأ خلقها. والنشيئة هو أول ما يعمل من الحوض. يقال: هو بادي النشيئة، إذا جف عنه الماء وظهرت أرضه، قال ذو الرمة:
  هرقناه في بادي النشيئة داثر                      قديم بعهد الماء بقع نصائبه الضمير للماء، والمراد ببادي النشيئة الحوض والنصائب: ما نصب حوله حجارة تنصب، والنصائب يأتي ذكره والنشيئة: الرطب من الطريفة فإذا يبس فهو طريفة والنشيئة: نبت النصي كغني والصليان بكسر الصاد المهملة واللام وتشديد الياء ذكره المصنف في المعتل، قال ابن منظور: والقولان مقتربان، وعن أبي حنيفة. النشيئة  التفرة إذا غلظت قليلا وارتفعت وهي رطبة، وقال مرة: أو النشيئة: ما نهض من كل نبات، ولكنه لم يغلظ بعد كما في المحكم كالنشأة في الكل، وأنشد أبو حنيفة لابن مياد في وصف حمير وحش:
  أرنات صفر المناخر والأش                      داق يخضدن نشأة اليعضيد والنشيئة: الحجر الذي يجعل في أسفل الحوض، ونشيئة البئر: ترابها المخرج منها، ونشيئة الحوض: ما وراء النصائب من التراب، وقيل: هي أعضاد الحوض، والنصائب: ما نصب حول الحوض لسد ما بينها من الخصاص بالمدرة المعجونة، واحدها نصيبة. وروى ابن السكيت عن أبي عمرو: تنشأ فلان لحاجته: نهض فيها ومشى، وأنشد:
  فلما أن تنشأ قـام خـرق                      من الفتيان مختلق هضوم
  قال ابن الأعرابي: وسمعت غير واحد من الأعراب يقول: تنشأ فلان غاديا، إذا ذهب لحاجته. واستنشأ الأخبار: تتبعها وبحث عنها وتطلبها. وفي الأساس: استنشأته قصيدة فأنشأها لي، واستنشأ العلم: رفعه والمستنشئة في حديث عائشة رضي الله عنها أنه خطبها ودخل عليها مستنشئة من مولدات قريش. قال ابن الأثير: هي اسم تلك الكاهنة، وقال غيره: هي الكاهنة، سميت بذلك لأنها تستنشئ الأخبار، أي تبحث عنها، من قولك: رجل نشآن للخبر. ومستنشية تهمز ولا تهمز، وفي خطبة المحكم: ومما يهمز مما ليس أصله الهمز من جهة الاشتقاق قولهم للذئب: يستنشئ الريح، وإنما هو من النشوة. وقال ابن منظور: من نشيت الريح إذا شممتها. والاستنشاء يهمز ولا يهمز، وقيل هو من الإنشاء: الابتداء. والكاهنة تستحدث الأمور وتجدد الأخبار، ويقال: من أين نشيت هذا الخبر بالكسر من غير همز، أي من أين علمته، وقال الأزهري مستنشئة: اسم علم لتلك الكاهنة التي دخلت عليها، ولا ينون للتعريف والتأنيث. والمنشأ والمستنشأ من أنشأ العلم في المفازة والشارع واستنشأه: المرفوع المحدد من الأعلام والصوى وهو في الأساس، وبه فسر قول الشماخ:
  عليها الدجى مستنشآت كأنهـا                      هوادج مشدود عليها الجزائز وقال الزجاج في قوله تعالى  وله الجوار المنشآت في البحر كالأعلام  هي السفن المرفوعة الشرع والقلوع وإذا لم يرفع قلعها فليست بمنشآت، وقرئ المنشئآت، أي الرافعات الشرع. وقال الفراء: من قرأ المنشئات فهن، اللاتي يقبلن ويدبرن، ويقال: المنشئآت: المبتدئات في الجري، قال: والمنشآت: أقبل بهن وأدبر. ومما يستدرك عليه: نشوءة: جبل حجازي، نقله ياقوت.

##### Türkçe

**نشأ**; **منع** gibi ve **نشؤ** (örneği) **كرم** gibi; **ينشأ** ve **ينشؤ**; **نشأ** ve **نشوءا** ve **نشاء** (örneği) **سحاب** gibi; ve **نشأة** (örneği) **حمزة** gibi; ve **نشاءة** uzatmayla. Ve tenzilde: **النشأة الأخرى**; yani diriliş. Onu Ebû Amr uzatmayla okudu. Ferrâ, Yüce Allah’ın sözü hakkında: **ثم الله ينشئ النشأة الآخرة**: kurrâ, **الشين**’in cezmi ve kısaltılması üzerinde icmâ etmişlerdir; Hasan el-Basrî müstesna, çünkü onu bütün Kur’ân’da uzatmıştır. İbn Kesîr ve Ebû Amr, nerede vâki olursa **النشاءة**’yı uzatılmış olarak okudular. Âsım, Nâfi‘, İbn Âmir, Hamza ve Kisâî ise nerede vâki olursa **النشأة**’yı **النشعة** vezninde okudular.

**نشأ ينشأ**: diri oldu. Şemmer ekledi: ve yükseldi.

**نشأ ينشأ نشأ ونشاء**: büyüdü ve serpildi. “Falan oğullarının içinde büyüdüm; ve benim yetişmem onların içindedir.” **نشأ ونشوءأ**: onların içinde delikanlılaştım. “Bulut yükseldi” **نشأ ونشوءا**: yükseldi ve göründü; bu, ilk başladığı zamandadır. Ondandır ki “zafer bulutu yükseldi ve hazırlandı; düşmanın işi zayıfladı ve gevşedi” derler; ve gelecektir. Ve **نشئ** ve **انتشئ**; nüshada böyledir; bazısında **وأنشئ** “**انتشئ** yerine” vardır; ve o doğrudur; tek bir mânâdadır. Kûfeliler, Ebû Bekir hariç, okudular; Ferrâ onu Abdullah’ın ashabına nisbet etti: **أومن ينشأ**; süs içinde, tef‘îl bâbından şeddeli. Âsım ve Hicaz ehli ise **ينشأ**’yı **منع** bâbından okudular; yani sızar ve biter.

**الناشئ**: ihtilâm edene yakın olan. Denildi: o, küçüklük haddini aşmış oğlan ve kızdır. Dişi de böyledir: **ناشئ**, hâ’sız da. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الناشئ**: gençliği güzel olan oğlan. Ebû Amr’dan: **غلام ناشئ** ve **جارية ناشئة**. Ebû’l-Heysem’den: **الناشئ**: **حين نشأ**; yani erkeğin boyuna ulaştığı vakit. Çoğulu **نشء**; **صاحب** ve **صحب** gibi; nadiren harekelenir: **طالب** ve **طلب** gibi. Nesîb müenneste dedi:
  ولولا أن يقال صبا نصيب                      لقلت بنفسي النشأ الصغار

Hadiste: **نشأ يتخذون القرآن مزامير**; **الشين**’in fethasıyla rivayet edilir; **ناشئ**’in cem‘i, **خادم** ve **خدم** gibi; gençlerden bir topluluğu kasteder. Ebû Mûsâ dedi: mahfuz olan **الشين**’in sükûnudur; sanki masdar ile adlandırmadır. Ve hadiste: **ضموا نواشئكم في ثورة العشاء**; yani oğlanlarınızı ve gençlerinizi. İbnü’l-Esîr dedi: bazıları böyle rivayet etti; mahfuz olan ise **فواشيكم**’dir, **الفاء** ile; ve mu‘tellde gelecektir. Şeyhimizin “**النواشئ** bende **ناشئ**’in cem‘idir, câriye mânâsında; onların mutlak bıraktıkları gibi değil” sözü, üzerinde düşünülür. Evet, bunda **الأساس** sahibine tâbi olmuştur; çünkü o dedi: “**من جوار نواشئ**”. Leys dedi: **النشء**: insanların gençleri; tekil için de söylenir: “o kötü bir **نشء**’dür” ve “bunlar kötü bir **نشء**’dür.” **الناشئ**: genç; “**فتى ناشئ**” denir. Dedi: bu sıfatı câriyede işitmedim. Ferrâ dedi: “bunlar doğru **نشئ**’dir” derler; “doğru **نشء** gördüm” ve “doğru **نشء**’e uğradım”; hemzeyi atınca derler ki: “bunlar doğru **نشو**’dur”; “doğru **نشا** gördüm” ve “doğru **نشي**’ye uğradım.” Ebû’l-Heysem’den: genç erkek ve genç kız bulûğa erince onlara **النشأ** ve **الناشئون** denir. Nesîb’in beytini okudu:
  لقلت بنفسي النشأ الصغار
Ve onun ardından dedi: **فالنشأ** artık çocukluk haddinden idrâke yükselmişlerdir yahut ona yaklaşmışlardır. **نشأت تنشأ نشأ**; ve Yüce Allah onu **إنشاء** ile inşâ etti. Dedi: **ناشئ** ve **نشأ**: bir topluluk; **خادم** ve **خدم** gibi.

**الناشئ**: geceleyin meydana gelen ve beliren, yani görünen her şey; yahut hemzeli olarak “meydana geldi” mânâsında; böylece “açıklayıcı atıf” olur. Çoğulu **ناشئة**; şeyhimiz dedi; ve bu gariptir; çünkü **فاعل**’in **فاعلة** üzerine cem‘i bilinmemiştir. Yahut o, yani **الناشئة**, **فاعلة** üzerine gelmiş bir masdardır ve **النشو** mânâsındadır; o da kalkıştır; **العافية**’nin **العفو** mânâsında olması ve **العاقبة**’nin **العقب** mânâsında olması ve **الخاتمة**’nin **الختم** mânâsında olması gibi. Bunu Ebû Mansûr, **ناشئة الليل** hakkında söyledi. Yahut **الناشئة**: gündüzün ve gecenin evveli, yani ikisinin ilk saatleri; yahut yalnız gecenin ilk saatleridir; yahut gecede taatlerden meydana gelen şeydir; yahut geceleyin bir kalkıcının kalktığı her saattir. Ebû Ubeyde’den: **ناشئة الليل**: onun saatleridir; ve o, gecenin vakitleridir; **ناشئة** ardından **ناشئة**. Zeccâc dedi: **ناشئة الليل**: gecenin bütün saatleridir; ve ondan meydana gelen şey; yani meydana gelen; o, **ناشئة**’dir. Ebû Mansûr dedi: **ناشئة الليل**: gece kıyamıdır; ve geçti. Yahut o, uykudan sonraki kalkıştır; yani gecenin evvelinde bir uyku uyuyup sonra kalktığında; ondan **ناشئة الليل**; **النشيئة** gibi **فعيلة** üzere.

**النشء** (şîn sâkin): deve yavruları; bunu Kurâ‘ nakletti. Çoğulu **نشأ** (harekeli). Şeyhimiz dedi: bu da cem‘lerin gariplerindendir. **النشء**: yükselmiş bulut; **نشأ**’dan: yükseldi; yahut ondan ilk meydana gelen ve yükselen; **النشيء** gibi **فعيل** üzere. Denildi: **النشء**: bulutu serilmiş örtü gibi görmendir. Bu sebeple “bu bulutun güzel bir **نشء**’ü var” denir; yani ilk görünüşü. Asma‘î’den: “bulut çıktı; onun güzel bir **نشء**’ü var”; bu, ilk yükseldiği zamandır. Şu beyit okundu:
  إذا هم بالإقلاع همت به الصبا                      فعاقب نشء بعدها وخـروج

Hadiste: **إذا نشأت بحرية ثم تشاءمت فتلك عين غديقة**. Başka bir hadiste: **كان إذا رأى ناشئا في أفق السماء**; yani birleşmesi ve toplanması tamamlanmamış bir bulut. Ondandır: “çocuk büyüdü” **نشأ الصبي ينشأ فهو ناشئ**; büyüyüp serpildiğinde, fakat tamamlanmadığında; yani mecaz olur.

**النشء**: şarabın rüzgârı (kokusu); bunu İbnü’l-A‘râbî nakletti.

**وأنشأ** falan, bir hadisi hikâye eder; yani onu hikâye etmeye koyuldu; bu, başlama fiillerindendir. Ve **أنشأ** şöyle yapar, şöyle der: başladı ve yöneldi. Ve **أنشأ منه**: çıktı; “nereden **أنشأت**?” denir; yani çıktın. Ve **أنشأت الناقة وهي منشئ**: gebe kaldı; Hüzeyl lehçesi; Ebû Zeyd rivayet etti. Ve “bir ev **أنشأ**”: onun inşasını başlattı. İbn Cinnî dedi—emsallerin, konuldukları üzere edâ edilmesi hakkında—: bu, her yerde, başlangıcında üzerine **أنشئ** edildiği sûreti üzere edâ edilir; böylece **الإنشاء**’yı, söz olan “arz”da kullandı.

