# نشز — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B2/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B4%D8%B2/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نشز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B2.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: نشز

ش ز ن
شزن ، نشز .
شزن : قال الليث : الشزَنُ شِدَّةُ الإعْيَاءِ من الحَفا ، يقال : شَزِنت الإبلُ من الحفا شَزَناً ، وفي قِصَّة لُقمان بن عاد : رَتَبَ رُتُوب الْكَعْبِ وَوَلاَّهُم شَزَنَه .
قال أبو عُبيد : الشَّزَنُ الشِّدَّةُ والْغِلْظَة ، يقول : يُوَلِّي أَعْدَاءَه شدَّتَه وبَأْسَه ، فيكون عليهم كذلك ، ورواه أبو سفيان : وَوَلاَّهُمْ شُزُنَه ، قال : وسألت الأصمعيّ عنه ، فقال : الشُّزُنُ : عُرْضُه وجانبِهُ ؛ وفيه لغة : الشَّزَن .
وأنشد :
أَلاَ لَيْتَ المَنَازِلَ قد بَلِينَا
فَلا يَرْمِينَ عَنْ شُزُنٍ حَزِينَا
يريدُ أنه حين دَهَمهم الأمْرُ أَقْبلَ عليه وَوَلاَّهُمْ جَانِبَه .
قلت : وهذا الذي قاله الأصمعيّ حَسَن .
وقال الأجْدَع أبو مسروق :
وكأَنَّ ضَرْعاهَا كِعَابُ مُقَامِرٍ
ضُرِبَتْ على شُزُنٍ فهنَّ شَواعِي
قال شمر ، يقال : شُزُنٌ وشَزَنٌ : وهو النَّاحِيَة والجانب .
قال : ويقال : عن شُزُنِ ، عن بُعْدٍ واعترَاضٍ وتَحَرُّفٍ .
وقال الليث : الشَّزْنُ : الكَعْبُ الذي يُلْعَبُ به ، ويقال : شُزُن .
وأنشد :
كأَنَّه شَزُنٌ بالدَّوِّ مَحْكُوكُ
وفي الحديث : أنَّ أبا سَعيدٍ الخُدري أَتَى جَنَازةً وقد سبقه القَومُ ، فلما رَأَوْوه تَشَزَّنُوا له لِيُوسِّعُوا له ، فقال : أَلاَ إِنِّي سمِعتُ رسولَ الله ( صلى الله عليه وسلم ) يقول : ( خَيْرُ المَجالِس أَوْسَعُها ) ؛ وجَلَسَ نَاحِيَةً .
قال شمر : قوله تَشَزَّنُوا له ، يقول : تَحَرَّفُوا ليُوسِّعوا له .
يقال : تَشَزَّنَ الرجلُ للرَّمْي ، إذا تَحَرَّفَ واغتراض ، ورَماه عن شُزُنٍ ، أي تَحَرَّفَ له ، وهو أشدُّ للرَّمْي .
وقال ابن شميل : التَّشَزُّنُ في الصِّراع أَنْ يَضعَه على وَرِكِهِ فَيَصْرَعَه ، وقد تشزَّنهُ وتَوَرَّكَهُ ، إذا وَضَعه على وَرِكه فَصَرَعَه .
شمر : عن المؤرّج : الشَّزَنُ والشَّزُونَة : الْغِلَظ .
قال شمر : ويكون الشزَنُ الْحَرْفُ والجانِب .
وقال الهذلي :
كِلانا وإنْ طَال أيَّامُه
سَيَنْدُرُ عن شَزَنٍ مُدْحِضِ
قال : الشَّزَنُ الْحَرف ، يَعْني به المَوْت وأنّ كلَّ واحِدٍ ستَزْلَقُ قدمه بالموت وإن طَال عُمره .
وقول ابن مقبل :
إنْ تُؤْنِسَا نَارَ حَيَ قد فُجِعْتُ بهم
أمْسَتْ على شَزَنٍ مِنْ دَارِهم دَارِي
أي على بُعْدٍ .
ويقال : ما أُبالِي على أيِّ شزْنَيهِ وَقَع ، أي على أيِّ قُطْرَيْه وقع ، وتَشزَّنَ فلانٌ للأَمْر ، إذا اسْتَعَدَّ له .
