# نشص — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B5/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B4%D8%B5/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نشص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B5.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: نشص

نشص السحاب  في السماء، ينشص وينشص نشوصا:  ارتفع  من قبل العين، حين ينشأ ويعلو، قاله الليث، وكذلك نشص الوتر: ارتفع، وكل ما ارتفع فقد نشص. وكونه من حد نصر وضرب صرح به الجوهري، وأهمله المصنف قصورا. قال: نشصت  المرأة  من زوجها مثل  نشزت  ، أي ارتفعت عليه، فهي ناشص، وناشز. قوله:  أبغضت زوجها  ولو قال: وفركته، كان أخصر. قال الأعشى:
  تقمرها شيخ عشاء فأصبحـت                      قضاعية تأتي الكواهن ناشصا نشص  فلانا  بالرمح:  طعنه  به، عن ابن عباد. يقال نشزت إلي  النفس  ونشصت، أي  جاشت  وارتفعت. نشصت  سنه: طالت  ، كما في التكملة، ونص الصحاح: نشصت ثنيته: إذا ارتفعت عن موضعها، حكاه يعقوب. وقال غيره: تحركت فارتفعت. وقيل: خرجت عن موضعها، نشوصا. نشص  الشيء  من الموضع، ينشصه نشوصا:  استخرجه  . النشاص ككتاب وسحاب  ، وعلى الفتح اقتصر الجوهري وابن سيده:  السحاب المرتفع  ، كما في الصحاح.  أو  هو  المرتفع بعضه فوق بعض  ، وليس بمنبسط: نقله الأصمعي. وقيل: هو الذي ينشأ من قبل العين، وأنشد الجوهري لبشر:
  فلما رأونا بالنسار كأنـنـا                      نشاص الثريا هيجته جنوبها قال ابن بري: ومنه قول الشاعر:
  أرقت لضوء برق في نشـاص                      تلألأ في ممـلأة غـصـاص
  لواقح دلح بـالـمـاء سـحـم                      تمج الغيث من خلل الخصاص
  سل الخطباء هل سبحوا كسبحي                      بحور القول أو غاصوا مغاصي  ج نشص  ، بضمتين.  والمنشاص  ، بالكسر:  المرأة تمنع زوجها في فراشها  ، ونص ابن الأعرابي في النوادر: التي تمنع فراشها في فراشها. قال: الفراش الأول الزوج، والثاني المضربة. وعجيب من المصنف كيف أعرض عن هذه الغريبة، مع كمال تتبعه لنوادر الكلام.  والنشيص  ، كأمير:  الرمح المنتصب  ، نقله الصاغاني،  كالنشوص  ، كصبور. النشيص:  الذي يجعل الخمير فيه من العجين، ثم يخبز قبل أن يتخمر تخمرا  حسنا  ، عن أبي عمرو.  وفرس نشاصي  ، بالفتح:  مشرف الأقطار  ، عن أبي عمرو، مقلوب شناصي.  وانتشص  الحمار  الشجرة  انتشاصا:  اقتلعها  ، نقله الصاغاني.  ورأيت نشاص جوار، إذا كن أترابا، ونشاص خيل وإبل، إذا كانت مستوية  ، عن أبي عمرو. ومما يستدرك عليه: استنشصت الريح السحاب: أطلعته، وأنهضته ورفعته، عن أبي حنيفة. وفرس نشاصي ذو عرام، وهو من نشصت المرأة عن زوجها وأنشد ثعلب:
  ونشاصي إذا تفزعـه                      لم يكد يلجم إلا ما قسر

