# نشب — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A8/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B4%D8%A8/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نشب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A8.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: نشب

نشب العظم فيه، كفرح، نشبا محركة، ونشوبا، ونشبة بالضم فيهما، وعلى الأوسط اقتصر الجوهري: أي علق فيه، ولم ينفذ. وأنشبه، فانتشب، ونشبه بالتشديد: أعلقه، قال:
  هم أنشبوا صم القنا في صدورهموبيضا تقيض البيض من حيث طائره ومن المجاز: في الحديث:  لم ينشب ورقة أن مات  قال ابن الأثير: لم يلبث، وحقيقته: لم يتعلق بشيء غيره ولا بسواه. ومثله في الفائق. ونشب في الشيء: ابتدأ، كنشم بالتشديد، حكاه اللحياني بعد أن ضعفها. قلت: وهكذا هو مضبوط في نسختنا . ولما غفل من ذلك شيخنا، قال: هو تفسير معلوم بمجهول. قال ابن الأعرابي: قال الحارث ابن بدر الغداني:كنت مدة نشبة بالضم، فصرت اليوم عقبة : أي كنت مدة إذا نشبت وعلقت بإنسان، لقي مني شرا، فقد أعقبت اليوم ورجعت عنه. يضرب لمن ذل بعد عزته. وقد أغفله الجوهري. قال شيخنا: وقوله نشبة: كان حقها التحيك. يقال: رجل نشبة: إذا كان علقا، فخففه لازدواج عقبة، والتقدير: ذا عقبة، وهذا الذي فسره به المصنف هو عبارة النوادر بعينها، فلا ينسب له القصور لفظا ومعنى كما قيل. قلت: سيأتي النسبة بالضم في كلام المصنف ما يناسب أن يفسر به في هذا المثل، فلا يحتاج إلى ضبطه بالتحريك ثم دعوي الازدواج، كما هو ظاهر. أنشد ابن الأعرابي:
  وتلك بنو عدي قد تألـوا                      فيما عجبا لناشبة المحال

  فسره فقال: ناشبة المحال: البكرة، محركة التي لا تجري، أي: أمتنعوا منا، فلم يعينونا. شبههم في أمتناعهم عليه بامتناع البكرة من الجري كذا في لسان العرب وغيره فالمصنف أطلق في مقام التقييد. والنشاب، بالضم: النبل الواحدة بهاء، بالفتح: متخذه وصانعه. وقوم نشابة، بالفتح، والتشديد، وناشبة: يرمون به . كل ذلك على النسب، لأنه لا فعل له. والناشب: صاحبه، ومنه سمى الرجل ناشبا. والنشاب: السهام، واحدته نشابة. قاله الجوهري، وجمعه نشاشيب، كالكتاب وكتاتيب. والنشب والنشبة، محركتين، والمنشبة : المال. قال ابن دريد: ولم يقله غير أبي زيد. وقال غيره : هو المال الأصيل من الناطق والصامت. قال أبو عبيد: ومن أسماء المال عندهم: النشب والنشبة يقال:فلان ذو نشب، وفلان ماله نشب. والنشب: المال والعقار. ومن سجعات الأساس:  لكم نسب، ومالكم نشب ، ما أنتم إلا خشب  . وقد جعل شيخنا هذه العبارة نسخة في الكتاب، فلا أدري من أين نقلها ? ونقل عن أئمة الأشتقاق: أن النشب أكثر ما يستعمل في الأشياء الثابتة التي لا براح بها، كالدور والضياع. والمال أكثر ما يستعمل فيها ليس بثابت ، كالدراهم والدنانير. والعروض اسم المال، وربما أوقعوا المال على كل ما يملكه الإنسان، وربما خصوه بالإبل، وسيأتي بيان ذلك في محله. وأنشبت الريح يمعنى أنسبت بالسين المهملة، أي: اشتدت، وسافت التراب، كما تقدم، فقول شيخنا: لو أتي به المكان أولى وأظهر، غير مناسب لطريقته. عن الليث: نشب الشيء في الشيء نشبا ما ينشب الصيد في الحبالة. وقال الجوهري: أنشب الصائد: أعلق، أي علق الصيد بحبالته كذا في النسخ . وفي أخرى: بحباله. وأنشب البازي مخالبه في الأخيذة، قال:
  وإذا المدينة أنشبت أظفارها                      ألفيت كل تميمة لا تنفـع ونشبة، بالضم: اسم الذئب، أي: علم جنس عليه، فهو ممنوع من الصرف كأسامة. نشبة: أبو قبيلة من قيس، وهو نشبة بن غيظ بن مرة بن عوف ابن سعد بن ذبيان، والنسبة إليه: نشبي، كسلمى كذا في كتاب يافع ويفعة منهم: أبو الحسن علي بن المظفر بن القاسم الدمشقي النشبي المحدث، سمع الخشوعي وطبقته، وأسمع أولاده: ابا بكر محمدا، وأبا العز مظفرا، وعبدا. وحدثوا. كتب عنهم الدمياطي. من المجاز: النشبة، بالضم: الرجل الذي إذا نشب في الأمر وعلق به، لم يكد ينحل عنه وإن كان غيا. وفي لسان العرب: هو من الرجال الذي إذا نشب بشيء لم يكد يفارقه. ولم يذكره الجوهري. والمنشب بالكسر كمنبر بسر الخشو. قال ابن الأعرابي: أتونا بخشو منشب، يأخذ بالحلق. ج: مناشب. من المجاز: نشب فلان منشب سوء ، بالفتح: إذا وقع فيما لا مخلص له عنه ، وفي نسخة: منه. يقال: برد منشب، كمعظم: أي: موشى على صورة النشاب. وعبارة الأساس: شيه يشبه أفاويق السهام. وانتشب: مطاوع أنشبه، أي أعتلق. أنتشب الحطب: جمعه، قال الكميت:
  وأنفد النمل بالصـرائم مـا                      جمع والحاطبون ما انتشبوا

