# نشط (ن-ش-ط) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B7
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B4%D8%B7

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Unşute, kolay çözülen düğüm demektir

- Harfler: ن - ش - ط
- Kur'an'da: 2 geçiş · 1 ayet · 2 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [نَشْطًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B7/siga/%D9%86%D9%8E%D8%B4%D9%92%D8%B7%D9%8B%D8%A7.md) | فَعْلًا | İstekle iş yapmak | 1 | 1 | [79:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B7/ayet/79:2.md) |
| [وَالنَّاشِطَاتِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B7/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%8E%D9%91%D8%A7%D8%B4%D9%90%D8%B7%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%90.md) | وَالْفَاعِلَاتِ | Ve istekle iş yapanlar | 1 | 1 | [79:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B7/ayet/79:2.md) |

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نشط |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [خفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D9%81.md), [جدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%AF.md), [سرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9.md), [نزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D8%B9.md) |
| Zıt Kök | [كسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D9%84.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Düğümün bir hamlede kayarak çözülmesi, gerilimin serbest kalmasıyla ortaya çıkan atik ve hafif hareket |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi emirleri veya varoluşsal görevleri ağırlık ve zorlanma hissetmeksizin süratle, canla başla ve düğüm çözer gibi icra etme |
| Çekirdek Özet 3 | Engellerin ve bağların hızla tasfiye edilerek sistemik tıkanıklığın açılması, dinamik motivasyon üretimi |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca zihinsel veya ahlaki bir neşeye indirgenip fiziksel çekirdeğindeki serbest kalma, düğüm çözülme ve süratle fırlama mekaniğinin göz ardı edilmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نش | Kabarma, canlanma, uykudan veya durgunluktan harekete doğru yükselme ([نشأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3.md), [نشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B1.md), [نشز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B2.md)) | ط | Kuşatıcı ve toparlayıcı harfin katılmasıyla yükselme hareketi dağınık kalmamış; gergin bir ipin, bağın veya dürtünün yönlü, atik ve bir hamlede boşalan doğrusal bir atılımına dönüşmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Durgun durumdan fışkıran içsel hayat enerjisini, süreklilik kazanan ilk canlılık hamlesini temsil eder. |
| ش | diş; ısırma, parçalama, keskinlik | Ayrışma, gerilimi parçalayarak açma, bağların arasından sıyrılarak çıkma kuvvetini yükler. |
| ط | sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma | Düğümleme, halka oluşturma ve sarılı olan yapıyı ani bir çekişle bir doğrultuda serbest bırakma mekanizmasını kurar. |
| نشط | Canlılığın bir düğümü parçalarcasına açması ve yönlü hareket enerjisine dönüşmesi | Canlı bir potansiyelin (ن), gergin bir bağı veya engeli yararak (ش), düğümlü ya da sarılı bir halkadan (ط) tek çekişte kolaylıkla boşalıp harekete geçmesi olgusunu resmeder. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çözülmesi kolay düğüm (unşûte) bağlamak veya düğümlü bir bağı tek çekişle çekip anında çözmek; kovayı makarasız, tek asılışta kuyudan çekip çıkarmak; yaban öküzünün bir araziden diğerine süratle fırlayıp geçmesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Zü’r-Rimme bir kasidesinde yaban öküzünün kıvraklığını tasvir ederken kökü mekân değiştiren, atik ve canlı hayvan anlamında kullanır: أذاكَ أم نَمِشٌ بالوَشْي أكرُعُه / مسفَّعُ الخَدِّ هادٍ ناشِطٌ شَبَبُ |
| Erken Arapça kullanım | Humeyd el-Erkat ana yoldan sağa sola ayrılan diri patikaları tarif ederken kökü ana güzergâhtan fırlayıp ayrılan yol manasında kullanmıştır: معتزماً للطُّرقِ النَّواشط |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn ve Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça kök نشط, Proto-Sami düzeyde gerilimden kurtulma, çekip çıkarma ve canlı bir hareket sergileme matrisiyle bağlantılıdır. İbranicede n-š-ṭ veya n-š-ṭ benzeri kökler daha çok fırlama, süratle ayrılma veya soluklanma bağlamlarıyla temas ederken, Arapçada söz konusu hareket iki odak üzerinde özelleşmiştir: birincisi kolay çözülen ilmek biçimindeki düğüm, ikincisi bu bağın çözülmesiyle doğan hafiflik ve atiklik. Klasik Sami fonolojisinde dişeti patlamalılarının ıslıklı harflerle birleşimi genelde dar bir alandan fırlayıp genişleme fiillerini türetir. Bu kök, Akadca ve Süryanice gibi doğu ve kuzeybatı Sami kollarında daha soyut genişleme ve canlılık formlarıyla kesişse de, bedevi yaşamında devenin kösteğinin çekilip salıverilmesi veya kuyudan suyun tek hamlede çekilmesi gibi doğrudan mekanik bir eylemle somutlaşmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lane’s Arabic-English Lexicon ve Brown-Driver-Briggs.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bağlama ve kolayca çözme, atikçe fırlama | Kolay ilmek düğümünü tek hamlede çözmek ve devenin serbest kalıp hızlanması arasındaki mekanik bağ ana etimolojik çekirdektir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Canlanma, hızlanma ve çekilme matrisi | Kuzeybatı Sami dillerindeki hafifleme ve yer değiştirme refleksleriyle ortak arka plana dayanır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik havzada Sami kolu dışındaki güvenilir ses denklikleri açıkça tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha ve David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نشط | Anlamlı | Çözülme ve atik hareket | Düğümün gevşetilmesi, hafiflik, çalışma şevki ve yer değiştirme. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [نطش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B7%D8%B4.md) | Anlamlı | Yakalama ve vurma | Bir şeye aniden el uzatma, çekme veya hafifçe dokunup vurma. | Kur'an'da geçmez; çekip alma yönüyle hedef köke yakındır. |
| [شنط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%86%D8%B7.md) | Anlamlı | Parçalama ve takılma | Etin parçalanması, devenin hızlanarak önündeki şeylere takılması. | Kur'an'da geçmez; hareket ivmesi barındırır. |
| [شطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D9%86.md) | Anlamlı | Uzaklaşma ve muhalefet | İpin uzun ve gergin olması, hedeften ve doğrudan aşırı uzaklaşma. | Kur'an'da geçer; şeytan kelimesinin türediği köklerden biridir. |
| [طنش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%86%D8%B4.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim için bağımsız bir kök anlamı kaydedilmemiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| [طشن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B4%D9%86.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik lügatlerde kullanım dışı (mühmel) kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نشط | Merkez | Canlılık ve hafiflik | Bir bağın çözülmesiyle doğan engelsiz, şevkli ve süratli eylem. | İçsel bir istek ve kolaylıkla bir işe atılma hali. |
| [خفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D9%81.md) | Komşu | Hafiflik | Üzerindeki yükün azlığı sebebiyle hızlı hareket edebilme durumu. | Maddi veya manevi ağırlığın bulunmayışına odaklanır; düğüm çözme vurgusu taşımaz. |
| [جدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%AF.md) | Komşu | Gayret ve ciddiyet | Bir işte gevşeklik göstermeksizin bütün ciddiyetle sebat etme. | Zorlanmaya rağmen azimle yürümeyi içerir; içsel bir neşe şart değildir. |
| [سرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9.md) | Komşu | Sürat | Zaman boyutunda bir mesafeyi veya işi en kısa sürede tamamlama. | Hızın kendisine odaklanır, isteklilik veya bağdan kurtulma nüansı tali kalır. |
| [نزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D8%B9.md) | Komşu | Çekip çıkarma | Bir şeyi bulunduğu yerden güç ve zorlama ile söküp alma. | Ayrılmada bir direnç ve şiddet vardır; kök ise kolayca kayıp çıkmayı ifade eder. |
| [كسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D9%84.md) | Zıt | Ağırlık ve atalet | Gücü yettiği halde isteksizlik ve ağırlık yüzünden işten geri durma. | Kökün temsil ettiği hafiflik, istek ve atikliğin tam zıddı olan uyuşukluk durumudur. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نشط | Canlılık, bağın çözülmesi, atiklik | Düğümün bir çekişte çözülmesiyle ortaya çıkan engelsiz, neşeli hareket. | Kesin |
| Latince | Alacritas, expedire | Çeviklik, engellerden kurtarma | Alacritas içsel şevki, expedire ise ayağa dolanan bağı çözüp serbest bırakmayı karşılar; her ikisi birlikte kökü tamamlar. | Güçlü |
| İngilizce | Alacrity, disentangle, briskness | İstekli çeviklik, düğüm çözme, atiklik | Alacrity istek ve gönüllülüğü, disentangle ise unşûte bağlamındaki çözülmeyi verir; tek bir terim iki yönü aynı anda kuşatamaz. | Güçlü |
| Almanca | Rührigkeit, Entknoten, Tatkraft | Hareketlilik, düğüm çözme, eylem gücü | Rührigkeit canlı kıvraklığı, Entknoten ise mekanik serbest kalmayı karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | Allégresse, dénouement, vivacité | Hafiflik ve neşe, düğümün çözülüşü, dirilik | Dénouement bağın kendiliğinden çözülüşünü, vivacité ise canlı atılımı yansıtır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary ve Lane’s Arabic-English Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| نشط / وَالنَّاشِطَاتِ نَشْطًا | Müminin ruhunu incitmeden, düğüm çözer gibi kolaylıkla ve şevkle çekip alan melekler | Kozmik ve eskatolojik yemin bağlamında, ölüm esnasında ruhun bedenden zorlanmaksızın, bir ilmeğin kayarak açılması gibi yumuşakça ayrılışı (Nâziât [79:2](https://lisan.digital/tr/ayet/79:2.md)). |
| نشط / وَالنَّاشِطَاتِ نَشْطًا | Yörüngesinden fırlayıp bir burçtan diğerine atikçe geçen yıldızlar veya kozmik kuvvetler | Evrenin kusursuz işleyişi ve intizamı içinde, kendi menzilinden süratle ve engelsizce akıp giden semavi varlıklar (Nâziât [79:2](https://lisan.digital/tr/ayet/79:2.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kabz-ı ervâh (ruhların alınması) ve meleklerin fiilleri | Mümin ile kâfirin can verme anındaki morfolojik farkı; ölümün fiziksel bir şiddet mi yoksa bir bağdan kurtuluş mu olduğu tartışması. | Maddi bedenin bağlarından ruhun incinmeksizin, adeta bir unşûte gibi kayarak salıverilmesi. |
| Fıkıh | İbadetlerde niyet, şevk ve neşat hali | Zoraki ve isteksiz yapılan ameller ile içten gelen bir hafiflikle icra edilen amellerin fıkhi kıymeti; meşakkat-kolaylık dengesi. | Ağırlık hissetmeden, amele istek ve fıtri hafiflikle girişme keyfiyeti. |
| Tefsir | Nâziât suresinin ilk ayetlerinin delaleti | Nâziât ile nâşitât arasındaki tezadın; kâfirin canının sökülerek, müminin canının ise düğüm çözer gibi incitilmeden alınması şeklinde yorumlanması. | Sert ve zorlayıcı çekişe ([نزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D8%B9.md)) karşılık, pürüzsüz ve kolay çekip çıkarma nüansı. |
| Hadis | İtaat, biat ve ibadet psikolojisi | Hz. Peygamber’e hem sevinçli ve şevkli anlarda hem de zorluk zamanlarında biat etmeyi ifade eden menşat kavramı. | Nefsin kolaylıkla yöneldiği, külfetsiz ve canlılık duyduğu durumlar. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kulluk ve ibadet hayatı | Gönüllü teslimiyet ve şevk | İbadetin külfet olmaktan çıkıp fıtri bir akışa dönüşmesini sağlar. | Dini ödevlerin birer pranga değil, çözülen bir bağ gibi insanı hafifletici işlevi. | Güçlü |
| İlmi | Zihinsel faaliyet ve anlama | Düşünsel düğümlerin çözülmesi | Tıkanmış problemlerin tek bir kavrayış hamlesiyle aşılması. | Bilgideki kapalılıkların zahmetsizce açılıp fikrin hızla ilerlemesi hali. | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal seferberlik ve biat | İstekli ve hafif katılım | Bireylerin cebir altında değil, iç motivasyonla ortak hedefe yönelmesi. | Hadisteki menşat kavramında görüldüğü gibi yönetime zorlanmadan, şevkle verilen destek. | Kesin |
| İktisadi | Piyasa dinamizmi ve teşebbüs | Likidite ve işlem hızı | Sermayenin ve emeğin üzerindeki bürokratik ya da fiili tıkanıklıkların çözülmesi. | Dolaşımın önündeki engeller kalktığında iktisadi aktörlerin atikçe üretime yönelmesi. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel enerjinin serbest kalması ve relaksasyon süreci | Gerilmiş bir yayın üzerindeki mandalın kalkmasıyla kinetik enerjinin aniden ve pürüzsüzce serbest kalarak harekete dönüşmesi; kuyu makarası olmaksızın ivmeli çekiş. | Kesin |
| Beşeri bilimler | İçsel motivasyon ve engelsizleşme (psikolojik akış) | Bireyin bir görevi dış baskı olmadan, engelleri zihninde çözerek tam bir hafiflik ve doyumla yerine getirdiği psikolojik akış durumu. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün salt psikolojik bir neşelenme, coşku veya fiziki sporculuk aktivitesine indirgenerek mekanik bağlamından koparılması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur’an’da kök; ölüm meleğinin can almasından kozmik varlıkların akışına kadar uzanan, varlığın tutsak olduğu bir düğümden kurtulup kendi hakiki menziline doğru engelsizce akmasını anlatır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Nâziât suresi 2. ayetteki kavramın derin varoluşsal düğüm çözülüşü ve hafiflik anlamı ıskalanır; ayet yalnızca meleklerin fiziksel sürati şeklinde sığ bir çerçeveye hapsedilir. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur’an’ın ölüm, varlık nizamı ve meleklerin işleyişindeki zarafeti ve şiddet-kolaylık dengesini tek bir somut hareketle (düğüm çözme) zihinde billurlaştırdığı için hayati önemdedir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yeminlerle başlayan eskatolojik ve kozmolojik surelerde, özellikle can alma süreçlerinin ve semavi cisimlerin seyrinin tasvir edildiği Nâziât suresinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Her ölümün sancılı ve parçalayıcı bir kopuş olduğu algısını kırar; hakikatle barışık bilinç için ölümün bir bağın, ilmeğin serbest bırakılması kadar yumuşak ve şevkli bir geçiş olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Kolay çözülen bir ilmeğin çekilerek serbest kalması, gerilimin kalkmasıyla varlığın atik ve engelsiz biçimde menziline doğru fırlaması.
- Soyut anlam: İçsel bir istek ve hafiflikle, üzerindeki ağırlıklardan ve sınırlayıcı bağlardan kurtularak bir amele veya duruma pürüzsüzce geçiş.
- Sistematik karşılık: Sistemin işleyişini kilitleyen düğümün kaldırılmasıyla üretilen dinamik akışkanlık ve sürtünmesiz eylem kapasitesi.
- LaTeX modeli: $$E_k = -\nabla V \implies v(t) = \lim_{R \to 0} \frac{F}{R}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde potansiyel enerjinin geriliminden doğan kuvvet ($-\nabla V$) kinetik enerjiye ($E_k$) dönüşür; hareket hızını ($v(t)$) sınırlayan direnç veya düğüm engeli ($R$) sıfıra yaklaştığında, uygulanan fıtri sevk kuvveti ($F$) sürtünmesiz ve sonsuz bir kolaylıkla atik bir akış meydana getirir. Kökün temsil ettiği unşûte çözülüşü ve neşat atılımı bu sürtünmesiz serbest kalış dinamizmidir.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B4%D8%B7/occurrences?meal=IK

### [Naziat 79:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B7/ayet/79:2.md) — وَالنَّاشِطَاتِ · نَشْطًا

وَالنَّاشِطَاتِ نَشْطًا

Meal (IK): Canları kolaylıkla alanlara,

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Unşute, kolay çözülen düğüm demektir. Yayın boşalması için mastar olarak neşt kullanılmıştır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B7/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الشين والطّاء والنون معهما
ش ط ن، ن ش ط، ن ط ش مستعملات
شطن:
الشَّطنُ: الحبل الطويل الشَّديد الفتل، يستقى به.
ويقال للفرس العزيز النَّفس: إنه لينزو بين شطنين، يُضربُ مثلاً للإنسانِ الأشِر القويّ، وذلك أنه إذا استعصى على صاحبه شدَّهُ بحبلين من جانبيين، فهو فرسٌ مشطُونٌ.
وغزوةٌ شطونٌ. أي: بعيدة. وشطنتِ الدّارُ شُطُوناً، إذا بعُدت، وأكثر ما يقال: نوى شطون، ونيّةٌ شطُون.
والشَّيطانُ: فيعال من شطن، أي: يعد. ويقال: شيطن الرَّجلُ، وتشيطن، إذا صار كالشَّيطان، وفعل فعله، قال رؤبة:
وفي أخاديد السِّياط المُشَّنِ
شافٍ لبغي الكلبِ المُشيطنِ
نشط:
نشط الإنسانُ ينشط نشاطاً فهو نشيطٌ، طّيب النَّفس للعمل ونحوه، والنَّعت: ناشط.
والناشطُ: اسم للثَّور الوحشي، وهو الخارج من أرضٍ إلى أرضٍ.
وطريقٌ ناشطٌ ينشط من الطَّريق الأعظم يمنةً ويسرة، كقول حُميد الأرقط:
معتزماً للطُّرقِ النَّواشط
وكذلك النَّواشطُ من المَسايِل.
والأنشوطة: عُقدةٌ يسهل انحلالها مثل عُقدة السَّراويل، تقول: نشطته بأنشوطةٍ وأُنشوطتين. والنُّشُطُ: جماعة الأنشوطة.. أي: أوثقته بذلك الوثاق.. وأنشطتُ البَعيرَ: حللت أنشوطته، وأنشطتُ العقال، إذا مددتُ أنشوطته فانحلَّت، وكذلك الانتشاطُ، وهو مدُّك شيئاً إليك حتى ينحلَّ. ويقال للمريض يسرع برؤه، وللمغشي عليه تسرع إفاقته، وللمرسل في أمر يسرع فيه عزيمته: كأنما أنشط من عقال.
والناشط: الطريق في قول الطرماح:
واسطربت ظُهنهم لما احزألَّ بهم		ألُ الـضُّـحـى نـاشـطــاً
من داعياتِ دَدِ والنَّشُوط: كلمة عراقية، وهو سمكٌ يُمقرُ في ماءٍ ومِلح.
والنَّشيطة والفُضول: مالٌ هي إبل يسيرة ينشطها الجيش أو بعضهم فلا تسع القِسمة فيجعلونها للرَّئيس..
ونشط الصَّقرُ الطّائر، أي: خلبهُ بمخلبه.
نشط:
النَّطش: شدةُ الجبلة. يقال: إنه لنطيش جبلةِ الظَّهر.

##### Türkçe

باب **الشين** ve **الطّاء** ve **النون** onlarla birlikte
**ش ط ن**، **ن ش ط**، **ن ط ش** kullanımdadırlar

**شطن**:
**الشَّطنُ**: uzun, bükümü sıkı ip; onunla su çekilir.
Ve aziz nefisli ata denilir: “O, iki **شطن** arasında sıçrar”; insan için örnek olarak vurulur: azgın güçlü; bu da şudur: sahibine karşı inat ederse onu iki yandan iki iple bağlar; o, **مَشطُونٌ** bir attır.
Ve **غزوةٌ شطونٌ**: yani uzak. Ve **شطنتِ الدّارُ شُطُوناً**: uzaklaştığında. En çok denilir: **نوى شطون** ve **نيّةٌ شطُون**.
Ve **الشَّيطانُ**: **شطن**’dan **فيعال**; yani uzaklaşır. Ve denilir: **شيطن** adam ve **تشيطن**; **الشَّيطان** gibi olduğunda ve onun fiilini yaptığında. Rü’be dedi ki:
وفي أخاديد السِّياط المُشَّنِ
شافٍ لبغي الكلبِ المُشيطنِ

**نشط**:
İnsan **نشط** eder, **نشاطاً** ile **ينشط**; o hâlde o **نشيطٌ**tur: işe ve benzerine nefsi hoş. Sıfat: **ناشط**.
Ve **الناشطُ**: yaban öküzünün adı; o, bir yerden bir yere çıkan kimsedir.
Ve **طريقٌ ناشطٌ**: büyük yoldan sağa ve sola **ينشط** eder; Humeyd el-Arkat’ın sözü gibi:
معتزماً للطُّرقِ النَّواشط
Ve aynı şekilde **النَّواشطُ**: sel yataklarındandır.
Ve **الأنشوطة**: çözülmesi kolay bir düğüm; şalvar düğümü gibi. Dersin: onu bir **أنشوطةٍ** ile ve iki **أُنشوطتين** ile bağladım. Ve **النُّشُطُ**: **الأنشوطة**’nın topluluğu; yani onu o bağ ile sıkıca bağladın. Ve ben deveyi **أنشطتُ**: onun **أنشوطة**sunu çözdüm. Ve **أنشطتُ العقال**: onun **أنشوطة**sunu uzattığında, o çözülür. Ve aynı şekilde **الانتشاطُ**: bir şeyi kendine doğru uzatmandır, ta ki çözülsün. Ve hastaya denilir: iyileşmesi çabuk olur; baygına: ayılması çabuk olur; bir işte gönderilene: azmi onda çabuk olur; sanki bir **عقال**’dan **أنشط** edilmiş gibidir.
Ve **الناشط**: Tarmah’ın sözünde “yol”dur:
واسطربت ظُهنهم لما احزألَّ بهم		ألُ الـضُّـحـى نـاشـطــاً
**دَدِ**’in çağıranlarındandır. Ve **النَّشُوط**: Irakça bir kelimedir; o, su ve tuz içinde olgunlaştırılan bir balıktır.
Ve **النَّشيطة** ve **الفُضول**: bir maldır; o, az develerdir; ordu veya onların bir kısmı onu **ينشطها** eder de taksime yetmez; onu reise verirler.
Ve uçan şahinin **نشط** etmesi: yani onu pençesiyle yakalaması.

**نشط**:
**النَّطش**: yaratılışın şiddeti. Denilir: o, sırt tabiatı bakımından elbette **لنطيش**tir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B7/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

نَشِطَ الرجلُ يَنْشَطُ نَشاطاً بالفتح، فهو نَشيطٌ. وتَنَشَّطَ لأمر كذا، وتَنَشَّطَتِ الناقةُ في سيرها، وذلك إذا شَدَّتْ. وأنْشَطَ القومُ، إذا كانت دوابُّهم نَشيطَةً. وأنْشَطَهُ الكلأُ، أي سَمِنَ. والنَشيطَةُ: ما يَغْنمه الغُزاةُ في الطريق قبل البلوغ إلى الموضع الذي قَصَدوه. قال الشاعر:
لكَ المِرْباعُ منها والصَفـاياوحُكْمُكَ والنَشيطُ والفُضولُ
والناشِطُ: الثورُ الوحشيُّ يخرجُ من أرضٍ إلى أرض. وقوله تعالى: "والناشِطاتِ نَشْطاً"، يعني النجومَ من برجٍ إلى برج، كالثور الناشِطِ من بلد إلى بلد. والهُمومُ تَنْشِطُ بصاحبها. قال هِمْيانُ ابن قُحافة:
أَمْسَتْ هُمومي تَنْشِطُ المَناشِطا
الشامَ بي طَوْراً وطَوْراً واسِطا
ونَشَطَتْهُ الحيَّةُ تَنْشِطُ وتَنْشَطُ نَشْطاً، إذا عضَّته بنابها. ونَشَطْتُ الدلْوَ من البئر: نزعتها بغير بَكَرَةٍ. وقال الأصمعيّ: يقال للناقة: حَسُنَ ما نَشَطَتِ السَيرَ، يعني سَدْوَ يديها. والأُنْشوطَةُ: عُقدةٌ يسهلُ انحلالها، مثل عُقدة التِكَّةِ. يقال: ما عِقَلُكَ بأُنْشوطَةٍ، أي ما مودَّتُك بواهيةٍ. قال أبو زيد: نَشَطْتُ الحبلَ أَنْشُطُهُ نَشْطاً: عَقَدْتُهُ أُنْشوطَةً. وأَنْشَطْتُهُ، أي حللتُهُ. يقال: كأنَّما أُنْشِطَ من عِقالٍ. وانْتَشَطْتُ الحبلَ، أي مددته حتَّى ينحلَّ. قال الأصمعيّ: بئرٌ أَنْشاطٌ، أي قريبةُ القعرِ تخرج الدَلوُ منها بجَذْبَةٍ واحدةٍ. وبئرٌ نَشوطٌ، قال: وهي التي لا تَخرجُ منها الدلوُ حتَّى تُنْشَطَ كثيراً. والنَشوطُ أيضاً: ضربٌ من السمك وليس بالشَبُّوطِ.