نشز : قال الله جلَّ وعزَّ : ( لَكُمْ وَإِذَا قِيلَ انشُزُواْ ( الآية . ( المجادلة : 11 ) .
قال الفراء : قرأها الناس بكسر الشين ، وأهْلُ الحجاز يرفَعُونهما : ( انشزوا ) . قال : وهما لُغتان .
قال أبو إسحاق : معناه ، إذا قيلَ : انْهَضُوا فانْهَضُوا ، كما قال : ( طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُواْ وَلاَ ) ( الأحزاب : 53 ) .
وقيل : إذا قِيل انْشُزُوا ، أي قوموا إلى الصَّلاة ، أَوْ قَضَاءِ حَقَ ، أو شَهَادَةٍ فانْشُزُوا .
وقال أبو زيد : نَشَزْتُ بِقِرْنِي أنشُزُ بهِ ، إذا احْتَمَلْتَهُ فَصَرَعْتَه .
قال شمِر : وكأَنَّهُ من المَقْلوب مثل : جَذَبَ وجَبَذَ ، يعني نَشَزَ وشَزَنَ .
وقال أبو زيد : يقال : نَشَزْتُ أَنشُزُ نُشُوزاً ، إذا أَشْرَفْتَ على نَشَازٍ من الأرض وهو ما ارْتَفَعَ وظهَرَ .
قال شمر ، وقال الأصمعيّ : النَّشْزُ والنَّشَزُ والوَشَزُ ما ارْتَفَعَ من الأرض .
وقال الأعشى في النّشَز :
وتَرْكَبُ مِنِّي إنْ بَلَوْتَ خَلِيقَتِي
على نَشَزٍ قَدْ شَابَ لَيْسَ بِتَوْأَمِ
أي على غِلَظ .
وقال الله جلَّ وعزّ : ( كَيْفَ نُنشِزُهَا ثُمَّ نَكْسُوهَا لَحْمًا ) ( البقرة : 259 ) .
قال الفراء : قرأها زيدُ بنُ ثابت بالزَّاي ، قال : والإِنْشَازُ نَقْلُها إلى مَوْضِعها . قال : وبالزَّاي قرأَها الكوفيون .
قال ثعلب : ونَخْتار الزَّاي ؛ لأن الإنشَازَ في التأويل ، تَرْكِيبُ العظام بعضها على بعض قال : ومن قال ( ننشرها ) فهو الإحياء . وقال الزجاج : من قرأ ( نَنْشُزُهَا ) فالمعنى نجعلها بعد همود ناشزة يَنْشُزُ بعضها إلى بعض .
وقال الليث : نَشَزَ الشيءُ ، إذا ارْتَفَعَ ؛ وتَلٌّ ناشِزُ وجمعها نَوَاشز . وقَلْبٌ ناشِزٌ ، إذا ارْتَفَعَ عن مكانه من الرُّعْب ، وعِرْقٌ ناشِزُ : لا يَزالُ مُنْتَبِراً يَضْرِبُ من دَائِه .
وقال الله جلّ وعزّ : ( وَاللَّاتِى تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ ) ( النساء : 34 ) الآية . نُشُوزُ الْمَرأَة : اسْتِعصاؤُها على زَوْجِها .
وقال أبو إسحاق : النُّشُوزُ يَكون من الزَّوْجَين ، وهو كَراهةُ كُلِّ واحدٍ منهما صاحِبَه ، واشْتِقَاقُه من النَّشَز ، وهو ما ارْتَفَع من الأرْض .
وقال الليث : يقال للدّابة إذا لم تَكد تَسْتَقِرُّ للسَّرْج وللرّاكب إنها لَنَشْزَة ، ورَكَبٌ ناشِزٌ نَاتِىءٌ ، وأَنْشَزْتُ الشيءَ ، إذا رَفعْتَه عن مكانه .
وقال غيره : إنه لَنَشْزٌ من الرِّجال ، وصَتْمٌ من الرّجال ، إذا انتهى سِنُّه وقُوَّتُه وشَبَابُه .
وقال الأعشى :
على نَشَزٍ قَدْ شَبَّ ليس بِتَوْأَم
وقال أبو عُبيد : النَّشْزُ والنّشَزُ : الْغَلِيظ الشَّديد .