Yüce Allah bulutu **أنشأ**: onu yükseltti. Tenzilde: **وينشئ السحاب الثقال**. Ve falan, hadisi **أنشأ**: onu uydurdu. Leys dedi: falan bir hadisi **أنشأ**; yani bir hadise başladı ve onu yükseltti. Ve falan **أنشأ**: yöneldi. Şu recez sahibinin sözü okundu:
  مكان من أنشا على الركائب
**أنشأ** murad etti; fakat şiir ona düzgün gelmedi; bu yüzden değiştirdi. İbnü’l-A‘râbî’den: **أنشأ**; şiir okuduğunda yahut bir hutbe irâd ettiğinde ve ikisinde de güzel yaptığında. “Allah onu **أنشأ**”: onu yarattı; ve **نشأه**. Ve “Allah mahlûku **أنشأ**”: yani onların yaratılışını başlattı. Zeccâc, Yüce Allah’ın sözü hakkında dedi: **وهو الذي أنشأ جنات معروشات**; yani onları icat etti ve yaratılışlarını başlattı.

**النشيئة**: havuzdan yapılan ilk şeydir. Denir ki: “o, **بادي النشيئة**’dir”; su ondan çekilip yeri göründüğünde. Zü’r-Rumme dedi:
  هرقناه في بادي النشيئة داثر                      قديم بعهد الماء بقع نصائبه
Zamir suya aittir. **بادي النشيئة** ile murad havuzdur. **النصائب**: etrafına dikilen taşlardır; dikilir. **النصائب**’in zikri gelecektir. **النشيئة**: **الطريفة**’den yaş olan; kuruyunca o **طريفة**’dir. **النشيئة**: **النصي**’nin bitmesi; **غني** gibi; ve **الصليان**; **الصاد** (mu‘ceme olmayan) kesresiyle ve **اللام** ile ve **الياء**’ın şeddelenmesiyle; bunu musannif mu‘tellde zikretti. İbn Manzûr dedi: iki söz birbirine yakındır. Ebû Hanîfe’den: **النشيئة**: **التفرة**; biraz kalınlaşıp yükseldiğinde ve yaş iken. Bir kere dedi: yahut **النشيئة**: her bitkiden yükselen şeydir; fakat henüz kalınlaşmamıştır; **المحكم**’de olduğu gibi; bütünde **النشأة** gibi. Ebû Hanîfe, İbn Miyâd’dan, yaban eşeklerini vasfederken şu beyti okudu:
  أرنات صفر المناخر والأش                      داق يخضدن نشأة اليعضيد

**النشيئة**: havuzun altına konulan taştır. **نشيئة البئر**: ondan çıkarılan toprağıdır. **نشيئة الحوض**: **النصائب**’in ötesindeki topraktır. Denildi: o, havuzun yanlarıdır. **النصائب**: havuzun etrafına, aralarındaki gedikleri yoğrulmuş çamurla kapamak için dikilen şeydir; tekili **نصيبة**’dir.

İbnü’s-Sikkît, Ebû Amr’dan rivayet etti: “falan, ihtiyacı için **تنشأ** etti”: onda doğruldu ve yürüdü. Şu beyit okundu:
  فلما أن تنشأ قـام خـرق                      من الفتيان مختلق هضوم
İbnü’l-A‘râbî dedi: bedevîlerden birden fazlasını işittim, derlerdi ki: “falan sabahleyin **تنشأ** etti”; ihtiyacı için gittiğinde.

**استنشأ الأخبار**: onları izledi, araştırdı ve onları talep etti. **الأساس**’ta: “ondan bir kaside **استنشأت**; o da onu bana **أنشأ** etti.” Ve **استنشأ العلم**: onu yükseltti. Ve **المستنشئة**: Âişe رضى الله عنها hadîsinde: onu (kâhini) hutbeye çağırdı ve onun yanına, Kureyş’in müvelledelerinden bir **مستنشئة** olarak girdi. İbnü’l-Esîr dedi: o, o kâhinenin adıdır. Başkası dedi: o, kâhinedir; ona bu ad verildi; çünkü o haberleri **تستنشئ** eder; yani onları araştırır; senin “haber için **نشآن** bir adam” sözünden. Ve **مستنشية** hem hemzelenir hem hemzelenmez. **المحكم**’in hutbesinde: “iştikak yönünden aslı hemze olmadığı hâlde hemzelenenlerden: kurda ‘rüzgârı **يستنشئ** eder’ demeleri; hâlbuki o **النشوة**’dendir.” İbn Manzûr dedi: “**نشيت الريح**: onu kokladığımda.” Ve **الاستنشاء** hemzelenir ve hemzelenmez. Denildi: o, **الإنشاء**’dandır: başlangıç. Kâhine işleri yeni çıkarır ve haberleri yeniler. Denir: “bu haberi nereden **نشيت**?” kesre ile, hemzesiz; yani onu nereden bildin? Ezherî dedi: **مستنشئة**: yanına girdiği o kâhine için özel addır; marifelik ve dişilik için tenvinlenmez.

**المنشأ** ve **المستنشأ**: çöllerde ve yolda alâmetleri **أنشأ** etmekten ve onu **استنشأ** etmekten; yükseltilmiş, belirlenmiş alâmetlerden ve taş yığınlarından; bu **الأساس**’tadır. Bununla Şemmâh’ın sözü tefsir edildi:
  عليها الدجى مستنشآت كأنهـا                      هوادج مشدود عليها الجزائز
Zeccâc, Yüce Allah’ın sözü hakkında dedi: **وله الجوار المنشآت في البحر كالأعلام**: onlar, yelkenleri ve yelken bezleri kaldırılmış gemilerdir; yelkeni kaldırılmadığında **منشآت** değildir. Ve **المنشئآت** kıraati de vardır; yani yelkenleri kaldıranlar. Ferrâ dedi: **المنشئات** okuyan kimseye göre onlar, yönelen ve dönenlerdir. Ve denir: **المنشئآت**: koşuya başlayanlardır. Dedi: **المنشآت**: onlarla yöneldi ve onlarla döndü.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **نشوءة**: Hicazî bir dağ; Yâkût nakletti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

نَشَأَ
1 نَشَأَ ذ , aor. نَشَاَ ; and نَشُؤَ, aor. نَشُاَ ; inf. n. نَشْءٌ and نُشُوْءٌ and نَشَآءٌ and نَشْأَةٌ and نَشَآءَةٌ; He lived; (K;) and (accord. to Sh) he rose, or became elevated, or high. (TA.) ― -b2- [It rose.] ― -b3- النَّشْأَةُ الأُخْرَى, or النَّشَآءَةُ, [Kur, liii. 48,] The resurrection: [lit., the other life]. (TA.) ― -b4- النَّشْأَةُ الآخِرَةُ, or النَّشَآءَةُ, [Kur, xxix. 19, the same: lit., the latter life]. (TA.) [See also نَشْأَةٌ below.] ― -b5- نَشَأَ, (S, K,) inf. n. نَشْءٌ and نَشَآءٌ (TA) and نُشُوْءٌ; (S;) He grew up, (K,) and became a youth, or young man. (S, K.) [See نَاشِئٌ.] ― -b6- نَشَأْتُ فِى بَنِى فُلَانٍ, (S,) and مَنْشَئِى فى بنى فلان, (TA.) I grew up, and became a young man, among the sons of such a one. (S, TA.) ― -b7- نَشَأَ, (S, K,) inf. n. نَشْءٌ and نُشُوْءٌ, (TA,) It (a cloud) rose, (S, K,) and appeared: said of its first begin- ning. (TA.) ― -b8- نَشَأَ He arose. (TA.) ― -b9- [It became produced; it originated; عَنْ from another thing. See 4.] ― -b10- It happened, occurred, or came to pass. (TA.) ― -b11- نَشَأَ لَهُ رَأْىٌ [An opinion occurred to him, or arose in his mind]. (S, K, art. بدو.)

نُشِّئَ
2 نُشِّئَ ذ and ↓ أُنْشِئَ are syn., (S, K,) [signifying He was reared, made to grow, or grow up, and to become a young man.] See 4.

انشأ
4 انشأ ذ He (i. e. God) raised the clouds. (S, K.) ― -b2- انشأ عَلَمًا He set up a beacon, or sign of the way, in a desert or highway: (TA:) and so عَلَمًا ↓ استنشأ He set up a beacon, or sign of the way. (A.) ― -b3- انشأهُ, inf. n. اِنْشَآءٌ, He (i. e. God) caused him to attain the age of manhood, or nearly that age. (TA.) See 2. ― -b4- انشأ and ↓ نشأ [so TA: app. نشّأ:] He (i. e. God) created; produced; originated. (S.) انشأ اللّٰهُ الخَلْقَ God originated the creation. (TA.) ― -b5- أَنْشَأْتُهُ I originated it; brought it into being or existence; made it, or produced it, for the first time, it not having been before. (Msb.) ― -b6- انشأ He founded or began to build, a house [&c.]. (K.) ― -b7- He framed or constructed, a proverb, or phrase. (TA.) ― -b8- He composed language [such as an ode or the like]. (TA.) ― -b9- He recited poetry, or a خُطْبَة, well. (IAar.) ― -b10- He forged a tradition, (S, K,) and attributed it [to the Prophet]. (Lth) ― -b11- انشأ, followed by an aor., He began (S, K) to relate, (K,) or say, (TA,) or do. (S.) -A2- انشأ مِنْهُ He went forth from it. (K.) Ex. مِنْ أَيْنَ أَنْشَأْتَ, Whence hast thou come forth? (TA.) -A3- انشأت النَّاقَةُ The she-camel conceived: (K:) of the dial. of Hudheyl. (TA.) -A4- انشأ عَلَيْهِ He came to, advanced to, or approached him or it. (TA.)

تنشّأ لِحَاجَتِهِ
5 تنشّأ لِحَاجَتِهِ ذ He rose and went to accomplish his affair, or business. (AA, K.) ― -b2- تنشّأ عَادِيًا He arose and went running to accomplish his affair. (AA.)

10 اِسْتَنْشَاَ see 4. -A2- يَسْتَنْشِئُ الرِّيحَ He scents the wind: said of a wolf: (ISk, S:) and استنشأ الأَخْبَارَ He sought, or searched after, news: (K, TA:) in both instances, with and without ء; (S, * L;) being derived from نَشِيتُ الرِّيحَ (S, L) and رَجُلٌ نَشْيَانُ لِلْخَبَرِ: [see also مُسْتَنْشِئَة.] (L.) -A3- اِسْتَنْشَأْتُهُ قَصِيدَةً [I requested him to compose, or, perhaps, to recite an ode, or the like]. (A.)

نَشْءٌ
نَشْءٌ ذ and ↓ نَشِىْءٌ Risen clouds: (K:) or the first that rises of them: (S, K:) or their first appearance: (ex. لِهٰذَا السَّحَابِ نَشْءٌ حَسَنٌ These clouds have a good first appearance:) or clouds when they appear like a piece of drapery (مُلَآءَة) spread out. (TA.) ― -b2- نَشْءٌ The exhalation, or odour, of wine. (IAar.) [See 10.] ― -b3- See نَاشِئٌ. ― -b4- Also, The young ones of camels: (Kr, K:) pl. [or rather quasi-pl. n.] نَشَأٌ. (K.)

نَشْأَةٌ
نَشْأَةٌ ذ and ↓ نَشَآءَةٌ A creation; an original production. (Aboo-'Amr Ibn-El-'Ala, S) [See also 1.] ― -b2- See نَشِيْئَةٌ.

نَشَآءَةٌ
نَشَآءَةٌ ذ : see what precedes.

نَشِىْءٌ
نَشِىْءٌ ذ : see نَشْءٌ.

نَشِيْئَةٌ
نَشِيْئَةٌ ذ The first part that is made of a tank, or cistern. (ISk, S, K.) ― -b2- بَادِى النّشيْئة A tank, or cistern, of which the water is dried up, and the bottom apparent. (S.) ― -b3- Also, نشيئة The stone that is placed in the bottom of a tank, or cistern. (A'Obeyd, S, K.) ― -b4- The earth that is behind the نَصَائِب, (K,) which are the stones that are set up around the tank, the interstices between which stones are filled up with kneaded clay: (TA:) or it is said to signify what is constructed round the tank; also called أَعْضَادٌ. (TA.) ― -b5- نشيئةُ البِئْرِ The earth that is taken forth from the well. (TA.) ― -b6- نَشِيْئَةٌ What is fresh and green of the plant which is called, when dry, طَرِيفَةٌ. (K, * TA.) ― -b7- And (which is nearly as above, L,) The plants نَصِىّ and صِلِّيَان: (L, K:) or accord. to AHn, the plant called تَفِرَة, when it has become a little thick, and high, and is yet fresh and green: (TA:) or, (as he says on another occasion, TA,) what has sprung, or sprouted up, of any plant, and not yet become thick; as also ↓ نَشْأَةٌ. (K.) See نَاشِئٌ, at the end.