  وفي النوادر: فلان يتنشص لكذا وكذا، ويتنشز، ويتشوز، ويترمز، ويتوفز، ويتزمع، كل هذا النهوض والتهيؤ، قريب أو بعيد. وفي الصحاح: نشصت عن بلدي، أي انزعجت وأنشصت غيري. وقال أبو عمرو: أنشصناهم عن منزلهم: أزعجناهم انتهى. وعجيب من المصنف كيف أغفل عن هذا. ونشص الوبر، والشعر، والصوف، ينشص: نصل وبقي معلقا لازقا بالجلد لم يطر بعد. وأنشصه: أخرجه من بيته، أو جحره. ويقال:  أخف شخصك، وأنشص بشظف ضبك  ، وهذا مثل. والنشوص: الناقة العظيمة السنام. وأقام القوم ما ينشصون وتدا: ما ينزعون، وهذه من الأساس. والنشائص: جمع نشاص، بمعنى السحاب، وأنشد ثعلب:
  يلمعن إذ ولين بالعصاعـص
  لمع البروق في ذرا النشائص قال ابن بري: هو كشمال وشمائل، وإن اختلفت الحركتان، فإن ذلك غير مبالى به. قال: وقد يجوز أن يكون توهم أن واحدتها نشاصة، ثم كسره على ذلك، وهو القياس، وإن كنا لم نسمعه. وعن ابن القطاع: نشص السحاب نشاصا: هراق ماءه. وأنشصت السنة القوم عن موضعهم: أزعجتهم.

### Türkçe

**نشص** bulut gökte (yükseldi); **ينشص** ve **ينشص** **نشوصا**: gözün ön tarafından yükseldi; (bu,) (bulut) ortaya çıktığı ve yükseldiği zaman (olur); bunu Leys söylemiştir. Aynı şekilde **نشص الوتر**: yükseldi; yükselen her şey **نشص** olmuştur. Onun **نصر** ve **ضرب** babından olduğu Cevherî tarafından açıkça belirtilmiştir; musannif ise kusurla onu ihmal etmiştir. Dedi ki: **نشصت المرأة من زوجها** tıpkı **نشزت** gibi; yani ona karşı yükseldi; o hâlde o **ناشص** ve **ناشز**dir. Sözü: “kocasından nefret etti”; eğer “ve ondan tiksindi” deseydi daha kısa olurdu. A‘şâ dedi ki:
  Onu bir ihtiyar akşamleyin nikâhladı da sabahladı                      Kuda‘iyye (bir kadın) ki kâhinlere **ناشصا** gelir

**نشص فلانا بالرمح**: onu onunla mızrakla yaraladı; İbn Abbâd’dan. Denir: **نشزت إلي النفس ونشصت**; yani coştu ve yükseldi. **نشصت سنه**: uzadı; tekmilede olduğu gibi. **الصحاح**’ın nassı: **نشصت ثنيته**: yerinden yükseldiği zaman; bunu Ya‘kūb rivayet etti. Başkası dedi ki: hareket etti de yükseldi. Ve denildi ki: yerinden çıktı; **نشوصا**. **نشص الشيء من الموضع، ينشصه نشوصا**: onu çıkardı.

**النشاص** (kitap ve bulut vezninde), ve fetha üzere (okunuşta) Cevherî ve İbn Sîde bununla yetindi: **السحاب المرتفع**; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Yahut o, bir kısmı bir kısmının üstünde yükselmiş olandır; yayılmış değildir: bunu Asma‘î nakletti. Ve denildi ki: o, gözün ön tarafından ortaya çıkan şeydir. Cevherî Bişr’den şu beyti okudu:
  Bizi **النسار**’da görünce sanki biz                      **نشاص** Süreyyâ’yız; onu güney rüzgârı coşturdu

İbn Berrî dedi ki: Ondandır şairin sözü:
  **نشـاص** içinde bir şimşeğin ışığına uykusuz kaldım                      Bir **ممـلأة** içinde **غـصـاص** olarak parıldadı
  Suyla dolu, kara bulutlar gebe                      **الخصاص** aralarından yağmuru fışkırtır
  Hatiplere sor: benim yüzüşüm gibi yüzdüler mi                      Söz denizlerinde, yahut dalış yerlerine daldılar mı

Onun çoğulu **نشص**’tur; iki damme ile. **المنشاص** ise, kesre ile: yatağında kocasını engelleyen kadındır. İbnü’l-A‘râbî **النوادر**’de şöyle nass etti: yatağında döşeğini engelleyen (kadın). Dedi ki: birinci **الفراش** kocadır, ikincisi döşektir. Musanniften şaşılır: sözün nadirlerini tam takip etmesine rağmen bu garibeden nasıl yüz çevirdi.