##### Türkçe

**نَشِطَ** adam **يَنْشَطُ** **نَشاطاً** (fetha ile), o hâlde o **نَشيطٌ**tur. Ve falan iş için **تَنَشَّطَ**; ve deve yürüyüşünde **تَنَشَّطَتِ**; bu, (yürüyüşünü) sıkılaştırdığı zaman olur. Ve topluluk **أنْشَطَ** etti; binekleri **نَشيطَةً** olduğu zaman. Ve onu ot **أنْشَطَهُ**; yani semirdi. Ve **النَشيطَةُ**: akıncıların, kastettikleri yere varmadan önce yolda ganimet olarak elde ettikleri şeydir. Şair dedi ki:
Senin için ondan **المِرْباعُ** ve **الصَفـايا**
ve hükmün, ve **النَشيطُ** ve **الفُضولُ**

Ve **الناشِطُ**: yaban öküzüdür; bir yerden bir yere çıkar. Ve Yüce Allah’ın sözü: "**والناشِطاتِ نَشْطاً**", yani yıldızlar(ı) bir burçtan bir burca; tıpkı **الثور الناشِطِ**in bir beldeden bir beldeye (çıkması) gibi. Ve dertler, sahibini **تَنْشِطُ** eder. **هِمْيانُ ابن قُحافة** dedi ki:
Akşamladı dertlerim **تَنْشِطُ** **المَناشِطا**
Şam’ı benimle bir kez, bir kez de Vâsıt’ı

Ve yılan onu **نَشَطَتْهُ**; **تَنْشِطُ** ve **تَنْشَطُ** **نَشْطاً**; azı dişiyle ısırdığı zaman. Ve kuyudan kovayı **نَشَطْتُ**: onu makara olmaksızın çektim. Ve **الأصمعيّ** dedi: deve için şöyle denir: yürüyüşü **نَشَطَتِ** ne güzel; yani iki elinin (ön ayaklarının) uzanması. Ve **الأُنْشوطَةُ**: çözülmesi kolay bir düğümdür; **التِكَّةِ** düğümü gibi. Denir: senin bağın **بأُنْشوطَةٍ** değildir; yani senin sevgin gevşek değildir. **أبو زيد** dedi: ipi **نَشَطْتُ**; onu **أَنْشُطُهُ** **نَشْطاً**: onu **أُنْشوطَةً** olarak düğümledim. Ve onu **أَنْشَطْتُهُ**; yani onu çözdüm. Denir: sanki bir bağdan **أُنْشِطَ** edilmiş gibi. Ve ipi **انْتَشَطْتُ**; yani onu, çözülünceye kadar uzattım. **الأصمعيّ** dedi: **بئرٌ أَنْشاطٌ**; yani dibi yakın (olan kuyu); kova ondan tek bir çekişle çıkar. Ve **بئرٌ نَشوطٌ**; dedi ki: o, kovası ondan, çokça **تُنْشَطَ** edilmedikçe çıkmayan kuyudur. Ve **النَشوطُ** ayrıca: bir tür balıktır; **الشَبُّوطِ** değildir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B7/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ش ط ن
شطن ، نطش ، نشط ، شنط : مستعملة .
شطن : قال الليث : الشَّطَنَ الْحَبْلُ الطويل الشّديد الْفَتْلِ يُسْتَقَى به ويُشَدُّ به الخيل ، ويقال للفرس العزيز النّفس : إنه لَيَنْزُو بين شَطَنَيْن ، يُضْرَبُ مثلاً للإنسان الأشِرِ الْقَوِيّ ، وذلك إذا اسْتَعْصَى على صاحِبه ، شَدَّهُ بحَبْلَين من جانِبين ، وهو فَرَسٌ مَشْطون .
وقال ابن السّكت : الشَّطْنُ مَصْدر شَطَنَهُ يَشْطِنُه ، إذا خالفه عن نِيّته وَوَجْهِه . والشَّطَنُ : الحَبْل الذي يُشطَنُ به الدَّلْو قال : والْمُشَاطِنُ : الذي يَنْزِعُ الدَّلْوَ من البِئر بحَبْلَين .
وقال ذو الرمة :
ونَشوانَ من طُول النُّعَاسِ كَأَنَّه
بحَبْلَين في مَشْطَونَةٍ يَتَطَوَّحُ
وقال الطرماح :
أَخُو قَفَصٍ يَهْفُو كَأَنَّ سَرَاتَهُ
ورِجْلَيْهِ سَلْمٌ بين حَبْلَيْ مُشاطِنِ
أبو عُبيد : نَوًى شَطُونُ : أي بعيدةٌ شَاطَّة .
وقال الليث : غَزْوَةٌ شَطُونٌ ، أَي بَعيدَةٌ . وشَطَنَت الدَّارُ شُطُوناً ، إذا بَعُدَتْ .
وقال غيره : أَلْيَةٌ شَطُونُ ، إذا كَانَتْ مَائِلَةً في شِقَ ، وبِئْرٌ شَطُونٌ : مُلْتَوِيَةٌ عَوْجَاء ، وحَرْبٌ شَطُونٌ : عَسِرَةٌ شَديدَة .
وقال الراعي :
لَنَا جُبَبٌ وأَرْمَاحٌ طِوَالُ
بِهِنَّ نُمَارِسُ الحَرْبَ الشَّطُونَا
الأصمعيّ : رُمْحٌ شَطون ، طَوِيلٌ أَعْوَج ، وبِئْرٌ شَطُونٌ ، بَعيدَة القَعْرِ في جِرَابِها عَوَج .
وأخبرني المنذريّ ، عن أبي إسحاق الحربِيّ : وسُئل عن معنى حديث النّبي ( صلى الله عليه وسلم ) إنّ الشمس تَطْلُع بين قَرْنَي شَيْطان ، فقال : هذا مَثَل . يقول : حينَئِذٍ يَتَحَرك الشيطان فيكون كالمُعِين لها ، وكذلك قوله : الشيْطان يَجْرِي من ابن آدم مَجْرَى الدّم ، إنّما هذا مثل ، وإنما هو أَنْ يَتَسَلَّطُ عليه ، لا أَنْ يَدْخُلَ جَوْفَه .
وقال الليث : الشيطان فَيْعَالٌ من شَطَنَ ، أي بَعُدَ .
قال : ويقال : شَيْطَنَ الرَّجُل ، وتَشَيْطَنَ ، إذا صَارَ كالشيْطان وفَعَل فِعلَه .
وقال رُؤْبة :
شَاقٍ لِبَغْيِ الكَلِبِ المُشَيْطِنِ
وقال غيره : الشيْطان : فَعْلان ، من شَاطَ يَشِيطُ ، إذا هَلَك واحْتَرَق ، مثل هَيْمان وغَيْمان ، من هام وغام .
قلت : والأول أكبرُ ، والدّليل على أنه من شَطَنَ قول أُمية بن أبي الصَّلت يذكر سليمان النبي :
أَيُّما شَاطِنٍ عَصاهُ عَكاهُ
أراد : أيما شيطان .
وقال الله جَلَّ وعزَّ في صِفَة شَجرة تَنْبُت في النار : ( ( أَصْلِ الْجَحِيمِ طَلْعُهَا كَأَنَّهُ رُءُوسُ الشَّيَاطِينِ ) ( الصافات : 65 ) .
قال الفراء : في الشَّياطين في العربية ثَلاثةُ أَوْجه : أحدها أَنه يُشبَّه طَلُعُ هذه الشجرة في قُبْحِه برُؤوس الشياطين ؛ لأنها موصوفة بالقُبْح وإن كانت لا تُرى ، وأنت قائل للرِّجل إذا اسْتَقْبَحْتَه : كأنه شيطان ، والوَجْهُ الآخر أَنَّ العرب تُسَمِّي بعض الحَيّات شيطاناً ، وهو حَيَّةٌ ذُو عُرْفٍ قبيح المَنْظَر ، وأنشد لرجل يذُمُّ امرأةً له :
عَنْجَرِدٌ تَحْلِفُ حين أحْلِفُ
كَمِثْل شَيطانِ الحِماطِ أعْرَفُ
ويقال في وَجْه آخر : إنَّ الشيطان نَبْتٌ قبيح يُسَمَّى برؤوس الشياطين . قال : والأوْجُه الثلاثة تذهب إلى معنى واحد من القُبح .
أبو عُبيد ، عن أبي زيد : من السِّماتِ
الفِرْتَاجُ ، والصُّلَيْبُ ، والشَّجَارُ والمُشَيْطَنَةُ .
شنط : ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ ، قال : المشنَّط : الشِّواء ، وقال في موضع آخر الشُّنْط : اللُّحْمانُ المنْضَجَة .
نشط : قال الليث : نَشِطَ الإنسان يَنْشَطُ ويَنْشِطُ نشاطاً ، فهو نَشيط طيِّبُ النّفس للعمل ، والنَّعْت ناشِطُ .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : أنشطْتُ الأُنشوطَةَ إنشاطاً ، إذا حَلَلْتَها .
قال : وقال أبو زيد : نَشَطْتَها : عَقَدْتَها ، وأنشطَتها حَلَلتَها .
وقال غيره : هي الأنشُوطَةُ لِلْعَقْد الّذي يُمَدُّ أحدُ طرفي حَبْلِه فَيَنْحَلّ ، والمُؤَرَّبُ الذي لا يَنْحَلّ إذا مُدَّ حتى يُحَلّ حَلاًّ .
قال : ونَشَّطت العَقُد تَنشِيطاً ، إذا عَقَدْتَه بأُنشُوطَة .
قال له شَمِر : قال أبو عبد الرّحمان : قال الأَخْفش : الحِمار يَنشِطُ من بَلَدٍ إلى بلد ، والْهموم تَنشِطُ بِصاحِبها .
وقال هِمْيان :
أمْسَت هُمومي تَنْشِطُ الْمَناشِطَا
الشَّامَ بِي طَوْراً وطَوراً واسِطَا
أبو عبيد ، عن الأصمعيّ : النَّشِيطَةُ في الغَنيمة : ما أصاب الرَّئيسُ في الطَّريق قبل أنْ يَصِلَ إلى بَيْضَةِ القوم .
وقال ابن عَنَمةَ الضَّبِّيّ :
لَكَ المِرْبَاعُ فيها والصّفَايَا
وحُكْمُكَ والنَّشيطَةُ والفُضُولُ
ويقال : نَشَطَتْهُ الأفْعى ، إذا نَهَشَتْهُ ، ويقال للنَّاقَة : حَسُنَ ما نَشَطَتْ السّيْرَ ، يعني سَدْوَ يَدَيْها ، ويقال : سَمِنَ فأنْشَطَه الكلأُ .
ويقال : نَشطْتُ الدّلْوَ أَنشِطُها ، وأَنشطُها نَشْطاً : نَزَعْتُها .
شمر ، عن أبي سَعِيد الهُجَيميّ : أنشطه الكلأُ ، أي سَمّنه ، وأَحْكم خَلْقَه . ويقال : سَمِنَ بأَنْشِطَة الكلأ ، أي بِعُقَدتِه وإحكامه إِياه ، وكلاهما من أُنشوطَةِ العُقْدَةِ .
وقال شمِر : انْتشط المالُ المَرْعَى ، أي انْتَزَعْتُه بالأسنان كالاختلاس .
يقال : نشطَتُ وانْتَشَطْتُ ، أي انْتَزَعتُ .
الليث : طريقٌ ناشِطٌ يَنشِطُ من الطَّرِيق الأعْظَم يَمْنةً أو يَسْرَة ، كقول حُميد :
مُعْتَزِماً للطُّرُق النَّوَاشِطِ
وكذلك النَّواشِطُ من المسَايِل ، ويقال : نَشَطَ بهم الطَّريق . والنَّاشِطُ في قول الطّرمّاح هو الطريق ، قال : والنشُوط : كلامٌ عِراقيّ ، وهو سَمَكٌ يُمْقَرُ في ماءٍ وملح . وانتشطْتُ السَّمكةَ ، إذا قَشَرْتَها .
وقال رؤبة :
تَنشَّطَتْهُ كلُّ مِغْلاة الْوَهَقْ
يقول : تَنَاوَلَتْه وأَسْرَعت رَجْعَ يَدَيْها في سَيرها ، قال : والمِغْلاَة الْبَعيدة الخَطْو ، والْوَهَق : المباراة في السَّير .
وقال اللَّهُ جلَّ وعزَّ : ( غَرْقاً وَالنَّاشِطَاتِ نَشْطاً ) ( النازعات : 2 ) .
روى عن ابن مسعود ، وابن عباس ، أنهما قالا في قوله : والنّازِعات والناشِطَات ، هي الملائكة .
وقال الفراء : هي الملائكَةُ تَنْشِطُ نفسَ المؤْمِن وتَقبِضُها .
وقال أبو زيد : نَشطْتُ الدَّلْوَ من البئر نشْطاً ، وهو جَذْبُك الدَّلْوَ من البئر صُعُداً بغير قامَةٍ ، فإذا كان بِقَامَةٍ فهو المتْحُ ، ونشَطَتْهُ الأفعى ، إذا عَضَّتْه ، ونشَطَتْه شَعُوبُ نَشْطاً ، وهي المَنِيّة .
وقال أبو إسحاق : الناشطات الملائِكة ، وتنشُط الأرْواح نشطاً أي تَنْزِعُها نزعاً كما ينزع الدَّلو من البئر .
وقال الفراء : نشَطْتُ الحَبْلَ ، بغير ألف ، إذا رَبَطْتَه ، وأنا نَاشِط ، وإذا حَلَلْته فقد أَنشطته .
أبو عبيد ، عن الأصمعيّ : يقال : بِئرٌ إنشاطٌ ، بكَسر الألف ، وهي التي يَخرُج منها الدلو بجَذبَةٍ واحِدَة ، وبئر نشوط ، وهي الّتي لا يخرج الدَّلْو منها حتى تَنشَط كثيراً .
وقال الليث : يقال للمريض يُسْرِع بُرْؤُه ، وللمَغِشيِّ عليه تُسْرِعُ إفَاقَتُه ، وللمرسَلِ في أَمرٍ يُسْرِعُ فيه عَزيمَته : كأنما أُنْشِطَ من عِقَال .
وقال أبو زَيد : رَجلٌ مُنْتَشِطٌ ، من الانتشاط ، ومُتَنشِّط ، من التنشِيط ، إذا نزل عن دابتهِ من طول الرُّكوب ، ولا يقال ذلك لِلرَّاجل .
ويقال : نشَّطتُ الإبلَ تَنشيطاً ، إذا كانت مَمْنوعة من الرَّعي فأرسلتها تَرْعَى ، وقالوا : أَصْلها من الأُنشوطة إذا حُلَّتْ .
وقال أبو النجم :
نشَّطها ذُو لِمَّةٍ لم تَقْمَلِ
صُلْبُ العَصَا جافٍ عن التَّعَزُّلِ
أي أرسلها إلى مَرْعاها بعد ما شَرِبتْ .
ثعلب عن ابن الأعرابي : النُّشُط نَاقِضُو الحبال في وقت نَكْثِها لتُضْفَرَ ثانِيةً .
نطش : أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : ما به نَطِيش ، أي ما به قُوَّة .
وقال رؤبة :
بَعْدَ اعْتماد الجَرزِ النّطِيش
ابن السكيت : يقال ما به نَطِيشٌ ، أي ما به حَرَاك .

##### Türkçe

ش ط ن
**شطن** ، **نطش** ، **نشط** ، **شنط** : kullanımdadır.

**شطن** : **الليث** dedi: **الشَّطَنَ**; uzun, bükümü sıkı, onunla su çekilen ve onunla atların bağlandığı iptir. Ve aziz nefisli ata: “Şüphesiz o, iki **شَطَن** arasında sıçrar” denir; bu, insanın azgın, güçlü olanına misal olarak vurulur. Bu da, sahibine karşı inat ettiğinde; onu iki yandan iki iple bağlar; o da **فَرَسٌ مَشْطون**dur.

**ابن السّكت** dedi: **الشَّطْنُ**; **شَطَنَهُ يَشْطِنُه**’nun mastarıdır; onu niyetinden ve yönünden aykırı kıldığında. Ve **الشَّطَنُ**: kovanın onunla **يُشطَنُ** edildiği iptir. Dedi: ve **الْمُشَاطِنُ**: kuyudan kovayı iki iple çeken kimsedir.

**ذو الرمة** dedi:
ونَشوانَ من طُول النُّعَاسِ كَأَنَّه
بحَبْلَين في مَشْطَونَةٍ يَتَطَوَّحُ

**الطرماح** dedi:
أَخُو قَفَصٍ يَهْفُو كَأَنَّ سَرَاتَهُ
ورِجْلَيْهِ سَلْمٌ بين حَبْلَيْ مُشاطِنِ

**أبو عُبيد**: **نَوًى شَطُونُ**: yani uzak, **شَاطَّة**.

Ve **الليث** dedi: **غَزْوَةٌ شَطُونٌ**; yani uzak. Ve **شَطَنَت الدَّارُ شُطُوناً**; uzaklaştığında.

Ve başkası dedi: **أَلْيَةٌ شَطُونُ**; bir yarıkta eğik olduğunda. Ve **بِئْرٌ شَطُونٌ**: dolambaçlı, eğri. Ve **حَرْبٌ شَطُونٌ**: zor, şiddetli.

**الراعي** dedi:
لَنَا جُبَبٌ وأَرْمَاحٌ طِوَالُ
بِهِنَّ نُمَارِسُ الحَرْبَ الشَّطُونَا

**الأصمعيّ**: **رُمْحٌ شَطون**; uzun, eğri. Ve **بِئْرٌ شَطُونٌ**; tulumunda eğrilik bulunan, dibi uzak.

Ve bana **المنذريّ** haber verdi, **أبي إسحاق الحربِيّ**’den: Peygamberin ( صلى الله عليه وسلم ) “Şüphesiz güneş, bir şeytanın iki boynuzu arasında doğar” hadisinin manası soruldu; dedi: Bu bir misaldir. Der ki: o sırada şeytan hareket eder de ona yardımcı gibi olur. Ve bunun gibi onun sözü: “Şeytan, Âdemoğlunda kanın akışı gibi akar”; bu ancak bir misaldir; ancak ona musallat olmasıdır, onun iç boşluğuna girmesi değil.

Ve **الليث** dedi: **الشيطان**; **شَطَنَ**’dan **فَيْعَال** veznindedir; yani uzaklaştı.

Dedi: ve denir: **شَيْطَنَ الرَّجُل** ve **تَشَيْطَنَ**; şeytan gibi olduğunda ve onun fiilini yaptığında.

**رُؤْبة** dedi:
شَاقٍ لِبَغْيِ الكَلِبِ المُشَيْطِنِ

Ve başkası dedi: **الشيْطان**: **فَعْلان**; **شَاطَ يَشِيطُ**’tan; helâk olup yandığında; **هَيْمان** ve **غَيْمان** gibi; **هام** ve **غام**’dan.

Dedim: birincisi daha büyüktür; onun **شَطَنَ**’dan olduğuna delil, **أُمية بن أبي الصَّلت**’in Süleyman peygamberi anarak söylediğidir:
أَيُّما شَاطِنٍ عَصاهُ عَكاهُ
İstediği: hangi şeytan.

Ve Allah جلَّ وعزَّ, ateşte biten bir ağacın sıfatında dedi: ( ( **أَصْلِ الْجَحِيمِ طَلْعُهَا كَأَنَّهُ رُءُوسُ الشَّيَاطِينِ** ) ( الصافات : 65 ) .

**الفراء** dedi: Arapçada **الشَّياطين** hakkında üç vecih vardır: birincisi, bu ağacın tomurcuğunun çirkinliğinde şeytanların başlarına benzetilmesidir; çünkü onlar çirkinlikle vasıflıdır, görülmeseler bile. Sen bir adamı çirkin bulduğunda ona: “Sanki şeytan” dersin. İkinci vecih: Arapların bazı yılanlara şeytan adını vermesidir; o, çirkin görünüşlü, yeleli bir yılandır. Ve bir adamın karısını yererek söylediği şu beyit okunur:
عَنْجَرِدٌ تَحْلِفُ حين أحْلِفُ
كَمِثْل شَيطانِ الحِماطِ أعْرَفُ
Ve üçüncü bir vecihte denir: Şeytan, çirkin bir bitkidir; **برؤوس الشياطين** diye adlandırılır. Dedi: üç vecih de çirkinlikten tek bir manaya gider.

**أبو عُبيد** , **أبي زيد**’den: damgalardan olanlar:
**الفِرْتَاجُ** , **الصُّلَيْبُ** , **الشَّجَارُ** ve **المُشَيْطَنَةُ**.

**شنط** : **ثعلب** , **ابن الأعرابيّ**’den: dedi: **المشنَّط**: kızartmadır. Ve başka bir yerde dedi: **الشُّنْط**: pişirilmiş etlerdir.

**نشط** : **الليث** dedi: **نَشِطَ** insan **يَنْشَطُ** ve **يَنْشِطُ** **نشاطاً**; o halde o, işe karşı nefsi hoş, **نَشيط**tir; sıfat da **ناشِطُ**tur.

**أبو عُبيد** , **الأصمعيّ**’den: **أنشطْتُ الأُنشوطَةَ إنشاطاً**; onu çözdüğünde.

Dedi: ve **أبو زيد** dedi: **نَشَطْتَها**: onu bağladın; **أنشطَتها**: onu çözdün.

Ve başkası dedi: o, bir ucunun ipinin bir tarafı çekilince çözülüp açılan bağ düğümü için **الأنشُوطَةُ**dur; ve **المُؤَرَّبُ** ise, çekilince çözülmeyen, ta ki çözülerek çözülünceye kadar.

Dedi: ve **نَشَّطت العَقُد تَنشِيطاً**; onu bir **أُنشُوطَة** ile bağladığında.

**شَمِر** ona dedi: **أبو عبد الرّحمان** dedi: **الأَخْفش** dedi: eşek bir beldeden bir beldeye **يَنشِطُ**; ve dertler sahibini **تَنشِطُ** eder.

**هِمْيان** dedi:
أمْسَت هُمومي تَنْشِطُ الْمَناشِطَا
الشَّامَ بِي طَوْراً وطَوراً واسِطَا

**أبو عبيد** , **الأصمعيّ**’den: ganimette **النَّشِيطَةُ**: reis’in, kavmin **بَيْضَة**sine varmadan önce yolda elde ettiği şeydir.

**ابن عَنَمةَ الضَّبِّيّ** dedi:
لَكَ المِرْبَاعُ فيها والصّفَايَا
وحُكْمُكَ والنَّشيطَةُ والفُضُولُ

Ve denir: **نَشَطَتْهُ الأفْعى**; onu ısırdığında. Ve deveye denir: “Yürüyüşü **نَشَطَتْ** ne güzel”; yani iki elinin salınışı. Ve denir: ot onu semirtti de onu **فأنْشَطَه**.

Ve denir: **نَشطْتُ الدّلْوَ أَنشِطُها** ve **أَنشطُها نَشْطاً**: onu çektim.

**شمر** , **أبي سَعِيد الهُجَيميّ**’den: **أنشطه الكلأُ**; yani onu semirtti ve yaratılışını sağlamlaştırdı. Ve denir: **سَمِنَ بأَنْشِطَة الكلأ**; yani onun düğümü ve onu sağlamlaştırmasıyla; ikisi de düğümün **أُنشوطَة**sindendir.

Ve **شمِر** dedi: **انْتشط المالُ المَرْعَى**; yani onu dişlerle kapıp çekerek, aşırma gibi aldım.

Denir: **نشطَتُ** ve **انْتَشَطْتُ**; yani çekip aldım.

**الليث**: **طريقٌ ناشِطٌ**; büyük yoldan sağa veya sola **يَنشِطُ** eden yol; **حُميد**’in sözü gibi:
مُعْتَزِماً للطُّرُق النَّوَاشِطِ
Ve bunun gibi, sel yataklarından **النَّواشِطُ**. Ve denir: **نَشَطَ بهم الطَّريق**. Ve **الطّرمّاح**’ın sözünde **النَّاشِطُ** yoldur. Dedi: ve **النشُوط**: Irakça bir sözdür; tuzlu suda ve tuzda bekletilen balıktır. Ve **انتشطْتُ السَّمكةَ**; onu soyduğunda.

**رؤبة** dedi:
تَنشَّطَتْهُ كلُّ مِغْلاة الْوَهَقْ
Der ki: onu aldı ve yürüyüşünde iki elinin geri dönüşünü hızlandırdı. Dedi: **المِغْلاَة**; adımı uzak olan; ve **الْوَهَق**: yürüyüşte yarışmadır.

Ve Allah جلَّ وعزَّ dedi: ( **غَرْقاً وَالنَّاشِطَاتِ نَشْطاً** ) ( النازعات : 2 ) .

**ابن مسعود** ve **ابن عباس**’tan rivayet olundu: ikisi, “**والنّازِعات والناشِطَات**” sözünde: onlar meleklerdir, dediler.

**الفراء** dedi: onlar meleklerdir; müminin nefsini **تَنْشِطُ** eder ve onu kabzeder.

**أبو زيد** dedi: **نَشطْتُ الدَّلْوَ من البئر نشْطاً**; bu, kovayı kuyudan, bir direk olmaksızın yukarı doğru çekmendir. Eğer bir direkle olursa o **المتْحُ**dur. Ve **نشَطَتْهُ الأفعى**; onu ısırdığında. Ve **نشَطَتْهُ شَعُوبُ نَشْطاً**; o da ölümdür.

**أبو إسحاق** dedi: **الناشطات** meleklerdir; ve ruhlar **تنشُط** **نشطاً**; yani kovayı kuyudan çekip çıkarır gibi onu çekip alırlar.

**الفراء** dedi: **نشَطْتُ الحَبْلَ**; ألف’sız; onu bağladığında; ben **ناشِط**im. Onu çözdüğünde ise onu **أَنشطته** etmiş olursun.

**أبو عبيد** , **الأصمعيّ**’den: denir: **بِئرٌ إنشاطٌ**; ألف’ın kesresiyle; o, kovası bir tek çekişle çıkan kuyudur. Ve **بئر نشوط**; o da, kovası ondan çıkmaz, ta ki çokça **تَنشَط** edinceye kadar.

Ve **الليث** dedi: çabuk iyileşen hastaya, çabuk ayılan baygına, bir işte azmi çabuk olan gönderilene: “Sanki bir bağdan **أُنْشِطَ** edildi” denir.

Ve **أبو زَيد** dedi: **رَجلٌ مُنْتَشِطٌ**; **الانتشاط**’tan; ve **مُتَنشِّط**; **التنشِيط**’ten; uzun binişten sonra binitinden indiğinde; bu, yaya için söylenmez.

Ve denir: **نشَّطتُ الإبلَ تَنشيطاً**; otlamaktan men edilmişken onları salıp otlattığında. Ve dediler: aslı, çözüldüğünde **الأُنشوطة**dandır.

**أبو النجم** dedi:
نشَّطها ذُو لِمَّةٍ لم تَقْمَلِ
صُلْبُ العَصَا جافٍ عن التَّعَزُّلِ
Yani, içtikten sonra onları otlağına saldı.