نَاشِئٌ
نَاشِئٌ ذ A young person past the age of puberty: (TA:) or a boy or girl past the age of childhood: (S, K:) or a comely young man: (IAar:) or a youth who has attained the stature of a man: (AHeyth:) a girl, as well as a boy, is called thus; (TA;) and they also say, جَارِيَةٌ نَاشِئَةٌ. (AA.) Pl. نَشْءٌ and نَشَأٌ (S, K [or these two are rather quasi-pl. ns.,] or the ↓ former is an inf. n. used as an epithet, Aboo-Moosa,) and نَاشِئُونَ (AHeyth) and نَواشِئُ: (TA:) or the last is a pl. of ناشئ as applied to a girl. (MF.) Lth says that ↓ نَشْءٌ signifies Young people; or youths; and is used in the sing. also: ex. هُوَ نَشْءُ سَوْءٍ He is a bad youth: and he says that he had never heard ناشئ used as an epithet for a girl. Fr says that the ء of the pl. نَشْءٌ is sometimes suppressed, and they say, in the nom. نَشُو صدْقٍ [Excellent youths]; acc., نَشَا صدق; gen. نَشِى صدق. (TA.) ― -b2- نَاشِئٌ Clouds not completely collected together. Hence, it is said, is derived the expression نَشَأَ الصَّبِىُّ; which is therefore tropical. (TA.) ― -b3- نَاشِئٌ Whatever happens (and, perhaps, appears TA,) in the night: pl. نَاشِئَةٌ; (K;) a strange form of pl. of a word of the measure قَاعِلٌ: (M, F:) or نَاشِئَةٌ [see Kur, lxxiii. 6,] is an inf. n. (K) in the sense of قِيَامٌ: (TA:) AM says, that ناشئةُ اللَّيْلِ signifies قيام الليل the rising in the night: (TA:) or ناشئة signifies the first part of the night, and of the day: or the first of the hours of the night: (S, K:) or a pious act of the night; i. e., performed in the night: (S:) or every hour of the night in which one rises: (K:) or every hour of the night: (Zj:) or a rising after a sleeping, (K,) in the first part of the night; (TA;) as also ↓ نَشِيْئَةٌ. (K.)

مَنْشَأٌ
[ مَنْشَأٌ ذ The place of origination of anything, properly and tropically; its source.]

مُنْشَأٌ
مُنْشَأٌ ذ and ↓ مُسْتَنْشَأٌ A beacon, or sign of the way, raised and pointed. (K.) [See the verbs.] ― -b2- Also, the former, An elevated hill. ― -b3- الجَوَارِى المسْشَآتُ [Kur, lv. 24,] The ships with elevated sails: (Mujلhid, S, K:) or, accord. to one reading, ↓ المُنْشِئَاتُ, The ships elevating their sails: (TA:) or, advancing and retiring; or coming and going: (Fr:) or, commencing their courses. (TA.)

نَاقَةٌ مُنْشِئٌ
نَاقَةٌ مُنْشِئٌ ذ A she-camel that has conceived: (K:) of the dial. of Hudheyl. (TA.) ― -b2- See مُنْشَأٌ.

مُسْتَنْشَأٌ
مُسْتَنْشَأٌ ذ : see مُنْشَأٌ.

مُسْتَنْشِئَةٌ
مُسْتَنْشِئَةٌ ذ , (K,) also without ء, (TA,) A female diviner: (K:) so called because she seeks, or searches after, news: see the verb: or from انشأ “ he originated: ” (TA:) or مُسْتَنْشِئَةُ, without tenween, is the proper name of a certain female diviner, (T,) one of the Muwelledehs (مُوَلَّدَات) of Kureysh, in the time of Mohammad. (TA.)

##### Türkçe

**نَشَأَ**
1 **نَشَأَ** ذ , muzâri‘ı **نَشَاَ** ; ve **نَشُؤَ**, muzâri‘ı **نَشُاَ** ; mastar ismi **نَشْءٌ** ve **نُشُوْءٌ** ve **نَشَآءٌ** ve **نَشْأَةٌ** ve **نَشَآءَةٌ**; Yaşadı; (K;) ve (Ş’ye göre) yükseldi, yahut yüce oldu, yahut yüksek oldu. (TA.) ― -b2- [Yükseldi.] ― -b3- **النَّشْأَةُ الأُخْرَى**, yahut **النَّشَآءَةُ**, [Kur, liii. 48,] Diriliş: [lafzen, öteki hayat]. (TA.) ― -b4- **النَّشْأَةُ الآخِرَةُ**, yahut **النَّشَآءَةُ**, [Kur, xxix. 19, aynı: lafzen, sonraki hayat]. (TA.) [Aşağıda **نَشْأَةٌ**’ye de bak.] ― -b5- **نَشَأَ**, (S, K,) mastar ismi **نَشْءٌ** ve **نَشَآءٌ** (TA) ve **نُشُوْءٌ**; (S;) Büyüdü, (K,) ve delikanlı oldu, yahut genç adam oldu. (S, K.) [**نَاشِئٌ**’e bak.] ― -b6- **نَشَأْتُ فِى بَنِى فُلَانٍ**, (S,) ve **مَنْشَئِى فى بنى فلان**, (TA.) Filânın oğulları arasında büyüdüm ve genç adam oldum. (S, TA.) ― -b7- **نَشَأَ**, (S, K,) mastar ismi **نَشْءٌ** ve **نُشُوْءٌ**, (TA,) O (bir bulut) yükseldi, (S, K,) ve göründü: onun ilk başlangıcı hakkında söylenir. (TA.) ― -b8- **نَشَأَ** Ayağa kalktı. (TA.) ― -b9- [Üretilmiş oldu; ortaya çıktı; başka bir şeyden **عَنْ**. 4’e bak.] ― -b10- Oldu, vuku buldu, yahut meydana geldi. (TA.) ― -b11- **نَشَأَ لَهُ رَأْىٌ** [Bir görüş ona vâki oldu, yahut zihninde doğdu]. (S, K, md. **بدو**.)

**نُشِّئَ**
2 **نُشِّئَ** ذ ve ↓ **أُنْشِئَ** eşanlamlıdır, (S, K,) [“Terbiye edildi, büyütüldü, büyüyüp genç adam oldu” mânâsında.] 4’e bak.

**انشأ**
4 **انشأ** ذ O (yani Allah) bulutları yükseltti. (S, K.) ― -b2- **انشأ عَلَمًا** Bir çöl yahut ana yol içinde bir işaret direği, yahut yol alâmeti dikti: (TA:) ve böylece **عَلَمًا** ↓ **استنشأ** Bir işaret direği, yahut yol alâmeti dikti. (A.) ― -b3- **انشأهُ**, mastar ismi **اِنْشَآءٌ**, O (yani Allah) onu erkeklik çağına, yahut o çağa yakın bir yaşa eriştirdi. (TA.) 2’ye bak. ― -b4- **انشأ** ve ↓ **نشأ** [TA’da böyle: görünüşe göre **نشّأ**:] O (yani Allah) yarattı; üretti; ortaya çıkardı. (S.) **انشأ اللّٰهُ الخَلْقَ** Allah yaratılışı ortaya çıkardı. (TA.) ― -b5- **أَنْشَأْتُهُ** Onu ortaya çıkardım; onu varlığa yahut mevcudiyete getirdim; onu yaptım, yahut ürettim, ilk defa, daha önce yok iken. (Msb.) ― -b6- **انشأ** Bir evi [vb.] kurdu yahut yapmaya başladı. (K.) ― -b7- Bir mesel, yahut ibare tertip etti yahut kurdu. (TA.) ― -b8- Bir söz (bir kaside yahut benzeri gibi) telif etti. (TA.) ― -b9- Şiiri, yahut bir **خُطْبَة**’yi güzelce okudu. (IAar.) ― -b10- Bir rivayeti uydurdu, (S, K,) ve onu [Peygamber’e] isnat etti. (Lth) ― -b11- **انشأ**, ardından bir muzâri‘ gelerek, Başladı (S, K) anlatmaya, (K,) yahut söylemeye, (TA,) yahut yapmaya. (S.) -A2- **انشأ مِنْهُ** Ondan çıktı. (K.) Ör. **مِنْ أَيْنَ أَنْشَأْتَ**, Nereden çıktın? (TA.) -A3- **انشأت النَّاقَةُ** Dişi deve gebe kaldı: (K:) Hüzeyl lehçesindendir. (TA.) -A4- **انشأ عَلَيْهِ** Ona yahut ona doğru geldi, ilerledi, yahut yaklaştı. (TA.)

**تنشّأ لِحَاجَتِهِ**
5 **تنشّأ لِحَاجَتِهِ** ذ Ayağa kalktı ve işini yahut meşgalesini yerine getirmeye gitti. (AA, K.) ― -b2- **تنشّأ عَادِيًا** Ayağa kalktı ve işini yerine getirmeye koşarak gitti. (AA.)

10 **اِسْتَنْشَاَ** 4’e bak. -A2- **يَسْتَنْشِئُ الرِّيحَ** Rüzgârı koklar: kurd hakkında söylenir: (ISk, S:) ve **استنشأ الأَخْبَارَ** Haberleri aradı yahut araştırdı: (K, TA:) her iki durumda da, ء ile ve ء’siz; (S, * L;) **نَشِيتُ الرِّيحَ** (S, L) ve **رَجُلٌ نَشْيَانُ لِلْخَبَرِ**’den türetilmiş olarak: [**مُسْتَنْشِئَة**’ye de bak.] (L.) -A3- **اِسْتَنْشَأْتُهُ قَصِيدَةً** [Ondan bir kaside yahut benzerini telif etmesini, yahut belki okumasını istedim]. (A.)

**نَشْءٌ**
**نَشْءٌ** ذ ve ↓ **نَشِىْءٌ** Yükselmiş bulutlar: (K:) yahut onlardan yükselenin ilki: (S, K:) yahut onların ilk görünüşü: (ör. **لِهٰذَا السَّحَابِ نَشْءٌ حَسَنٌ** Bu bulutların güzel bir ilk görünüşü vardır:) yahut bir parça örtü (**مُلَآءَة**) yayılmış gibi göründüklerinde bulutlar. (TA.) ― -b2- **نَشْءٌ** Şarabın buharı, yahut kokusu. (IAar.) [10’a bak.] ― -b3- **نَاشِئٌ**’e bak. ― -b4- Ayrıca, Develerin yavruları: (Kr, K:) çoğulu [daha doğrusu çoğul benzeri isim] **نَشَأٌ**. (K.)

**نَشْأَةٌ**
**نَشْأَةٌ** ذ ve ↓ **نَشَآءَةٌ** Bir yaratma; ilk defa üretme. (Aboo-’Amr Ibn-El-’Ala, S) [1’e de bak.] ― -b2- **نَشِيْئَةٌ**’ye bak.

**نَشَآءَةٌ**
**نَشَآءَةٌ** ذ : bir öncekinin açıklamasına bak.

**نَشِىْءٌ**
**نَشِىْءٌ** ذ : **نَشْءٌ**’e bak.

**نَشِيْئَةٌ**
**نَشِيْئَةٌ** ذ Bir havuzun yahut sarnıcın yapılan ilk kısmı. (ISk, S, K.) ― -b2- **بَادِى النّشيْئة** Suyu kurumuş ve dibi görünür olmuş bir havuz yahut sarnıç. (S.) ― -b3- Ayrıca, **نشيئة** Havuzun yahut sarnıcın dibine konulan taş. (A’Obeyd, S, K.) ― -b4- **نَصَائِب**’in arkasındaki toprak; (K,) ki bunlar havuzun etrafına dikilen taşlardır; bu taşlar arasındaki boşluklar yoğrulmuş çamurla doldurulur: (TA:) yahut havuzun etrafında inşa edilen şeyi ifade ettiği söylenir; ayrıca **أَعْضَادٌ** da denir. (TA.) ― -b5- **نشيئةُ البِئْرِ** Kuyudan çıkarılan toprak. (TA.) ― -b6- **نَشِيْئَةٌ** Kuruyunca **طَرِيفَةٌ** denilen bitkinin taze ve yeşil olanı. (K, * TA.) ― -b7- Ve (yukarıdakine yakın olarak, L,) **نَصِىّ** ve **صِلِّيَان** bitkileri: (L, K:) yahut AHn’a göre, **تَفِرَة** denilen bitki, biraz kalınlaşıp yükseldiğinde ve hâlâ taze ve yeşil iken: (TA:) yahut, (başka bir seferde söylediği üzere, TA,) herhangi bir bitkiden filizlenip çıkmış olup henüz kalınlaşmamış olan; bunun gibi ↓ **نَشْأَةٌ** de. (K.) Sonunda **نَاشِئٌ**’e bak.