**النشيص** (emîr vezninde): dikilmiş mızrak; bunu Sâgānî nakletti; **كالنشوص** (sabûr vezninde). **النشيص**: hamurun içinden mayanın içine konulduğu şey; sonra iyi bir mayalanma ile mayalanmadan önce pişirilir; Ebû Amr’dan. **وفرس نشاصي** (fetha ile): ufuklara/kenarlara yüksekten bakan; Ebû Amr’dan; **شناصي**’nin kalb edilmişidir. **وانتشص الحمار الشجرة انتشاصا**: onu kökünden söktü; bunu Sâgānî nakletti. “**ورأيت نشاص جوار**” (cariyeler) eğer yaşıt iseler; ve “**نشاص خيل وإبل**” eğer eşit/düzgün iseler; Ebû Amr’dan.

Ona karşı istidrâk edilenlerdendir: **استنشصت الريح السحاب**: onu ortaya çıkardı, kaldırdı ve yükseltti; Ebû Hanîfe’den. Ve **فرس نشاصي ذو عرام**: azgınlık sahibi (at); bu, **نشصت المرأة عن زوجها**’dandır. Sa‘leb şu beyti okudu:
  Ve **نشاصي** (atım) onu korkutursan                      Zorla olan dışında neredeyse gemlenmez

**النوادر**’de: Falan kimse şu ve şu için **يتنشص** eder, ve **يتنشز** eder, ve **يتشوز** eder, ve **يترمز** eder, ve **يتوفز** eder, ve **يتزمع** eder; bütün bunlar kalkış ve hazırlanmadır; yakın veya uzak. **الصحاح**’ta: **نشصت عن بلدي**; yani huzursuz oldum; ve başkasını **أنشصت** ettim. Ebû Amr dedi ki: **أنشصناهم عن منزلهم**: onları yerlerinden huzursuz edip çıkardık; bitti. Musanniften şaşılır: bunu nasıl gözden kaçırdı.

**ونشص الوبر، والشعر، والصوف، ينشص**: kopar ve deriye yapışık asılı kalır; henüz uçup gitmemiştir. **وأنشصه**: onu evinden yahut deliğinden çıkardı. Ve denir: **أخف شخصك، وأنشص بشظف ضبك**; bu bir meseldir. **والنشوص**: hörgücü büyük deve. “Kavim, bir kazığı **ينشصون** (söküp çıkarıncaya) kadar ikamet etti”: yani çekip çıkarırlar; bu, **الأساس**’tandır. **والنشائص**: **نشاص**’ın çoğuludur; bulut manasında. Sa‘leb şu beyti okudu:
  **بالعصاعـص** ile döndüklerinde parıldarlar
  Şimşeklerin parıltısı gibi **ذرا النشائص**’te

İbn Berrî dedi ki: O, **شمال** ve **شمائل** gibidir; iki hareke farklı olsa da buna aldırılmaz. Dedi ki: Ve caizdir ki onun tekilinin **نشاصة** olduğunu vehmetmiş, sonra onu bunun üzerine kırmış olsun; bu kıyastır; her ne kadar onu işitmemiş olsak da. İbnü’l-Kattâ‘dan: **نشص السحاب نشاصا**: suyunu döktü. **وأنشصت السنة القوم عن موضعهم**: onları yerlerinden huzursuz edip çıkardı.