### Türkçe

ش ز ن
**شزن** , **نشز** .
**شزن** : Leys dedi: **الشزَنُ** çıplak ayaktan dolayı yorgunluğun şiddetidir; denir ki: develer çıplak ayaktan dolayı **شَزِنت** , **شَزَناً**; ve Lokman b. Âd kıssasında: “Topuğun gevşekliğini sağlamlaştırdı ve onlara **شَزَنَه**’ini verdi.”
Ebû Ubeyd dedi: **الشَّزَنُ** şiddet ve kalınlıktır; der ki: düşmanlarına kendi şiddetini ve sertliğini verir; böylece o, onların üzerinde de öyle olur. Ebû Süfyân onu şöyle rivayet etti: “ve onlara **شُزُنَه**’ini verdi.” Dedi: Onu Asmaî’ye sordum; dedi ki: **الشُّزُنُ**: onun eni ve yanı; onda bir dil vardır: **الشَّزَن**.

Ve inşad etti:
“Keşke menziller gerçekten eskiseydi,
böylece bir **شُزُنٍ**’den hüzünlü birini atmasalardı.”

İster ki: iş onlara ansızın bastırdığında ona yöneldi ve onlara yanını verdi.
Dedim: Asmaî’nin söylediği bu güzeldir.

Ecdâ‘ Ebû Mesrûk dedi:
“Sanki onun iki memesi, kumarbazın topuk kemikleri gibidir;
bir **شُزُنٍ** üzerine vurulmuştur da onlar çığlık atanlardır.”

Şemmer dedi: denir ki: **شُزُنٌ** ve **شَزَنٌ**: o, yön ve yandır.
Dedi: ve denir ki: **عن شُزُنِ**; uzaklık, engel olma ve yana kayma üzere.

Leys dedi: **الشَّزْنُ**: onunla oynanan topuk kemiğidir; ve denir ki: **شُزُن**.
Ve inşad etti:
“Sanki o, düzlükte sürtülmüş bir **شَزُنٌ**’dur.”

Hadiste: Ebû Saîd el-Hudrî bir cenazeye geldi; kavim onu geçmişti. Onu görünce, ona yer açmak için onun için **تَشَزَّنُوا**; dedi ki: “Dikkat edin, ben Resûlullah’ı (sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle derken işittim: (Meclislerin hayırlısı en geniş olanıdır)”; ve bir yana oturdu.

Şemmer dedi: “onun için **تَشَزَّنُوا**” sözü; der ki: ona yer açmak için yana kaydılar.
Denir ki: adam atış için **تَشَزَّنَ**; yani yana kaydı ve engel oldu; ve onu **عن شُزُنٍ**’den attı; yani onun için yana kaydı; ve o, atış için daha şiddetlidir.

İbn Şümeyl dedi: güreşte **التَّشَزُّنُ**: onu kalçası üzerine koyup onu devirmendir; ve onu **تشزَّنهُ** ve **تَوَرَّكَهُ**; yani onu kalçası üzerine koyup onu devirdiğinde.

Şemmer: Müerric’ten: **الشَّزَنُ** ve **الشَّزُونَة**: kalınlıktır.
Şemmer dedi: ve **الشزَنُ** kenar ve yan olur.

Hüzelî dedi:
“İkimiz de, günleri uzasa da,
kaygan bir **شَزَنٍ**’den mutlaka düşecektir.”

Dedi: **الشَّزَنُ** kenardır; onunla ölümü kastediyor ve her birinin ayağı ölümle kayacaktır, ömrü uzasa da.

İbn Mukbil’in sözü:
“Eğer bir mahallenin ateşini görürseniz—onlarla musibete uğradım—
evim, onların evinden bir **شَزَنٍ** üzerinde akşamladı.”

Yani uzaklık üzere.
Ve denir ki: hangi iki **شزْنَيهِ**’inden düştüğüne aldırmam; yani hangi iki tarafına düştüğüne. Ve falan kişi iş için **تَشزَّنَ**; yani ona hazırlandı.