**نَاشِئٌ**
**نَاشِئٌ** ذ Buluğ yaşını geçmiş genç kişi: (TA:) yahut çocukluk yaşını geçmiş erkek çocuk yahut kız: (S, K:) yahut yakışıklı genç adam: (IAar:) yahut bir erkeğin boyuna erişmiş delikanlı: (AHeyth:) kız da erkek çocuk gibi böyle adlandırılır; (TA;) ve ayrıca **جَارِيَةٌ نَاشِئَةٌ** derler. (AA.) Çoğulu **نَشْءٌ** ve **نَشَأٌ** (S, K [yahut bu ikisi daha ziyade çoğul benzeri isimlerdir,] yahut ↓ birincisi sıfat olarak kullanılan bir mastar ismidir, Aboo-Moosa,) ve **نَاشِئُونَ** (AHeyth) ve **نَواشِئُ**: (TA:) yahut sonuncusu, kıza uygulanmış **ناشئ**’in çoğuludur. (MF.) Lth der ki ↓ **نَشْءٌ** “gençler; delikanlılar” demektir; tekil olarak da kullanılır: ör. **هُوَ نَشْءُ سَوْءٍ** O kötü bir delikanlıdır: ve der ki, kız için sıfat olarak **ناشئ** kullanıldığını hiç işitmemiştir. Fr der ki, çoğul **نَشْءٌ**’ün ء’si bazen düşürülür ve merfûda **نَشُو صدْقٍ** [seçkin gençler]; mansûbda, **نَشَا صدق**; mecrûrda **نَشِى صدق** derler. (TA.) ― -b2- **نَاشِئٌ** Tam olarak toplanmamış bulutlar. Bundan dolayı, **نَشَأَ الصَّبِىُّ** ifadesinin türetildiği söylenir; bu sebeple mecazîdir. (TA.) ― -b3- **نَاشِئٌ** Gecede meydana gelen (ve belki görünen, TA) her şey: çoğulu **نَاشِئَةٌ**; (K;) vezni **قَاعِلٌ** olan bir kelimenin garip bir çoğul şeklidir: (M, F:) yahut **نَاشِئَةٌ** [Kur, lxxiii. 6’ya bak] **قِيَامٌ** mânâsında bir mastar ismidir: (K) (TA:) AM der ki, **ناشئةُ اللَّيْلِ** “gece kıyamı” demektir, gecede kalkış: (TA:) yahut **ناشئة** gecenin ve gündüzün ilk kısmı demektir: yahut gecenin saatlerinin ilki: (S, K:) yahut gecenin salih ameli; yani gecede yapılan: (S:) yahut kişinin kalktığı gecenin her saati: (K:) yahut gecenin her saati: (Zj:) yahut uykudan sonra bir kalkış, (K,) gecenin ilk kısmında; (TA;) bunun gibi ↓ **نَشِيْئَةٌ** de. (K.)

**مَنْشَأٌ**
[ **مَنْشَأٌ** ذ Herhangi bir şeyin, hakikî ve mecazî olarak, ortaya çıkış yeri; onun kaynağı.]

**مُنْشَأٌ**
**مُنْشَأٌ** ذ ve ↓ **مُسْتَنْشَأٌ** Dikilmiş ve işaret edilmiş bir işaret direği, yahut yol alâmeti. (K.) [Fiillere bak.] ― -b2- Ayrıca, birincisi, Yüksek bir tepe. ― -b3- **الجَوَارِى المسْشَآتُ** [Kur, lv. 24,] Yelkenleri yükseltilmiş gemiler: (Mujâhid, S, K:) yahut bir kıraate göre, ↓ **المُنْشِئَاتُ**, Yelkenlerini yükselten gemiler: (TA:) yahut ileri gidip geri dönen; yahut gelip giden: (Fr:) yahut seyrine başlayanlar. (TA.)

**نَاقَةٌ مُنْشِئٌ**
**نَاقَةٌ مُنْشِئٌ** ذ Gebe kalmış dişi deve: (K:) Hüzeyl lehçesindendir. (TA.) ― -b2- **مُنْشَأٌ**’e bak.

**مُسْتَنْشَأٌ**
**مُسْتَنْشَأٌ** ذ : **مُنْشَأٌ**’e bak.

**مُسْتَنْشِئَةٌ**
**مُسْتَنْشِئَةٌ** ذ , (K,) ayrıca ء’siz de, (TA,) Kadın kâhin: (K:) haber aradığı yahut araştırdığı için böyle adlandırılmıştır: fiile bak: yahut **انشأ** “ortaya çıkardı”dan: (TA:) yahut **مُسْتَنْشِئَةُ**, tenvinsiz olarak, Muhammed zamanında Kureyş’in müvelledelerinden (**مُوَلَّدَات**) olan belli bir kadın kâhinin özel adıdır. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: نشء

نَشأَ
نَشأَ A ( n. ac. نَشْء 1 ,  نَشْءَة 1t ,  نَشَاْء 22 ,  نَشَاْءَة 22t ,  نُشُوْء 27 ),
a.  Grew, grew up.

b.  Rose; was high.

c.  Lived; existed.

d.  Happened, occurred.

e.  Arose; originated.

f.  [ La ], Occurred to.

g.  see IV (b) .

نَشَؤَ
نَشَؤَ U ( n. ac. نَشَاْءَة 22t ),
a.  see supra (a) , ( b ), ( c ).

نَشَّأَ
نَشَّأَ II ,
a.  Raised; reared; educated.

أَنْشَأَ
أَنْشَأَ IV ,
a.  see II .

b.  Created; produced; invented, devised; composed.

c.  Began, commenced.

d.  Edited ( a newspaper ).

e.  [ Min ], Went forth from.

f.  [ 'Ala ], Approached.

g.  Conceived.

تَنَشَّأَ
تَنَشَّأَ V
a.  [ La ], Began; set to.

اِسْتَنْشَأَ
اِسْتَنْشَأَ X ,
a.  Raised, set up.

b.  Inquired, sought after.

c.  Scented, sniffed.

نَشْء
نَشْء [ 1 ],
a.  Cloud.

b.  ( pl. نَشَأ 4 ), Young camel.

c.  Odour of wine.

d.  see 21 (b) .

نَشْأَة
نَشْأَة [ 1t ],
a.  Creation; production.

b.  Shoot; growth.

نَشَأ
نَشَأ [ 4 ],
a.  see 1t (b) .

b.  Youths.

c.  Young camels.

d.  see 1 (a) .

مَنْشأ
مَنْشأ [ 17 ],
a.  Country, native land; birth-place.

b.  Origin, source.

نَاشِى
naA$iY^ [ 21 ],
a.  Growing; emanating &c.

b.  ( pl. نَشْء 1 ,  نَشَأ 4 ). Youth, young man.

c.  see 21t (a) .

d.  ( pl. نَاْشَئَة 21t ), That which grows or happens by night.

نَاشِئَة
نَاشِئَة [ 21t ] , ( pl. nawaA$iY^ [ 41 ] ),
a.  Young girl, maiden.

b.  Beginning, commencement: daybreak; night-fall.

نَشَآء
نَشَآء [ 22 ],
a.  Growth.

نَشَآءَة
نَشَآءَة [ 22t ],
a.  see 1t (a) .

نَشِيْء
نَشِيْء [ 25 ],
a.  see 1 (a) .

b.  Appearance.

نَشِيْئَة
نَشِيْئَة [ 25t ],
a.  see 1t (b) .

b.  Stones; bottom ( of a tank ).

نُشُوَْ
نُشُوَْ [ 27 ],
a.  see 22 .

b.  Scent.

مُنْشِئ
مُنْشِئ [ N. Ag.
a.  IV], Producer; inventor; creator; composer; author; editor.

مُنْشَأ
مُنْشَأ [ N. P.
a.  IV], Raised, elevated; pointed.

b.  Hoisted.

اِنْشَآء
اِنْشَآء [ N. Ac.
a.  IV], Creation; invention.

b.  Composition; style; diction; wording.

c.  Composing; edition.

مُسْتَنْشَآء
مُسْتَنْشَآء [ N. P.
a.  X],  see N. P. IV .

مُسْتَنْشِئَة
مُسْتَنْشِئَة
a.  Female diviner.

مُنْشَأَة
مُنْشَأَة
a.  With crowded sails ( ship ).

##### Türkçe

**نَشأَ**
**نَشأَ** A ( n. ac. **نَشْء** 1 , **نَشْءَة** 1t , **نَشَاْء** 22 , **نَشَاْءَة** 22t , **نُشُوْء** 27 ),
a. Büyüdü, büyüyüp yetişti.

b. Yükseldi; yüksek oldu.

c. Yaşadı; var oldu.

d. Oldu, vuku buldu.

e. Ortaya çıktı; köken aldı.

f. [ La ], Hatırına geldi.

g. IV (b)’ye bak.

**نَشَؤَ**
**نَشَؤَ** U ( n. ac. **نَشَاْءَة** 22t ),
a. yukarıya bak (a), (b), (c).

**نَشَّأَ**
**نَشَّأَ** II ,
a. Yetiştirdi; büyüttü; eğitti.

**أَنْشَأَ**
**أَنْشَأَ** IV ,
a. II’ye bak.

b. Yarattı; meydana getirdi; icat etti, tasarladı; telif etti.

c. Başladı, girişti.

d. (bir gazeteyi) yayıma hazırladı.

e. [ Min ], -den çıktı.

f. [ 'Ala ], Yaklaştı.

g. Tasarladı.

**تَنَشَّأَ**
**تَنَشَّأَ** V
a. [ La ], Başladı; koyuldu.

**اِسْتَنْشَأَ**
**اِسْتَنْشَأَ** X ,
a. Yetiştirdi, kurdu.

b. Sordu, aradı.

c. Kokladı, kokusunu aldı.

**نَشْء**
**نَشْء** [ 1 ],
a. Bulut.

b. ( pl. **نَشَأ** 4 ), Genç deve.

c. Şarabın kokusu.

d. 21 (b)’ye bak.

**نَشْأَة**
**نَشْأَة** [ 1t ],
a. Yaratma; meydana getirme.

b. Filiz; büyüme.

**نَشَأ**
**نَشَأ** [ 4 ],
a. 1t (b)’ye bak.

b. Gençler.

c. Genç develer.

d. 1 (a)’ya bak.

**مَنْشأ**
**مَنْشأ** [ 17 ],
a. Ülke, ana yurt; doğum yeri.

b. Köken, kaynak.

**نَاشِى**
**نَاشِى** [ 21 ],
a. Büyüyen; yayılan vb.

b. ( pl. **نَشْء** 1 , **نَشَأ** 4 ). Genç, genç adam.

c. 21t (a)’ya bak.

d. ( pl. **نَاْشَئَة** 21t ), Geceleyin büyüyen veya vuku bulan şey.

**نَاشِئَة**
**نَاشِئَة** [ 21t ] , ( pl. **نَاشِى** [ 41 ] ),
a. Genç kız, bakire.

b. Başlangıç, başlama: tan yeri ağarması; gecenin çökmesi.

**نَشَآء**
**نَشَآء** [ 22 ],
a. Büyüme.

**نَشَآءَة**
**نَشَآءَة** [ 22t ],
a. 1t (a)’ya bak.

**نَشِيْء**
**نَشِيْء** [ 25 ],
a. 1 (a)’ya bak.

b. Görünüş.

**نَشِيْئَة**
**نَشِيْئَة** [ 25t ],
a. 1t (b)’ye bak.

b. Taşlar; (bir sarnıcın) dibi.

**نُشُوَْ**
**نُشُوَْ** [ 27 ],
a. 22’ye bak.

b. Koku.

**مُنْشِئ**
**مُنْشِئ** [ N. Ag. a. IV], Üretici; mucit; yaratıcı; besteci; müellif; editör.

**مُنْشَأ**
**مُنْشَأ** [ N. P. a. IV], Yükseltilmiş, yükselmiş; sivriltilmiş.

b. Çekilmiş (yukarı kaldırılmış).

**اِنْشَآء**
**اِنْشَآء** [ N. Ac. a. IV], Yaratma; icat.

b. İnşa; üslup; dikte; lafızlandırma; ifade ediş.

c. Telif etme; neşir.