**ثعلب** , **ابن الأعرابي**’den: **النُّشُط**; ipleri, ikinci kez örülsün diye çözülme vaktinde bozanlardır.

**نطش** : **أبو عُبيد** , **الأصمعيّ**’den: onda **نَطِيش** yok; yani onda kuvvet yok.

**رؤبة** dedi:
بَعْدَ اعْتماد الجَرزِ النّطِيش

**ابن السكيت**: denir: onda **نَطِيشٌ** yok; yani onda hareket yok.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B7/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب النون والشين وما يثلثهما)
(نشص)  النون والشين والصاد: أصلٌ يدلُّ على ارتفاعٍ في شيء وسموّ. ونَشَصَ السحابُ: ارتفَع. والسَّحابة المرتفِعة البيضاء: النَّشَاصَة([1])، وجمعها نَشَاص([2]). قال امرؤ القيس:
أصَدَّ نَشَاصَ ذي القرنين حَتَّى *** تَوَلّى عَارِضُ الملِكِ الهمامِ([3])ونَشَص الوبرُ: ارتفَع. ونَشَصْنا من بلدٍ إلى بلدٍ: ارتفَعْنا. ونَشَصت المرأةُ مثل نَشَزَت. ونَشَصت ثَنِيَّتُه: تحرَّكت وارتفعتْ من موضعها.
(نشط)  النون والشين والطاء: أصلٌ صحيح يدلُّ على اهتزازٍ وحركة. منه النّشاط معروفٌ وهو لما فيه من الحركة والاهتزاز والتَّفتُّح. يقال نَشِطَ ينشَط. وأنْشَطَ القومُ: كانت دوابُّهُم نَشِيطة. والثَّور ناشط، لأنَّهُ يَنْشِطُ من بلدٍ إلى بلد. قال ذو الرُّمَّة:
أذاكَ أم نَمِشٌ بالوَشْي أكرُعُه *** مسفَّعُ الخَدِّ هادٍ ناشِطٌ شَبَبُ([4])ونَشَطْتُ الشَّيءَ: قشرتُه، كأنَّهُ لما قُشِرَ أُخرِجَ من جِلده. وطريقٌ ناشط: يَنْشِطُ في الطَّريق الأعظم يَمنةً [ويَسْرَة([5])]. ونَشَطت([6]) النّاقةُ في سيرها، إذا شَدَّت. والأُنْشُوطة: العُقدة مثل عُقدة السَّراويل ونَشَطْتُه بأُنشوطة. وأنْشَطتُ العِقال: مَدَدْت أُنشوطتَه فانحلَّت. وقال قوم: الإنشاط: الحَلُّ، والتَّنشيط: العَقْد. وبئر أنشاط: قَريبة القَعر يَخرج دلوُها بجَذْبَةٍ. ونَشَطْتُ الدَّلْوَ من البئرِ بغير قامة. والنَّشيطة من الإبل: أن تُوجَد فتُسَاقَ([7]) من غير أنْ يُعْمَدَ لها. وقال قوم: هو الذي يصيبه القومُ قبل أن يَصِلوا إلى الحيِّ الذي يريدون الإغارة عليه، فيَنْشِطُه الرّئيسُ من بين أيديهم. قال:
لك المِرباعُ منها والصَّفايا *** وحُكمُك والنَّشِيطةُ والفُضُولُ([8]) (نشع)  النون والشين والعين كلمةٌ واحدة. نشَعتُ الصبيَّ الوَجُورَ نشعاً فانتشَعَه، أي جَرَِعه. والمصدر النُّشوع. قال:
* نُشِعْتُ المجد في أنفي نُشُوعَا([9]) *
(نشغ)  النون والشين والغين ثلاثُ كلماتٍ متباينةٍ، ليس قياسها واحداً.
الأولى النَّشْغ: كالشَّهيق عند الشَّوق.
الثانية الناشغ: الذي يَحيا بعد جَهْد.
الثالثة النَّواشِغ: أعالي الوادي، الواحدة ناشغة.
(نشف)  النون والشين والفاء: أصلٌ صحيح يدلُّ على ولوج ندىً في شيء يأخذه. منه النَّشْف: دخولُ الماءِ في الثّوب والأرضِ حتى ينتَشِفاهُ. والنَِّشْفة: حجرٌ، سمِّيت لانتشافها الوسَخ عن مواضعه([10]). والجمع النِّشَف. [ويقال: إنَّ النَّشْف([11])] في الحياض كالنَّزْح في الرّكايا. والنّاقةُ تُدِرُّ قبل نِتاجها ثم تذهب دِرّتُها: مِنْشَافٌ ونَشُوف.
(نشق)  النون والشين والقاف أصلٌ صحيح يدلُّ على نُشوب شيء. ونَشِقَ الظَّبْيُ في الحِبالةِ: عَلِق فيها والنَّشقة: حبلٌ يُجعَل في أعناق البَهْم، ويقال هي النُّشْقة([12]). ورجل نَشِقٌ، إذا وقَعَ في أمرٍ لا يكاد يخلُص منه.
ومن الباب: أنشَقْتُ الصبِيَّ الدَّوَاءَ: صببتُه في أنْفِه. والنَّشُوق: اسمٌ لكلِّ دواءٍ يُنْشَق. ومنه استنشقت الرِّيح: تشمَّمتُها. وهذه ريحٌ مكروهة النَّشَق، أي الشَّمّ. والمتوضِّئ يستنشق الماء، عند استنثاره.
(نشل)  النون والشين واللام كلمةٌ تدلُّ على رفْعِ بَِضْعةٍ من قدْرٍ. ونَشَلَ اللَّحْمَ من القِدْرِ بالمِنْشَل، وهو النَّشِيل([13]). وفخذٌ ناشلة: قليلةُ اللَّحم؛ والمِنْشَل والمِنْشال: ما يُنْشَلُ به*. ويقولون: وما أدري كيف صحّته: المَنْشَلة: موضع الخاتَم من الخِنصَر.
(نشم)  النون والشين والميم يدلُّ على نُشُوبِ شيءٍ. ونَشَّمُوا في الأمر: أخَذُوا فيه. ويقال لا يكون ذلك إلاَّ في الشَّرّ. وفي الحديث: "لما نَشَّمَ النّاسُ في أمر عثمان"، أي أخَذُوا فيه ونالوا منه. ونَشَّمَ اللَّحمُ([14]) تنشيماً، أي ابتدأت فيه رائحة.
وشذَّ عنه النَّشَم: شجرٌ يُتَّخَذ منه القِسِيّ.
(نشأ)  النون والشين والهمزة أصلٌ صحيح يدلُّ على ارتفاعٍ في شيء وسموّ. ونَشَأَ السَّحابُ: ارتفع. وأنْشَأَه الله: رفَعه. ومنه: ﴿إنَّ نَاشِئَةَ اللَّيْلِ﴾ [المزمل 6]، يراد بها والله أعلمُ القيامُ والانتصابُ للصَّلاة.
ومن الباب: النَّشْءُ والنَّشَأ([15]): أحداث النّاس. ونشأَ فلانٌ في بني فلانٍ. والنَّاشئ: الشَّابُّ الذي نشأ وارتفَعَ وعلا. وأنشأ فلانٌ حديثاً، وأنشأَ ينشِد ويقول، كلُّ هذا قياسُه واحد.
ومن الباب: استنشأْت الريح: تشمَّمتها، وذلك لأنَّكَ كأنَّك ترفعُها إلى أنفِك.
(نشج)  النون والشين والجيم كلمةٌ تدلُّ على حكايةِ صوتٍ. ونَشَج الباكي: غَصَّ بالبُكاءِ في حَلْقهِ من غير انتحاب. ونَشَجَ الحمار بصَوته نَشْجاً. ويقال للطَّعنة إذا خرج منها الدَّمُ فسُمِع له حِسٌّ: قد نشَجَت. وكذا القِدر تَنْشِجُ عند الغَلَيَان. ويحتمل أن يكون الأَنْشَاجُ من هذا، وهي مَجَاري الماء، الواحد نَشَج، كأنها سمِّيَت بها لقَسِيب الماء.
(نشح)  النون والشين والحاء: أصلٌ صحيحٌ، إلاَّ أنَّه مختلَفٌ في تفسيره على التَّضادّ، فقال قوم: نَشَحَ الشَّاربُ، إذا شرِب حتَّى امتلأ. وسِقَاءٌ نَشَّاحٌ: ممتلِئ. وقال آخرون: النُّشوحُ: شربٌ دون الرِّيّ.
(نشد)  النون والشين والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على ذِكر شيء وتنويهٍ. ونَشَدَ فلانٌ فلاناً قال: نَشَدْتُك اللهَ، أي سألتك بالله. وتلخيصه: ذكَّرتك الله تعالى. ومنه إنشاد الشَّاعر وهو ذِكرهُ والتَّنويه به. فأمَّا أنشَدْتُ الضَّالَّة فمعناه عرَّفتها؛ وهو ذلك القياس. وفي الحديث: "لا تَحِلُّ لُقْطَتُها إلاّ لِمُنْشِدٍ"، أي معرِّف. وأما نَشَدْتُ الضَّالَّة، يعني طلبتها، فلرَفْع صوتهِ.
(نشر)  النون والشين والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على فَتْحِ شيء وتشعُّبِه. ونَشَرت الخشبةَ بالمنشار نَشْراً. والنَّشْر: الرِّيح الطيِّبة. واكتَسَى البازِي ريشاً نَشَراً. أي منتشِراً واسعاً طويلاً. ومنه نَشَرتُ الكِتاب. خِلاف طويتُهُ. ونَشَر الله الموتَى فَنَشَروا. وأنْشَرَ الله الموتَى أيضاً. قال تعالى: ﴿ثُمَّ إذا شَاءَ أَنْشَرَه﴾ [عبس 22]، ثم قال الأعشَى:
حَتَّى يقولُ الناسُ لمَّا رأوا *** يا عَجَباً للميِّت الناشرِ([16])ونَشَرت الأرضُ: أصابها الرَّبيعُ فأنبتت، وهي ناشرة، وذلك النَّباتُ النَّشْر، ويقال إنَّه للرَّاعيةِ رديّ ويقال: بل النَّشْر: الكلأَ يَيْبَس ثم يصيبُه المطرُ فيخرجُ منه شيءٌ كهيئة الحَلَم، وهو داءٌ. وعروقُ باطنِ الذِّراع: النَّواشر، سمِّيت لانتشارها. والانتشار: انتفاخ عَصَب الدّابّةِ من تَعَب. والنّشَر: أنْ تنتشر الغنمُ باللّيل فتَرعَى، ولذلك يقال لمن جمع أمرَه: "قد ضَّمَ نَشَرَه".
(نشز)  النون والشين والزاء أصلٌ صحيح يدلُّ على ارتفاعٍ وعُلوّ. والنّشَز: المكان العالي المرتفِع. والنّشْز والنُّشُوز: الارتفاع، ثم استعير فقيل نَشَزَت المرأةُ: استَصعَبتْ على بَعلِها، وكذلك نَشَزَ بعلُها: جفاها وضرَبَهَا.
(نشس)  النون والشين والسين كلمةٌ من الإبدال، يقال نَشَسَت، مثل نَشَزَت.
--------------ـــ
([1]) وكذا في المجمل. وذكر في اللسان: "النشاص" فقط بفتح النون، فهو اسم جنس جمعي للنشاصة. وذكر في القاموس "النشاص" فقط أيضاً، ولكن ضبطه بفتح النون وكسرها.
([2]) في الأصل: "أنشاص"، والوجه ما أثبت. وفي التنبيه السابق أنه يقال بفتح النون وكسرها. ويجمع النشاصي على "نشص" بضمتين، كما في اللسان.
([3]) ديوان امرئ القيس 168. ونبه الوزير أبو بكر إلى أنه يروى أيضاً "أشذ".
([4]) ديوان ذي الرمة 17 واللسان (نمش، نشط). وقد سبق في (شب).
([5]) التكملة من المجمل واللسان والقاموس.
([6]) في المجمل: "تنشطت"، وكلاهما يقال.
([7]) في المجمل: "الإبل يجدها الجيش فتساق".
([8]) لعبد الله بن عنمة الضبي، كما في اللسان (ربع، صفا، نشط، فضل). ومقطوعته في الحماسة (1: 420). وقد سبق في (ربع، صفو).
([9]) البيت للمرار، كما في إصلاح المنطق 368 واللسان (نشع). وصدره:
* إليكم يا لئام الناس إني *
([10]) في اللسان: "والنشفة، والنشفة: الحجر الذي يتدلك به، سمي بذلك لانتشافه الوسخ في الحمامات".
([11]) التكملة من المجمل.
([12]) ذكر في المجمل لغة فتح النون. وفي اللسان والقاموس لغة الضم.
([13]) وهو النشيل، وردت في الأصل بعد كلمة "اللحم" التالية، ورددتها إلى موضعها الطبيعي.
([14]) في الأصل: "ومن اللحم".
([15]) في الأصل: "والنشوء"، تحريف.
([16])  ديوان الأعشى 105 واللسان (نشر). والرواية: "مما رأوا".

ـ

##### Türkçe

(**باب النون والشين وما يثلثهما**)

(**نشص**)  **النون** ve**الشين** ve**الصاد**: Bir asıl(=kök)tir; bir şeyde yükselme ve yüceliğe delâlet eder. Ve **نَشَصَ السحابُ**: yükseldi. Ve yükselmiş beyaz bulut: **النَّشَاصَة**; onun çoğulu **نَشَاص**’tır. İmru’ul-Kays dedi:
أصَدَّ نَشَاصَ ذي القرنين حَتَّى *** تَوَلّى عَارِضُ الملِكِ الهمامِ
Ve **نَشَص الوبرُ**: yükseldi. Ve **نَشَصْنا من بلدٍ إلى بلدٍ**: yükseldik. Ve **نَشَصت المرأةُ** tıpkı **نَشَزَت** gibi. Ve **نَشَصت ثَنِيَّتُه**: yerinden hareket etti ve yükseldi.

(**نشط**)  **النون** ve**الشين** ve**الطاء**: Sahih bir asıldır; sallanma ve harekete delâlet eder. Ondan **النّشاط** (bilinen) gelir; o, içinde hareket, sallanma ve açılma bulunması sebebiyledir. Denir: **نَشِطَ ينشَط**. Ve **أنْشَطَ القومُ**: onların binekleri çevik oldu. Ve öküz **ناشط**tır; çünkü bir beldeden bir beldeye **يَنْشِطُ**. Zü’r-Rumme dedi:
أذاكَ أم نَمِشٌ بالوَشْي أكرُعُه *** مسفَّعُ الخَدِّ هادٍ ناشِطٌ شَبَبُ
Ve **نَشَطْتُ الشَّيءَ**: onu soydum; sanki o, soyulunca derisinden çıkarılmış gibidir. Ve **طريقٌ ناشط**: büyük yolda sağa ve sola **يَنْشِطُ** (sapıp gider). Ve **نَشَطت** deve yürüyüşünde, eğer hızlandıysa. Ve **الأُنْشُوطة**: düğümdür; şalvar düğümü gibi. Ve onu **بأُنشوطة** ile düğümledim. Ve **أنْشَطتُ العِقال**: onun **أُنشوطة**sını uzattım da çözüldü. Ve bir kavim dedi: **الإنشاط** çözmedir; **التَّنشيط** bağlamadır. Ve **بئر أنشاط**: dibi yakın olan kuyu; kovası bir çekişle çıkar. Ve **نَشَطْتُ الدَّلْوَ من البئرِ بغير قامة**. Ve develerden **النَّشيطة**: kastedilmeden bulunup sevk edilmesidir. Bir kavim dedi: O, kavmin, baskın yapmak istedikleri mahalleye varmadan önce rastladıklarıdır; reis onu onların önünden **يَنْشِطُ** (çekip alır). Dedi:
لك المِرباعُ منها والصَّفايا *** وحُكمُك والنَّشِيطةُ والفُضُولُ

(**نشع**)  **النون** ve**الشين** ve**العين** tek bir kelimedir. **نشَعتُ الصبيَّ الوَجُورَ نشعاً فانتشَعَه**: yani onu içirdi. Masdar **النُّشوع**dur. Dedi:
* نُشِعْتُ المجد في أنفي نُشُوعَا *

(**نشغ**)  **النون** ve**الشين** ve**الغين** birbirinden ayrı üç kelimedir; kıyasları bir değildir.
Birincisi **النَّشْغ**: özlem anındaki iç çekiş gibi.
İkincisi **الناشغ**: zorluktan sonra yaşayan kimse.
Üçüncüsü **النَّواشِغ**: vadinin üst tarafları; teki **ناشغة**.

(**نشف**)  **النون** ve**الشين** ve**الفاء**: Sahih bir asıldır; bir şeyin, kendisine giren bir nemi içine almasına delâlet eder. Ondan **النَّشْف** gelir: suyun elbiseye ve toprağa girmesi; ta ki ikisi onu **ينتَشِفاهُ**. Ve **النَِّشْفة**: bir taştır; pisliği yerlerinden emip alması sebebiyle böyle adlandırılmıştır. Çoğulu **النِّشَف**tir. Ve denir: havuzlarda **النَّشْف** kuyularda **النَّزْح** gibidir. Ve deve, doğurmadan önce süt verir sonra sütü gider: **مِنْشَافٌ** ve **نَشُوف**.

(**نشق**)  **النون** ve**الشين** ve**القاف**: Sahih bir asıldır; bir şeyin saplanıp tutunmasına delâlet eder. Ve **نَشِقَ الظَّبْيُ في الحِبالةِ**: ona takıldı. Ve **النَّشقة**: küçükbaşların boyunlarına yapılan ip; denir ki o **النُّشْقة**dır. Ve **رجل نَشِقٌ**: neredeyse kurtulamayacağı bir işe düşerse.
Ve babdandır: **أنشَقْتُ الصبِيَّ الدَّوَاءَ**: onu burnuna döktüm. Ve **النَّشُوق**: her **يُنْشَق** ilacın adıdır. Ondan **استنشقت الرِّيح**: onu kokladım. Ve bu, kokusu kötü olan bir rüzgârdır: **مكروهة النَّشَق**; yani koklama. Ve abdest alan, sümkürmesi sırasında suyu **يستنشق** eder.

(**نشل**)  **النون** ve**الشين** ve**اللام**: Bir tencereden bir parça kaldırmaya delâlet eden bir kelimedir. Ve **نَشَلَ اللَّحْمَ من القِدْرِ بالمِنْشَل**; o da **النَّشِيل**dir. Ve **فخذٌ ناشلة**: eti az. Ve **المِنْشَل** ve**المِنْشال**: onunla **يُنْشَلُ** edilendir. Ve derler: doğruluğunu bilmem: **المَنْشَلة** serçe parmağın yüzük yeridir.

(**نشم**)  **النون** ve**الشين** ve**الميم**: bir şeyin tutunmasına delâlet eder. Ve **نَشَّمُوا في الأمر**: ona giriştiler. Ve denir: bu ancak şerde olur. Hadiste: “**لما نَشَّمَ النّاسُ في أمر عثمان**”; yani ona giriştiler ve ondan pay aldılar. Ve **نَشَّمَ اللَّحمُ** **تنشيماً**: yani onda koku başlamış oldu.
Ve bundan şâz olan **النَّشَم**dır: yayların yapıldığı bir ağaç.

(**نشأ**)  **النون** ve**الشين** ve**الهمزة**: Sahih bir asıldır; bir şeyde yükselme ve yüceliğe delâlet eder. Ve **نَشَأَ السَّحابُ**: yükseldi. Ve Allah onu **أنْشَأَه**: onu yükseltti. Ondandır: ﴿**إنَّ نَاشِئَةَ اللَّيْلِ**﴾ [المزمل 6]; bununla—Allah daha iyi bilir—namaz için kalkış ve doğrulma kastedilir.
Ve babdandır: **النَّشْءُ** ve**النَّشَأ**: insanların gençleri. Ve falan, falan oğulları içinde **نشأَ** etti. Ve **النَّاشئ**: yetişip yükselen ve yücelen genç. Ve falan bir söz **أنشأ** etti; ve **أنشأَ** şiir okur ve söyler; bütün bunların kıyası birdir.
Ve babdandır: **استنشأْت الريح**: onu kokladım; çünkü sanki onu burnuna doğru yükseltiyorsun.

(**نشج**)  **النون** ve**الشين** ve**الجيم**: bir sesin taklidine delâlet eden bir kelimedir. Ve ağlayan **نَشَج** etti: hıçkırık olmaksızın boğazında ağlamayla tıkandı. Ve eşek sesiyle **نَشَجَ** etti, **نَشْجاً**. Ve denir: yaradan kan çıkıp ona bir ses işitilirse: **قد نشَجَت**. Aynı şekilde tencere kaynarken **تَنْشِجُ** eder. Ve muhtemeldir ki **الأَنْشَاجُ** da bundandır; o, su yollarıdır; teki **نَشَج**; sanki suyun akışının şırıltısı sebebiyle böyle adlandırılmıştır.

(**نشح**)  **النون** ve**الشين** ve**الحاء**: Sahih bir asıldır; ancak tezat üzere tefsirinde ihtilaf edilmiştir. Bir kavim dedi: içen **نَشَحَ** etti; yani içti de doldu. Ve **سِقَاءٌ نَشَّاحٌ**: dolu. Başkaları dedi: **النُّشوحُ**: kandırmadan aşağı bir içiştir.

(**نشد**)  **النون** ve**الشين** ve**الدال**: Sahih bir asıldır; bir şeyi anmaya ve duyurmaya delâlet eder. Ve falan, falanı **نَشَدَ** etti; dedi ki: **نَشَدْتُك اللهَ**; yani seni Allah ile sordum. Onun özeti: sana Allah Teâlâ’yı hatırlattım. Ondandır: şairin **إنشاد**ı; o, onu anması ve onunla duyurmasıdır. Ama **أنشَدْتُ الضَّالَّة** ise manası: onu tanıttım; o da bu kıyastır. Hadiste: “**لا تَحِلُّ لُقْطَتُها إلاّ لِمُنْشِدٍ**”; yani tanıtıcı için. Ama **نَشَدْتُ الضَّالَّة**—yani onu aradım—sesini yükseltmesindendir.

(**نشر**)  **النون** ve**الشين** ve**الراء**: Sahih bir asıldır; bir şeyi açmaya ve dallanıp yayılmasına delâlet eder. Ve **نَشَرت الخشبةَ بالمنشار نَشْراً**. Ve **النَّشْر**: güzel kokulu rüzgâr. Ve doğan, yayılmış geniş uzun tüy giyindi: **ريشاً نَشَراً**; yani yayılmış, geniş, uzun. Ondandır: **نَشَرتُ الكِتاب**; **طويتُهُ**’nun zıddı. Ve Allah ölüleri **نَشَر** etti de onlar dirildiler. Ve Allah ölüleri **أنْشَرَ** da. Yüce Allah dedi: ﴿**ثُمَّ إذا شَاءَ أَنْشَرَه**﴾ [عبس 22]. Sonra A‘şâ dedi:
حَتَّى يقولُ الناسُ لمَّا رأوا *** يا عَجَباً للميِّت الناشرِ
Ve **نَشَرت الأرضُ**: ona bahar isabet etti de bitirdi; o **ناشرة**dır. Ve o bitki **النَّشْر**dür. Ve denir: o, otlatana göre kötüdür; ve denir ki: bilakis **النَّشْر**: otun kuruyup sonra yağmurun ona isabet etmesiyle ondan, meme ucu gibi bir şeyin çıkmasıdır; o bir hastalıktır. Ve önkolun iç tarafının damarları: **النَّواشر**; yayılmaları sebebiyle böyle adlandırılmıştır. Ve **الانتشار**: binek hayvanının sinirinin yorgunluktan şişmesidir. Ve **النّشَر**: koyunların geceleyin yayılıp otlamasıdır; bu yüzden işini toplayana: “**قد ضَّمَ نَشَرَه**” denir.

(**نشز**)  **النون** ve**الشين** ve**الزاء**: Sahih bir asıldır; yükselme ve yüceliğe delâlet eder. Ve **النّشَز**: yüksek, yükselmiş yer. Ve **النّشْز** ve**النُّشُوز**: yükselmedir; sonra mecaz yapıldı da “kadın **نَشَزَت** etti” denildi: kocasına karşı zorlaştı; aynı şekilde kocası **نَشَزَ** etti: ona kaba davrandı ve onu dövdü.

(**نشس**)  **النون** ve**الشين** ve**السين**: ibdâlden bir kelimedir; **نَشَسَت** denir; **نَشَزَت** gibi.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B7/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- قال الله تعالى: ﴿والناشطات نشطا﴾ [النازعات/2] قيل: أراد بها النجوم الخارجات من الشرق إلى المغرب بسير الفلك (هذا قول أبي عبيد، حيث قال: هي النجوم تطلع ثم تغيب.
وقيل: يعني النجوم تنشط من برج إلى برج، كالثور الناشط من بلد إلى البلد.
والمشهور في تفسير الآية أنها الملائكة، وهو مروي عن ابن عباس وابن مسعود ومجاهد والسدي. انظر: الدر المنثور 8/404؛ واللسان (نشط) )، أو السائرات من المغرب إلى المشرق بسير أنفسها. من قولهم: ثور ناشط: خارج من أرض إلى أرض، وقيل: الملائكة التي تنشط أرواح الناس، أي: تنزع. وقيل: الملائكة التي تعقد الأمور. من قولهم: نشطت العقدة، وتخصيص النشط، وهو العقد الذي يسهل حله تنبيها على سهولة الأمر عليهم، وبئر أنشاط: قريبة القعر يخرج دلوها بجذبة واحدة، والنشيطة: ما ينشط الرئيس لأخذه قبل القسمة. وقيل: النشيطة من الإبل: أن يجدها الجيش فتساق من غير أن يحدى لها، ويقال: نشطته الحية: نهشته.

