# نشز — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B2/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B4%D8%B2/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نشز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B2.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: نشز

النِّشْزُ والنَّشَزُ: المَتْنُ المرتفعُ من الأَرض، وهو أَيضاً ما ارتفع عن الوادي إِلى الأَرض، وليس بالغليظ، والجمع أَنْشازٌ ونُشُوزٌ، وقال بعضهم: جمع النَّشْزِ نُشُوز، وجمع النَّشَز أَنْشازٌ ونِشازٌ مثل جَبَلٍ وأَجْبال وجِبال. والنَّشازُ، بالفتح: كالنَّشَزِ. ونَشَزَ يَنْشُزُ نُشُوزاً: أَشرف على نَشَزٍ من الأَرض، وهو ما ارتفع وظهر. يقال: اقْعُدْ على ذلك النَّشازِ. وفي الحديث: أَنه كان إِذا أَوْفى على نَشَزٍ كَبَّر أَي ارتفع على رابية في سَفَر، قال: وقد تسكن الشين؛ ومنه الحديث: في خاتم النبوة بَضْعَة ناشِزَة أَي قِطْعَة لحم مرتفعةٌ على الجسم؛ ومنه الحديث: أَتاه رجل ناشِزُ الجَبْهة أَي مرتفعها. ونَشَزَ الشيءُ يَنْشِزُ نُشُوزاً: ارتفع. وتَلٌّ ناشِزٌ: مرتفع، وجمعه نَواشِزُ. وقَلْبٌ ناشِزٌ إِذا ارتفع عن مكانه من الرُّعْب. وأَنْشَزْتُ الشيء إِذا رفعته عن مكانه. ونَشَزَ في مجلسه يَنْشِزُ ويَنْشُزُ، بالكسر والضم: ارتفع قليلاً. وفي التنزيل العزيز: وإِذا قيل انْشُزوا فانْشُزوا؛ قال الفراء: قرأَها الناس بكسر الشين وأَهل الحجاز يرفعونها، قال: وهما لغتان. قال أَبو إِسحق: معناه إِذا قيل انْهَضُوا فانْهَضُوا وقُومُوا كما قال: ولا مُسْتَأْنِسِينَ لحديثٍ؛ وقيل في قوله تعالى: إِذا قيل انْشُزُوا؛ أَي قوموا إِلى الصلاة أَو قضاء حق أَو شهادة فانْشُزُوا. ونَشَزَ الرجلُ يَنْشِزُ إِذا كان قاعداً فقام. ورَكَبٌ ناشِزٌ: ناتئٌ مرتفع. وعِرْقٌ ناشِزٌ: مرتفع مُنْتَبِرٌ ناشز لا يزال يَضْرِبُ من داء أَو غيره؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي:
فما لَيْلى بناشِزَةِ القُصَيْرى
ولا وَقْصاءَ لِبْسَتُها اعتِجارُ
فسره فقال: ناشزة القُصَيْرى أَي ليست بضخمة الجنبين مُشْرِفَةِ القُصَيْرى بما عليها من اللحم. وأَنْشَزَ الشيءَ: رفعه عن مكانه. وإِنْشازُ عظام الميت: رَفْعُها إِلى مواضعها وتركيبُ بعضها على بعض. وفي التنزيل العزيز: وانْظُرْ إِلى العظام كيف نُنْشِزُها ثم نَكْسُوها لحماً؛ أَي نرفع بعضها على بعض؛ قال الفراء: قرأَ زيد بن ثابت نُنْشِزُها، بالزاي، قال: والإِنشازُ نقْلها إِلى مواضعها، قال: وبالراء قرأَها الكوفيون، قال ثعلب: والمختار الزاي لأَن الإَنْشازَ تركيبُ العظام بعضها على بعض. وفي الحديث: لا رَضاعَ إِلا ما أَنْشَزَ العظمَ أَي رفعه وأَعلاه وأَكبر حَجْمَه وهو من النَّشَزِ المرتفع من الأَرض.
قال أَبو إِسحق: النُّشُوزُ يكون بين الزوجين وهو كراهة كل واحد منهما صاحبه، واشتقاقُه من النَّشَزِ وهو ما ارتفع من الأَرض. ونَشَزَت المرأَةُ بزوجها وعلى زوجها تَنْشِزُ وتَنْشُز نُشُوزاً، وهي ناشِزٌ: ارتفعت عليه واستعصت عليه وأَبغضته وخرجت عن طاعته وفَرَكَتْه؛ قال:
سَرَتْ تحتَ أَقْطاعٍ من اللَّيْلِ حَنَّتي
لِخَمَّانِ بيتٍ، فَهْيَ لا شَكَّ ناشِزُ
قال الله تعالى: واللاَّتي تخافُون نُشُوزَهُنَّ؛ نُشُوزُ المرأَة استعصاؤها على زوجها، ونَشَزَ هو عليها نُشُوزاً كذلك، وضربها وجفاها وأَضَرّ بها. وفي التنزيل العزيز: وإِن امرأَةٌ خافتْ من بَعلِها نُشُوزاً أَو إِعراضاً؛ وقد تكرر ذكر النُّشُوز بين الزوجين في الحديث، والنُّشُوز كراهية كل منهما صاحبه وسُوءُ عشرته له. ورجل نَشَزٌ: غليظ عَبْلٌ؛ قال الأَعشى:وتَرْكَبُ مِنِّي، إِنْ بَلوْتَ نَكِيثَتي،
على نَشَزٍ قد شابَ ليس بِتَوْأَمِ
أَي غِلَظٍ ذَهَب إِلى تكبيره وتعظيمه فلذلك جعله أَشْيَبَ.ونَشَزَ بالقوم في الخصومة نُشُوزاً: نَهَضَ بهم للخصومة. ونَشَزَ بقِرْنِه يَنْشِزُ به نُشُوزاً: احتمله فصرعه. قال شمر: وهذا كأَنه مقلوب
(* قوله« وهذا
كأنه مقلوب إلخ» أي من شزن كفرح نشط وتشزن صاحبه تشزناً صرعه كما في القاموس) . مثل جَذَبَ وجَبَذَ. ويقال للرجل إِذا أَسنّ ولم يَنْقُصْ: إِنه لنَشَزٌ من الرجال، وصَتَمٌ إِذا انتهى سِنُّه وقُوَّتُه وشَبابه. قال أَبو عبيد: النَّشَزُ والنَّشْزُ الغليظ الشديد.
ودابة نَشِيزَةٌ إِذا لم يَكَدْ يَسْتَقِرُّ الراكبُ والسَّرْجُ على ظهرها. ويقال للدابة إِذا لم يكد يستقرّ السرج والراكب على ظهرها: إِنها لَنَشْزَةٌ.