**مُسْتَنْشَآء**
**مُسْتَنْشَآء** [ N. P. a. X], N. P. IV’e bak.

**مُسْتَنْشِئَة**
**مُسْتَنْشِئَة**
a. Kadın kâhin.

**مُنْشَأَة**
**مُنْشَأَة**
a. Yelkenleri sıkışık (gemi).

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

#### Madde başı: نشء

نشء
نَشَأَ - يَنْشَأُ - نَشْأَة - نَاشِئ - نَاشِئَة - أَنْشَأَ - يُنْشِئُ - إِنْشَاء - مُنشِئ - مُنْشَأ - مُنْشَأَة - مُنْشَآت - نََشَّأَ - يُنَشِِّئُ، نُشِّئَ - يُنَشَّأُ
نَشَأَ- يَنْشَأُ + كائن + شيئاً أو كائناً: بدأه ثم رعاه حتى يعظم ويكبر بجوده وخلقه: يبدأ كائناً ويرعاه حتى يتحول من وضع يكون فيه صغيراً وبسيط النوع والحجم، إلى شيء آخر، ذو صفات أكثر قوة وعظماً
نَشْأَة: على وزن " فَعْلَة " اسم فعل للمرة من " نَشَأَ - يَنْشَأُ ": البدء والخلق ثم الكبر والعظم لكائن مخصوص
ناشِئ: اسم فاعل صفة مشبهة من " نَشَأَ - يَنْشَأُ ": الباعث والبادئ والمكون والخالق ثم المنمي والمربي للشيء
نَاشِئَة: مؤنث " نَاشِئ ": فاعل مرة منه: نوع خاص مراد من " الناشئين "
﴿إن ناشئة الليل هي أشد وطئا وأقوم قيلا﴾ناشئة الليل: بادئة وصانعة الليل: وهو كناية عن أول وقت الليل: كما لو أن هذا الوقت هو الذي يَبْدأُ الليل ويُنشِؤه
أَنْشَأَ - يُنْشِئُ: على وزن " أفعل " من " نَشَأَ - يَنْشَأُ ": جعله " يَنْشَأُ ": جعله " يَنْشَأُ " نفسه بنفسه: أوجده وهيأ له ما يلزمه " للنشوء " بنفسه: رعاه وهو يكبر ويعظم شيئاً فشيئاً
إِنْشَاء: اسم فعل " أَنْشَأَ - يُنْشِئُ "
مُنشِئ: اسم فاعل " أَنْشَأَ - يُنْشِئُ "
مُنْشَأ: اسم مفعول " أَنْشَأَ - يُنْشِئُ "
مُنْشَأَة: مؤنث " مُنْشَأ ": فاعل مرة: نوع مخصوص مراد من الأشياء المنشأة
مُنْشَآت: جمع " مُنْشَأَة "
نََشَّأَ - يُنَشِِّئُ: على وزن " فَعَّل " من " نَشَأَ - يَنْشَأُ ": جعله " يَنْشَأُ نفسَه" على وجه التكرار والشدة: أنشأه بعناية وحرص وانتباه
نُشِّئَ - يُنَشَّأُ: مبني للمجهول من " نَشَّأ - يُنَشِّئ "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " البدء والخلق"، وهي:
بَدَع َ - يَبْدَعُ، بَدأَ - يَبْدَأُ، نَشَأَ- يَنْشَأُ، خَلَقَ - يَخْلُقُ، أَنـَم - يَأْنـُمُ، ذَرَأ - يَذْرَأُ