  انتشب فلان الطعام : لمه أي: جمعه واتخذ منه نشبا. ويقال: نشبت الحرب بينهم . وقد ناشبه الحرب: أي نابذه. في حديث العباس  حتى تناشبوا حول رسول الله، صلى الله عليه وسلم  أي: تضاموا نشب: أي دخل، وتعلق بعضهم ببعض. ونشبه الأمر: كلزمه، زنة ومعنى، عن الفراء. والنشب، محركة: شجر للقسي تعمل منه، من أشجار البادية، كالنشم؛ نقله الصاغاني. النشب: لقب جد على بن عثمان المحدث الدمياطي، سمع عبد الله بن عبد الوهاب بن برد الثقفي، وغيره. ومن المجاز: ما نشبت أفعل كذا: أي ما زلت. وفي الأساس: ما نشبت أقوله، نحو: ما علقت ، ولم ينشب أن فعل كذا : لم يلبث، وقد تقدم. ومما يستدرك عليك من المجاز: يقال نشبت الحرب بينهم نشوبا: أشتبكت، وفي حديث الأحنف:  إن الناس نشبوا في قتل عثمان  . وجاء رجل لشريح فقال : اشتريت سمسما، فنشب به رجل. فقال شريح: هو للأول. ومن المجاز: ناشب عدوه مناشبة. وتنشب في قلبه حبها. وأبو نشابة: من قرى مصر.والنشاب، ككتاب: الوتر، نقله الصاغاني.

### Türkçe

**نشب** kemik onda, **كفرح** (vezninde), harekeli olarak **نشبا** ve **نشوبا** ve ikisinde de zamme ile **نشبة**; ve orta (şekil) üzerine Cevherî iktisar etti: yani onda asılı kaldı, içinden geçmedi. Ve onu **أنشبه** etti, o da **فانتشب** oldu; ve şeddeli olarak **نشبه**: onu astı/iliştirdi. Dedi ki:
  Onlar mızrakların sertlerini göğüslerine saplayıp-iliştirdiler
  ve beyazları (kılıçları), kuşunun bulunduğu yerden yumurtaları çatlatır