##### Türkçe

- Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**والناشطات نشطا**﴾ [en-Nâzi‘ât/2]. Denildi ki: bununla, feleğin yürüyüşüyle doğudan batıya çıkan yıldızları murat etti (bu, Ebû Ubeyd’in sözüdür; zira o dedi ki: o, yıldızlardır; doğar sonra batar.
Ve denildi ki: yani yıldızlar bir burçtan bir burca **تنشط** eder; beldeden beldeye çıkan **الثور الناشط** gibi.
Ve âyetin tefsirinde meşhur olan, onun melekler olduğudur; bu, İbn Abbâs, İbn Mes‘ûd, Mücâhid ve es-Süddî’den rivayet edilmiştir. Bkz.: ed-Dürrü’l-mensûr 8/404; ve el-Lisân (**نشط**) ) yahut kendi nefislerinin yürüyüşüyle batıdan doğuya yürüyenler. Onların sözünden: **ثور ناشط**: bir yerden bir yere çıkan. Ve denildi ki: insanların ruhlarını **تنشط** eden, yani: çekip alan meleklerdir. Ve denildi ki: işleri bağlayan meleklerdir. Onların sözünden: **نشطت العقدة**. Ve **النشط**’ın tahsisi—ki o, çözülmesi kolay olan düğümdür—işin onlara kolaylığını tenbih içindir. Ve **بئر أنشاط**: dibi yakın olan (kuyu); kovası bir tek çekişle çıkar. Ve **النشيطة**: taksimden önce reisin almak için **ينشط** ettiği şeydir. Ve denildi ki: develerden **النشيطة**: ordunun onu bulup, ona (sürmek için) türkü söylenmeksizin sevk edilmesidir. Ve denilir: **نشطته الحية**: onu ısırdı.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B7/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ن ش ط
رجل نشيط‏:‏ طيّب النفس للعمل‏.‏
ودابة نشيطة‏.‏
وأنشطه ونشّطه‏.‏
وقد أنشطتم أي نشطت دوابكم‏.‏
وافعلوا ذلك على المنشط والمكره‏.‏
وثور ناشط‏:‏ خارج من أرض إلى أرض‏.‏
ونشط الدلو من البئر‏:‏ نزعه بغير قامة‏.‏
وبئر نشوط‏:‏ تحتاج إلى نشط كثير لبعد قعرها‏.‏
وبئر أنشاط‏:‏ يخرج دلوها بجذبة واحدة‏.‏
ونشط العقدة‏:‏ شدها وأنشطها وانتشطها‏:‏ مدّها حتى انحلت وهي الأنشوطة كعقد التّكة ‏"‏ كأنما أنشط من عقال ‏"‏ وتنشطت الناقة الطريق‏:‏ قطعته قطع الناشط في سرعتها أو توخّته بنشاط أو مرح‏.‏
قال رؤبة‏:‏ تنشّطته كل مغلاة الوهق ومن المجاز‏:‏ طريق ناشط ينشط من الطريق الأعظم أي يخرج‏:‏ ويقال‏:‏ نشط بهم طريق فأخذوه‏.‏
قال حميد‏:‏ معتزماً للطرق النواشط ونشطته الحيّة‏:‏ عضّته بنابها وانتشطته‏.‏
وهذه نشطة منكرة‏.‏
وتقول‏:‏ رب نقطة بسن قلم شرّ من نشطة بناب أرقم‏.‏

##### Türkçe

ن ش ط
**رجل نشيط**: işe (çalışmaya) karşı nefsi hoş olan.
Ve **دابة نشيطة**.
Ve onu **أنشطه** ve **نشّطه**.
Ve “**أنشطتم**” (demek) yani binek hayvanlarınız **نشطت** (canlandı/çevikleşti).
Ve bunu **المنشط** ve **المكره** üzere yapın.
Ve **ثور ناشط**: bir yerden bir yere çıkan.
Ve **نشط الدلو من البئر**: onu (kovayı) boy (ölçüsü) olmaksızın çekip çıkardı.
Ve **بئر نشوط**: dibinin uzaklığından dolayı çokça **نشط**a ihtiyaç duyar.
Ve **بئر أنشاط**: kovası tek bir çekişle çıkar.
Ve **نشط العقدة**: onu sıktı; ve onu **أنشطها** ve **انتشطها**: çözülünceye kadar onu uzattı; ve o **الأنشوطة**dır, **عقد التّكة** gibi: “Sanki bir **عقال**dan **أنشط** edilmişim.” Ve **تنشطت الناقة الطريق**: onu, süratinde **الناشط**ın kesişi gibi kesti; yahut onu bir **نشاط** veya **مرح** ile gözetti (takip etti).
Rü’be dedi ki: **تنشّطته كل مغلاة الوهق** Ve mecazdandır: **طريق ناشط**: **الطريق الأعظم**dan **ينشط** (çıkar) yani çıkar; ve denilir ki: **نشط بهم طريق** da onu tuttular.
Humeyd dedi ki: **معتزماً للطرق النواشط** Ve **نشطته الحيّة**: onu dişiyle ısırdı; ve onu **انتشطته**.
Ve bu, inkâr olunan bir **نشطة**dır.
Ve dersin ki: Kalem ucunun bir **نقطة**si, bir **أرقم**ın dişiyle olan bir **نشطة**dan daha şerlidir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B7/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

النَّشاطُ: ضدّ الكَسَلِ يكون ذلك في الإِنسان والدابة، نَشِطَ نَشاطاً ونَشِطَ إِليه، فهو نَشِيط ونَشَّطَه هو وأَنْشطه؛ الأَخيرة عن يعقوب. الليث: نَشِط الإِنسان يَنْشَط نَشاطاً، فهو نَشِيط طيّب النفْس للعمل، والنعت ناشِطٌ، وتَنَشَّط لأَمر كذا. وفي حديث عُبادَة: بايَعْتُ رسول اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم، على المَنْشَطِ والمَكْره؛ المَنْشَطُ مَفْعَل من النَّشاط وهو الأَمر الذي تنْشَط له وتَخِفُّ إِليه وتُؤثر فعله وهو مصدر بمعنى النشاط. ورجل نَشِيط ومُنْشِطٌ: نَشِطَ دوابُّه وأَهلُه. ورجلٌ مُتَنَشِّطٌ إِذا كانت له دابة يركبها، فإِذا سَئِم الركوب نزل عنها. ورجل مُنْتَشِطٌ من الانْتِشاطِ إِذا نزل عن دابَّته من طُولِ الرُّكوب، ولا يقال ذلك للراجل. وأَنْشَطَ القومُ إِذا كانت دوابُّهم نَشِيطةً. ونَشِطَ الدَّابةُ: سَمِنَ. وأَنْشَطه الكَلأُ: أَسْمَنه. ويقال: سَمِنَ بأَنْشِطةِ الكلإِ أَي بعُقْدتِه وإِحْكامه إِياه، وكلاهما من أُنْشُوطةِ العُقْدةِ. ونشَط من المكان يَنْشِطُ: خرج، وكذلك إِذا قطع من بلد إِلى بلد.
والناشِطُ: الثَّوْر الوحْشِيّ الذي يخرج من بلد إِلى بلد أَو من أَرض إِلى أَرض؛ قال أُسامة الهُذلي:
وإِلاَّ النَّعامَ وحَفَّانَه،
وطَغْياً معَ اللَّهِقِ الناشِطِ
وكذلك الحِمارُ؛ وقال ذو الرمة:
أَذاكَ أَمْ نَمِشٌ بالوَشْي أَكْرُعُه،
مُسَفَّعُ الخَدّ هادٍ ناشِطٌ شَبَبُ
(* قوله «هاد» كذا بالأصل والصحاح، وتقدم في نمش عاد بالعين المهملة.) ونَشَطَتِ الإِبلُ تَنْشِطُ نَشْطاً: مضت على هُدّى أَو غير هدى. ويقال للناقة: حَسُنَ ما نَشَطَتِ السيرَ يعني سَدْوَ يديها في سيرها. الليث: طريق ناشِطٌ يَنْشِط من الطريق الأَعظم يَمنة ويَسْرة. ويقال: نَشَط بهم الطريقُ. والناشِطُ في قول الطرماح: الطريق. ونشَط الطريقُ ينشِط: خرج من الطريق الأَعظم يَمنةً أَو يَسْرة؛ قال حميد:
مُعْتَزِماً بالطُّرُقِ النَّواشِطِ
(* قوله «معتزماً إلخ» كذا في الأَصل والأَساس أَيضاً إِلا أَنه معدى باللام.)
وكذلك النواشِطُ من المَسايل.
والأُنْشُوطةُ: عُقْدة يَسْهُل انحلالها مثل عقدة التِّكة. يقال: ما عِقالُك بأُنْشوطةٍ أَي ما مَوَدَّتُك بوَاهِيةٍ، وقيل: الأُنْشوطةُ عقدةٌ تَمدُّ بأَحدِ طرفيها فتَنحل، والمُؤَرَّبُ الذي لا ينحل إِذا مُدَّ حتى يُحَلّ حلاًّ. وقد نشَط الأُنْشُوطةَ يَنْشُطُها نَشْطاً ونشَّطها: عقَدها وشدَّها، وأَنْشَطها حلَّها. ونشَطْت العَقْد إِذا عقدته بأُنشوطة. وأَنشطَ البعير: حَلَّ أُنشوطته. وأَنشطَ العِقال: مَدَّ أُنشوطته فانحلَّ. وأَنشطْت الحبلَ أَي مدَدْتُه حتى ينحَل. ونشَطت الحبل أَنْشُطه نشْطاً: ربطْتُه، وإِذا حللْتَه فقد أَنشَطْتَه، ونشَطه بالنِّشاط أَي عقده. ويقال للآخِذ بسُرعة في أَيّ عمل كان، وللمريض إِذا بَرأَ، وللمَغْشِيّ عليه إِذا أَفاق، وللمُرْسَل في أَمر يُسرع فيه عزِيمتَه: كأَنما أُنْشِط من عِقال، ونَشِط أَي حُلَّ. وفي حديث السِّحر: فكأَنما أُنْشِط من عِقال أَي حُلّ. قال ابن الأَثير: وكثيراً ما يجيء في الرواية كأَنما نَشِط من عقال، وليس بصحيح. ونَشَطَ الدَّلْوَ من البئر يَنْشِطُها وينشُطها نشْطاً: نَزَعها وجذَبَها من البئر صُعُداً بغير قامة، وهي البَكْرة، فإِذا كان بقامة فهو المَتْح.
وبئر أَنْشاط وإِنشاط: لا تخرجُ منها الدلو حتى تُنْشَطَ كثيراً. وقال الأَصمعي: بئر أَنشاط قريبة القعر، وهي التي تَخرج الدلُو منها بجَذْبة واحدة. وبئر نَشُوط: وهي التي لا تَخرج الدلو منها حتى تُنْشَط كثيراً. قال ابن بري: في الغريب لأَبي عبيد بئر إِنشاط، بالكسر، قال: وهو في الجمهرة بالفتح لا غير.
وفي حديث عوف بن مالك: رأَيت كأَنَّ سبَباً من السماء دُلِّي فانْتُشِطَ النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، ثم أُعِيد فانتُشِط أَبو بكر، رضي اللّه عنه، أَي جُذِب إِلى السماء ورفع إِليها؛ ومنه حديث أُمّ سَلمة: دخل علينا عَمَّار، رضي اللّه عنهما، وكان أَخاها من الرّضاعة فنَشَط زينبَ من حَجْرها، ويروى: فانتشط. ونَشَطَه في جنبه ينْشُطه نشْطاً: طعَنَه، وقيل: النشْطُ الطعْنُ، أَيّاً كان من الجسد ونشَطَتْه الحيةُ تَنْشِطُه وتنْشُطُه نشطاً وأَنْشَطتْه: لدغَتْه وعضَّتْه بأَنيابها. وفي حديث أَبي المِنهال وذكرَ حَيَّات النار وعَقارِبَها فقال: وإِنَّ لها نَشْطاً ولَسْباً، وفي رواية: أَنْشأْنَ به نَشطاً أَي لِسْعاً بسُرعة واخْتِلاس، وأَنْشأْن بمعنى طَفِقْن وأَخذْن. ونَشَطَتْه شَعُوبُ نشطاً، مثَلٌ بذلك. وانتشطَ الشيءَ: اختَلَسه. قال شمر: انتشط المالُ المَرْعَى والكلأَ انتزعه بالأَسنان كالاختلاس. ويقال: نشَطْتُ وانْتَشَطْت أَي انتزعت. والنَّشيطةُ: ما يغنَمُه الغُزاة في الطريق قبل البلوغ إِلى موضع الذي قصدوه. ابن سيده: النَّشِيطة من الغنيمة ما أَصاب الرئيسُ في الطريق قبل أَن يصير إِلى بَيْضةِ القوم؛ قال عبد اللّه بن عَنَمة الضَّبِّي: لَكَ المِرْباعُ منها والصّفايَا،
وحُكْمُكَ والنَّشِيطةُ والفُضُولُ
يخاطب بِسْطامَ بن قَيْس. والمِرْباعُ: ربع الغنيمة يكون لرئيس القوم في الجاهلية دون أَصحابه، وله أَيضاً الصفايا جمع صَفِيّ، وهو يَطْطَفِيه لنفسه مثل السيف والفرس والجارية قبل القسمة مع الربع الذي له. واصْطَفَى رسولُ اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم، سيفَ مُنَبِّه بن الحجَّاج من بني سَهْم بن عمرو بن هُصَيْصِ بن كَعب بن لُؤَي ذا الفَقارِ يوم بَدْر، واصطفى جُوَيْرية بنت الحرث من بني المُصْطَلِق من خُواعةَ يوم المُرَيْسِيع، جَعل صداقَها عِتقَها وتزوَّجها، واصْطَفَى صَفِيَّةَ بنت حُيَيّ ففعل بها مثل ذلك، وللرئيس أَيضاً النَّشِيطةُ مع الربع والصَّفيِّ، وهو ما انْتُشِط من الغنائم ولم يُوجِفوا عليه بخيل ولا رِكاب. وكانت للنبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، خاصَّة وكان للرئيس أَيضاً الفُضُولُ مع الربعِ والصفيِّ والنشِيطة، وهو ما فَضَل من القِسْمةِ مما لا تصح قِسمتُه على عدَد الغُزاةِ كالبعير والفرس ونحوهما، وذهبت الفُضول في الإِسلام. والنشِيطةُ من الإِبل: التي تُؤْخَذ فتُساق من غير أَن يُعْمَد لها؛ وقد انْتَشطوه. والنَّشُوط: كلام عراقي وهو سَمك يُمْقَر في ماء ومِلح. وانْتَشَطْتُ السمكةَ: قَشَرْتُها. والنَّشُوطُ: ضرب من السمك وليس بالشَّبُّوطِ. وقال أَبو عبيد في قوله عزَّ وجل: والنَّاشِطاتِ نَشْطاً، قال: هي النجوم تَطْلُع ثم تَغِيب، وقيل: يعني النجوم تَنْشِط من بُرْج إِلى برج كالثور الناشط من بلد إِلى بلد، وقال ابن مسعود وابن عباس: إِنها الملائكة، وقال الفراء: هي الملائكة تنشِط نفْس المؤْمن بقَبْضِها، وقال الزجاج: هي الملائكة تنشِط الأَرْواحَ نشطاً أَي تَنْزِعُها نَزْعاً كما تنزِع الدَّلْوَ من البئر. ونَشَّطْتُ الإِبل تنشيطاً إِذا كانت ممنوعة من المَرْعى فأَرسلْتها تَرْعى، وقالوا: أَصلها من الأُنشوطة إِذا حُلَّت؛ وقال أَبو النجم:
نَشَّطَها ذُو لِمّة لم تَقْمَلِ،
صُلْبُ العَصا جافٍ عن التَّعَزُّلِ
أَي أَرْسلَها إِلى مَرْعاها بعدما شربت.
ابن الأَعرابي: النُّشُطُ ناقِضُو الحِبال في وقت نَكْثها لتُضْفَر ثانية. وتَنَشَّطت الناقةُ في سيرها: وذلك إِذا شدّت. وتنشَّطت الناقةُ الأَرضَ: قطعَتْها؛ قال:
تَنَشَّطَتْه كلُّ مِغْلاةِ الوَهَقْ
يقول: تناوَلَتْه وأَسرعت رَجْع يديها في سيرها. والمِغْلاةُ: البعيدةُ الخَطْو. والوهَقُ: المُباراةُ في السير. قال الأَخفش: الحِمارُ يَنْشِطُ من بَلد إِلى بلد، والهُمُومُ تَنْشِطُ بصاحِبها؛ وقال هِمْيانُ: أَمْسَتْ هُمُومِي تَنْشِطُ المَناشِطا:
الشامَ بي طَوْراً، وطَوْراً واسِطا
ونَشِيطٌ: اسم. وقولهم: لا حتى يرجِعَ نَشِيطٌ من مَرْو، هو اسم رجل بَنى لزِياد داراً بالبَصرة فهَرَبَ إِلى مَرْو قبل إِتمامها، فكان زياد كلما قيل له: تَمِّم دارك، يقول: لا حتى يرجع نشيط من مرو، فلم يَرجع فصار مثلاً.

##### Türkçe

**النَّشاطُ**: **الكَسَلِ**’in zıddıdır; bu, insanda ve binek hayvanda olur. **نَشِطَ** **نَشاطاً** ve **نَشِطَ إِليه**; o hâlde o **نَشِيط**’tir. Ve onu **نَشَّطَه** ve **أَنْشطه**; sonuncusu Ya‘kūb’dan.

el-Leys: İnsan **نَشِط** olur, **يَنْشَط** **نَشاطاً**; o hâlde o, işe karşı nefsi hoş olan **نَشِيط**’tir. Sıfat **ناشِطٌ**’tır. Ve falanca iş için **تَنَشَّط** etti. Ve ‘Ubâde hadîsinde: “Allah’ın Resûlü’ne, Allah ona salât ve selâm etsin, **المَنْشَطِ** ve **المَكْره** üzere biat ettim.” **المَنْشَطُ**: **النَّشاط**’tan **مَفْعَل**’dir; o, kendisi için canlandığın, ona doğru hafiflediğin ve yapmayı tercih ettiğin iştir; ve o, **النشاط** mânâsında bir masdardır. Ve bir adam **نَشِيط** ve **مُنْشِطٌ**: onun binekleri ve ehli **نَشِطَ** oldu. Ve bir adam **مُتَنَشِّطٌ**: eğer onun bindiği bir binek hayvanı varsa; binişten usanınca ondan iner. Ve **الانْتِشاطِ**’tan bir adam **مُنْتَشِطٌ**: eğer uzun binişten dolayı binek hayvanından inerse; yaya için bu söylenmez. Ve kavim **أَنْشَطَ** oldu: eğer binekleri **نَشِيطةً** ise. Ve binek hayvanı **نَشِطَ**: semirdi. Ve otu **أَنْشَطه**: onu semirtti. Ve denir: otun **أَنْشِطةِ**’siyle semirdi; yani onun düğümüyle ve onu sağlamlaştırmasıyla; ikisi de düğümün **أُنْشُوطةِ**’sundandır. Ve yerden **نشَط** eder, **يَنْشِطُ**: çıktı; aynı şekilde bir beldeden bir beldeye geçtiği zaman da.

**والناشِطُ**: bir beldeden bir beldeye yahut bir yerden bir yere çıkan yaban öküzü; Üsâme el-Hüzelî dedi ki:
وإِلاَّ النَّعامَ وحَفَّانَه،
وطَغْياً معَ اللَّهِقِ الناشِطِ

Ve aynı şekilde eşek; Zü’r-Rumme dedi ki:
أَذاكَ أَمْ نَمِشٌ بالوَشْي أَكْرُعُه،
مُسَفَّعُ الخَدّ هادٍ ناشِطٌ شَبَبُ
(* “هاد” sözü: asılda ve **الصحاح**’ta böyledir; ve daha önce **نمش**’te **عاد** olarak, noktasız **العين** ile geçti.)

Ve develer **نَشَطَتِ** eder, **تَنْشِطُ** **نَشْطاً**: hüdâ üzere yahut hüdâ olmaksızın yürüdü. Ve dişi deve için denir: yürüyüşü **نَشَطَتِ** ne güzel; yani yürüyüşünde iki elini salıvermesi. el-Leys: **طريق ناشِطٌ**: büyük yoldan sağa ve sola **يَنْشِط** eden yoldur. Ve denir: yol onları **نَشَط** etti. Ve et-Tırmâh’ın sözünde **الناشِطُ**: yoldur. Ve yol **نشَط** eder, **ينشِط**: büyük yoldan sağa yahut sola çıkar; Humeyd dedi ki:
مُعْتَزِماً بالطُّرُقِ النَّواشِطِ
(* “معتزماً …” sözü: asılda ve **الأَساس**’ta da böyledir; ancak **باللام** ile geçişli kılınmıştır.)

Ve aynı şekilde **المَسايل**’den **النواشِطُ**.

**والأُنْشُوطةُ**: çözülmesi kolay bir düğüm; **التِّكة** düğümü gibi. Denir: senin bağın **بأُنْشوطةٍ** değildir; yani senin sevgin gevşek değildir. Ve denildi: **الأُنْشوطةُ** bir düğümdür; iki ucundan biriyle çekilir de çözülür; **المُؤَرَّبُ** ise, çekildiğinde çözülmeyen, ancak çözme ile çözülen şeydir. Ve **الأُنْشُوطةَ**’yı **نشَط** etti, **يَنْشُطُها** **نَشْطاً** ve onu **نشَّطها**: onu düğümledi ve sıktı; onu **أَنْشَطها**: çözdü. Ve düğümü **نشَطْت**: eğer onu **بأُنشوطة** ile düğümlediysen. Ve deve **أَنشطَ** etti: onun **أُنشوطته**’sini çözdü. Ve bağ **أَنشطَ** etti: onun **أُنشوطته**’sini çekti de çözüldü. Ve ipi **أَنشطْت**: yani onu çektim, ta ki çözülsün. Ve ipi **نشَطت** ederim, **أَنْشُطه** **نشْطاً**: onu bağladım; onu çözdüğünde ise onu **أَنشَطْتَه** olursun. Ve onu **بالنِّشاط** ile **نشَطه**: yani onu düğümledi. Ve herhangi bir işte süratle alan kimseye; ve hasta iyileştiğinde; ve baygın ayıldığında; ve bir işte süratle azmi gönderilene denir: sanki bir bağdan **أُنْشِط** edildi; ve **نَشِط**: yani çözüldü. Ve sihir hadîsinde: “Sanki bir bağdan **أُنْشِط** edilmiş gibi”; yani çözüldü. İbnü’l-Esîr dedi ki: Rivayette çoğu kez “sanki bir bağdan **نَشِط** edilmiş gibi” gelir; doğru değildir. Ve kovayı kuyudan **نَشَطَ** etti, **يَنْشِطُها** ve **ينشُطها** **نشْطاً**: onu çekip çıkardı; kuyudan yukarı doğru, **قامة** olmaksızın; o **البَكْرة**’dir; eğer **بقامة** ile olursa o **المَتْح**’tır.

Ve kuyu **أَنْشاط** ve **إِنشاط**: kova ondan, çokça **تُنْشَطَ** edilmedikçe çıkmaz. el-Asma‘î dedi ki: **بئر أَنشاط**: dibi yakın kuyudur; o, kovası ondan bir çekişle çıkan kuyudur. Ve **بئر نَشُوط**: o, kovası ondan çokça **تُنْشَط** edilmedikçe çıkmayan kuyudur. İbn Berrî dedi ki: Ebû ‘Ubeyd’in **الغريب**’inde **بئر إِنشاط** (kesre ile) vardır; dedi ki: **الجمهرة**’de ise fetha ile, yalnız odur.

‘Avf b. Mâlik hadîsinde: “Gördüm ki gökten bir ip sarkıtıldı da Peygamber, Allah ona salât ve selâm etsin, **فانْتُشِطَ** edildi; sonra geri getirildi de Ebû Bekir, Allah ondan razı olsun, **فانتُشِط** edildi”; yani göğe çekildi ve ona yükseltildi. Ve ondan Ümmü Seleme hadîsi: ‘Ammâr, Allah ikisinden razı olsun, yanımıza girdi; o, süt kardeşiydi; Zeyneb’i kucağından **نَشَط** etti; ve rivayet olunur: **فانتشط**. Ve onu yanından **نَشَطَه** eder, **ينْشُطه** **نشْطاً**: onu mızrakladı; ve denildi: **النشْطُ** mızraklamadır; bedenin hangi yerinde olursa olsun. Ve yılan onu **نَشَطَتْه** eder, **تَنْشِطُه** ve **تنْشُطُه** **نشطاً** ve onu **أَنْشَطتْه**: onu soktu ve dişleriyle ısırdı. Ebû’l-Minhâl hadîsinde, ateş yılanlarını ve akreplerini zikretti ve dedi ki: “Şüphesiz onların **نَشْطاً**’ı ve **لَسْباً**’ı vardır”; bir rivayette: “Onunla **نَشطاً** **أَنْشأْنَ**”; yani sürat ve kapıp alma ile sokma; ve **أَنْشأْن** “başladılar” ve “aldılar” mânâsındadır. “Şu‘ûb onu **نشطاً** etti” denir; bununla bir meseldir. Ve şeyi **انتشطَ** etti: onu kapıp aldı. Şemmer dedi ki: Mal, otlağı ve otu **انتشط** etti: dişlerle onu kopardı; kapıp alma gibi. Ve denir: **نشَطْتُ** ve **انْتَشَطْت**: yani kopardım.

**والنَّشيطةُ**: gazilerin, kastettikleri yere ulaşmadan önce yolda ganimet olarak elde ettikleridir. İbn Sîde: ganimetten **النَّشِيطة**, reis’in, kavmin **بَيْضةِ**’sine varmadan önce yolda elde ettiği şeydir; ‘Abdullâh b. ‘Aneme ed-Dabbî dedi ki:
لَكَ المِرْباعُ منها والصّفايَا،
وحُكْمُكَ والنَّشِيطةُ والفُضُولُ
Bıstâm b. Kays’a hitap eder. **والمِرْباعُ**: ganimetin dörtte biri; câhiliyede kavmin reisine, ashabı dışında olur. Ve onun ayrıca **الصَّفايا**’sı vardır; **صَفِيّ**’nin cem‘idir; o, onu kendisi için seçer; kılıç, at ve câriye gibi; taksimden önce, kendisine ait dörtte bir ile birlikte. Ve Allah’ın Resûlü, Allah ona salât ve selâm etsin, Bedir günü, Benî Sehm b. ‘Amr b. Husays b. Ka‘b b. Lüey’den Münebbiḥ b. el-Haccâc’ın kılıcı **ذا الفَقارِ**’ı seçti. Ve el-Müreysî‘ günü, Benî’l-Mustaliḳ’tan, Ḫuvâ‘a’dan Cüveyriye bint el-Ḥâris’i seçti; onun mehirini onun âzat edilmesi kıldı ve onunla evlendi. Ve Safiyye bint Ḥuyeyy’i seçti; onunla da bunun gibi yaptı. Ve reis için ayrıca, dörtte bir ve **الصَّفِيّ** ile birlikte **النَّشِيطةُ** vardır; o, ganimetlerden **انْتُشِط** edilen ve üzerine at ve binek sürülmeyen şeydir. Ve bu, Peygamber’e, Allah ona salât ve selâm etsin, mahsustu. Ve reis için ayrıca, dörtte bir, **الصفيِّ** ve **النشِيطة** ile birlikte **الفُضُولُ** vardır; o, taksimden artan, gazilerin sayısına göre taksimi sahih olmayan şeydir; deve ve at ve benzerleri gibi. Ve **الفُضول** İslâm’da gitti. Ve develerden **النشِيطةُ**: kast edilmeden alınan ve sürülen şeydir; ve onu **انْتَشطوه**.