نشأ - النشأة
 	﴿قل سيروا في الأرض فانظروا كيف بدأ الخلق ثم الله ينشئ النشأة الآخرة إن الله على كل شيء قدير(20)﴾ العنكبوت ﴿وأن عليه النشأة الأخرى (47)﴾ النجم
النشأة
 ﴿ولقد علمتم النشأة الأولى فلولا تذكرون (62)﴾ الواقعة ﴿وأن عليه النشأة الأخرى (47)﴾ النجم
ناشئة
 ﴿إن ناشئة الليل هي أشد وطئا وأقوم قيلا (6)﴾ المزمل
أنشأ
 ﴿ثم أنشأنا من بعدهم قرنا آخرين (31)﴾ المؤمنون ﴿ثم أنشأنا من بعدهم قرونا آخرين (42)﴾ المؤمنون
 	﴿ألم يروا كم أهلكنا من قبلهم من قرن مكناهم في الأرض ما لم نمكن لكم وأرسلنا السماء عليهم مدرارا وجعلنا الأنهار تجري من تحتهم فأهلكناهم بذنوبهم وأنشأنا من بعدهم قرنا آخرين(6)﴾ الأنعام ﴿وكم قصمنا من قرية كانت ظالمة وأنشأنا بعدها قوما آخرين(11)﴾ الأنبياء
 	﴿وربك الغني ذو الرحمة إن يشأ يذهبكم ويستخلف من بعدكم ما يشاء كما أنشأكم من ذرية قوم آخرين (133)﴾ الأنعام
 	﴿ولكنا أنشأنا قرونا فتطاول عليهم العمر وما كنت ثاويا في أهل مدين تتلوا عليهم آياتنا ولكنا كنا مرسلين (45)﴾ القصص
 	﴿وإلى ثمود أخاهم صالحا قال ياقوم اعبدوا الله ما لكم من إله غيره هو أنشأكم من الأرض واستعمركم فيهافاستغفروه ثم توبوا إليه إن ربي قريب مجيب(61)﴾ هود ﴿الذين يجتنبون كبائر الإثم والفواحش إلا اللمم إن ربك واسع المغفرة هو أعلم بكم إذ أنشأكم من الأرض وإذ أنتم أجنة في بطون أمهاتكم فلا تزكوا أنفسكم هو أعلم بمن اتقى(32)﴾ النجم
 	﴿قل يحييها الذي أنشأها أول مرة وهو بكل خلق عليم(79)﴾ يس ﴿ولقد علمتم النشأة الأولى فلولا تذكرون (62)﴾ الواقعة
 	﴿وهو الذي أنشأ لكم السمع والأبصار والأفئدة قليلا ما تشكرون(78)﴾ المؤمنون ﴿قل هو الذي أنشأكم وجعل لكم السمع والأبصار والأفئدة قليلا ما تشكرون(23)﴾ الملك
 	﴿على أن نبدل أمثالكم وننشئكم في ما لا تعلمون (61)﴾ الواقعة
 	﴿وهو الذي أنشأكم من نفس واحدة فمستقر ومستودع قد فصلنا الآيات لقوم يفقهون(98)﴾ الأنعام ﴿ثم خلقنا النطفة علقة فخلقنا العلقة مضغة فخلقنا المضغة عظاما فكسونا العظام لحما ثم أنشأناه خلقا آخر فتبارك الله أحسن الخالقين(14)﴾ المؤمنون
 	﴿إنا أنشأناهن إنشاء (35)﴾ الواقعة
 	﴿وهو الذي أنشأ جنات معروشات وغير معروشات والنخل والزرع مختلفا أكله والزيتون والرمان متشابها وغير متشابه كلوا من ثمره إذا أثمر وآتوا حقه يوم حصاده ولا تسرفوا إنه لا يحب المسرفين(141)﴾ الأنعام ﴿فأنشأنا لكم به جنات من نخيل وأعناب لكم فيها فواكه كثيرة ومنها تأكلون(19)﴾ المؤمنون
 	﴿أأنتم أنشأتم شجرتها أم نحن المنشئون (72)﴾ الواقعة
 	﴿هو الذي يريكم البرق خوفا وطمعا وينشئ السحاب الثقال(12)﴾ الرعد
إنشاء
 ﴿إنا أنشأناهن إنشاء (35)﴾ الواقعة
المنشئون
 ﴿أأنتم أنشأتم شجرتها أم نحن المنشئون (72)﴾ الواقعة
المنشآت
 ﴿وله الجواري المنشآت في البحر كالأعلام (24)﴾ الرحمن
يُنَشَّأ
 ﴿أومن ينشأ في الحلية وهو في الخصام غير مبين(18)﴾ الزخرف
مختار الصحاح
● [نشأ] ن ش أ: أنْشَأَهُ الله خلقه والاسم النَّشْأَةُ و النَّشاءَةُ بالمد أيضا و أَنْشَأَ يفعل كذا أي ابتدأَ و نَشَأَ في بني فلان شبَّ فيهم وبابه قطع وخضع و نُشِّئَ تَنْشِئَةً و أُنْشِئَ بمعنى وقُرئ ﴿أو من يُنَشَّأُ في الحِلية﴾ بالتشديد و نَاشِئَةُ الليل أول ساعاته وقيل ما ينشأُ فيه من الطاعات و نَشَأَتِ السحابة ارتفعت و أَنْشَأَها الله و المُنْشَآتُ السّثفن التي رُفع قِلعُها
الراغب
نشأ
- النشء والنشأة: إحداث الشيء وتربيته. قال تعالى: }ولقد علمتم النشأة الأولى﴿[الواقعة/62]. يقال: نشأ فلان، والناشئ يراد به الشاب، وقوله:﴾إن ناشئه الليل هي أشد وطأ﴿[المزمل/6] يريد القيام والانتصاب للصلاة، ومنه: نشأ السحاب لحدوثه في الهواء، وتربيته شيئا فشيئا. قال تعالى:﴾وينشئ السحاب الثقال﴿[الرعد/12] والإنشاء: إيجاد الشيء وتربيته، وأكثر ما يقال ذلك في الحيوان. قال تعالى:﴾قل هو الذي أنشأكم وجعل لكم السمع والأبصار﴿[الملك/23]، وقال:﴾هو أعلم بكم إذ أنشأكم من الأرض﴿[النجم/ 32]، وقال:﴾ثم أنشأنا من بعدهم قرنا آخرين﴿[المؤمنون/31]، وقال:﴾ثم أنشأناه خلقا آخر﴿[المؤمنون/14]،﴾وننشئكم فيما لا تعلمون﴿[الواقعة/61]، و﴾ينشئ النشأة الآخرة﴿[العنكبوت/20] فهذه كلها في الإيجاد المختص بالله، وقوله تعالى:﴾أفرأيتم النار التي تورون * أأنتم أنشأتم شجرتها أم نحن المنشئون﴿[الواقعة/71 - 72] فلتشبيه إيجاد النار المستخرجة بإيجاد الإنسان، وقوله:﴾أومن ينشأ في الحلية﴿[الزخرف/18] أي: يربى تربية كتربية النساء، وقرئ:﴾ينشأ{ (وهي قراءة نافع وابن كثير وأبي عمرو وابن عامر وأبي جعفر ويعقوب. الإتحاف ص 385) أي: يتربى.
ملخص اللسان
1.     أَنْشَأَه اللّه: خَلَقَه. ونَشَأَ يَنْشَأُ نَشْأً ونُشُوءاً ونَشَاءً ونَشْأَةً ونَشَاءة:حَيي، وأَنْشَأَ اللّهُ الخَلْقَ أَي ابْتَدَأَ خَلْقَهم. هو الذي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ وغيرَ مَعْرُوشاتٍ؛ أَي ابْتَدَعَها وابْتَدَأَ خَلْقَها. وكلُّ مَنِ ابْتَدأَ شيئاً فهو أَنْشَأَه.
2.     وفي التنزيل العزيز: وأَنَّ عَلَيْهِ النَّشْأَةَ الأُخْرى؛ أَي البَعْثةَ.
3.     ونَشَأَ يَنْشَأُ نَشْأً ونُشُوءاً ونَشاءً: رَبا وشَبَّ. ونَشَأْتُ في بني فلان نَشْأً ونُشُوءاً: شَبَبْتُ فيهم. ونُشِّئَ وأُنْشئَ، بمعنى.
4.     وقُرئَ: أَوَمنْ يُنَشَّأُ في الحِلْيَةِ. وقيل الناشِئُ فوَيْقَ الـمُحْتَلِمِ، وقيل: هو الحَدَثُ الذي جاوَزَ حَدَّ الصِّغَر، وكذلك الأُنثى ناشِئٌ، بغير هاءٍ أَيضاً ، النَّشْءُ أَحْداثُ الناس، يقال للواحد أَيضاً هو نَشْءُ سَوْءٍ،وهؤلاء نَشْءُ سَوْءٍ؛ والناشِئُ الشابُّ. يقال: فَتىً ناشِئٌ ، الناشِئُ: الغلام الحَسَنُ الشابُّ.الناشِئُ: الشابُّ حين نَشَأَ أَي بَلَغَ قامةَ الرجل
5.     ونَشَأَ السحابُ نَشْأً ونُشُوءاً: ارتفع وبَدَا،وفي التنزيل العزيز: ويُنْشِئُ السَّحابَ الثِّقالَ
6.     وأَنْشَأَ يَفْعَلُ كذا ويقول كذا: ابتَدَأَ ، يُؤَدَّى ذلك في كلِّ موضع على صورته التي أُنْشِئَ في مَبْدَئِه عليها،
7.  وفلان يُنْشِئُ الأَحاديث أَي يضعُها.قال الليث: أَنْشَأَ فلان حديثاً أَي ابْتَدأَ حديثاً ورَفَعَه ، فاسْتَعْمَلَ الإِنْشَاءَ في العَرَضِ الذي هو الكلام.وأَنْشَأَ يَحْكِي حديثاً: جَعَل
8.     ومنْ أَيْنَ أَنْشَأْتَ أَي خَرَجْتَ، .
9.     وأَنْشَأَ فلانٌ: أَقْبلَ.
10.                        ونَشَأَ الليلُ: ارتَفَع. وفي التنزيل العزيز: إِنَّ ناشِئةَ الليل هي أَشَدُّ وطْأً وأَقْوَمُ قِيلاً.وقيل: ناشِئةُ الليل أَوَّلُه ،قيل: هي أَوَّل ساعةٍ،
11.                        والناشِئةُ: أَوَّلُ  النهارِ والليلِ.
12.                        ناشِئةُ الليلِ ساعاتُه، وهي آناءُ الليلِ ناشِئةٌ بعد ناشِئةٍ.ناشِئةُ الليلِ ساعاتُ الليلِ كلُّها، ما نَشَأَ منه أَي ما حَدَثَ  فهو ناشِئَةٌ.وقيل: كلُّه ناشئةٌ متى قمتَ، فقد نَشَأْتَ
13.          ناشِئةُ الليلِ قِيامُ الليلِ،وقيل: الناشِئةُ والنَّشيئةُ إِذا نِمْتَ من أَوَّلِ الليلِ نَوْمةً ثمَّ قمتَ، ومنه ناشِئةُ الليل. وقيل: ما يَنْشَأُ في الليل من الطاعات.
14.                        من أَيْنَ نَشِيتَ هذا الخَبَرَ، بالكسر من غير همز، أَي من أَيْنَ عَلِمْتَه
15.                        وله الجَوارِ الـمُنْشآتُ، وقُرئَ الـمُنْشِئاتُ، قال: ومعنى الـمُنْشَآتُ: السُّفُنُ الـمَرْفُوعةُ الشُّرُعِ. قال: والـمُنْشِئاتُ: الرَّافِعاتُ الشُرُعِ.والمُنْشَآتُ في البَحْرِ كالأَعْلامِ.قال: هي السُّفُنُ التي رُفِعَ قَلْعُها، وإِذا لم يُرفع قَلْعُها، فليست  بِمُنْشآتٍ،
لسان العرب
● - نشأ: أَنْشَأَه اللّه: خَلَقَه. ونَشَأَ يَنْشَأُ نَشْأً ونُشُوءاً ونَشَاءً ونَشْأَةً ونَشَاءة: حَيي، وأَنْشَأَ اللّهُ الخَلْقَ أَي ابْتَدَأَ خَلْقَهم. وفي التنزيل العزيز: وأَنَّ عَلَيْهِ النَّشْأَةَ الأُخْرى؛ أَي البَعْثةَ. وقرأَ أَبو عمرو: النَّشاءةَ، بالمدّ. الفرّاءُ في قوله تعالى: ثُمَّ اللّهُ يُنْشِئُ النَّشْأَةَ الآخِرةَ؛ القُرَّاءُ مجتمعون على جزم الشين وقَصْرِها إِلا الحسنَ البِصْرِيَّ، فإِنه مدَّها في كلِّ القرآن، فقال: النَّشاءة مثل الرّأْفةِ والرّآفةِ، والكَأْبةِ والكَآبةِ.  وقرأَ ابن كثير وأَبو عمرو: النَّشاءة ، مـمدود، حيث وقعت. وقرأَ عاصم ونافع وابن عامر وحمزة والكسائي النَّشْأَةَ، بوزن النَّشْعةِ حيث وقعت.  ونَشَأَ يَنْشَأُ نَشْأً ونُشُوءاً ونَشاءً: رَبا وشَبَّ. ونَشَأْتُ في بني فلان نَشْأً ونُشُوءاً: شَبَبْتُ فيهم. ونُشِّئَ وأُنْشئَ، بمعنى.  وقُرئَ: أَوَمنْ يُنَشَّأُ في الحِلْيَةِ. وقيل الناشِئُ فوَيْقَ الـمُحْتَلِمِ، وقيل: هو الحَدَثُ الذي جاوَزَ حَدَّ الصِّغَر، وكذلك الأُنثى ناشِئٌ، بغير هاءٍ أَيضاً، والجمع منهما نَشَأٌ مثل طالِبٍ وطَلَبٍ، وكذلك النَشْءُ مثل صاحِبٍ وصَحْبٍ. قال نُصَيْب في المؤَنث:  ولَوْلا أَنْ يُقَالَ صَبا نُصَيْبٌ،  * لَقُلْتُ: بنَفْسِيَ النَّشَأُ الصِّغارُ  وفي الحديث: نَشَأٌ يَتَّخِذُونَ القرآنَ مَزامِيرَ. يروى بفتح الشين  جمع ناشِئٍ كخادِمٍ وخَدَمٍ؛ يريد: جماعةً أَحداثاً. وقال أَبو موسى:  المحفوظُ بسكون الشين كأَنه تسمية بالمصدر. وفي الحديث: ضُمُّوا نَواشِئَكم في ثَوْرةِ العِشَاءِ؛ أَي صِبْيانَكم وأَحْداثَكُم. قال ابن الأَثير: كذا رواه بعضهم، والمحفوظ فَواشِيَكُم، بالفاء، وسيأْتي ذكره في المعتل.  الليث: النَّشْءُ أَحْداثُ الناس، يقال للواحد أَيضاً هو نَشْءُ سَوْءٍ،  وهؤلاء نَشْءُ سَوْءٍ؛ والناشِئُ الشابُّ. يقال: فَتىً ناشِئٌ. قال الليث: ولم أَسمع هذا النعت في الجارية. الفرّاءُ: العرب تقول هؤلاء نَشْءُ صِدْقٍ، ورأَيت نَشْءَ صِدقٍ، ومررت بِنَشْءِ صدق، فإِذا طَرَحُوا الهمز قالوا: هؤلاء  \<ص:171>  نَشُو صِدْقٍ، ورأيت نَشا صِدقٍ، ومررت بِنَشِي صِدقٍ.  