**نشز** : Allah azze ve celle dedi: “Sizin için; ve ‘**انشُزُواْ**’ denildiğinde...” (âyet) (el-Mücâdele: 11).
Ferrâ dedi: insanlar onu şînin kesresiyle okudular; Hicaz ehli ikisini de ref‘ eder: “**انشزوا**”. Dedi: ikisi iki dildir.

Ebû İshâk dedi: manası: “kalkın” denildiğinde kalkın; nitekim dedi: “Yediniz de dağılın ve...” (el-Ahzâb: 53).
Ve denildi: “**انْشُزُوا**” denildiğinde; yani namaza, yahut bir hakkı yerine getirmeye, yahut bir şahitliğe kalkın; o hâlde **انْشُزُوا**.

Ebû Zeyd dedi: boynuzumla **نَشَزْتُ**; onunla **أنشُزُ**; yani onu yüklendim de onu devirdim.
Şemmer dedi: sanki o, ters çevrilmişten (maklûb)dir; meselâ: **جَذَبَ** ve **جَبَذَ**; yani **نَشَزَ** ve **شَزَنَ**.

Ebû Zeyd dedi: denir ki: **نَشَزْتُ** , **أَنشُزُ** , **نُشُوزاً**; yani yerden bir **نَشَازٍ** üzerine yükseldiğinde; o, yükselen ve görünen şeydir.
Şemmer dedi; Asmaî de dedi: **النَّشْزُ** ve **النَّشَزُ** ve **الوَشَزُ** yerden yükselen şeydir.

A‘şâ **النّشَز** hakkında dedi:
“Tabiatımı denersen, benden biner,
ikiz olmayan, ağarmış bir **نَشَزٍ** üzerine.”

Yani kalınlık üzere.

Allah azze ve celle dedi: “Kemikleri nasıl **نُنشِزُهَا** sonra ona et giydiririz” (el-Bakara: 259).
Ferrâ dedi: Zeyd b. Sâbit onu **الزَّاي** ile okudu; dedi: **الإِنْشَازُ** onları yerlerine nakletmektir. Dedi: Kûfeliler onu **الزَّاي** ile okudular.

Sa‘leb dedi: **الزَّاي**’yi seçeriz; çünkü **الإنشَازَ** te’vilde, kemiklerin bir kısmını bir kısmı üzerine yerleştirmektir. Dedi: “**ننشرها**” diyen ise, o diriltmedir. Zeccâc dedi: “**نَنْشُزُهَا**” okuyan kimse için mana: onları donukluktan sonra yükselmiş kılar; bir kısmı bir kısmına doğru **يَنْشُزُ**.

Leys dedi: şey **نَشَزَ**; yani yükseldiğinde; ve yükselmiş bir tepe: **ناشِزُ**; çoğulu **نَوَاشز**. Ve yükselmiş bir kalp: **ناشِزٌ**; yani korkudan yerinden yükseldiğinde. Ve yükselmiş bir damar: **ناشِزُ**; hastalığından dolayı kabarık kalır, vurur.

Allah azze ve celle dedi: “Kendilerinin **نُشُوزَهُنَّ**’inden korktuğunuz kadınlar; onlara öğüt verin” (en-Nisâ: 34) âyet. Kadının **نُشُوزُ**’u: kocasına karşı başkaldırmasıdır.
Ebû İshâk dedi: **النُّشُوزُ** iki eşten de olur; o, her birinin arkadaşını kerih görmesidir. Onun اشتقاق’ı **النَّشَز**’dendir; o, yerden yükselen şeydir.

Leys dedi: binek hayvanına, eğer eyer ve binici için neredeyse yerleşmezse, “o mutlaka **لَنَشْزَة**’dir” denir. Ve yükselip çıkıntı yapan bir binek: **ناشِزٌ** **نَاتِىءٌ**. Ve “şeyi **أَنْشَزْتُ**”; yani onu yerinden kaldırdığımda.

Başkası dedi: “O, erkeklerden mutlaka bir **لَنَشْزٌ**’dür ve erkeklerden bir **صَتْمٌ**’dur”; yani yaşı, gücü ve gençliği sona erdiğinde.

A‘şâ dedi:
“İkiz olmayan, ağarmış bir **نَشَزٍ** üzerine.”

Ebû Ubeyd dedi: **النَّشْزُ** ve **النّشَزُ**: kalın, şiddetli olandır.