**والنَّشُوط**: Irakî bir sözdür; o, su ve tuz içinde **يُمْقَر** edilen balıktır. Ve balığı **انْتَشَطْتُ**: onu soydum. Ve **النَّشُوطُ**: balıktan bir türdür; **الشَّبُّوطِ** değildir.

Ve Ebû ‘Ubeyd, Aziz ve Celîl olanın sözü hakkında: **والنَّاشِطاتِ نَشْطاً** dedi ki: onlar yıldızlardır; doğar sonra batar. Ve denildi: yani yıldızlar, bir burçtan bir burca **تَنْشِط** eder; beldeden beldeye çıkan **الثور الناشط** gibi. Ve İbn Mes‘ûd ve İbn ‘Abbâs dedi ki: şüphesiz onlar meleklerdir. Ve el-Ferrâ dedi ki: onlar meleklerdir; mü’minin nefsini, onu kabzetmekle **تنشِط** eder. Ve ez-Zeccâc dedi ki: onlar meleklerdir; ruhları **نشطاً** eder; yani onları çekip çıkarır; kuyudan kovayı çekip çıkardığın gibi. Ve develeri **نَشَّطْتُ** **تنشيطاً**: eğer onlar otlaktan men edilmiş idiyse, onları otlasınlar diye salıverdim. Ve dediler ki: aslı, çözüldüğü zaman **الأُنشوطة**’dandır. Ebû’n-Necm dedi ki:
نَشَّطَها ذُو لِمّة لم تَقْمَلِ،
صُلْبُ العَصا جافٍ عن التَّعَزُّلِ
Yani içtikten sonra onları otlaklarına salıverdi.

İbnü’l-A‘râbî: **النُّشُطُ**: ipleri, çözme vaktinde çözüp ikinci kez örülsün diye bozanlardır. Ve dişi deve yürüyüşünde **تَنَشَّطت**: bu, eğer sıkılaştıysa. Ve dişi deve yeri **تنشَّطت**: onu kesti; dedi ki:
تَنَشَّطَتْه كلُّ مِغْلاةِ الوَهَقْ
Der ki: onu aldı ve yürüyüşünde iki elinin geri dönüşünü hızlandırdı. **والمِغْلاةُ**: adımı uzak olan. **والوهَقُ**: yürüyüşte yarışmadır. el-Aḫfeş dedi ki: eşek bir beldeden bir beldeye **يَنْشِطُ** eder; ve hüzünler sahibini **تَنْشِطُ** eder. Himyân dedi ki:
أَمْسَتْ هُمُومِي تَنْشِطُ المَناشِطا:
الشامَ بي طَوْراً، وطَوْراً واسِطا

Ve **نَشِيطٌ**: bir isimdir. Ve onların sözü: “Hayır; ta ki **نَشِيطٌ** Merv’den dönsün”; o, bir adamın adıdır: Basra’da Ziyâd’a bir ev yaptı da tamamlamadan önce Merv’e kaçtı; Ziyâd’a her ne zaman “Evini tamamla” denilse, “Hayır; ta ki Merv’den **نشيط** dönsün” derdi; dönmedi; böylece bir mesel oldu.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B7/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ن ش ط * * نَشِطَ * الرجل بالكسر * نَشَاطَاً * بالفتح فهو * نَشِيطٌ * و * تَنَشَّطَ * لأمر كذا وقوله تعالى ﴿والناشطات نشطا﴾ يعني النجوم تنشط من برج إلى برج كالثور * النَّاشِطِ * وهو الثور الوحشي الذي يخرج من أرض إلى أرض و * الأُنْشُوطَةُ * بالضم عقدة يسهل انحلالها مثل عقدة التكة

##### Türkçe

* ن ش ط * **نَشِطَ** adam, kesre ile; **نَشَاطَاً** fetha ile; o hâlde o **نَشِيطٌ**dur. Ve **تَنَشَّطَ** falanca iş için. Ve O’nun (yüce) sözü: ﴿**والناشطات نشطا**﴾ yani yıldızlar, burçtan burca, **النَّاشِطِ** gibi (geçip) **كالثور**; ve o, bir yerden bir yere çıkan vahşi boğa olan **النَّاشِطِ**tir. Ve **الأُنْشُوطَةُ** (zamme ile): çözülmesi kolay bir düğüm; tıpkı **عقدة التكة** düğümü gibi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B7/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

نشط، كسمع، نشاطا، بالفتح، فهو ناشط ونشيط: طابت نفسه للعمل وغيره، قال الليث كتنشط لأمر كذا.
 والنشاط: ضد الكسل، يكون ذلك في الإنسان والدابة. يقال: رجل نشيط، أي طيب النفس، ودابة نشيطة.
 ونشطت الدابة: سمنت. وأنشطه الكلأ: أسمنه.
 ويقال: نشط إليه فهو نشيط، ونشطه تنشيطا، وأنشطه، هذه عن يعقوب.
 وأنشط الرجل: نشط أهله، أو دوابه، فهو منشط ونشيط.
 ويقال: رجل متنشط، إذا كانت له دابة يركبها، وإذا سئم الركوب نزل عنها. ويقال أيضا: رجل منتشط، من الانتشاط، إذا نزل عن دابته من طول الركوب، ولا يقال ذلك للراجل، قاله أبو زيد. ونشط من المكان ينشط: خرج، وكذلك إذا قطع من بلد إلى بلد.

  ونشط الدلو من البئر، من حد نصر وضرب: نزعها وجذبها من البئر صعدا بغير قامة، أي بكرة، فإذا كان بقامة فهو المتح. ومن المجاز: نشطت الحية تنشط وتنشط، من حد نصر وضرب نشطا: لدغت وعضت بنابها، كأنشطت. وفي حديث أبي المنهال - وذكر حيات النار وعقاربها - فقال: وإن لها نشطا ولسبا. وفي رواية: أنشأن به نشطا أي لسعا بسرعة واختلاس، وأنشأن بمعنى طفقن وأخذن. ونشط الحبل، كنصر، ينشطه نشطا: عقده وشده، كنشطه تنشيطا، وأنشطه إنشاطا: حله. ويقال: نشطت العقد، إذا عقدته بأنشوطة، وهذا نقله الجوهري عن أبي زيد. وأنشط البعير: حل أنشوطته فانحل، وكذلك الحبل إذا مددته حتى ينحل، قيل: قد أنشطته. وأنشط الشيء: اختلسه، هكذا في سائر النسخ. والصواب في هذا انتشط الشيء، أي اختلسه. قال شمر: انتشط المال المرعى والكلأ: انتزعه بالأسنان كالاختلاس.
 وأنشطه: أو ثقه، هكذا في النسخ، وقد تقدم آنفا أن النشط هو الإيثاق، والإنشاط هو الحل، فإن صح ما ذكره المصنف فيكون هذا من باب الأضداد، فتأمل.
 والناشط: الثور الوحشي الذي يخرج من أرض إلى أرض، أو من بلد إلى بلد. قال أسامة الهذلي:
  وإلا النعام وحـفـانـه                      وطغيا من اللهق الناشط وكذلك الحمار.
 وقال ذو الرمة:
  أذاك أم نمش بالوشي أكرعه                      مسفع الخد هاد ناشط شبب وقوله تعالى:  والناشطات نشطا  أي النجوم تنشط من برج إلى برج آخر كالثور الناشط من بلد إلى بلد، نقله الجوهري. وقال ابن دريد عن أبي عبيدة: تنشط من بلد إلى بلد. وقال أبو عبيد: هي النجوم تطلع ثم تغيب. أو الناشطات: الملائكة. روي ذلك عن ابن عباس وابن مسعود. وقال الفراء أي تنشط نفس المؤمن بقبضها، كما في اللسان، وزاد ابن عرفة أي تحلها حلا رقيقا. وقال الزجاج: هي الملائكة تنشط الأرواح نشطا، أي تنزعها نزعا كما تنزع الدلو من البئر، أو الناشطات: النفوس المؤمنة تنشط عند الموت نشاطا أي تخف له. وقيل: الناشطات: الملائكة تعقد الأمور، من قولهم: نشطت العقدة. وتخصيص النشط وهو العقد الذي يسهل حله تنبيه على سهولة الأمر عليهم.
 والنشيطة في الغنيمة: ما أصاب الرئيس في الطريق قبل أن يصير إلى بيضة القوم، قاله ابن سيده. وفي الصحاح: النشيطة: ما يغنمه الغزاة في الطريق قبل البلوغ إلى الموضع الذي قصدوه. وأنشد لعبد الله بن عنمة الضبي يخاطب بسطام بن قيس:
  لك المرباع منها، والصـفـايا                      وحكمك، والنشيطة، والفضول والرئيس له النشيطة مع الربع والصفي، وهو ما انتشط من الغنائم ولم يوجفوا عليه بخيل ولا ركاب، وكانت للنبي صلى الله عليه وسلم خاصة. والنشيطة من الإبل: التي تؤخذ فتستاق من غير أن يعمد لها، وقد أنشطوه، هكذا في النسخ، وصوابه: وقد انتشطوه، كما في اللسان.

  والنشوط، كصبور: سمك يمقر في ماء وملح، كلام عراقي. وفي الصحاح: ضرب من السمك، وليس بالشبوط. والأنشوطة، كأنبوبة: عقدة يسهل انحلالها كعقد التكة. يقال: ما عقالك بأنشوطة، أي ما مودتك بواهية، كما في الصحاح. وقيل: الأنشوطة: عقدة تمد بأحد طرفيها فتنحل والمؤرب: الذي لا ينحل إذا مد حتى يحل حلا، وقد نشطها: إذا شدها.
 ومن المجاز: طريق ناشط: إذا كان ينشط من الطريق الأعظم يمنة ويسرة، قاله الليث، أي يخرج. يقال: نشط بهم طريق فأخذوه. قال حميد الأرقط:
  قد الفلاة كالحصان الخارط                      معتسفا للطرق النواشـط وكذلك النواشط من المسايل: التي تخرج من المسيل الأعظم يمنة أو يسرة.
 وبئر أنشاط، بالفتح لا غير، كما في الغريب لأبي عبيد، نقله ابن بري. قلت: وهو المنقول عن الأصمعي، وقد رد عليه ذلك، ويمكن أن ينتصر للأصمعي: ويقال: إنما جاء به على مثال المصادر، وأصله من قولهم: أنشطت العقدة، إذا حللتها بجذبة واحدة، فسمي هذا بالمصدر من حيث أن الدلو تخرج منها بجذبة واحدة، فتأمل. وفي الصحاح عن الأصمعي: بئر أنشاط، أي قريبة القعر، وهي التي يخرج منها الدلو بجذبة واحدة.
 وبئر نشوط، كصبور، عكسها، وهي التي لا تخرج منها الدلو حتى تنشط كثيرا، أي لبعد قعرها. وانتشط السمكة: قشرها، كأنه نزع قشرها. وقال شمر: انتشط المال الرعي والكلأ: انتزعه بالأسنان كالاختلاس. وانتشط الحبل: مده حتى ينحل، وكذا أنشط، كما تقدم.
 وتنشط المفازة: جازها بسرعة ونشاط، وهو مجاز. وتنشطت الناقة في سيرها: إذا شدت. ويقال: تنشطت الناقة الأرض، إذا قطعتها قطع الناشط في سرعتها، أو توختها بنشاط ومرح. قال:
  تنشطه كل مغلاة الوهق يقول: تناولته وأسرعت رجع يديها في سيرها. والمغلاة: البعيدة الخطو. والوهق: المباراة في السير. واستنشط الجلد: انزوى واجتمع وانضم، نقله الصاغاني عن ابن عباد.
 ونشيط، كأمير: تابعي. قلت: بل هما اثنان، أحدهما: نشيط أبو فاطمة، يروي عن علي بن أبي طالب، وعنه الأعمش، والثاني: نشيط ابن يحيى، روى عن ابن عباس، وعنه زيد اليامي.

  ونشيط: اسم رجل بنى لزياد ابن أبيه دارا بالبصرة فهرب إلى مرو، قبل إتمامها، و كان زياد كلما قيل له: تمم، دارك قال: لا حتى يرجع نشيط من مرو، فلم يرجع، فصار مثلا، نقله الجوهري هكذا. والنشط، بضمتين: ناقضو الحبال في وقت نكثها، لتضفر ثانية، عن ابن الأعرابي. ومما يستدرك عليه: المنشط، مفعل من النشاط: وهو الأمر الذي ينشط له، ويخف إليه ويؤثر فعله. وفي حديث عبادة بن الصامت رضي الله عنه: بايعت رسول الله صلى الله عليه وسلم على المنشط والمكره وهو مصدر بمعنى النشاط. ويقال: سمن بأنشطة الكلإ، أي بعقدته وإحكامه إياه، وهو من أنشوطة العقدة. ونشطت الإبل تنشط نشطا: مضت على هدى أو غير هدى. ويقال للناقة: حسن ما نشطت السير، يعني سدو يديها في سيرها.
 ويقال للآخذ بسرعة في أي عمل كان، وللمريض إذا برأ، وللمغشي عليه إذا أفاق وللمرسل في أمر يسرع فيه عزيمته -: كأنما أنشط من عقال. ونشط أي حل. وفي حديث السحر: فكأنما أنشط من عقال، أي حل. قال ابن الأثير: وكثيرا ما يجيء في الرواية كأنما نشط من عقال، وليس بصحيح.
 وانتشط الشيء: جذبه. ونشطه في جنبه ينشطه نشطا: طعنه. وقيل: النشط: الطعن أيا كان من الجسد. ونشطته شعوب، أي أهلكته، وهو مجاز.
 ونشطت الإبل تنشيطا، إذا كانت ممنوعة من المرعى فأرسلتها ترعى، وقالوا: أصلها من أنشوطة الحبل. قال أبو النجم:
  نشطها ذو لمة لـم تـغـسـل                      صلب العصا جاف عن التغزل أي أرسلها إلى مرعاها بعدما شربت والهموم تنشط بصاحبها، أي تخرج. قال هميان:
  أمست همومي تنشط النواشطا                      الشأم بي طورا وطورا واسطا هكذا أنشده الجوهري. والمنشط، كمنبر: الكثير النشاط. وأنشد الأصمعي يصف بعيرا:
  منسرح سدو اليدين منشطه وقال رؤبة:
  ينضو المطايا عنق المسمط                      برجل طالت وبوع منشط ورجل منشط، كمحدث: نزل عن دابته من طول الركوب، عن أبي زيد،كمتنشط.
 وانتشطته الحية كأنشطته، وهذه نشطة منكرة. ومن سجعات الأساس: رب نقطة بسن قلم، شر من نشطة بناب أرقم.

##### Türkçe

**نشط**; **سمع** gibi; **نشاطا**; fetha ile; o hâlde o **ناشط** ve **نشيط**tir: Çalışmaya ve başkasına nefsi hoş oldu; Leys dedi ki: “Şu iş için **تنشط** gibi.”

Ve **النشاط**: **الكسل**in zıddıdır; bu, insanda ve binek hayvanda olur. Denir: **رجل نشيط**; yani nefsi hoş. Ve **دابة نشيطة**.

Ve **نشطت الدابة**: semirdi. Ve **أنشطه الكلأ**: onu semirtti.

Ve denir: **نشط إليه فهو نشيط**; ve **نشطه تنشيطا**; ve **أنشطه**; bu, Yakub’dandır.

Ve **أنشط الرجل**: ehli yahut binek hayvanları hareketli oldu; o hâlde o **منشط** ve **نشيط**tir.

Ve denir: **رجل متنشط**; kendisinin bindiği bir binek hayvanı olduğu zaman; ve binekten usanınca ondan iner. Ve yine denir: **رجل منتشط**; **الانتشاط**tan; uzun binmeden dolayı binek hayvanından indiği zaman; ve bu, yaya için söylenmez; bunu Ebû Zeyd söyledi. Ve **نشط من المكان ينشط**: çıktı; ve yine, bir beldeden bir beldeye geçtiği zaman da böyledir.

Ve **نشط الدلو من البئر**; **نصر** ve **ضرب** babından: onu kuyudan, **قامة** olmaksızın yukarı doğru çekip çıkardı; yani **بكرة** (makara) ile; eğer **قامة** ile olursa o **المتح**tır. Mecazdan: **نشطت الحية تنشط وتنشط**; **نصر** ve **ضرب** babından **نشطا**: dişledi ve azı dişiyle ısırdı; **كأنشطت** gibi. Ebû’l-Minhâl hadîsinde — ateş yılanlarını ve akreplerini zikretti — dedi ki: “Ve şüphesiz onlarda **نشطا** ve **لسبا** vardır.” Bir rivayette: “Onunla **نشطا** ile **أنشأن**” yani sürat ve kapıp alma ile sokma; ve **أنشأن** “başladılar ve aldılar” mânasındadır. Ve **نشط الحبل**; **نصر** gibi; onu **نشطا** ile **ينشطه**: onu düğümledi ve sıktı; **نشطه تنشيطا** gibi. Ve **أنشطه إنشاطا**: onu çözdü. Ve denir: **نشطت العقد**; onu **بأنشوطة** ile düğümlediğin zaman; bunu Cevherî, Ebû Zeyd’den nakletti. Ve **أنشط البعير**: **أنشوطة**sunu çözdü de çözüldü; ve yine ip, onu uzattığın zaman ta ki çözülsün; denildi ki: “Onu **أنشطته**.” Ve **أنشط الشيء**: onu kapıp aldı; diğer bütün nüshalarda böyledir. Ve bunun doğrusu: **انتشط الشيء**; yani onu kapıp aldı. Şemmer dedi ki: **انتشط المال المرعى والكلأ**: onu dişlerle, kapıp alma gibi söküp aldı.

Ve **أنشطه**: yahut onu bağladı; nüshalarda böyledir. Az önce geçti ki **النشط** bağlamaktır, **الإنشاط** ise çözmektir; eğer musannifin zikrettiği sahihse bu, zıtlar babındandır; öyleyse düşün.

Ve **الناشط**: bir yerden bir yere, yahut bir beldeden bir beldeye çıkan yaban öküzüdür. Üsâme el-Hüzelî dedi ki:

  Ve illâ **النعام** ve **حفانه**
  Ve Allah’tan **طغيا**; **اللهق الناشط**tan

Ve yine eşek de böyledir.

Zü’r-Rumme dedi ki:

  A-dhâke em nemşî bi’l-veşy akra‘uhu
  Musaffa‘u’l-hadd hâdin **ناشط** şebeb

Ve onun sözü, yüce: **والناشطات نشطا**; yani yıldızlar, bir burçtan başka bir burca, beldeden beldeye çıkan **الثور الناشط** gibi **تنشط** eder; bunu Cevherî nakletti. İbn Düreyd, Ebû Ubeyde’den: “Bir beldeden bir beldeye **تنشط** eder.” Ebû Ubeyd dedi ki: “Onlar yıldızlardır; doğarlar sonra batarlar.” Yahut **الناشطات**: meleklerdir. Bu, İbn Abbâs ve İbn Mes‘ûd’dan rivayet edildi. Ferrâ dedi ki: yani mü’minin nefsi, kabzedilmesiyle **تنشط** eder; Lisân’da olduğu gibi. İbn Arafe artırdı: yani onu ince bir çözüşle çözer. Zeccâc dedi ki: onlar meleklerdir; ruhları **نشطا** ile **تنشط** ederler; yani onları, kovayı kuyudan çekip çıkarır gibi çekip çıkarırlar. Yahut **الناشطات**: mü’min nefislerdir; ölüm anında **نشاطا** ile **تنشط** ederler; yani ona hafif gelir. Ve denildi: **الناشطات**: meleklerdir; işleri düğümlerler; “**نشطت العقدة**” sözünden. **النشط**ın tahsisi — ki o, çözülmesi kolay olan düğümdür — işin onlara kolaylığına tenbihtir.

Ve ganîmette **النشيطة**: reis’in, kavmin **بيضة**sına varmadan önce yolda elde ettiği şeydir; bunu İbn Sîde söyledi. Ve **الصحاح**’ta: **النشيطة**: gazilerin, kastettikleri yere ulaşmadan önce yolda ganimet edindikleri şeydir. Ve Abdullâh b. ‘Aneme ed-Dabbî’nin, Bistâm b. Kays’a hitaben olan şu beyti okundu:

  Senin için ondan **المرباع** ve **الصفايا**
  Ve hükmün, ve **النشيطة**, ve **الفضول**

Ve reis için, **الربع** ve **الصفي** ile birlikte **النشيطة** vardır; o, ganimetlerden **انتشط** edilen şeydir; onun üzerine ne at ne de binek sürülmemiştir; ve bu, Peygamber’e صلى الله عليه وسلم mahsustu. Ve develerden **النشيطة**: kastedilmeden alınan da, sürülüp götürülen devedir; “ve onu **أنشطوه**” denmiştir; nüshalarda böyledir; doğrusu: “ve onu **انتشطوه**”; Lisân’da olduğu gibi.

Ve **النشوط**; **صبور** gibi: su ve tuz içinde mayalanan balık; Iraklı sözdür. Ve **الصحاح**’ta: balıktan bir türdür; **الشبوط** değildir. Ve **الأنشوطة**; **أنبوبة** gibi: **التكة** düğümü gibi çözülmesi kolay bir düğümdür. Denir: “Senin bağın **بأنشوطة** değildir”; yani senin sevgin gevşek değildir; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve denildi: **الأنشوطة**: uçlarından biri çekilince çözülen düğümdür; ve **المؤرب**: çekilince çözülmeyen, ancak çözülerek çözülen şeydir. Ve “onu **نشطها**”: onu sıktığı zaman.

Mecazdan: **طريق ناشط**: büyük yoldan sağa ve sola **ينشط** ettiği zaman; Leys söyledi; yani çıkar. Denir: “Onlarla bir yol **نشط** etti de onu aldılar.” Humeyd el-Arkat dedi ki:

  Çölü, oyucu at gibi aştı
  Yolları **النواشط**a doğru zorlayarak

Ve yine **النواشط** (sel yataklarından): büyük sel yatağından sağa yahut sola çıkanlardır.

Ve **بئر أنشاط**; yalnız fetha ile; Ebû Ubeyd’in **الغريب**’inde olduğu gibi; bunu İbn Berrî nakletti. Dedim ki: bu, Asma‘î’den nakledilendir; ona bu reddedilmiştir. Ve Asma‘î için savunma mümkün olur: denir ki, onu ancak masdarların misali üzere getirdi; aslı, “**أنشطت العقدة**” sözündendir; onu tek bir çekişle çözdüğün zaman; bu, masdar ile adlandırıldı; çünkü kova ondan tek bir çekişle çıkar; öyleyse düşün. Ve **الصحاح**’ta Asma‘î’den: **بئر أنشاط**; yani dibi yakın kuyu; o, kovası tek bir çekişle çıkan kuyudur.

Ve **بئر نشوط**; **صبور** gibi: bunun tersidir; o, kovası ondan çıkmaz, ta ki çokça **تنشط** edinceye kadar; yani dibinin uzaklığından dolayı. Ve **انتشط السمكة**: onu pulladı; sanki onun pulunu çekip çıkardı. Şemmer dedi ki: **انتشط المال الرعي والكلأ**: onu dişlerle, kapıp alma gibi söküp aldı. Ve **انتشط الحبل**: onu uzattı ta ki çözülsün; ve yine **أنشط** da böyledir; geçtiği üzere.

Ve **تنشط المفازة**: onu sürat ve **نشاط** ile geçti; bu mecazdır. Ve **تنشطت الناقة في سيرها**: sıktığı zaman. Ve denir: **تنشطت الناقة الأرض**: onu, süratinde **الناشط**ın kesişi gibi kestiği zaman; yahut onu **نشاط** ve neş’e ile seçip gözettiği zaman. Dedi ki:

  Onu her uzak adımlı **مغلاة** **تنشطه**; **الوهق** (yarış) ile

Diyor ki: onu aldı ve yürüyüşünde iki elinin dönüşünü hızlandırdı. Ve **المغلاة**: adımı uzak olan. Ve **الوهق**: yürüyüşte yarışmadır. Ve **استنشط الجلد**: büzüldü, toplandı ve birleşti; bunu Sâğânî, İbn Abbâd’dan nakletti.

Ve **نشيط**; **أمير** gibi: tâbiîdir. Dedim ki: bilakis ikidir; birincisi: **نشيط أبو فاطمة**; Ali b. Ebî Tâlib’den rivayet eder; ondan da A‘meş. İkincisi: **نشيط ابن يحيى**; İbn Abbâs’tan rivayet etti; ondan da Zeyd el-Yâmî.

Ve **نشيط**: Basra’da Ziyâd b. Ebîh’e bir ev bina eden bir adamın adıdır; tamamlamadan önce Merv’e kaçtı. Ziyâd’a her ne zaman “evini tamamla” denilse: “Hayır; Merv’den **نشيط** dönünceye kadar” derdi; fakat dönmedi; böylece bir mesel oldu; Cevherî bunu böyle nakletti. Ve **النشط** (iki ötre ile): ipleri, çözülme vaktinde, ikinci defa bükülsün diye çözenler; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **المنشط**; **النشاط**’tan **مفعل**: o, kendisi için canlanılan, ona hafifçe yönelinilen ve yapılması tercih edilen iştir. Ve Ubâde b. es-Sâmit رضي الله عنه hadîsinde: “Resûlullah صلى الله عليه وسلم’e **المنشط** ve **المكره** üzere biat ettim”; ve o, **النشاط** mânâsında bir masdardır. Ve denir: **سمن بأنشطة الكلإ**, yani onun düğümüyle ve onu sağlamlaştırmasıyla; ve o, düğümün ilmikliği olan **أنشوطة العقدة**’dendir. Ve **نشطت الإبل تنشط نشطا**: bir hidayet üzere yahut hidayet üzere olmaksızın yürüdü. Ve deve için denir: “Ne güzel, yürüyüşü **نشطت**”; yani yürüyüşünde iki elini bağladı.