وأَجْود من ذلك حذف الواو والأَلف والياء، لأَن قولهم يَسَلُ أَكثر من يَسأَلُ ومَسَلةٌ أَكثر من مَسْأَلة. أَبو عمرو: النَّشَأُ: أَحْداثُ الناس؛ غلامٌ ناشِئٌ وجارية ناشِئةٌ، والجمع نَشَأٌ. وقال شمر: نَشَأَ: ارْتَفَعَ. ابن الأَعرابي: الناشِئُ: الغلام الحَسَنُ الشابُّ. أَبو الهيثم: الناشِئُ: الشابُّ حين نَشَأَ أَي بَلَغَ قامةَ الرجل. ويقال للشابِّ والشابَّة إِذا كانوا كذلك: هم النَّشَأُ، يا هذا، والناشِئُونَ. وأَنشد بيت نصيب:  لَقُلْتُ بنَفْسِيَ النَّشَأُ الصِّغارُ  وقال بعده: فالنَّشَأُ قد ارْتَفَعْنَ عن حَدِّ الصِّبا إِلى الإِدْراك أَو قَرُبْنَ منه.  نَشَأَتْ تَنَشَأُ نَشْأً، وأَنْشَأَها اللّهُ إِنْشاءً. قال: وناشِئٌ ونَشَأٌ: جماعة مثل خادِم وخَدَمٍ. وقال ابن السكيت: النَّشَأُ الجوارِي الصِّغارُ في بيت نُصَيْب. وقوله تعالى: أَوَمن يُنَشَّأُ في الحِلْيةِ.  قال الفرّاءُ: قرأً أَصحاب عبداللّه يُنَشَّأُ، وقرأَ عاصم وأَهل الحجاز يَنْشَأُ. قال: ومعناه أَنّ المشركين قالوا إِنَّ الملائكةَ بناتُ اللّه، تعالى اللّهُ عَمّا افْتَرَوْا، فقال اللّه، عز وجل: أَخَصَصْتُم الرحمنَ بالبَناتِ وأَحَدُكم إِذا وُلِدَ له بنتٌ يَسْوَدُّ وجهُه. قال: وكأَنه  قال: أَوَمَن لا يُنَشَّأُ إِلا في الحِلْيةِ، ولا بَيان له عند الخِصام، يعني البنات تجعلونَهنَّ للّه وتَسْتَأْثِرُون بالبنين.  والنَّشْئُ، بسكون الشين: صِغار الإِبل، عن كراع. وأَنْشَأَتِ الناقةُ، وهي مُنْشِىءٌ: لَقِحَت، هذلية.  ونَشَأَ السحابُ نَشْأً ونُشُوءاً: ارتفع وبَدَا، وذلك في أَوّل ما يَبْدأُ. ولهذا السحاب نَشْءٌ حَسَنٌ، يعني أَوَّل ظهوره. الأَصمعي: خرج  السحابُ له نَشْءٌ حَسَنٌ وخَرج له خُروجٌ حسن، وذلك أَوَّلَ ما يَنْشَأُ، وأَنشد:  إِذا هَمَّ بالإِقْلاعِ هَمَّتْ به الصَّبا، *  فَعاقَبَ نَشْءٌ بَعْدَها وخُروجُ  وقيل: النَّشْءُ أَن تَرى السَّحابَ كالـمُلاء الـمَنْشُور. والنَّشْءُ والنَّشِيءُ: أَوَّلُ ما يَنْشَأُ من السحاب ويَرْتَفِعُ، وقد أَنْشَأَه اللّهُ. وفي التنزيل العزيز: ويُنْشِئُ السَّحابَ الثِّقالَ. وفي الحديث: إِذا نَشَأَتْ بَحْرِيَّةً ثم تَشاءَمَتْ فتلك عَيْنٌ غُدَيْقةٌ. وفي الحديث: كان إِذا رَأَى ناشِئاً في أُفُقِ السماءِ؛ أَي سَحاباً لم يَتكامَلِ اجتماعُه واصطحابُه. ومنه نَشَأَ الصبيُّ يَنْشَأُ، فهو ناشِئٌ، إِذا كَبِرَ وشَبَّ، ولم يَتكامَلْ.  وأَنْشَاَ السَّحابُ يَمْطُرُ: بَدَأَ. وأَنْشَأَ داراً: بَدَأَ بِناءَها. وقال ابن جني في تأْدِيةِ الأَمْثالِ على ما وُضِعَت عليه: يُؤَدَّى ذلك في كلِّ موضع على صورته التي أُنْشِئَ في مَبْدَئِه عليها، فاسْتَعْمَلَ الإِنْشَاءَ في العَرَضِ الذي هو الكلام.  وأَنْشَأَ يَحْكِي حديثاً: جَعَل. وأَنْشَأَ يَفْعَلُ كذا ويقول كذا: ابتَدَأَ وأَقْبَلَ.وفلان يُنْشِئُ الأَحاديث أَي يضعُها. قال الليث: أَنْشَأَ فلان حديثاً أَي ابْتَدأَ حديثاً ورَفَعَه. ومنْ أَيْنَ أَنْشَأْتَ أَي خَرَجْتَ، عن ابن الأَعرابي. وأَنْشَأَ فلانٌ: أَقْبلَ. وأَنشد قول الراجز:  مَكانَ مَنْ أَنْشَا على الرَّكائبِ  أَراد أَنْشَأَ، فلم يَسْتَقِمْ له الشِّعرُ، فأَبدَل. ابن  \<ص:172>  الأَعرابي: أَنْشَأَ إِذا أَنشد شِعْراً أَو خَطَبَ خُطْبةً، فأَحْسَنَ فيهما. ابن السكيت عن أَبي عمرو: تَنَشَّأْتُ إِلى حاجتي: نَهَضْتُ إليها ومَشَيْتُ. وأَنشد:  فلَمَّا أَنْ تَنَشَّأَ قامَ خِرْقٌ،  * مِنَ الفِتْيانِ، مُخْتَلَقٌ، هضُومُ(1)  (1 قوله « تنشأ» سيأتي في مادة خ ل ق عن ابن بري تنشى وهضيم بدل ما ترى وضبط مختلق في التكملة بفتح اللام وكسرها.)  قال: وسمعت غير واحد من الأَعراب يقول: تَنَشَّأَ فلان غادياً إِذا ذهَب لحاجته. وقال الزجاج في قوله تعالى: وهو الذي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشاتٍ وغيرَ مَعْرُوشاتٍ؛ أَي ابْتَدَعَها وابْتَدَأَ خَلْقَها. وكلُّ مَنِ ابْتَدأَ شيئاً فهو أَنْشَأَه. والجَنَّاتُ: البَساتينُ. مَعْرُوشاتٍ:  الكُروم. وغَيْرَ مَعْرُوشاتٍ: النَّخْلُ والزَّرْعُ.  ونَشَأَ الليلُ: ارتَفَع. وفي التنزيل العزيز: إِنَّ ناشِئةَ الليل هي  أَشَدُّ وطْأً وأَقْوَمُ قِيلاً. قيل: هي أَوَّل ساعةٍ، وقيل: الناشِئةُ  والنَّشيئةُ إِذا نِمْتَ من أَوَّلِ الليلِ نَوْمةً ثمَّ قمتَ، ومنه ناشِئةُ  الليل. وقيل: ما يَنْشَأُ في الليل من الطاعات. والناشِئةُ: أَوَّلُ  النهارِ والليلِ. أَبو عبيدة: ناشِئةُ الليلِ ساعاتُه، وهي آناءُ الليلِ  ناشِئةٌ بعد ناشِئةٍ.  وقال الزجاج: ناشِئةُ الليلِ ساعاتُ الليلِ كلُّها، ما نَشَأَ منه أَي  ما حَدَثَ، فهو ناشِئَةٌ. قال أَبو منصور: ناشِئةُ الليلِ قِيامُ الليلِ،  مصدر جاءَ على فاعِلةٍ، وهو بمعنى النَّشْءِ، مثلُ العافِية بمعنى  العَفْوِ. والعاقِبةِ بمعنى العَقْبِ، والخاتِمةِ بمعنى الخَتْمِ. وقيل: ناشِئةُ الليل أَوَّلُه، وقيل: كلُّه ناشئةٌ متى قمتَ، فقد نَشَأْتَ.  والنَّشِيئةُ: الرَّطْبُ من الطَّرِيفةِ، فإِذا يَبِسَ، فهو طَرِيفةٌ.  والنَّشِيئةُ أَيضاً: نَبْتُ النَّصِيِّ والصِّليِّانِ. قال: والقَوْلانِ مُقْتَرِبانِ. والنَّشِيئةُ أَيضاً: التَّفِرةُ إِذا غَلُظَتْ قَلِيلاً وارْتَفَعَتْ وهي رَطْبةٌ، عن أَبي حنيفة. وقال مرة: النَّشِيئةُ والنَّشْأَةُ من كلِّ النباتِ: ناهِضُه الذي لم يَغْلُظْ بعد. وأَنشد لابن مَناذرَ في وصف حمير وحش:  أَرناتٍ، صُفْرِ الـمَناخِرِ والأَشْـ *  ـداقِ، يَخْضِدْنَ نَشْأَةَ اليَعْضِيدِ  ونَشِيئَةُ البِئْر: تُرابُها الـمُخْرَجُ منها، ونَشِيئةُ الحَوْضِ: ما  وراءَ النَّصائِب من التراب. وقيل: هو الحَجَر الذي يُجْعَلُ في أَسفل الحَوْضِ. وقيل: هي أَعْضادُ الحَوض؛ والنَّصائبُ: ما نُصِبَ حَوْلَه.  وقيل: هو أَوَّل ما يُعْمَلُ من الحَوْضِ، يقال: هو بادِي النَّشِيئةِ إِذا  جَفَّ عنه الماءُ وظَهَرت أَرْضُه. قال ذو الرمة:  هَرَقْناهُ في بادِي النَّشِيئةِ، دائِرٍ، *  قَديمٍ بِعَهْدِ الماءِ، بُقْعٍ نَصائِبُهْ  يقول: هَرَقْنا الماءَ في حوضٍ بادِي النَّشِيئةِ. والنَّصائبُ: حِجارة  الحَوْضِ، واحدتها نَصِيبةٌ. وقوله: بُقْعٍ نَصائبُه: جَمْع بَقْعاء،  وجَمَعَها بذلك لِوُقُوع النَّظَرِ عليها. وفي الحديث: أَنه دَخَل على  خَديجةَ خَطَبَها، ودَخَل عليها مُسْتَنْشِئةٌ مِنْ مُوَلَّداتِ قُرَيْشٍ. قال  الأَزهري: هي اسم تِلْكَ الكاهِنةِ. وقال غيره: الـمُسْتَنْشِئةُ:  الكاهِنةُ سُمّيت بذلك لأَنها كانت تَسْتَنْشِئُ الأَخْبَارَ أَي تَبْحَثُ عنها وتَطْلُبها، من قولك رجل نَشْيانُ للخَبَرِ. ومُسْتَنْشِئةٌ يهمز ولا  يهمز. والذِّئب  \<ص:173>  يَسْتَنْشِئُ الرِّيحَ، بالهمز.  قال: وإِنما هو من نَشِيتُ الرِّيح، غير مهموز، أَي شَمِمْتُها.  والاسْتِنْشاءُ، يهمز ولا يهمز، وقيل هو من الإِنْشاءِ: الابْتِداءِ. وفي خطبة المحكم: ومـما يهمز مـما ليس أَصله الهمز من جهة الاشتقاق قولهم: الذئب يَسْتَنْشِئُ الرِّيحَ، وإِنما هو من النَّشْوةِ؛ والكاهِنةُ تَسْتَحْدِثُ الأُمورَ وتُجَدِّدُ الأَخْبارَ. ويقال: من أَيْنَ نَشِيتَ هذا الخَبَرَ، بالكسر من غير همز، أَي من أَيْنَ عَلِمْتَه. قال ابن الأَثير وقال الأَزهريّ: مُسْتَنْشِئةُ اسم عَلَم لتِلك الكاهِنةِ التي دَخَلت عليها، ولا يُنَوَّن للتعريف والتأْنيث. وأَما قول صخر الغي:  تَدَلَّى عليه، مِنْ بَشامٍ وأَيْكةٍ  * نَشاةِ فُرُوعٍ، مُرْثَعِنّ الذَّوائِبِ  يجوز أَن يكون نَشْأَةٌ فَعْلَةً مِنْ نَشَأَ ثم يُخفَّفُ على حدِّ ما حكاه صاحب الكتاب من قولهم الكماةُ والـمَراةُ، ويجوز أَن يكون نَشاة فَعْلة فَتَكون نَشاة مِنْ أَنْشَأْتُ كطاعةٍ من أَطَعْتُ، إِلا أَنّ الهمزة على هذا أُبدِلت ولم تخفف. ويجوز أَن يكون من نَشا يَنْشُو بمعنى نَشَأَ يَنْشَأُ، وقد حكاه قطرب، فتكون فَعَلةً من هذا اللفظ، ومِنْ زائدةٌ، على مذهب الأَخفش، أَي تَدَلَّى عليه بَشامٌ وأَيْكةٌ. قال: وقياس قول سيبويه أن يكون الفاعل مضمراً يدل عليه شاهد في اللفظ؛ التعليل لابن جني. ابن الأَعرابي: النَّشِيءُ رِيح الخَمْر.  قال الزجاج في قوله تعالى: وله الجَوارِ الـمُنْشآتُ، وقُرئَ الـمُنْشِئاتُ، قال: ومعنى الـمُنْشَآتُ: السُّفُنُ الـمَرْفُوعةُ الشُّرُعِ. قال: والـمُنْشِئاتُ: الرَّافِعاتُ الشُرُعِ.  وقال الفرّاءُ: من قرأَ الـمُنْشِئاتُ فَهُنَّ اللاَّتِي يُقْبِلْنَ ويُدْبِرْنَ، ويقال الـمُنْشِئاتُ: الـمُبْتَدِئاتُ في الجَرْي. قال: والـمُنْشَآتُ أُقْبِلَ بِهنَّ وأُدْبِرَ. قال الشماخ:  عَلَيْها الدُّجَى مُسْتَنْشَآتٍ، كَأَنَّها  * هَوادِجُ، مَشْدُودٌ عَلَيْها الجَزاجِزُ  يعني الزُّبَى الـمَرْفُوعات. والمُنْشَآتُ في البَحْرِ كالأَعْلامِ.  قال: هي السُّفُنُ التي رُفِعَ قَلْعُها، وإِذا لم يُرفع قَلْعُها، فليست  بِمُنْشآتٍ، واللّه أَعلم.
مقاييس اللغة:
(نشأ) النون والشين والهمزة أصلٌ صحيح يدلُّ على ارتفاعٍ في شيء وسموّ. ونَشَأَ السَّحابُ: ارتفع. وأنْشَأَه الله: رفَعه. ومنه: ﴿إنَّ نَاشِئَةَ اللَّيْلِ﴾ [المزمل 6]، يراد بها والله أعلمُ القيامُ والانتصابُ للصَّلاة.
ومن الباب: النَّشْءُ والنَّشَأ([15]): أحداث النّاس. ونشأَ فلانٌ في بني فلانٍ. والنَّاشئ: الشَّابُّ الذي نشأ وارتفَعَ وعلا. وأنشأ فلانٌ حديثاً، وأنشأَ ينشِد ويقول، كلُّ هذا قياسُه واحد.
ومن الباب: استنشأْت الريح: تشمَّمتها، وذلك لأنَّكَ كأنَّك ترفعُها إلى أنفِك.