Mecazdan: hadiste:  “Öldüğünde bir yaprak bile **لم ينشب** etmedi.”  İbnü’l-Esîr dedi ki: “Beklemedi/oyalanmadı”; bunun hakikati: “Ondan başkasına ve onun dışındakine hiçbir şeye tutunmadı/ilişmedi.” Bunun benzeri **الفائق**’te. Ve **نشب** şeyde: başladı; şeddeli **نشم** gibi; Lihyânî onu zayıf saydıktan sonra nakletti. Dedim: Bizim nüshamızda da böyle ضبط edilmiştir. Şeyhimiz bundan gafil olunca dedi ki: “Bu, bilineni bilinmeyenle tefsirdir.” İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Hâris b. Bedr el-Gadânî dedi: “Bir müddet zamme ile **نشبة** idim, bugün ise **عقبة** oldum”: yani bir müddet, bir insana takılıp-asılı kaldığımda, benden bir şerre uğrardı; bugün ise artık ardıl bıraktım ve ondan döndüm. İzzetinden sonra zelil olan için darb-ı mesel yapılır. Cevherî bunu atlamıştır. Şeyhimiz dedi ki: “Onun **نشبة** sözü: hakkı **التحيك** idi. Denir ki: ‘Adam **نشبة**’ (yani) yapışkan/asılı kalan ise; **عقبة** ile ikizleşme için onu hafifletti; takdir: ‘**ذا عقبة**’. Musannifin bununla tefsir ettiği şey, **النوادر**’in ibaresinin aynısıdır; bu yüzden ona lafız ve mana bakımından kusur nispet edilmez, denildiği gibi.” Dedim: Musannifin sözünde zamme ile nisbet ileride gelecek; bu meselde onunla tefsir edilmesine uygun olan vardır; o hâlde onu hareke ile ضبط etmeye, sonra da ikizleşme iddiasına ihtiyaç yoktur; açık olduğu üzere. İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
  Ve işte Adî oğulları; bize hayret olarak yeminleştiler
  **ناشبة المحال** için

Onu tefsir etti ve dedi ki: **ناشبة المحال**: makara; harekeli (şekliyle) akmayan (dönmeyen) makara; yani bizden imtina ettiler, bize yardım etmediler. Onları, kendisine karşı imtinalarında, makaranın dönmekten imtina etmesine benzetti; **لسان العرب** ve başkasında böyledir. Musannif, takyid makamında itlak etti. Ve zamme ile **النشاب**: tek ok; sonunda **هاء** ile (yani **نشابة**). Fetha ile: onun yapıldığı yer ve onu yapan. Ve fetha ile, şeddeli olarak **نشابة** ve **ناشبة**: onunla atanlar. Bunların hepsi nisbet üzerinedir; çünkü onun fiili yoktur. Ve **الناشب**: onun sahibi; bundan dolayı adama **ناشبا** adı verildi. Ve **النشاب**: oklar; tekili **نشابة**. Cevherî söyledi. Çoğulu **نشاشيب**; **كتاب** ve **كتاتيب** gibi. Ve harekeli olarak **النشب** ve **النشبة** ve **المنشبة**: mal. İbn Düreyd dedi ki: Bunu Ebû Zeyd’den başkası söylemedi. Başkası dedi ki: O, konuşan ve konuşmayan (mallar)dan aslî maldır. Ebû Ubeyd dedi ki: Onlarda malın adlarından: **النشب** ve **النشبة**; denir ki: “Falan **ذو نشب**”, ve “Falanın malı **نشب**.” Ve **النشب**: mal ve gayrimenkul. **الأساس**’ın seci‘lerinden:  “Sizin **نسب**iniz var; malınız **نشب** değil; siz ancak **خشب**siniz.”  Şeyhimiz bu ibareyi kitapta bir nüsha kılmış; nereden naklettiğini bilmiyorum? Ve اشتقاق imamlarından nakletti: **النشب** en çok, yerinden ayrılmayan sabit şeylerde kullanılır; evler ve çiftlikler gibi. **المال** ise en çok, sabit olmayan şeylerde kullanılır; dirhemler ve dinarlar gibi. **العروض** malın adıdır. Bazen **المال**ı insanın sahip olduğu her şeye söylerler; bazen de onu develere tahsis ederler; bunun beyanı yerinde gelecektir. Ve rüzgâr **أنشبت**: **أنسبت** (sîn-i mühmel ile) manasında; yani şiddetlendi ve toprağı savurdu; daha önce geçtiği gibi. Şeyhimizin sözü: “Onu mekânda getirse daha evlâ ve daha zâhir olurdu” onun yöntemine uygun değildir. Leys’ten: “Şey, şeyde **نشب** eder; avın ağda **ما ينشب** etmesi gibi.” Cevherî dedi ki: Avcı **أنشب** etti: “İliştirdi”; yani avı ağına iliştirdi; nüshalarda böyledir. Başka birinde: iplerine. Ve doğan, pençelerini **الأخيذة**’ye **أنشب** etti. Dedi ki:
  Ve şehir pençelerini **أنشبت** ettiğinde
  her muskanın fayda vermediğini bulursun