Ve herhangi bir işte süratle alan kimseye, ve hasta iyileşince, ve baygın kendine gelince, ve bir işte gönderilene—azmini onda hızlandırır—: “Sanki bir bağdan **أنشط** edilmiş gibidir” denir. Ve **نشط**: çözdü, demektir. Ve sihir hadîsinde: “Sanki bir bağdan **أنشط** edilmiş gibidir”; yani çözüldü. İbnü’l-Esîr dedi: Rivayette çoğu kez “sanki bir bağdan **نشط** edildi” gelir; ve doğru değildir.

Ve **انتشط** الشيء: onu çekti. Ve **نشطه** في جنبه **ينشطه نشطا**: onu böğründen mızrakladı. Ve denildi: **النشط**: bedenin hangi yerinden olursa olsun mızraklamadır. Ve **نشطته شعوب**: yani onu helâk etti; ve bu mecazdır.

Ve **نشطت الإبل تنشيطا**: eğer otlaktan menedilmiş idiyse de onu otlasın diye salıverdiğinde. Ve dediler: aslı, ipin ilmikliği olan **أنشوطة الحبل**’dendir. Ebû’n-Necm dedi:
  نشطها ذو لمة لـم تـغـسـل                      صلب العصا جاف عن التغزل
Yani onu, içtikten sonra otlağına salıverdi. Ve dertler, sahibinden **تنشط** eder; yani çıkar. Hemiyân dedi:
  أمست همومي تنشط النواشطا                      الشأم بي طورا وطورا واسطا
Cevherî onu böyle inşâd etti. Ve **المنشط** (minber gibi): çok **النشاط** sahibi olan. Asma‘î, bir deveyi vasfederek inşâd etti:
  منسرح سدو اليدين منشطه
Ve Ru’be dedi:
  ينضو المطايا عنق المسمط                      برجل طالت وبوع منشط
Ve **رجل منشط** (muhaddis gibi): uzun binmeden dolayı binitinden indi; Ebû Zeyd’den; **كمتنشط** gibi.

Ve yılan onu **انتشطته** etti; sanki onu **أنشطته** etti gibi. Ve bu, münker bir **نشطة**’dır. Ve **الأساس**’ın secilerindendir: “Kalem ucuyla bir nokta, bir **نشطة**’dan—**أرقم**’in dişiyle—daha şerlidir.”

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B7/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

نَشِطَ
1 نَشِطَ ذ , aor. نَشَطَ , inf. n. نَشَاطٌ (S, Msb, K) and مَنْشَطٌ, (TA,) He (a man, S, TA, and a beast of carriage, TA,) was, or became, brisk, lively, sprightly, frisky, active, agile, prompt, and quick; syn. خَفَّ, (Msb, TA,) and أَسْرَعَ; (Msb;) contr. of كَسِلَ; (TA;) or pleased, cheerful, happy, or willing; to do work, &c.; (Lth, K;) or by reason of his work; (Msb;) as also ↓ تنشّط, (S, * K,) لِأَمْرِ كَذَا [to do, or on account of, such a thing, or such an affair]. (S, TA.) You say also, نَشِطَ اِلَيْهِ [He betook himself to him, or it, with briskness, liveliness, sprightliness, or the like]. (TA.) ― -b2- [Hence, app.,] نَشِطَتِ الدَّابَّةُ The beast of carriage became fat. (K.) -A2- نَشَطَ, aor. نَشِطَ , inf. n. نَشْطٌ, (S, K, TA,) He went forth from a place: (K:) he passed, or crossed, from one country or the like to another: (TA:) said, for instance, of a wild bull: (AO, IDrd, S, K:) and in like manner, a star, [meaning a planet,] from one sign of the zodiac to another. (S, K.) And نَشَطَتِ الاِبِلُ, aor. نَشِطَ , inf. n. نَشْطٌ, The camels went, either in a right direction or otherwise. (TA.) ― -b2- [Hence,] الهُمُومُ تَنْشِطُ بِصَاحِبِهَا (S, TA) (assumed tropical:) Griefs, or disquietudes of mind, lead forth him who has them [from place to place]. (TA.) Himyلn Ibn- Kohلfeh says,
أَمْسَتَ هُمُومِى تَنْشِطُ المَنَاشِطَا
أَلشَّأْمَ بِى طَوْرًا وَطَوْرًا وَاسِطَا
[meaning تنشط بى الى المناشط, i. e., (assumed tropical:) My griefs, or disquietudes of mind, became such as to lead me forth to the places to which one goes forth, to Syria at one time, and at one time to Wلsit]. (S.) You say also of a road, يَنْشِطُ مِنَ الطَّرِيقِ الأَعْظَمِ (tropical:) It goes forth from the main road, to the right, and to the left. (Lth, K. *) And نَشطَ بِهِمْ طَرِيقٌ فَأَخَذُوهُ (tropical:) [A road led them forth, and they took it]. (TA.) -A3- نَشَطَ الدَّلْوَ, (S, K,) aor. نَشِطَ (K, * TA) and نَشُطَ , (TA,) [inf. n. نَشْطٌ,] He pulled out the bucket, (S, K,) or pulled it up, (TA,) from the well, (S, TA,) without a pulley. (S, K.) ― -b2- And hence, المَلَائِكَةُ تَنْشِطُ الأَرْوَاحَ (assumed tropical:) The angels draw forth the souls like as the bucket is drawn forth from the well: (Zj:) and تَنْشِطُ نَفْسَ المُؤْمِنِ بِقَبْضِهَا (Fr, L, K [in the CK تَقْبِضُها]) which means, (K,) accord. to Ibn-'Arلfeh, (TA,) (assumed tropical:) they loose the soul of the believer gently. (K, TA.) ― -b3- [Hence also,] one says of a she-camel, [likening the motion of her fore legs to that of the arms of a man pulling up a bucket from a well without a pulley,] حَسُنَ مَا نَشَطَتِ السَّيْرَ, meaning (assumed tropical:) Good was her wide stretching out of her fore legs (As, S, TA) in her going along. (TA.) -A4- نَشَطَ الحَبْلَ, (S, Msb, K,) aor. نَشُطَ , (K, and so in a copy of the S,) or نَشِطَ , (Msb, and so in a copy of the S,) inf. n. نَشْطٌ, (S, Msb,) He tied the cord, or rope so as to form a knot; (K, TA;) as also ↓ نشَّطهُ, (K,) inf. n. تَنْشِيطٌ: (TA:) or he tied it in a knot such as is termed أُنْشُوطَة; (AZ, S, Msb;) as also ↓ the latter verb: (Ham, p. 742:) and نَشَطَ العُقْدَةَ he tied the knot so as to form what is thus termed: (Mgh:) and نَشَطَ الأُنْشُوطَةَ he tied the knot thus termed. (TA.) [See also 4.] -A5- نَشَطَ, and نُشِطَ مِنْ عِقَالٍ: see 4.

نشّطهُ
2 نشّطهُ ذ , inf. n. َتَنْشِيطٌ, He, or it, rendered him نَشِيط [i. e. brisk, lively, sprightly, frisky, &c.]; (K;) as also ↓ انشطهُ. (Yaakoob, K.) -A2- See also 1, last sentence but one, in two places; and see 4.

انشط
4 انشط ذ , said of a man, (K, * TA,) or of a company of men, (S,) His, or their, beasts, (S, K,) or family, (K,) were, or became, in a state of نَشَاط [i. e. briskness, liveliness, sprightliness, friskiness, &c.: see 1]. (S, K.) -A2- As a trans. v.: see 2. ― -b2- [Hence, app.,] It (herbage) rendered a beast fat. (S, TA.) -A3- He loosed, untied, or undid, (S, Mgh, Msb, K,) a cord, or rope, (S, K,) or a knot such as is termed أُنْشُوطَة; (Mgh, Msb,) as also ↓ انتشط; and ↓ نَشَطَ; (Mgh;) and in like manner, the bond termed عِقَال; (Msb;) and so, perhaps, ↓ نشّط: (Ham, p. 165:) he pulled a cord, or rope, until, or so that, it became loosed, untied, or undone; (TA;) as also ↓ انتشط: (S, K, TA,) he caused the عِقَال to become loosed, untied, or undone, by pulling its انشوطة: (K, * TA:) he loosed, untied, or undid, a knot by a single pull. (TA.) You say also, انشط البَعِيرَ He loosed, untied, or undid, the انشوطة [of the عِقَال] of the camel. (TA.) And انشط البَعِيرَ مِنْ عِقَالِهِ He loosed the camel from his عِقَال. (Msb.) [And hence the saying,] كَأَنَّمَا أُنْشِطَ مِنْ عِقَالٍ As though he were loosed [from a bond such as is called عِقَال]: (S, * Mgh, TA:) a proverb, relating to an event's happening quickly; (Mgh;) or said of him who commences any work quickly; and of the sick when he recovers; and of a person who has swooned when he revives; and of a person sent to execute an affair, hastening his determination respecting it: (TA:) it is often related in a different manner, كانّما نُشِطَ من عقال; but this is not correct. (IAth, TA.) [But see above, in this paragraph; and see 1, where a similar meaning is assigned to the unaugmented verb.] -A4- He bound, or tied, him, or it, firmly, fastly, or strongly: so in the copies of the K; so that, if this be correct, the verb has two contr. significations. (TA.) -A5- See also 8.

5 تَنَشَّطَ see 1, first sentence. ― -b2- تنشّطت فِى سَيْرِهَا She (a camel) hastened, or was quick, in her going, or pace. (S, K.) -A2- تنشّط المَفَازَةَ (tropical:) He passed through, or over, the desert, (K, TA,) with swiftness, and with briskness, liveliness, sprightliness, or activity. (TA.) And تنشّطهُ (assumed tropical:) He traversed it quickly, or swiftly. (IB, in TA, voce هِرْجَابٌ.) And تنشّطت الأَرْضَ (assumed tropical:) She (a camel) traversed, or crossed, the land, like the نَاشِط in her quickness, or her aim, with briskness, liveliness, or sprightliness. (TA.)

انتشط
8 انتشط ذ It (a cord, or rope,) became loosed, untied, or undone. (Har, p. 361.) ― -b2- (assumed tropical:) He (a man) became loosed from the tie of silence, (Har, p. 360.; Mgh,) and from that of impotence. (Mgh [in which a doubt is expressed as to its being of classical authority].) -A2- As a trans. v.: see 4, in two places. ― -b2- He pulled, or drew, a thing. (TA.) ― -b3- He seized a thing, took it hastily, or snatched it unawares: a meaning wrongly assigned in the K to ↓ انشط. (TA.) You say also, انتشط المَالُ المَرْعَى, (Sh, K,) and الكَلَأَ, (Sh,) The camels, or sheep or goats, pulled up, or out, the herbage, with the teeth. (Sh, K.) ― -b4- He scaled a fish; (K;) as though meaning he pulled off the scales thereof. (TA.)

نُشُطٌ
نُشُطٌ ذ [app. a pl. of ↓ نَاشِطٌ] Persons untwisting cords, or ropes, in the time of undoing them for the purpose of their being twisted or plaited a second time. (IAar, K.)

نَشْطَةٌ
نَشْطَةٌ ذ as used in the following saying, (Mgh,) الشُّفْعَةُ كَنَشْطَةِ العِقَالِ The right termed شفعة is like the loosing of the bond called عقال, in respect of the speediness with which it becomes of no effect, (Mgh, Msb,) by delay, (Msb,) is of the measure فَعْلَةٌ from أَنْشَطَ, or from نَشَطَ in the sense of انشط; or the meaning is, like the tying of the عقال; i. e., it is of short duration; but the former explanation is the more apparently right. (Mgh.)

بِئْرٌ نَشُوطٌ
بِئْرٌ نَشُوطٌ ذ A well from which the bucket does not come forth until it is much pulled, (As, S, TA,) by reason of the distance of its bottom; (TA;) contr. of بِئْرٌ أَنْشَاطٌ. (K.)

نَشِيطٌ
نَشِيطٌ ذ (S, Msb, K) Brisk, lively, sprightly, active, agile, prompt, and quick; (Msb;) or pleased, cheerful, happy, or willing; to do work &c.; as also ↓ نَاشِطٌ; (K;) [see نَشِطَ;] applied to a man; (S, TA;) and to a beast of carriage; fem. with ة: (TA:) pl. نِشَاطٌ (Har, p. 591) [and نَشَاطَى]. ― -b2- A man (TA) whose family, or beasts, are in a state of نَشَاط [i. e. briskness, liveliness, sprightliness, &c.: see 1]; as also ↓ مُنْشِطٌ. (K, TA.)

نَاشِطٌ
نَاشِطٌ ذ : see نَشِيطٌ. ― -b2- In a verse of Et-Tirimmلh, [see استطرب,] نَاشِطًا is used for شَوْقًا نَازِعًا [By reason of yearning, or longing, desire]. (K, in art. دد.) -A2- A wild bull going forth from land to land, (S, K,) or from country to country. (TA.) ― -b2- Hence, (S,) النَّاشِطَاتُ, as used in the Kur, lxxix. 2, meaning The stars [or planets] going forth from one sign of the zodiac to another: (S, K:) or it means the stars that rise, then set: (A'Obeyd, TA:) or the angels that draw forth the souls like as the bucket is drawn forth from the well: (Zj, TA:) or the angels that loose the soul of the believer gently: (Fr, * Ibn-'Arafeh, K:) or the believing souls that are brisk, lively, sprightly, or active, at death: (K, * TA:) or, as some say, [too fancifully,] the angels that ratify events; from نَشَطَ العُقْدَةَ, q. v.; and as this signifies the tying of a knot which is easily undone, the thing's easiness to them is thus notified. (TA.) ― -b3- (tropical:) A road going forth from the main road, to the right, and to the left: (Lth, K *:) pl. نَوَاشِطُ: (TA:) which latter word is applied in like manner to water-courses (K, TA) going forth from the main water-course to the right and left. (TA.) -A3- See also نُشُطٌ.

بِئْرٌ أَنْشَاطٌ
بِئْرٌ أَنْشَاطٌ ذ , (K, and so in a copy of the S, as on the authority of As, but in another copy of the S the ا is without any vowel,) and بِئْرٌ اِنْشَاطٌ, (K, and, accord. to the TA, on the authority of As, and mentioned by IB on the authority of A'Obeyd,) A well of little depth, from which the bucket comes forth by means of a single pull: (As, S, K:) the latter may be defended on the ground of considering اِنْشَاطٌ as originally an inf. n., of أَنْشَطَ signifying “ he loosed, untied, or undid, ” a knot “ by a single pull. ” (TA.)

أُنْشُوطَةٌ
أُنْشُوطَةٌ ذ [A knot tied with a bow, or with a double bow, so as to form a kind of slip-knot; whence, in modern vulgar Arabic, عُقْدَة وَشُنَيْطَة, applied to such a tie; and شُنَيْطَة, applied to a simple slip-knot;] a knot, or tie, which easily becomes undone, or untied, like that of the running band of a pair of drawers; (S, Mgh, K;) a knot, or tie, which becomes undone when one of its two ends is pulled. (Msb, TA.) You say, مَا عِقَالُكَ بِأُنْسُوطَةٍ, meaning (assumed tropical:) Thy love, or affection, is not weak, or frail. (S.)

مَنْشَطٌ
مَنْشَطٌ ذ A thing on account of which, or to do which, one is brisk, lively, sprightly, or active; or pleased, cheerful, or happy; and which one likes, or prefers, to do: opposed to مَكْرَهٌ. (TA.)

مَنْشِطٌ
[ مَنْشِطٌ ذ A place to which one goes forth: pl. مَنَاشِطُ. See an ex. of the pl., voce نَشَطَ.]

مُنْشِطٌ
مُنْشِطٌ ذ : see نَشِيطٌ.

مِنْشَطٌ
مِنْشَطٌ ذ Having much نَشَاط [i. e. briskness, liveliness, sprightliness, friskiness, &c.: see 1]. (TA.)

##### Türkçe

**نَشِطَ**
1 **نَشِطَ** ذ , muzâri‘ **نَشَطَ** , mastar ismi **نَشَاطٌ** (S, Msb, K) ve **مَنْشَطٌ**, (TA,) O (bir adam, S, TA, ve bir binek hayvanı, TA,) çevik, canlı, şen, oynak, faal, atik, çabuk davranan ve hızlı idi veya oldu; eşanlamlısı **خَفَّ**, (Msb, TA,) ve **أَسْرَعَ**; (Msb;) zıddı **كَسِلَ**; (TA;) yahut memnun, neşeli, mutlu veya istekli idi; iş yapmaya vb.; (Lth, K;) yahut işi sebebiyle; (Msb;) bunun gibi ↓ **تنشّط**, (S, * K,) **لِأَمْرِ كَذَا** [böyle bir şeyi, yahut böyle bir işi yapmak için; yahut böyle bir şey sebebiyle]. (S, TA.) Şöyle de dersin: **نَشِطَ اِلَيْهِ** [Ona, yahut ona doğru, çeviklikle, canlılıkla, şenlikle veya benzeriyle yöneldi]. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı, görünüşe göre,] **نَشِطَتِ الدَّابَّةُ** Binek hayvanı semirdi. (K.) -A2- **نَشَطَ**, muzâri‘ **نَشِطَ** , mastar ismi **نَشْطٌ**, (S, K, TA,) O, bir yerden çıktı: (K:) bir ülkeden veya benzerinden diğerine geçti, yahut aştı: (TA:) meselâ yaban öküzü hakkında söylenir: (AO, IDrd, S, K:) ve aynı şekilde, bir yıldız, [yani bir gezegen,] burçlardan birinden diğerine. (S, K.) Ve **نَشَطَتِ الاِبِلُ**, muzâri‘ **نَشِطَ** , mastar ismi **نَشْطٌ**, Develer, ister doğru bir yönde ister başka türlü, yürüdüler. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **الهُمُومُ تَنْشِطُ بِصَاحِبِهَا** (S, TA) (mecaz kabul edilerek:) Kederler, yahut gönül huzursuzlukları, kendilerinde bulunan kimseyi [yerden yere] çıkarıp götürür. (TA.) Himyân İbn- Kohلfeh der ki,
أَمْسَتَ هُمُومِى تَنْشِطُ المَنَاشِطَا
أَلشَّأْمَ بِى طَوْرًا وَطَوْرًا وَاسِطَا
[yani **تنشط بى الى المناشط**, yani (mecaz kabul edilerek:) Kederlerim, yahut gönül huzursuzluklarım, beni çıkılıp gidilen yerlere götürür oldu; bir vakit Şam’a, bir vakit Vâsıt’a]. (S.) Yol hakkında da şöyle dersin: **يَنْشِطُ مِنَ الطَّرِيقِ الأَعْظَمِ** (mecaz:) Ana yoldan çıkar; sağa ve sola. (Lth, K. *) Ve **نَشطَ بِهِمْ طَرِيقٌ فَأَخَذُوهُ** (mecaz:) [Bir yol onları çıkarıp götürdü de onu tuttular]. (TA.) -A3- **نَشَطَ الدَّلْوَ**, (S, K,) muzâri‘ **نَشِطَ** (K, * TA) ve **نَشُطَ**, (TA,) [mastar ismi **نَشْطٌ**,] O, kovayı (S, K,) yahut onu yukarı çekti, (TA,) kuyudan, (S, TA,) makara olmaksızın. (S, K.) ― -b2- Ve bundan dolayı, **المَلَائِكَةُ تَنْشِطُ الأَرْوَاحَ** (mecaz kabul edilerek:) Melekler ruhları, kovanın kuyudan çekilip çıkarılması gibi çekip çıkarır: (Zj:) ve **تَنْشِطُ نَفْسَ المُؤْمِنِ بِقَبْضِهَا** (Fr, L, K [CK’de **تَقْبِضُها**]) ki bunun manası, (K,) İbn-‘Arâfeh’e göre, (TA,) (mecaz kabul edilerek:) müminin ruhunu yumuşakça çözerler. (K, TA.) ― -b3- [Bundan dolayı da,] bir dişi deve hakkında, [ön ayaklarının hareketini, makarısız kuyudan kova çeken adamın kollarının hareketine benzeterek,] **حَسُنَ مَا نَشَطَتِ السَّيْرَ** denir; manası (mecaz kabul edilerek:) yürüyüşünde ön ayaklarını genişçe uzatması güzeldi. (As, S, TA) (TA.) -A4- **نَشَطَ الحَبْلَ**, (S, Msb, K,) muzâri‘ **نَشُطَ**, (K, ve S’nin bir nüshasında da böyle,) yahut **نَشِطَ**, (Msb, ve S’nin bir nüshasında da böyle,) mastar ismi **نَشْطٌ**, (S, Msb,) O, ipi yahut halatı düğüm olacak şekilde bağladı; (K, TA;) bunun gibi ↓ **نشَّطهُ**, (K,) mastar ismi **تَنْشِيطٌ**: (TA:) yahut onu **أُنْشُوطَة** denilen bir düğümle bağladı; (AZ, S, Msb;) bunun gibi ↓ ikinci fiil: (Ham, s. 742:) ve **نَشَطَ العُقْدَةَ** o düğümü, böyle adlandırılan şeyi oluşturacak şekilde bağladı: (Mgh:) ve **نَشَطَ الأُنْشُوطَةَ** o, böyle adlandırılan düğümü bağladı. (TA.) [Bkz. ayrıca 4.] -A5- **نَشَطَ**, ve **نُشِطَ مِنْ عِقَالٍ**: bkz. 4.

**نشّطهُ**
2 **نشّطهُ** ذ , mastar ismi **تَنْشِيطٌ**, O, yahut o şey, onu **نَشِيط** [yani çevik, canlı, şen, oynak, vb.] kıldı; (K;) bunun gibi ↓ **انشطهُ**. (Yaakoob, K.) -A2- Ayrıca 1’in sondan bir önceki cümlesine iki yerde bak; ve 4’e bak.

**انشط**
4 **انشط** ذ , bir adam hakkında söylenir, (K, * TA,) yahut bir topluluk hakkında, (S,) Onun, yahut onların, hayvanları, (S, K,) yahut ailesi, (K,) **نَشَاط** [yani çeviklik, canlılık, şenlik, oynaklık, vb.: bkz. 1] hâlinde idi veya oldu. (S, K.) -A2- Geçişli fiil olarak: bkz. 2. ― -b2- [Bundan dolayı, görünüşe göre,] O (ot) bir hayvanı semirtti. (S, TA.) -A3- O, çözdü, bağını açtı, yahut söktü, (S, Mgh, Msb, K,) bir ipi yahut halatı, (S, K,) yahut **أُنْشُوطَة** denilen bir düğümü; (Mgh, Msb,) bunun gibi ↓ **انتشط**; ve ↓ **نَشَطَ**; (Mgh;) ve aynı şekilde, **عِقَال** denilen bağı; (Msb;) ve belki de bunun gibi, ↓ **نشّط**: (Ham, s. 165:) bir ipi yahut halatı çekti; ta ki, yahut öyle ki, çözülmüş, açılmış, yahut sökülmüş oldu; (TA;) bunun gibi ↓ **انتشط**: (S, K, TA,) **عِقَال**’ı, onun **انشوطة**’sını çekmekle çözülmüş, açılmış, yahut sökülmüş hâle getirdi: (K, * TA:) bir düğümü tek bir çekişle çözdü. (TA.) Şöyle de dersin: **انشط البَعِيرَ** O, devenin **انشوطة**’sını [**عِقَال**’ın] çözdü, açtı, yahut söktü. (TA.) Ve **انشط البَعِيرَ مِنْ عِقَالِهِ** O, deveyi **عِقَال**’ından çözdü. (Msb.) [Ve bundan dolayı şu söz,] **كَأَنَّمَا أُنْشِطَ مِنْ عِقَالٍ** Sanki **عِقَال** denilen bir bağdan çözülmüş gibi: (S, * Mgh, TA:) bir darbımeseldir; bir olayın çabucak meydana gelmesine dair; (Mgh;) yahut herhangi bir işe çabucak başlayan kimse hakkında; ve hasta iyileştiğinde; ve bayılan kimse ayıldığında; ve bir işi yerine getirmek için gönderilen kimsenin, onun hakkındaki kararını hızlandırması hakkında söylenir: (TA:) çoğu kez başka bir şekilde rivayet edilir: **كانّما نُشِطَ من عقال**; fakat bu doğru değildir. (IAth, TA.) [Fakat yukarıda, bu paragrafta; ve 1’e bak; orada artırımsız fiile benzer bir mana verilmiştir.] -A4- O, onu yahut onu, sağlamca, sıkıca, yahut kuvvetlice bağladı: K’nin nüshalarında böyledir; öyle ki, eğer bu doğru ise, fiilin iki zıt manası vardır. (TA.) -A5- Ayrıca 8’e bak.

5 **تَنَشَّطَ** bkz. 1, ilk cümle. ― -b2- **تنشّطت فِى سَيْرِهَا** O (dişi deve) yürüyüşünde, yahut temposunda, acele etti, yahut hızlı oldu. (S, K.) -A2- **تنشّط المَفَازَةَ** (mecaz:) O, çölü, (K, TA,) süratle ve çeviklikle, canlılıkla, şenlikle, yahut faaliyetle geçti. (TA.) Ve **تنشّطهُ** (mecaz kabul edilerek:) O, onu çabucak, yahut süratle katetti. (IB, TA’da, **هِرْجَابٌ** maddesinde.) Ve **تنشّطت الأَرْضَ** (mecaz kabul edilerek:) O (dişi deve) yeri, süratinde yahut hedefinde **نَاشِط** gibi, çeviklikle, canlılıkla, yahut şenlikle katetti, yahut aştı. (TA.)

**انتشط**
8 **انتشط** ذ O (bir ip yahut halat) çözüldü, açıldı, yahut söküldü. (Har, s. 361.) ― -b2- (mecaz kabul edilerek:) O (bir adam) suskunluk bağından, (Har, s. 360.; Mgh,) ve acizlik bağından çözüldü. (Mgh [orada bunun klasik otoriteye sahip olup olmadığına dair bir şüphe ifade edilmiştir].) -A2- Geçişli fiil olarak: 4’e iki yerde bak. ― -b2- O, bir şeyi çekti, yahut çekip aldı. (TA.) ― -b3- O, bir şeyi yakaladı; onu aceleyle aldı; yahut fark ettirmeden kaptı: K’de ↓ **انشط**’a yanlış olarak verilen bir manadır. (TA.) Şöyle de dersin: **انتشط المَالُ المَرْعَى**, (Sh, K,) ve **الكَلَأَ**, (Sh,) Develer, yahut koyunlar veya keçiler, otu dişleriyle söküp çıkardılar. (Sh, K.) ― -b4- O, balığın pullarını soydu; (K;) sanki manası, onun pullarını çekip çıkardı. (TA.)