القاموس المحيط:
نَشَأَ، كمنع وكَرُمَ، نَشْئاً ونُشُوءاً ونَشَاءً ونَشْأَةً ونَشَاءَةً حَيِيَ، وربَا وشَبَّ، والسَّحابةُ ارْتَفَعَتْ. ونُشِّئ وانْتُشِئ بمعنى. وقرأ الكوفيون " أو من يُنَشَّأُ " . والنَّاشِئ الغُلامُ والجارِيَةُ جاوَزَا حَدَّ الصِّغَرِ، ج نَشْءٌ، ويُحركُ، وكلُّ ما حدث بالليل وبدأ، ج ناشِئَةٌ، أو هي مصدرٌ على فاعِلَةٍ، أو أوَّلُ النَّهارِ والليلِ، أو أوَّلُ ساعات الليلِ، أو كلُّ ساعةٍ قامَها قائمٌ بالليلِ، أو القَوْمَةُ بعدَ النَّوْمَةِ، كالنَّشِيئَةِ. والنَّشْءُ صِغَارُ الإِبِلِ، ج نَشَأٌ مُحَرَّكَةً، والسَّحابُ المُرْتَفِعُ، أو أَوَّلُ ما يَنْشأُ منه، كالنَّشيءِ. وأَنْشَأَ يَحْكي جَعَل، ومنه خَرَجَ، والناقةُ لَقِحَتْ، وداراً بَدَأَ بِناءَها، واللَّهُ تعالى السَّحابَ رَفَعَه، والحَديثَ وضَعَهُ. والنَّشيئَةُ أوَّلُ مايُعْمَلُ من الحَوْضِ، والرَّطْبُ من الطَّرِيفَةِ، ونَبْتُ النَّصِيِّ والصِّلِّيانِ، أو ما نَهَضَ من كُلِّ نَباتٍ ولم يَغْلُظْ بَعْدُ،
كالنَّشْأَةِ، والحَجَرُ يُجْعَلُ في أسْفَلِ الحوضِ، وما وَرَاء النَّصائِبِ منَ التُّرابِ. وتَنَشَّأَ لحاجَتِهِ: نَهَضَ ومَشَى. واسْتَنْشَأَ الأخْبَارَ: تَتَبَّعَها. والمُسْتَنْشِئَةُ: الكاهِنَةُ. والمُنْشَأُ والمُسْتَنْشَأُ: المرفوعُ المُحَدَّدُ من الأعْلامِ والصُّوَى. و " الجوارِي المُنْشَآتُ " : السُّفُنُ المرفوعةُ القُلوعِ.
تاج العروس:
ن ش أ
نَشَأَ كمَنَعَ ونَشُؤَ مثل كَرُم يَنْشَأُ ويَنْشُؤُ نَشْأً ونُشُوءاً ونَشَاءً كسحابٍ ونَشْأَةً كحَمْزَة ونَشَاءةً بالمدّ وفي التنزيل " النَّشْأَةَ الأُخرى " أَي البَعْثة وقرأَه أبو عمرٍو بالمدّ وقال الفرَّاء في قوله تعالى " ثمَّ الله يُنْشِئُ النَّشْأَةَ الآخِرة " القُرَّاءُ مُجمعون على جَزْمِ الشِّين وقصرِها إِلاَّ الحسن البصريّ فإنَّه مدَّها في كلِّ القرآن وقرأَ ابنُ كَثير وأبو عمرو : النَّشَاءةَ ممدوداً حيث وَقَعَت وقرأَ عاصمٌ ونافعٌ وابنُ عامرٍ وحمزةُ والكسائيُّ النَّشْأَةَ بوزن النَّشْعَة حيث وقعت . ونَشَأَ يَنْشَأُ : حَيِيَ زادَ شَمِرٌ : وارتفَعَ . ونَشَأَ يَنْشَأُ نَشْأً ونَشَاءً : رَبا وشَبَّ ونَشَأْتُ في بني فُلانٍ ومَنْشَئي فيهم نَشْأً ونُشُوءأ : شَبَبْتُ فيهم ونَشَأَت السَّحابَةُ نَشْأً ونُشُوءاً : ارتفعَت وبدَت وذلك في أوَّل ما تبدأُ ومنه قولهم نَشَأَ غَمامُ النَّصرِ وتهيَّأَ وضَعُفَ أَمرُ العَدُوِّ وتَرَهْيَأَ وسيأتي ونُشِئَ وانْتُشِئَ كذا في النسخة وفي بعضٍ وأُنْشِئ بدل انتُشِئ وهو الصواب بمعنًى واحد وقرأَ الكوفيُّونَ غيرَ أبي بكرٍ ونسبه الفرَّاءُ إلى أصحاب عبد الله : أَوَمَنْ يُنَشَّأُ في الحِلية مشدَّدة من باب التفعيل وقرأَ عاصمٌ وأَهلُ الحِجاز يَنْشَأُ من باب مَنَع أَي يُرَشَّح ويَنْبُت . والناشِئُ : فُوَيْقَ المُحْتَلِم وقيل : هو الغُلامُ والجاريَةُ وقد جاوَزوا حدَّ الصِّغَرِ وكذلك الأُنثى ناشِئٌ بغير هاءٍ أيضاً وقال ابنُ الأَعرابيّ : الناشئُ : الغُلام الحَسَنُ الشَّبابِ وعن أبي عمرٍو : غلامٌ ناشِئٌ وجاريةٌ ناشِئَةٌ . وعن أبي الهيثم : الناشِئُ : حينَ نَشَأَ أَي بلغَ قامَةَ الرجلِ ج نَشْءٌ مثل صاحِب وصَحْب ويُحرَّك نادراً مثل طالِبٍ وطَلَبٍ قال نُصَيْبٌ في المؤنَّثِ :
ولولا أَنْ يُقالَ صَبَا نُصَيْبٌ ... لقُلْتُ بنَفْسِيَ النَّشَأُ الصِّغارُ
وفي الحديث " نَشَأٌ يتَّخِذونَ القُرآنَ مَزاميرَ " يروى بفتح الشين جَمْعٍ ناشِئ كخادِم وخَدَمٍ يريد جماعَةً أَحداثاً . وقال أبو موسى : المَحفوظ بسكون الشِّين كأنَّه تسميةٌ بالمصدر وفي الحديث " ضُمُّوا نَواشِئَكُمْ في ثَوْرَةِ العِشاءِ " أَي صِبْيانَكم وأَحْداثَكم قال ابنُ الأَثير : كذا رواه بعضهم والمحفوظ : فَواشِيَكُمْ بالفاءِ وسيأتي في المعتلّ فقول شيخنا إنَّ النَّواشِئَ عندي جمعٌ لناشئٍ بمعنى الجارية لا كما أَطلَقوا فيه نَظَرٌ نَعَمْ تَبِعَ فيه صاحبَ الأَساس فإنَّه قال : من جَوارٍ نَواشِئَ وقال الليث : النَّشْءُ : أَحْداثُ النَّاسِ يقال للواحد أيضاً هو نَشْءُ سَوْءٍ وهؤلاء نَشْءُ سَوْءٍ والناشِئُ : الشابُّ يقال : فتًى ناشِئٌ قال : ولم أَسمع هذا النَّعْتَ في الجارية قال الفرَّاء : يقولون : هؤلاءِ نَشْئُ صدقٍ ورَأَيت نَشْءَ صدقٍ ومَرَرْت بنَشْءِ صدق فإذا طَرَحوا الهمزةَ قالوا : هؤلاءِ نَشْوُ صدقٍ ورأَيت نَشَا صدقٍ ومررتُ بنَشِي صدقٍ وعن أبي الهيثم يقال للشابّ والشابَّة إذا بَلَغوا هم النَّشَأُ والناشِئون وأَنشد بيت نُصيب :
" لقُلْتُ بنَفْسِيَ النَّشَأُ الصِّغارُ وقال بعده : فالنَّشَأُ قد ارتَفَعْنَ عن حدِّ الصِّبا إلى الإدراك أَو قَرُبْنَ منه نَشَأَتْ تنْشَأُ نَشْأً وأَنْشَأَها الله تعالى إنشاءً قال : وناشِئٌ ونَشَأٌ : جماعَةٌ مثل خادِمٍ وخَدَمٍ . والناشئُ : كلُّ ما حَدَثَ باللَّيلِ وبَدا أَي ظهرَ أَو مهموزاً بمعنى حَدَث فيكون عطفَ تفسير ج ناشِئَةٌ قال شيخُنا وهو غريبٌ لأنَّه لم يُعرف جمع فاعلٍ على فاعلَةٍ أَو هي أَي النَاشِئة مصدَرٌ جاءَ على فاعِلَة وهو بمعنى النَّشْوِ وهو القيام مثل العافية بمعنى العَفْوِ والعاقِبة بمعنى العَقْبِ والخاتمة بمعنى الخَتْمِ قاله أبو منصور في ناشِئَة الليلِ . أَو الناشِئَة : أَوَّلُ النَّهارِ والليلِ أَي أوَّل ساعاتهما أَو هي أوَّل ساعات الليلِ فقط أَو هي ما يَنْشَأُ في الليل من الطاعات أَو هي كلُّ ساعةٍ قامَها قائِمٌ بالليلِ وعن أبي عبيدة : ناشِئَةُ الليلِ : ساعاته وهي آناءُ الليلِ ناشئةٌ بعد ناشئةٍ وقال الزجّاج : ناشِئَةُ الليلِ : ساعاتُ الليلِ كلها وما نَشَأَ منه أَي ما حَدَث فهو ناشئةٌ وقال أبو منصور : ناشئَةُ الليل : قِيامُ الليلِ وقد تقدَّم أَو هي القَوْمَةُ بعدَ النَّوْمَةِ أَي إذا نِمْتَ من أوَّل الليل نَوْمَة ثمَّ قُمْتَ فمنه ناشِئَةُ الليل كالنَّشيئَةِ على فَعيلة . والنَّشْءُ بسكون الشين : صِغارُ الإبلِ حكاه كُراع ج نَشَأٌ محرَّكَةً قال شيخُنا : وهو أيضاً من غرائب الجموع والنَّشْءُ : السَّحابُ المُرتفِعُ من نَشَأَ : ارتفع أو أوَّل ما يَنْشَأُ منه ويرتفع كالنَّشيءِ على فَعيلٍ وقيل : النَّشْءُ : أن تَرى السَّحابَ كالمُلاءةِ المَنشورَةِ ولهذا السَّحابِ نَشْءٌ حَسَنٌ يعني أوَّل ظهوره وعن الأَصمعيّ : خرجَ السَّحابُ له نَشْءٌ حَسَنٌ وذلك أوَّل ما يَنْشَأُ وأَنشد :
إذا همَّ بالإقْلاعِ هَمَّتْ به الصَّبا ... فَعَاقَبَ نَشْءٌ بعْدَها وخُرُوجُ
وفي الحديث " إذا نَشَأَتْ بَحْرِيَّةٌ ثمَّ تَشاءمَتْ فتلك عَيْنٌ غُدَيْقَةٌ " وفي حديث آخر " كانَ إذا رأَى ناشِئاً في أُفُقِ السَّماءِ " أَي سَحاباً لم يتَكامَلَ اجتماعُه واصْطِحابُهُ ومنه: نَشَأَ الصَّبِيُّ يَنْشَأُ فهو ناشئٌ إذا كَبِرَ وشَبَّ ولم يتكامَلْ أَي فيكون مجازاً . والنَّشْءُ : ريحُ الخَمْرِ حكاه ابنُ الأَعرابيّ . وأَنْشَأَ فلانٌ يَحْكي حديثاً أَي جَعَلَ يَحكيه وهو من أَفعالِ الشُّروع . وأَنشأَ يفعلُ كذا ويقولُ كذا : ابتَدَأَ وأَقبلَ وأَنْشَأَ منه : خرجَ يقال من أينَ أَنْشَأْتَ أَي خرجْتَ وأَنْشَأَت الناقَةُ وهي مُنْشِئٌ : لَقِحَتْ لغةٌ هُذَلِيَّة رواها أبو زيدٍ وأَنْشَأَ داراً : بَدَأَ بناءها وقال ابنُ جِنّي في تأدية الأَمثال على ما وُضِعتْ عليه : يُؤدَّى ذلك في كلِّ موضعٍ على صورته التي أُنشِئَ في مبدَئِه عليها فاستعمل الإنشاءَ في العَرَضِ الذي هو الكلام . وأَنْشَأَ الله تعالى السحابَ : رفَعَه في التنزيل " ويُنْشِئُ السَّحابَ الثِّقالَ " وأَنْشَأَ فلان الحَديثَ : وضَعَه . وقال الليث : أَنْشَأَ فلانٌ حديثاً أَي ابتدَأَ حديثاً ورَفَعَه وأَنْشَأَ فلانٌ : أَقْبَل وأَنشد قول الراجز :
" مَكانَ مَنْ أَنْشَاَ على الرَّكائِبِ أَراد أَنْشَأَ فلم يسْتَقِم له الشِّعْرُ فأَبْدَل وعن ابن الأَعرابيّ : أَنْشَأَ إذا أَنشَدَ شِعْراً أَو خَطَب بخُطبةٍ فأَحسن فيهما وأَنْشَأَه الله : خَلَقَه ونشأَه . وأَنْشَأ الله الخَلْقَ أَي ابتَدَأَ خَلْقَهم . وقال الزجَّاج في قوله تعالى " وهو الذي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْروشَاتٍ " أَي ابتَدَعَها وابتدَأَ خَلْقَها . والنَّشيئَةُ هو أَوَّلُ ما يُعمل من الحَوْضِ . يقال : هو بادي النَّشيئَةِ إذا جفَّ عنه الماءُ وظهرتْ أَرضُه قال ذو الرُّمَّة :
هَرَقْناهُ في بَادي النَّشيئَةِ داثِرٍ ... قديمٍ بعَهْدِ الماءِ بُقْعٍ نَصائِبُهْ الضمير للماء والمُراد ببادي النَّشيئَةِ الحوضُ والنصائب : ما نصب حوله حجارة تنصب والنصائب يأتي ذِكره والنَّشيئة : الرَّطْبُ من الطَّريفَةِ فإذا يَبِسَ فهو طَريفةٌ والنشيئة : نبتُ النَّصِيِّ كغَنِيّ والصِّلِيَّانِ بكسر الصاد المهملة واللام وتشديد الياء ذكره المصنف في المعتلّ قال ابن منظور : والقولان مُقْتَربانِ وعن أبي حنيفة . النَّشيئَةُ " التَّفِرَةُ إذا غلُظتْ قليلاً وارتفعتْ وهي رَطْبَةٌ وقال مرَّةً :أَو النَّشيئَةُ : ما نهضَ من كلِّ نباتٍ ولكنه لم يغلُظ بعد كما في المحكم كالنَّشْأَةِ في الكلِّ وأَنشد أبو حنيفة لابنِ ميَّادٍ في وصف حمير وحش :
أَرِناتٍ صُفْرِ المَناخِرِ والأَشْ ... دَاقِ يَخْضِدْنَ نَشْأَةَ اليَعْضِيدِ والنَّشيئَة : الحَجَرُ الذي يُجعل في أَسفلِ الحَوْضِ ونَشيئَةُ البئرِ : تُرابَها المُخْرَجُ منها ونَشيئَةُ الحَوْضِ : ما وراءَ النَّصائِبِ من التُّرابِ وقيل : هي أَعضادُ الحَوْضِ والنَّصائِبُ : ما نُصب حولَ الحَوْضِ لسَدِّ ما بينها من الخَصاصِ بالمدَرَةِ المعجونة واحدها نَصيبَةٌ . وروى ابن السِّكيت عن أبي عمرٍو : تَنَشَّأَ فلانٌ لحاجَتِه : نَهَضَ فيها ومَشى وأَنشد :
فلمَّا أَنْ تَنَشَّأَ قامَ خِرْقٌ ... من الفِتْيانِ مُخْتَلَقٌ هَضوم
قال ابن الأَعرابيّ : وسمعت غيرَ واحدٍ من الأَعراب يقول : تَنَشَّأَ فلان غادِياً إذا ذهبَ لحاجته . واسْتَنْشَأَ الأَخبارَ : تَتَبَّعَها وبحث عنها وتَطَلَّبَها . وفي الأَساس : اسْتَنْشَأْتُه قصيدةً فأَنْشَأَها لي واسْتَنْشَأَ العَلَمَ : رفعه والمُسْتَنْشِئَة في حديث عائشة رضي الله عنها أَنَّه خَطَبَها ودخَلَ عليها مُسْتَنْشِئَةٌ من مُوَلَّدات قريشٍ . قال ابن الأَثير : هي اسمُ تلك الكاهنة وقال غيره : هي الكاهنة سمِّيتْ بذلك لأَنَّها تَسْتَنْشِئُ الأَخبار أَي تبحث عنها من قولك : رجلٌ نَشْآنُ للخَبَرِ . ومُسْتَنْشِيَةٌ تهمز ولا تهمز وفي خطبة المحكم : وممَّا يُهمز ممَّا ليس أَصلُه الهَمْز من جهة الاشتقاق قولُهم للذئب : يَسْتَنْشِئُ الرِّيحَ وإنَّما هو من النَّشْوَةِ . وقال ابنُ منْظور : من نَشِيتُ الرِّيحَ إذا شَمَمْتَها . والاستنشاءُ يُهمز ولا يُهمز وقيل هو من الإنشاءِ : الابتداءِ . والكاهنة تستحدِث الأُمورَ وتُجَدِّد الأَخبارَ ويقال : من أَينَ نَشيتَ هذا الخبرَ بالكسر من غير همزٍ أَي من أَين علِمْتُه وقال الأَزهريّ مُسْتَنْشِئَةُ : اسمُ عَلَمٍ لتلك الكاهنة التي دَخَلتْ عليها ولا يُنَوَّن للتعريف والتأنيث . والمُنْشَأُ والمُسْتَنْشَأُ من أَنْشَأَ العَلَم في المَفازة والشارعِ واستنشأَه : المَرفوعُ المحدَّدُ من الأَعلامِ والصُّوَى وهو في الأَساس وبه فسّر قول الشَّمَّاخ :
عليها الدُّجَى مُسْتَنْشَآتٌ كأَنَّها ... هَوَادِجُ مَشْدودٌ عليها الجَزَائِزُ وقال الزجاج في قوله تعالى " وله الجَوَارِ المُنْشَآتُ في البَحْرِ كالأَعْلامِ " هي السُّفُن المرفوعةُ الشُّرُعِ والقُلوعِ وإذا لم يُرفع قِلْعُها فليست بمُنْشَآتٍ وقُرئ المُنْشِئآتُ أَي الرَّافِعاتُ الشُّرُع . وقال الفرَّاء : من قرأُ المُنْشِئاتُ فهن اللاتي يُقْبِلْنَ ويُدْبِرْنَ ويقال : المُنْشِئآتُ : المُبْتَدِئاتُ في الجَرْيِ قال : والمُنْشَآتُ : أُقْبِلَ بهنَّ وأُدْبِرَ . ومما يستدرك عليه : نَشُوءةُ : جبلٌ حجازيٌّ نقله ياقوت

_Türkçe çeviri henüz yok_