Ve zamme ile **نشبة**: kurdun adı; yani onun üzerine bir cins özel adı; bu yüzden **أسامة** gibi gayr-i munsariftir. **نشبة**: Kays’tan bir kabilenin babasıdır; o, **نشبة بن غيظ بن مرة بن عوف ابن سعد بن ذبيان**’dır. Ona nisbet: **نشبي**; **سلمى** gibi. **يافع** kitabında böyledir; ve onlardan: muhaddis Ebû’l-Hasen Ali b. el-Muzaffer b. el-Kâsım ed-Dımaşkî **النشبي**; **الخشوعي**’yi ve onun tabakasını dinledi; çocuklarına dinletti: Ebû Bekr Muhammed’i, Ebû’l-İzz Muzaffer’i ve Abd’ı. Ve hadis rivayet ettiler. Onlardan ed-Dimyâtî yazdı. Mecazdan: zamme ile **النشبة**: kişi; bir işte **نشب** edip ona asılı kaldığında, sapkınlık olsa bile ondan neredeyse çözülmez. **لسان العرب**’da: O, erkeklerden; bir şeye **نشب** ettiğinde ondan neredeyse ayrılmaz. Cevherî onu zikretmedi. Ve kesra ile **المنشب**: **منبر** gibi; sert ağaçtan bir tür. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: “Bize **خشو منشب** ile geldiler; boğazdan yakalar.” Çoğulu: **مناشب**. Mecazdan: Falan **نشب منشب سوء** etti; fetha ile: kurtuluşu olmayan şeye düştüğünde. Bir nüshada: “ondan.” Denir ki: **برد منشب**; **معظم** gibi: yani **النشاب** sureti üzere nakışlı. **الأساس**’ın ibaresi: “Okların **أفاويق**’ine benzeyen bir nakşı vardır.” Ve **انتشب**: **أنشبه**’nin mutâvaatı; yani tutundu/ilişti. **أنتشب الحطب**: onu topladı. Kümeyt dedi ki:
  Karıncalar, keskinlerle (parçalarla) topladıklarını tüketti
  ve oduncuların **ما انتشبوا** ettiklerini (topladıklarını)

Falan **انتشب** etti yemeği: onu derledi; yani topladı ve ondan **نشبا** edindi. Ve denir ki: Savaş aralarında **نشبت**. Ve o, savaşı **ناشبه** etti: yani ona karşı çıktı/ona meydan okudu. Abbas hadîsinde:  “Resûlullah’ın etrafında **تناشبوا** ettiler (birbirine tutunup sıkıştılar).”  Yani birbirlerine sokuldular; **نشب**: yani girdiler ve birbirlerine tutunup-asılı kaldılar. Ve **نشبه** işi: ona yapıştı; vezin ve mana bakımından; Ferrâ’dan. Ve harekeli **النشب**: yayların yapıldığı bir ağaç; bozkır ağaçlarındandır; **النشم** gibi; Sâgânî nakletti. **النشب**: muhaddis ed-Dimyâtî Ali b. Osman’ın dedesinin lakabıdır; Abdullah b. Abdülvehhâb b. Berd es-Sekafî’yi ve başkasını dinledi. Mecazdan: “**ما نشبت** şunu yaparım”: yani “devam ettim (bırakmadım).” **الأساس**’ta: “**ما نشبت** onu söylerim”; “**ما علقت**” gibi. Ve “Şunu yaptı diye **ولم ينشب**”: beklemedi/oyalanmadı; daha önce geçti. Ve senden istidrâk edilen mecazdan: denir ki: “Savaş aralarında **نشبت**; **نشوبا**”: kenetlendi/çarpışıp birbirine girdi. Ahnef hadîsinde:  “İnsanlar Osman’ın öldürülmesinde **نشبوا** ettiler.”  Ve bir adam Şüreyh’e geldi ve dedi ki: “Susam satın aldım; bir adam onunla **نشب** etti (ona yapıştı/ona el attı).” Şüreyh dedi ki: “O, birincinindir.” Mecazdan: Düşmanıyla **ناشب** etti; **مناشبة**. Ve onun sevgisi kalbinde **تنشب** etti. Ve **أبو نشابة**: Mısır köylerindendir. Ve **النشاب**; **كتاب** gibi: yay kirişi; Sâgânî nakletti.