**نُشُطٌ**
**نُشُطٌ** ذ [görünüşe göre ↓ **نَاشِطٌ**’ın çoğulu] ipleri yahut halatları, ikinci kez bükülüp örülmeleri amacıyla çözme zamanında çözen kimseler. (IAar, K.)

**نَشْطَةٌ**
**نَشْطَةٌ** ذ şu sözde kullanıldığı üzere, (Mgh,) **الشُّفْعَةُ كَنَشْطَةِ العِقَالِ** **شفعة** denilen hak, gecikme sebebiyle, (Msb,) etkisiz hâle gelmesinin süratliliği bakımından, (Mgh, Msb,) **عقال** denilen bağın çözülmesi gibidir; (Mgh,) ölçüsü **فَعْلَةٌ** olup **أَنْشَطَ**’tan, yahut **نَشَطَ**’tan, **انشط** manasında; yahut mana, **عقال**’ın bağlanması gibi; yani kısa sürelidir; fakat birinci açıklama daha açıkça doğru olandır. (Mgh.)

**بِئْرٌ نَشُوطٌ**
**بِئْرٌ نَشُوطٌ** ذ Dibi uzak olduğu için, (TA,) kovanın, çok çekilmedikçe çıkmadığı kuyu; (As, S, TA;) zıddı **بِئْرٌ أَنْشَاطٌ**. (K.)

**نَشِيطٌ**
**نَشِيطٌ** ذ (S, Msb, K) Çevik, canlı, şen, faal, atik, çabuk davranan ve hızlı; (Msb;) yahut memnun, neşeli, mutlu, yahut istekli; iş yapmaya vb.; bunun gibi ↓ **نَاشِطٌ**; (K;) [bkz. **نَشِطَ**;] bir adama uygulanır; (S, TA;) ve bir binek hayvanına; dişili ة ile: (TA:) çoğulu **نِشَاطٌ** (Har, s. 591) [ve **نَشَاطَى**]. ― -b2- Ailesi yahut hayvanları **نَشَاط** [yani çeviklik, canlılık, şenlik, vb.: bkz. 1] hâlinde olan adam; bunun gibi ↓ **مُنْشِطٌ**. (K, TA.)

**نَاشِطٌ**
**نَاشِطٌ** ذ : bkz. **نَشِيطٌ**. ― -b2- Et-Tirimmâh’ın bir beytinde, [bkz. **استطرب**,] **نَاشِطًا**, **شَوْقًا نَازِعًا** [özlem, yahut hasret çekici arzu] manasında kullanılmıştır. (K, دد maddesinde.) -A2- Ülkeden ülkeye çıkan yaban öküzü, (S, K,) yahut memleketten memlekete. (TA.) ― -b2- Bundan dolayı, (S,) Kur’ân’da, lxxix. 2’de geçtiği üzere **النَّاشِطَاتُ**, burçlardan birinden diğerine çıkan yıldızlar [yahut gezegenler] demektir: (S, K:) yahut yükselip sonra batan yıldızlar demektir: (A'Obeyd, TA:) yahut ruhları, kovanın kuyudan çekilip çıkarılması gibi çekip çıkaran melekler demektir: (Zj, TA:) yahut müminin ruhunu yumuşakça çözen melekler demektir: (Fr, * Ibn-'Arafeh, K:) yahut ölüm anında çevik, canlı, şen, yahut faal olan mümin ruhlar demektir: (K, * TA:) yahut bazılarınca söylendiği üzere, [fazla hayalî olarak,] olayları tasdik eden melekler; **نَشَطَ العُقْدَةَ**’dan; ona bak; ve bu, kolayca çözülen bir düğümün bağlanmasını ifade ettiğinden, şeyin onlara kolaylığı bununla bildirilmiştir. (TA.) ― -b3- (mecaz:) Ana yoldan sağa ve sola çıkan yol: (Lth, K *:) çoğulu **نَوَاشِطُ**: (TA:) bu son kelime aynı şekilde, (K, TA) ana su yolundan sağa ve sola çıkan su yollarına da uygulanır. (TA.) -A3- Ayrıca **نُشُطٌ**’a bak.

**بِئْرٌ أَنْشَاطٌ**
**بِئْرٌ أَنْشَاطٌ** ذ , (K, ve S’nin bir nüshasında da, As’tan rivayetle; fakat S’nin başka bir nüshasında ا üzerinde hiçbir hareke yoktur,) ve **بِئْرٌ اِنْشَاطٌ**, (K, ve TA’ya göre As’tan rivayetle, ve IB tarafından A'Obeyd’den rivayetle zikredilmiştir,) Derinliği az kuyu; kovası tek bir çekişle çıkar: (As, S, K:) ikincisi, **اِنْشَاطٌ**’ı aslında bir mastar ismi saymak suretiyle savunulabilir; **أَنْشَطَ**’ın “bir düğümü tek bir çekişle çözdü” manasında olmasıyla. (TA.)

**أُنْشُوطَةٌ**
**أُنْشُوطَةٌ** ذ [bir yayla, yahut çift yayla bağlanan, bir çeşit kayar düğüm oluşturacak şekilde; buradan modern avam Arapçasında, böyle bir bağ için kullanılan **عُقْدَة وَشُنَيْطَة**; ve basit kayar düğüm için kullanılan **شُنَيْطَة**;] kolayca çözülen yahut açılan bir düğüm yahut bağ; don bağının koşan bağı gibi; (S, Mgh, K;) iki ucundan birinin çekilmesiyle çözülen bir düğüm yahut bağ. (Msb, TA.) Şöyle dersin: **مَا عِقَالُكَ بِأُنْسُوطَةٍ**, manası (mecaz kabul edilerek:) Senin sevgin, yahut muhabbetin zayıf yahut çürük değildir. (S.)

**مَنْشَطٌ**
**مَنْشَطٌ** ذ Bir kimsenin, onun sebebiyle yahut onu yapmak için, çevik, canlı, şen, yahut faal olduğu; yahut memnun, neşeli, yahut mutlu olduğu; ve yapmayı sevdiği yahut tercih ettiği şey: zıddı **مَكْرَهٌ**. (TA.)

**مَنْشِطٌ**
[ **مَنْشِطٌ** ذ Çıkılıp gidilen yer: çoğulu **مَنَاشِطُ**. Çoğulün bir örneği için, **نَشَطَ** maddesine bak.]

**مُنْشِطٌ**
**مُنْشِطٌ** ذ : bkz. **نَشِيطٌ**.

**مِنْشَطٌ**
**مِنْشَطٌ** ذ Çokça **نَشَاط** [yani çeviklik, canlılık, şenlik, oynaklık, vb.: bkz. 1] sahibi. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B7/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

نَشَطَ
نَشَطَ U ( n. ac. نَشْط 1 ),
a.  Knotted.

b.  I ( n. ac. نَشْط 1 ), Pulled up.

b.  Wandered.

c.  Drove forth.

d.  [ Bi ], Led forth.

e.  [ Min ], Went forth from.

f.  I ,  U ( n. ac. نَشْط 1 ), Bit.

نَشِطَ
نَشِطَ A ( n. ac. نَشَاْط 22 ),
a.  Was brisk, alert; was cheerful, willing.

b.  Grew fat.

c.  [ Ila ], Set to readily.

نَشَّطَ
نَشَّطَ II
a.  see I (a) .

b.  [ acc. &  'Ala or Fī ], Rendered brisk; cheered on to, invigorated.

أَنْشَطَ
أَنْشَطَ IV ,
a.  see I (a) , ( f ) & II ( b ).

d.  Loosed ( knot ).

e.  Tied.

f.  Snatched.

g.  Fattened.

h.  Flourished.

تَنَشَّطَ
تَنَشَّطَ V ,
a.  see ( نَشِطَ ) ( a ).

b.  [ Fī ], Was quick in.

c.  [ La ], Applied himself to.

d.  Traversed ( desert ).

اِنْتَشَطَ
اِنْتَشَطَ VIII ,
a.  Strained; snapped ( rope ).

b.  Became loosed &c.

c.  Uprooted.

d.  Scaled ( fish ).

e.  Seized, snatched.

اِسْتَنْشَطَ
اِسْتَنْشَطَ X ,
a.  Was wrinkled &c.

مَنْشَط
مَنْشَط 17 ,
a.  Pleasant thing.

مَنْشِط
مَنْشِط 18 , ( pl. مَنَاْشِطُ 44 ),
a.  Place; destination.

مِنْشَط
مِنْشَط 20 ,
a.  see 25 (a) .

نَاْشِط
نَاْشِط 21 ,
a.  see 25 (a) .

b.  Wild bull.

c.  ( pl. نَوَاْشِطُ 41 ), Crossroad, by-road.

نَاْشِطَة
نَاْشِطَة 21t , ( pl. reg. &  نَوَاْشِطُ 41 ),
a.  fem. of نَاْشِط 21 .

نَشَاْط
نَشَاْط 22 ,
a.  Vivacity, sprightliness; gaiety.

b.  Ardour, bravery.

نَشِيْط
نَشِيْط 25 , ( pl. نَشَاْطَى 22ya ,  نِشَاْط 23 ),
a.  Brisk, vivacious; willing, energetic, vigorous.

b.  Prosperous; thriving.

نَشِيْطَة
نَشِيْطَة 25t ,  fem.
a.  of نَشِيْط 25 .

b.  Booty.

نَشُوْط
نَشُوْط 26 ,
a.  Deep ( well ).

أَنْشَاْط
أَنْشَاْط 38 ,
a.  Shallow ( well ).

نَاْشُوْطَة
نَاْشُوْطَة 40t
a.  [ coll. ],  see أُنْشُوْطَة .

نَوَاْشِطُ
نَوَاْشِطُ 41 ,
a.  Irrelevant ( questions ).

أَنْشَطَ
N. Ag. أَنْشَطَ IV ,
a.  see 25 (b) .

أَنْشَطَ
N. Ac. أَنْشَطَ IV ,
a.  see 38 .

أُنْشُوْطَة
أُنْشُوْطَة ( pl. أَنَاْشِيْطُ 69 ),
a.  Slip-knot.

نَاشِطَات
نَاشِطَات
a.  Shooting-stars.

##### Türkçe

**نَشَطَ**
**نَشَطَ** U ( n. ac. **نَشْط** 1 ),
a. Düğümlendi.

b. I ( n. ac. **نَشْط** 1 ), Yukarı çekti.

b. Dolaştı.

c. Sürdü, ileri sürdü.

d. [ Bi ], Öne çıkardı, dışarı çıkardı.

e. [ Min ], -den dışarı çıktı.

f. I , U ( n. ac. **نَشْط** 1 ), Isırdı.

**نَشِطَ**
**نَشِطَ** A ( n. ac. **نَشَاْط** 22 ),
a. Çevik, uyanık oldu; neşeli, istekli oldu.

b. Şişmanladı.

c. [ Ila ], Hevesle koyuldu.

**نَشَّطَ**
**نَشَّطَ** II
a. I (a)’ya bak.

b. [ acc. & 'Ala or Fī ], Çevik kıldı; -e/-de teşvik etti, canlandırdı.

**أَنْشَطَ**
**أَنْشَطَ** IV ,
a. I (a), (f) ve II (b)’ye bak.

d. (Düğümü) çözdü.

e. Bağladı.

f. Kapıp aldı.

g. Şişmanlattı.

h. Serpilip gelişti.

**تَنَشَّطَ**
**تَنَشَّطَ** V ,
a. (**نَشِطَ**) (a)’ya bak.

b. [ Fī ], -de çabuk oldu.

c. [ La ], Kendini -e verdi.

d. (Çölü) katetti.

**اِنْتَشَطَ**
**اِنْتَشَطَ** VIII ,
a. Gerdi; (ipi) kopardı.

b. Çözülmüş vb. oldu.

c. Kökünden söküldü.

d. (Balığı) pulladı.

e. Yakaladı, kapıp aldı.

**اِسْتَنْشَطَ**
**اِسْتَنْشَطَ** X ,
a. Buruşmuş vb. oldu.

**مَنْشَط**
**مَنْشَط** 17 ,
a. Hoş şey.

**مَنْشِط**
**مَنْشِط** 18 , ( pl. **مَنَاْشِطُ** 44 ),
a. Yer; varılacak yer.

**مِنْشَط**
**مِنْشَط** 20 ,
a. 25 (a)’ya bak.

**نَاْشِط**
**نَاْشِط** 21 ,
a. 25 (a)’ya bak.

b. Yaban öküzü.

c. ( pl. **نَوَاْشِطُ** 41 ), Kavşak, tali yol.

**نَاْشِطَة**
**نَاْشِطَة** 21t , ( pl. reg. & **نَوَاْشِطُ** 41 ),
a. **نَاْشِط** 21’in müennesi.

**نَشَاْط**
**نَشَاْط** 22 ,
a. Canlılık, çeviklik; neş’e.

b. Şevk, yiğitlik.

**نَشِيْط**
**نَشِيْط** 25 , ( pl. **نَشَاْطَى** 22ya , **نِشَاْط** 23 ),
a. Çevik, canlı; istekli, enerjik, güçlü.

b. Mamur; gelişen.

**نَشِيْطَة**
**نَشِيْطَة** 25t , fem.
a. **نَشِيْط** 25’in müennesi.

b. Ganimet.

**نَشُوْط**
**نَشُوْط** 26 ,
a. Derin (kuyu).

**أَنْشَاْط**
**أَنْشَاْط** 38 ,
a. Sığ (kuyu).

**نَاْشُوْطَة**
**نَاْشُوْطَة** 40t
a. [ coll. ], **أُنْشُوْطَة**’ye bak.

**نَوَاْشِطُ**
**نَوَاْشِطُ** 41 ,
a. İlgisiz (sorular).

**أَنْشَطَ**
N. Ag. **أَنْشَطَ** IV ,
a. 25 (b)’ye bak.

**أَنْشَطَ**
N. Ac. **أَنْشَطَ** IV ,
a. 38’e bak.

**أُنْشُوْطَة**
**أُنْشُوْطَة** ( pl. **أَنَاْشِيْطُ** 69 ),
a. Kayar düğüm.

**نَاشِطَات**
**نَاشِطَات**
a. Akan yıldızlar.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B7/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