### Türkçe

**النِّشْزُ** ve **النَّشَزُ**: yerden yüksek olan sırt; o, ayrıca vadiden yere doğru yükselen şeydir; kalın değildir; çoğulu **أَنْشازٌ** ve **نُشُوزٌ**’dur. Bazıları dedi ki: **النَّشْزِ**’in çoğulu **نُشُوز**’dur; **النَّشَز**’in çoğulu **أَنْشازٌ** ve **نِشازٌ**’dır; tıpkı **جَبَلٍ** ve **أَجْبال** ve **جِبال** gibi. **النَّشازُ**, fetih ile: **النَّشَزِ** gibidir.

**ونَشَزَ** **يَنْشُزُ** **نُشُوزاً**: yerden bir **نَشَزٍ** üzerine yükseldi; o, yükselen ve görünen şeydir. Denilir: “Şu **النَّشازِ** üzerine otur.” Hadiste: onun, bir **نَشَزٍ** üzerine çıktığında tekbir getirdiği (vardır); yani seferde bir tepeciğin üzerine yükseldi; dedi ki: **الشين** sakinlenebilir; ondan hadistir: nübüvvet mühründe **بَضْعَة ناشِزَة**; yani beden üzerinde yükselmiş bir et parçası; ondan hadistir: ona **ناشِزُ الجَبْهة** bir adam geldi; yani alnının yükseği. **ونَشَزَ** şey **يَنْشِزُ** **نُشُوزاً**: yükseldi. Ve **تَلٌّ ناشِزٌ**: yüksek; çoğulu **نَواشِزُ**’dur. Ve **قَلْبٌ ناشِزٌ**: korkudan yerinden yükseldiği zaman. Ve **أَنْشَزْتُ** şeyi: onu yerinden kaldırdığım zaman. Ve meclisinde **نَشَزَ** **يَنْشِزُ** ve **يَنْشُزُ**, kesre ve damme ile: biraz yükseldi. Aziz tenzilde: “Ve denildiği zaman **انْشُزوا** artık **فانْشُزوا**”; **الفراء** dedi ki: insanlar onu **الشين**’in kesresiyle okudu; **أَهل الحجاز** onu ref‘ ederler; dedi ki: ikisi iki lehçedir. **أَبو إِسحق** dedi ki: manası, “denildiği zaman kalkın, artık kalkın ve ayağa kalkın”dır; nitekim dedi: “ve bir söz için ünsiyet edenler olarak değil”; ve Allah Teâlâ’nın sözü hakkında denildi: “denildiği zaman **انْشُزُوا**”; yani namaza yahut bir hakkın yerine getirilmesine yahut bir şahitliğe kalkın, artık **فانْشُزُوا**. Adam **نَشَزَ** **يَنْشِزُ**: oturur iken kalktığı zaman. Ve **رَكَبٌ ناشِزٌ**: çıkıntılı, yüksek. Ve **عِرْقٌ ناشِزٌ**: yüksek, kabarmış; yükselmiş bir damar; bir hastalıktan yahut başkasından dolayı durmadan atar; ve onun sözü; **ابن الأَعرابي** rivayet etti:

فما لَيْلى بناشِزَةِ القُصَيْرى
ولا وَقْصاءَ لِبْسَتُها اعتِجارُ

Onu açıkladı ve dedi ki: **ناشزة القُصَيْرى**; yani yanları iri, **القُصَيْرى**’sı (kısa kaburgası/yanı) üzerinde etten dolayı yükselmiş (olan) değildir. Ve **أَنْشَزَ** şeyi: onu yerinden kaldırdı. Ve ölünün kemiklerinin **إِنْشازُ**’u: onları yerlerine kaldırmak ve bir kısmını bir kısmı üzerine yerleştirmektir. Aziz tenzilde: “Ve kemiklere bak, onları nasıl **نُنْشِزُها** sonra onları et giydiririz”; yani bir kısmını bir kısmı üzerine kaldırırız; **الفراء** dedi ki: **زيد بن ثابت** onu **نُنْشِزُها**, **الزاي** ile okudu; dedi ki: **الإِنشازُ** onları yerlerine nakletmektir; dedi ki: **الكوفيون** onu **الراء** ile okudular; **ثعلب** dedi ki: seçilen **الزاي**’dır; çünkü **الإَنْشازَ** kemiklerin bir kısmını bir kısmı üzerine yerleştirmektir. Hadiste: “Kemik **أَنْشَزَ** eden (süt) dışında emzirme yoktur”; yani onu kaldırdı, yükseltti ve hacmini büyüttü; o, yerden yüksek olan **النَّشَزِ**’dendir.

**أَبو إِسحق** dedi ki: **النُّشُوزُ** iki eş arasında olur; o, her birinin arkadaşını (eşini) kerih görmesidir; onun türeyişi **النَّشَزِ**’dendir; o da yerden yükselen şeydir. Kadın, kocasıyla ve kocasına karşı **نَشَزَت**; **تَنْشِزُ** ve **تَنْشُز** **نُشُوزاً**; o **ناشِزٌ**’dir: ona karşı yükseldi, ona karşı inat etti, ondan nefret etti, itaatinden çıktı ve ondan soğudu; dedi ki:

سَرَتْ تحتَ أَقْطاعٍ من اللَّيْلِ حَنَّتي
لِخَمَّانِ بيتٍ، فَهْيَ لا شَكَّ ناشِزُ

Allah Teâlâ dedi ki: “ve kendilerinin **نُشُوزَهُنَّ**’undan korktuğunuz (kadınlar)”; kadının **نُشُوزُ**’u, kocasına karşı inat etmesidir; ve o (erkek) de ona karşı **نَشَزَ** **نُشُوزاً**; aynı şekilde; onu dövdü, ona kaba davrandı ve ona zarar verdi. Aziz tenzilde: “Ve eğer bir kadın, kocasından **نُشُوزاً** yahut yüz çevirmeyi korkarsa”; hadiste iki eş arasında **النُّشُوز**’un zikri tekrar etmiştir; **النُّشُوز**, her birinin arkadaşını kerih görmesi ve onunla kötü geçinmesidir. Ve **رجل نَشَزٌ**: kalın, iri yapılı; **الأَعشى** dedi ki:

وتَرْكَبُ مِنِّي، إِنْ بَلوْتَ نَكِيثَتي،
على نَشَزٍ قد شابَ ليس بِتَوْأَمِ

Yani, kalınlık; büyütmeye ve yüceltmeye gitti; bu yüzden onu ak saçlı kıldı. Ve kavimle husumette **نَشَزَ** **نُشُوزاً**: onları husumete kaldırdı. Ve rakibini **نَشَزَ**; onunla **يَنْشِزُ**; onunla **نُشُوزاً**: onu yüklendi de yere serdi. **شمر** dedi ki: bu, sanki ters çevrilmiş gibidir. (* “Ve bu sanki ters çevrilmiş gibidir…” sözü: yani **شزن** (sevinmek babından) **نشط**; ve **تشزن** sahibini **تشزناً**: onu yere serdi; **القاموس**’ta olduğu gibi.) Tıpkı **جَذَبَ** ve **جَبَذَ** gibi. Ve adama, yaşlanıp da eksilmediği zaman denilir: “O, erkeklerden bir **نَشَزٌ**’dür”; ve **صَتَمٌ**’dır; yaşı, gücü ve gençliği nihayete vardığı zaman. **أَبو عبيد** dedi ki: **النَّشَزُ** ve **النَّشْزُ**: kalın, şiddetli (olan).

Ve binek hayvanı **نَشِيزَةٌ**: binici ve eyer onun sırtı üzerinde neredeyse yerleşmez olduğu zaman. Ve binek hayvanına, eyer ve binici onun sırtı üzerinde neredeyse yerleşmez olduğu zaman denilir: “O, mutlaka bir **نَشْزَةٌ**’dir.”