نشط
نَشَطَ - يَنْشُطُ (نَشَطَ - يَنْشِطُ) - نَشْط - نَشْطاً - نَاشِط - نَاشِطَة - نَاشِطَات
نَشَطَ - يَنْشُطُ (نَشَطَ - يَنْشِطُ) + الكائن + بفعل أو أمر: يقوم به بفعالية وطيب نفس: يتحرك بحرية وقدرة ورغبة لفعل شيء، من غير عائق أو كسل أو ضيق
نَشْط: اسم فعل " نَشَطَ - يَنْشُطُ "
نَشْطاً: حال من " نَشْط": بشكل ناشط ونشيط
نَاشِط: اسم فاعل صفة مشبهة من " نَشَطَ - يَنْشُطُ "
نَاشِطَة: " مؤنث " نَاشِط "
نَاشِطَات: جمع " ناشِطَة
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الحركة الذاتية بالثوران والفوران والسعي والنشاط والتحفز والهمة لبدء الفعل وإنفاذه "، وهي:
حَرَضَ - يَحْرُضُ (حَرِضَ - يَحْرَضُ)، هَمَّ - يَهُمُّ (اللازم)، عَزَمَ - يَعْزِمُ، نَشَطَ - يَنْشُطُ (نَشَطَ - يَنْشِطُ)، سَعَى - يَسْعَى، حَفِيَ - يَحْفَى
ناشطة - ناشطات
 	﴿والناشطات نشطا(2)﴾ النازعات
نشط
 ﴿والناشطات نشطا(2)﴾ النازعات
مختار الصحاح
● [نشط] ن ش ط: نَشِطَ الرجل بالكسر نَشَاطَاً بالفتح فهو نَشِيطٌ و تَنَشَّطَ لأمر كذا وقوله تعالى ﴿والناشطات نشطا﴾ يعني النجوم تنشط من برج إلى برج كالثور النَّاشِطِ وهو الثور الوحشي الذي يخرج من أرض إلى أرض و الأُنْشُوطَةُ بالضم عقدة يسهل انحلالها مثل عقدة التكة
الراغب
نشط
- قال الله تعالى: }والناشطات نشطا{ [النازعات/2] قيل: أراد بها النجوم الخارجات من الشرق إلى المغرب بسير الفلك (هذا قول أبي عبيد، حيث قال: هي النجوم تطلع ثم تغيب.
وقيل: يعني النجوم تنشط من برج إلى برج، كالثور الناشط من بلد إلى البلد.
والمشهور في تفسير الآية أنها الملائكة، وهو مروي عن ابن عباس وابن مسعود ومجاهد والسدي. انظر: الدر المنثور 8/404؛ واللسان (نشط) )، أو السائرات من المغرب إلى المشرق بسير أنفسها. من قولهم: ثور ناشط: خارج من أرض إلى أرض، وقيل: الملائكة التي تنشط أرواح الناس، أي: تنزع. وقيل: الملائكة التي تعقد الأمور. من قولهم: نشطت العقدة، وتخصيص النشط، وهو العقد الذي يسهل حله تنبيها على سهولة الأمر عليهم، وبئر أنشاط: قريبة القعر يخرج دلوها بجذبة واحدة، والنشيطة: ما ينشط الرئيس لأخذه قبل القسمة. وقيل: النشيطة من الإبل: أن يجدها الجيش فتساق من غير أن يحدى لها، ويقال: نشطته الحية: نهشته.
ملخص اللسان
1.    النَّشاطُ: ضدّ الكَسَلِ يكون ذلك في الإِنسان والدابة، نَشِطَ  نَشاطاً ونَشِطَ إِليه، فهو نَشِيط ونَشَّطَه هو وأَنْشطه؛
2.    نَشِط الإِنسان يَنْشَط نَشاطاً، فهو نَشِيط طيّب النفْس  للعمل، والنعت ناشِطٌ، وتَنَشَّط لأَمر كذا.
3.    المَنْشَطِ والمَكْره؛المَنْشَطُ  مَفْعَل من النَّشاط وهو الأَمر الذي تنْشَط له وتَخِفُّ إِليه وتُؤثر فعله وهو مصدر بمعنى النشاط
4.    ورجل مُنْتَشِطٌ من الانْتِشاطِ إِذا نزل عن دابَّته من طُولِ  الرُّكوب،
5.    وأَنْشَطَ القومُ إِذا كانت دوابُّهم نَشِيطةً.  ونَشِطَ الدَّابةُ: سَمِنَ. وأَنْشَطه الكَلأُ: أَسْمَنه. ويقال: سَمِنَ  بأَنْشِطةِ الكلإِ أَي بعُقْدتِه وإِحْكامه إِياه
6.     والناشِطُ: الثَّوْر الوحْشِيّ الذي يخرج من بلد إِلى بلد أَو من أَرض  إِلى أَرض
7.     ونشَط الطريقُ ينشِط: خرج من  الطريق الأَعظم يَمنةً أَو يَسْرة؛
8.     وكذلك النواشِطُ من المَسايل.
9.     والأُنْشُوطةُ: عُقْدة يَسْهُل انحلالها مثل عقدة التِّكة
10.                        وقد نشَط الأُنْشُوطةَ يَنْشُطُها نَشْطاً ونشَّطها: عقَدها  وشدَّها، وأَنْشَطها حلَّها. ونشَطْت العَقْد إِذا عقدته بأُنشوطة.  11) وأَنشطَ البعير: حَلَّ أُنشوطته. وأَنشطَ العِقال: مَدَّ أُنشوطته فانحلَّ.  وأَنشطْت الحبلَ أَي مدَدْتُه حتى ينحَل. ونشَطت الحبل أَنْشُطه نشْطاً:  ربطْتُه، وإِذا حللْتَه فقد أَنشَطْتَه، ونشَطه بالنِّشاط أَي عقده.ويقال للآخِذ بسُرعة في أَيّ عمل كان، وللمريض إِذا بَرأَ، وللمَغْشِيّ عليه إِذا أَفاق، وللمُرْسَل في أَمر يُسرع فيه عزِيمتَه: كأَنما أُنْشِط من عِقال، ونَشِط أَي حُلَّ.
11.          ونَشَطَ الدَّلْوَ من البئر يَنْشِطُها وينشُطها نشْطاً:  نَزَعها وجذَبَها من البئر صُعُداً بغير قامة، وهي البَكْرة، فإِذا كان  بقامة فهو المَتْح
12.          ونَشَطَه في جنبه ينْشُطه نشْطاً: طعَنَه، وقيل:  النشْطُ الطعْنُ، أَيّاً كان من الجسد ونشَطَتْه الحيةُ تَنْشِطُه وتنْشُطُه نشطاً وأَنْشَطتْه: لدغَتْه وعضَّتْه بأَنيابها.
13.                        وانتشطَ  الشيءَ: اختَلَسه. انتشط المالُ المَرْعَى والكلأَ انتزعه بالأَسنان كالاختلاس.
14.                        ويقال: نشَطْتُ وانْتَشَطْت أَي انتزعت.
15.                        والنَّشيطةُ: ما يغنَمُه الغُزاة في الطريق قبل البلوغ إِلى موضع الذي  قصدوه
16.          والنَّاشِطاتِ نَشْطاً، قال: هي النجوم تَطْلُع ثم تَغِيب، وقيل: يعني النجوم تَنْشِط من بُرْج إِلى برج كالثور الناشط من بلد إِلى بلد، وقال ابن مسعود وابن عباس: إِنها الملائكة،وقال الفراء: هي الملائكة تنشِط نفْس المؤْمن بقَبْضِها ،هي الملائكة تنشِط الأَرْواحَ نشطاً أَي تَنْزِعُها نَزْعاً كما تنزِع  الدَّلْوَ من البئر.
17.                       وتَنَشَّطت الناقةُ في سيرها: وذلك إِذا شدّت. وتنشَّطت الناقةُ  الأَرضَ: قطعَتْها
لسان العرب
● - نشط: النَّشاطُ: ضدّ الكَسَلِ يكون ذلك في الإِنسان والدابة، نَشِطَ  نَشاطاً ونَشِطَ إِليه، فهو نَشِيط ونَشَّطَه هو وأَنْشطه؛ الأَخيرة عن  يعقوب. الليث: نَشِط الإِنسان يَنْشَط نَشاطاً، فهو نَشِيط طيّب النفْس  للعمل، والنعت ناشِطٌ، وتَنَشَّط لأَمر كذا. وفي حديث عُبادَة: بايَعْتُ رسول  اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم، على المَنْشَطِ والمَكْره؛ المَنْشَطُ  مَفْعَل من النَّشاط وهو الأَمر الذي تنْشَط له وتَخِفُّ إِليه وتُؤثر فعله  وهو مصدر بمعنى النشاط. ورجل نَشِيط ومُنْشِطٌ: نَشِطَ دوابُّه وأَهلُه.  ورجلٌ مُتَنَشِّطٌ إِذا كانت له دابة يركبها، فإِذا سَئِم الركوب نزل  عنها. ورجل مُنْتَشِطٌ من الانْتِشاطِ إِذا نزل عن دابَّته من طُولِ  الرُّكوب، ولا يقال ذلك للراجل. وأَنْشَطَ القومُ إِذا كانت دوابُّهم نَشِيطةً.  ونَشِطَ الدَّابةُ: سَمِنَ. وأَنْشَطه الكَلأُ: أَسْمَنه. ويقال: سَمِنَ  بأَنْشِطةِ الكلإِ أَي بعُقْدتِه وإِحْكامه إِياه، وكلاهما من أُنْشُوطةِ  العُقْدةِ. ونشَط من المكان يَنْشِطُ: خرج، وكذلك إِذا قطع من بلد إِلى  بلد.  والناشِطُ: الثَّوْر الوحْشِيّ الذي يخرج من بلد إِلى بلد أَو من أَرض  إِلى أَرض؛ قال أُسامة الهُذلي:  وإِلاَّ النَّعامَ وحَفَّانَه،  وطَغْياً معَ اللَّهِقِ الناشِطِ  وكذلك الحِمارُ؛ وقال ذو الرمة:  أَذاكَ أَمْ نَمِشٌ بالوَشْي أَكْرُعُه،  مُسَفَّعُ الخَدّ هادٍ ناشِطٌ شَبَبُ  (* قوله «هاد» كذا بالأصل والصحاح، وتقدم في نمش عاد بالعين المهملة.)  ونَشَطَتِ الإِبلُ تَنْشِطُ نَشْطاً: مضت على هُدّى أَو غير هدى. ويقال  للناقة: حَسُنَ ما نَشَطَتِ السيرَ يعني سَدْوَ يديها في سيرها. الليث:  طريق ناشِطٌ يَنْشِط من الطريق الأَعظم يَمنة ويَسْرة. ويقال: نَشَط بهم  الطريقُ. والناشِطُ في قول الطرماح: الطريق. ونشَط الطريقُ ينشِط: خرج من  الطريق الأَعظم يَمنةً أَو يَسْرة؛ قال حميد:  مُعْتَزِماً بالطُّرُقِ النَّواشِطِ  (* قوله «معتزماً إلخ» كذا في الأَصل والأَساس أَيضاً إِلا أَنه معدى  باللام.)  وكذلك النواشِطُ من المَسايل.  والأُنْشُوطةُ: عُقْدة يَسْهُل انحلالها مثل عقدة التِّكة. يقال: ما  عِقالُك بأُنْشوطةٍ أَي ما مَوَدَّتُك بوَاهِيةٍ، وقيل: الأُنْشوطةُ عقدةٌ  تَمدُّ بأَحدِ طرفيها فتَنحل، والمُؤَرَّبُ الذي لا ينحل إِذا مُدَّ حتى  يُحَلّ حلاًّ. وقد نشَط الأُنْشُوطةَ يَنْشُطُها نَشْطاً ونشَّطها: عقَدها  وشدَّها، وأَنْشَطها حلَّها. ونشَطْت العَقْد إِذا عقدته بأُنشوطة.  وأَنشطَ البعير: حَلَّ أُنشوطته. وأَنشطَ العِقال: مَدَّ أُنشوطته فانحلَّ.  وأَنشطْت الحبلَ أَي مدَدْتُه حتى ينحَل. ونشَطت الحبل أَنْشُطه نشْطاً:  ربطْتُه، وإِذا حللْتَه فقد أَنشَطْتَه، ونشَطه بالنِّشاط أَي عقده. ويقال  للآخِذ بسُرعة في أَيّ عمل كان، وللمريض إِذا بَرأَ، وللمَغْشِيّ عليه  إِذا أَفاق، وللمُرْسَل في أَمر يُسرع فيه عزِيمتَه: كأَنما أُنْشِط من  عِقال، ونَشِط أَي حُلَّ. وفي حديث السِّحر: فكأَنما أُنْشِط من عِقال أَي  حُلّ. قال ابن الأَثير: وكثيراً ما يجيء في الرواية كأَنما نَشِط من  عقال، وليس بصحيح. ونَشَطَ الدَّلْوَ من البئر يَنْشِطُها وينشُطها نشْطاً:  نَزَعها وجذَبَها من البئر صُعُداً بغير قامة، وهي البَكْرة، فإِذا كان  بقامة فهو المَتْح.  وبئر أَنْشاط وإِنشاط: لا تخرجُ منها الدلو حتى تُنْشَطَ كثيراً. وقال  الأَصمعي: بئر أَنشاط قريبة القعر، وهي التي تَخرج الدلُو منها بجَذْبة  واحدة. وبئر نَشُوط: وهي التي لا تَخرج الدلو منها حتى تُنْشَط كثيراً. قال  ابن بري: في الغريب لأَبي عبيد بئر إِنشاط، بالكسر، قال: وهو في الجمهرة  بالفتح لا غير.  وفي حديث عوف بن مالك: رأَيت كأَنَّ سبَباً من السماء دُلِّي فانْتُشِطَ  النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، ثم أُعِيد فانتُشِط أَبو بكر، رضي اللّه  عنه، أَي جُذِب إِلى السماء ورفع إِليها؛ ومنه حديث أُمّ سَلمة: دخل  علينا عَمَّار، رضي اللّه عنهما، وكان أَخاها من الرّضاعة فنَشَط زينبَ من  حَجْرها، ويروى: فانتشط. ونَشَطَه في جنبه ينْشُطه نشْطاً: طعَنَه، وقيل:  النشْطُ الطعْنُ، أَيّاً كان من الجسد ونشَطَتْه الحيةُ تَنْشِطُه  وتنْشُطُه نشطاً وأَنْشَطتْه: لدغَتْه وعضَّتْه بأَنيابها. وفي حديث أَبي  المِنهال وذكرَ حَيَّات النار وعَقارِبَها فقال: وإِنَّ لها نَشْطاً ولَسْباً،  وفي رواية: أَنْشأْنَ به نَشطاً أَي لِسْعاً بسُرعة واخْتِلاس، وأَنْشأْن  بمعنى طَفِقْن وأَخذْن. ونَشَطَتْه شَعُوبُ نشطاً، مثَلٌ بذلك. وانتشطَ  الشيءَ: اختَلَسه. قال شمر: انتشط المالُ المَرْعَى والكلأَ انتزعه  بالأَسنان كالاختلاس. ويقال: نشَطْتُ وانْتَشَطْت أَي انتزعت.  والنَّشيطةُ: ما يغنَمُه الغُزاة في الطريق قبل البلوغ إِلى موضع الذي  قصدوه. ابن سيده: النَّشِيطة من الغنيمة ما أَصاب الرئيسُ في الطريق قبل  أَن يصير إِلى بَيْضةِ القوم؛ قال عبد اللّه بن عَنَمة الضَّبِّي:  لَكَ المِرْباعُ منها والصّفايَا،  وحُكْمُكَ والنَّشِيطةُ والفُضُولُ  يخاطب بِسْطامَ بن قَيْس. والمِرْباعُ: ربع الغنيمة يكون لرئيس القوم في  الجاهلية دون أَصحابه، وله أَيضاً الصفايا جمع صَفِيّ، وهو يَطْطَفِيه  لنفسه مثل السيف والفرس والجارية قبل القسمة مع الربع الذي له. واصْطَفَى  رسولُ اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم، سيفَ مُنَبِّه بن الحجَّاج من بني  سَهْم بن عمرو بن هُصَيْصِ بن كَعب بن لُؤَي ذا الفَقارِ يوم بَدْر،  واصطفى جُوَيْرية بنت الحرث من بني المُصْطَلِق من خُواعةَ يوم المُرَيْسِيع،  جَعل صداقَها عِتقَها وتزوَّجها، واصْطَفَى صَفِيَّةَ بنت حُيَيّ ففعل  بها مثل ذلك، وللرئيس أَيضاً النَّشِيطةُ مع الربع والصَّفيِّ، وهو ما  انْتُشِط من الغنائم ولم يُوجِفوا عليه بخيل ولا رِكاب. وكانت للنبي، صلّى  اللّه عليه وسلّم، خاصَّة وكان للرئيس أَيضاً الفُضُولُ مع الربعِ والصفيِّ  والنشِيطة، وهو ما فَضَل من القِسْمةِ مما لا تصح قِسمتُه على عدَد  الغُزاةِ كالبعير والفرس ونحوهما، وذهبت الفُضول في الإِسلام. والنشِيطةُ من  الإِبل: التي تُؤْخَذ فتُساق من غير أَن يُعْمَد لها؛ وقد انْتَشطوه.  والنَّشُوط: كلام عراقي وهو سَمك يُمْقَر في ماء ومِلح. وانْتَشَطْتُ  السمكةَ: قَشَرْتُها. والنَّشُوطُ: ضرب من السمك وليس بالشَّبُّوطِ.  وقال أَبو عبيد في قوله عزَّ وجل: والنَّاشِطاتِ نَشْطاً، قال: هي  النجوم تَطْلُع ثم تَغِيب، وقيل: يعني النجوم تَنْشِط من بُرْج إِلى برج  كالثور الناشط من بلد إِلى بلد، وقال ابن مسعود وابن عباس: إِنها الملائكة،  وقال الفراء: هي الملائكة تنشِط نفْس المؤْمن بقَبْضِها، وقال الزجاج: هي  الملائكة تنشِط الأَرْواحَ نشطاً أَي تَنْزِعُها نَزْعاً كما تنزِع  الدَّلْوَ من البئر. ونَشَّطْتُ الإِبل تنشيطاً إِذا كانت ممنوعة من المَرْعى  فأَرسلْتها تَرْعى، وقالوا: أَصلها من الأُنشوطة إِذا حُلَّت؛ وقال أَبو  النجم:  نَشَّطَها ذُو لِمّة لم تَقْمَلِ،  صُلْبُ العَصا جافٍ عن التَّعَزُّلِ  أَي أَرْسلَها إِلى مَرْعاها بعدما شربت.  ابن الأَعرابي: النُّشُطُ ناقِضُو الحِبال في وقت نَكْثها لتُضْفَر  ثانية. وتَنَشَّطت الناقةُ في سيرها: وذلك إِذا شدّت. وتنشَّطت الناقةُ  الأَرضَ: قطعَتْها؛ قال:  تَنَشَّطَتْه كلُّ مِغْلاةِ الوَهَقْ  يقول: تناوَلَتْه وأَسرعت رَجْع يديها في سيرها. والمِغْلاةُ: البعيدةُ  الخَطْو. والوهَقُ: المُباراةُ في السير. قال الأَخفش: الحِمارُ يَنْشِطُ  من بَلد إِلى بلد، والهُمُومُ تَنْشِطُ بصاحِبها؛ وقال هِمْيانُ:  أَمْسَتْ هُمُومِي تَنْشِطُ المَناشِطا:  الشامَ بي طَوْراً، وطَوْراً واسِطا  ونَشِيطٌ: اسم. وقولهم: لا حتى يرجِعَ نَشِيطٌ من مَرْو، هو اسم رجل  بَنى لزِياد داراً بالبَصرة فهَرَبَ إِلى مَرْو قبل إِتمامها، فكان زياد  كلما قيل له: تَمِّم دارك، يقول: لا حتى يرجع نشيط من مرو، فلم يَرجع فصار  مثلاً.
مقاييس اللغة:
(نشط) النون والشين والطاء: أصلٌ صحيح يدلُّ على اهتزازٍ وحركة.منه النّشاط معروفٌ وهو لما فيه من الحركة والاهتزاز والتَّفتُّح. يقال نَشِطَ ينشَط. وأنْشَطَ القومُ: كانت دوابُّهُم نَشِيطة. والثَّور ناشط، لأنَّهُ يَنْشِطُ من بلدٍ إلى بلد. قال ذو الرُّمَّة:
أذاكَ أم نَمِشٌ بالوَشْي أكرُعُه *** مسفَّعُ الخَدِّ هادٍ ناشِطٌ شَبَبُ([4])
ونَشَطْتُ الشَّيءَ: قشرتُه، كأنَّهُ لما قُشِرَ أُخرِجَ من جِلده. وطريقٌ ناشط: يَنْشِطُ في الطَّريق الأعظم يَمنةً [ويَسْرَة([5])]. ونَشَطت([6]) النّاقةُ في سيرها، إذا شَدَّت. والأُنْشُوطة: العُقدة مثل عُقدة السَّراويل ونَشَطْتُه بأُنشوطة. وأنْشَطتُ العِقال: مَدَدْت أُنشوطتَه فانحلَّت. وقال قوم: الإنشاط: الحَلُّ، والتَّنشيط: العَقْد. وبئر أنشاط: قَريبة القَعر يَخرج دلوُها بجَذْبَةٍ. ونَشَطْتُ الدَّلْوَ من البئرِ بغير قامة. والنَّشيطة من الإبل: أن تُوجَد فتُسَاقَ([7]) من غير أنْ يُعْمَدَ لها. وقال قوم: هو الذي يصيبه القومُ قبل أن يَصِلوا إلى الحيِّ الذي يريدون الإغارة عليه، فيَنْشِطُه الرّئيسُ من بين أيديهم. قال:
لك المِرباعُ منها والصَّفايا *** وحُكمُك والنَّشِيطةُ والفُضُولُ([8])
القاموس المحيط:
نَشِطَ، كسمِعَ، نَشاطاً، بالفتح، فهو ناشِطٌ ونَشِيطٌ طابَتْ نَفْسُه للعَمَلِ وغيرِه، كتَنَشَّطَ،
الدابةُ: سَمِنَتْ. وأنْشَطَه ونَشَّطَه تَنْشيطاً. وأنْشَطَ: نَشِطَ أهْلُه، أو دَوابُّه، فهو مُنْشِطٌ ونَشيطٌ.
ورجلٌ مُتَنَشِّطٌ: له دابةٌ يَرْكَبُها، وإذا سَئِمَ، نَزَلَ عنها. ونَشَطَ من المَكانِ يَنْشِطُ: خَرَجَ، الدَّلْوَ: نَزَعَها بلا بَكَرَةٍ، الحَيَّةُ تَنْشِطُ وتَنْشُطُ: عَضَّتْ بنابِها، كأَنْشَطَتْ، الحَبْلَ، كنَصَرَ: عَقَدَه، كنَشَّسطَه. وأنْشَطَه: حَلَّه، العِقالَ: مَدَّ أُنْشُوطَتَه، الشيءَ: اخْتَلَسَه، وأوْثَقَهُ. والناشِطُ: الثَّوْرُ الوَحْشِيُّ يَخْرُجُ من أرضٍ إلى أرضٍ. " والناشِطاتِ نَشْطاً " ، أي: النُّجومُ تَنْشِطُ من بُرْجٍ إلى آخَرَ، أو الملائِكَةُ تَنْشِطُ نَفْسَ المُؤْمِنِ بقَبْضها، أي: تَحُلُّها حَلاًّ رَفيقاً، أو النُّفوسُ المُؤْمِنَةُ تَنْشِطُ عندَ المَوْتِ نَشاطاً. والنَّشيطَةُ في الغَنيمَةِ: ما أصابَ الرَّئيس قبلَ أن يَصيرَ إلى بَيْضَةِ القومِ، من الإِبِلِ: التي تُؤْخَذُ فَتُساقُ من غير أن يُعْمَدَ لها، وقد أنْشَطوه. وكصَبورٍ: سَمَكٌ يُمْقَرُ في ماءٍ ومِلْحٍ. والأُنْشوطةُ، كأُنْبوبَةٍ: عُقْدةٌ يَسْهُلُ انْحِلالُها كعَقْدِ التِّكَّةِ. وطريقٌ ناشِطٌ: يَنْشِطُ من الطَّريقِ الأَعْظَمِ يَمْنَةً ويَسْرَةً، وكذلك النَّواشِطُ من المَسايل. وبِئْرٌ أنْشاطٌ، ويُكْسَرُ: قَرِيبةٌ يَخْرُجُ منها الدَّلْوُ بجَذْبَةٍ. وكصَبورٍ: عَكْسُها. وانْتَشَطَ السَّمكةَ: قَشَرَها، المالُ الرِّعْيَ: انْتَزَعَه بالأَسْنان، الحَبْلَ: مَدَّه حتى يَنْحَلَّ. وتَنَشَّطَ المَفازَة: جازَها، الناقةُ في سَيْرِها: شَدَّتْ. واسْتَنْشَطَ الجِلْدُ: انْزَوَى، واجْتَمَعَ. وكأَميرٍ: تابِعيٌّ، ورجُلٌ بَنَى لِزِيادٍ داراً بالبَصْرَة، فَهَرَبَ إلى مَرْوَ قَبلَ إتْمامِها. وكُلَّما قيلَ له: تَمِّمْ، قال: حتى يَرْجِعَ نَشيطٌ من مَرْوَ، فلم يَرْجِعْ، فَصارَ مَثَلاً.
والنُّشُطُ، بضمتين: ناقِضُو الحِبالِ في وقْتِ نَكْثِها لتُضْفَرَ ثانِيةً.
تاج العروس:
ن ش ط
نَشِطَ كسَمِع نَشَاطاً بالفَتْحِ فَهُوَ نَاشِطٌ ونشِيطٌ : طابَتْ نَفْسُهُ لِلْعَمَلِ وغَيْرِهِ قال اللَّيْثُ كتَنَشَّطَ لأَمْر كَذا
والنَّشَاطُ : ضِدُّ الكَسَلِ يَكُونُ ذلِكَ في الإِنْسَانِ والدَّابَّةِ . يُقَال : رَجُلٌ نَشِيطٌ أَي طَيِّب النَّفْس ودَابَّةٌ نَشِيطَةٌ
ونَشِطَت الدَّابَّةُ : سَمِنَتْ . وأَنْشَطَهُ الكَلأُ : أَسْمَنَهُ
ويُقَالُ : نَشِطَ إِلَيْهِ فهو نَشِيطٌ ونَشَّطَهُ تَنْشِيطاً وأَنْشَطَهُ هذِه عن يَعْقُوبَ
وأَنْشَطَ الرَّجُلُ : نَشِطَ أَهْلُه أَوْ دَوابُّه فهو مُنْشِطٌ ونَشِيطٌ
ويُقَالُ : رَجُلٌ مُتَنَشِّطٌ إذا كانَتْ له دَابَّةٌ يَرْكَبُهَا وإِذا سَئِمَ الرُّكُوبَ نَزَلَ عَنْهَا . ويُقَالُ أَيْضاً : رَجُلٌ مَنْتَشِطٌ من الانْتِشاطِ إِذا نَزَلَ عن دَابَّتِهِ من طُولِ الرّكُوبِ ولا يُقَالُ ذلِكَ للرَّاجِلِ قالَهُ أَبُو زَيْدٍ . ونَشَطَ من المَكَانِ يَنْشِطُ : خَرَجَ وكَذلِكَ إِذا قَطَعَ مِنْ بَلَدٍ إلَى بَلَدٍ
ونَشَطَ الدَّلْوَ من البِئْرِ من حَدِّ نَصَرَ وضَرَبَ : نَزَعَها وجَذَبَهَا من البِئْرِ صُعُداً بغَيْرِ قامَةٍ أَيْ بَكَرَةٍ فإِذَا كانَ بِقَامَةٍ فهُوَ المَتْح . ومن المَجَازِ : نَشَطَت الحَيَّةُ تَنْشُطُ وتَنْشِطُ من حَدِّ نَصَرَ وضَرَبَ نَشْطاً : لَدَغَتْ وعَضَّتْ بنَابِها كأَنْشَطَت . وفي حَدِيثِ أَبِي المِنْهَالِ - وذَكَرَ حَيّاتِ النّارِ وعَقَارِبَها - فقالَ : وإِنَّ لها نَشْطاً ولَسْباً . وفي رِوَايَةٍ : أَنْشَأْنَ بِهِ نَشْطاً أَيْ لَسْعاً بسُرْعَةٍ واخْتِلاسٍ وأَنْشَأْن بمَعْنَى طَفِقْنَ وأَخَذْنَ . ونَشَطَ الحَبْلَ كنَصَرَ يَنْشُطُه نَشْطاً : عَقَدَهُ وشَدَّهُ كنَشَّطَه تَنْشِيطاً وأَنْشَطَه إِنْشاطاً : حَلَّهُ . ويُقَال : نَشَطْتُ العَقْدَ إِذا عَقَدْتَهُ بأُنْشُوطَةٍ وهذا نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ عن أَبي زَيْدٍ . وأَنْشَطَ البَعِيرَ : حَلَّ أَنْشُوطَتَهُ فانْحَلَّ وكذلِكَ الحَبْلُ إِذا مدَدْتَهُ حَتَّى يَنْحَلَّ قِيلَ : قَدْ أَنْشَطْتَهُ . وأَنْشَطَ الشَّيْءَ : اخْتَلَسَهُ هكَذَا في سائر النُّسَخِ . والصَّوابُ في هذا انْتَشَطَ الشَّيْءَ أَيْ اخْتَلَسَهُ . قال شَمِرٌ : انْتَشَطَ المالُ المَرْعَى والكَلأَ : انْتَزَعَهُ بالأَسْنَانِ كالاخْتِلاسِ
وأَنْشَطَهُ : أَوْ ثَقَهُ هكَذَا في النُّسَخِ وقَدْ تَقَدَّمَ آنِفاً أَنّ النَّشْطَ هو الإِيثاقُ والإِنْشاطُ هو الحَلُّ فإِنْ صَحَّ ما ذَكَرَهُ المُصَنِّف فَيَكُونُ هذا من بابِ الأَضْدادِ فتَأَمَّلْ
والنّاشِطُ : الثَّوْرُ الوَحْشِيُّ الَّذِي يَخْرُجُ مِن أَرْضٍ إلى أَرْضٍ أَوْ مِن بَلَدٍ إلى بَلَدٍ . قال أُسَامَةُ الهُذَلِيّ :
وإِلاَّ النَّعَامَ وحَفَّانَهُ ... وطَغْيَا مِنَ اللَّهَقِ النّاشِطِ وكَذلِك الحِمَارُ
وقال ذُو الرُّمَّة :
أَذاكَ أَمْ نَمِشٌ بالوَشْيِ أَكْرُعُهُ ... مُسَفَّعُ الخَدِّ هَادٍ ناشِطُ شَبَبُ وقَولُه تَعَالَى : " والنَّاشِطاتِ نَشْطاً " أَي النُّجُوم تَنْشِطُ من بُرْجٍ إلى بُرْجٍ آخَرَ كالثَّوْرِ الناشِطِ مِنْ بَلَدٍ إلى بَلَدٍ نَقَلهُ الجَوْهَرِيّ . وقال ابنُ دُرَيْدٍ عَن أَبِي عُبَيْدَةَ : تَنْشِطُ من بَلَدَ إِلَى بَلَدٍ . وقالَ أَبُو عُبَيْدٍ : هِيَ النُّجُومُ تَطْلُعُ ثُمَّ تَغِيبُ . أَو النّاشِطَاتُ : المَلائِكَةُ . رُوِيَ ذلِكَ عَنِ ابْنِ عَبّاسٍ وابْنِ مَسْعُودٍ . وقال الفرّاء أَي تَنْشِط نَفْسَ المُؤْمِنِ بِقَبْضِها كما في اللِّسَان وزادَ ابنُ عَرَفَةَ أَي تَحُلُّهَا حَلاًّ رَقِيقاً . وقال الزَّجّاج : هي المَلائِكَةُ تَنْشِطُ الأَرْوَاحَ نَشْطاً أَيْ تَنْزِعُها نَزْعا كما تَنْزِعُ الدَّلْوَ من البِئْرِ أَو الناشِطَاتُ :النُّفُوسُ المُؤْمِنَة تَنْشِطُ عِنْدَ المَوْتِ نَشاطاً أي تَخِفُّ له . وقِيلَ : الناشِطَاتُ : المَلائِكَةُ تَعْقِدُ الأُمُورَ من قَوْلِهم : نَشَطْتُ العُقْدَةَ . وتَخْصِيصُ النَّشْطِ وهو العَقْدُ الَّذِي يَسْهُل حَلُّهُ تَنْبِيهٌ على سُهُولَةِ الأَمْرِ عَلَيْهِم
والنَّشِيطَةُ فِي الغَنِيمَةِ : ما أَصَاب الرَّئِيسُ في الطَّرِيق قَبْلَ أَنْ يَصِيرَ إِلَى بَيْضَةِ القَوْمِ قَالَهُ ابنُ سِيدَه . وفي الصّحاح : النَّشِيطَةُ : ما يَغْنَمُه الغُزاةُ فِي الطَّرِيق قَبْلَ البُلُوغِ إِلَى المَوْضِعِ الذِي قَصَدُوهُ . وأَنْشَدَ لِعَبْدِ الله بنِ عَنَمَةَ الضَّبِّيّ يُخَاطِبُ بِسْطَامَ بْنَ قَيْسٍ :
لَكَ المِرْباعُ مِنْهَا والصَّفَايَا ... وحُكْمُكَ والنَّشِيطَةُ والفُضُولُ والرَّئِيسُ لَهُ النَّشِيطَةُ مع الرُّبْعِ والصَّفِيّ وهو ما انْتُشِط من الغَنَائمِ ولَمْ يُوجِفُوا عَلَيْه بِخَيْلٍ ولا رِكَابٍ وكانَتْ لِلْنَبِيّ صَلَّى اللهُ عَلَيْه وسَلَّمَ خاصَّةً . والنَّشِيطَةُ مِنَ الإِبِل : الَّتِي تُؤْخَذ فَتُسْتَاقُ من غَيْرِ أَنْ يُعْمَدَ لَها وقَدْ أَنْشَطُوهُ هكَذَا في النُّسَخ وصَوَابُهُ : وقَدْ انْتَشَطُوهُ كما في الِّلسَان
والنَّشُوط كصَبُورٍ : سَمَكٌ يُمْقَرُ في ماءٍ ومِلْحٍ كَلامٌ عِرَاقِيٌّ . وفي الصّحاح : ضَرْبٌ من السَّمَكِ ولَيْسَ بالشَّبُّوطِ . والأُنْشُوطَةُ كأُنْبوبَةٍ : عُقْدَةٌ يَسْهُل انْحِلالُهَا كعَقْدِ التِّكَّةِ . يُقَالُ : ما عِقَالُك بأُنْشُوطَةٍ أَيْ ما مَوَدَّتُكَ بوَاهِيَةٍ كما في الصّحاحِ . وقِيلَ : الأُنْشُوطَةُ : عُقْدَةٌ تُمَدُّ بأَحَدِ طَرَفَيْهَا فتَنْحَلّ والمُؤَرَّبُ : الَّذِي لا يَنْحَلُّ إِذا مُدَّ حَتَّى يُحَلَّ حَلاًّ وقَدْ نَشَطَها : إِذا شَدَّهَا
ومِنَ المَجَازِ : طَرِيقٌ نَاشِطٌ : إِذا كانَ يَنْشِطُ من الطَّرِيقِ الأَعْظَمِ يَمْنَةً ويَسْرَةً قالَهُ اللَّيْثُ أَيْ يَخْرُجُ . يُقَالُ : نَشَطَ بهم طَرِيقٌ فَأَخَذُوه . قال حُمَيْدٌ الأَرْقَطُ :
قَدَّ الفَلاةَ كالحِصَانِ الخَارِطِ ... مُعْتَسِفاً للطُّرُقِ النَّواشِطِ وكَذلِكَ النَّواشِطُ من المَسَايِلِ : الَّتِي تَخْرُجُ مِنَ المَسِيلِ الأَعْظَمِ يَمْنةً أَوْ يَسْرَةً
وبِئْرٌ أَنْشَاطٌ بالفَتْحِ لا غَيْرُ كما في الغَرِيبِ لأَبِي عُبَيْدٍ نَقَلَه ابنُ بَرِّيّ . قُلْتُ : وهو المَنْقُولُ عن الأَصْمَعِيّ وقَدْ ردَّ عَلَيْه ذلِكَ ويُمْكِنُ أَنْ يُنْتَصَرَ لِلأَصْمَعِيّ : ويُقَال : إِنَّمَا جاءَ به على مِثَالِ المَصَادِر وأَصْلُهُ مِنْ قَوْلهمْ : أَنْشَطْتُ العُقْدَةَ إِذا حَلَلْتَها بجَذْبَةٍ وَاحِدَةٍ فسُمّيَ هذا بالمَصْدَرِ مِنْ حَيْثُ أَنَّ الدَّلْوَ تُخْرَجُ مِنْهَا بجَذْبَةٍ وَاحِدَةٍ فَتَأَمَّلْ . وفي الصّحّاحِ عن الأَصْمَعِيّ : بِئْرٌ أَنْشَاطٌ أَيْ قَرِيبَة القَعْرِ وهي الَّتِي يَخْرُجُ مِنْهَا الدَّلْوُ بجَذْبَةٍ وَاحِدَةٍ
وبِئْرٌ نَشُوطٌ كصَبُورٍ عَكْسُهَا وهي الَّتِي لا تَخْرُجُ مِنْهَا الدَّلْوُ حَتَّى تُنْشَطَ كَثِيراً أَي لبُعْدِ قَعْرِهَا . وانْتَشَطَ السَّمَكَةَ : قَشَرَها كأَنَّهُ نَزَعَ قِشْرَها . وقال شَمْرٌ : انْتَشَطَ الْمَالُ الرِّعْيَ والكَلأَ : انْتَزَعَهُ بالأَسْنَانِ كالاخْتِلاسِ . وانْتَشَطَ الحَبْلَ : مَدَّهُ حَتَّى يَنْحَلَّ وكَذا أَنْشَطَ كما تَقَدَّمَ
وتَنَشَّطَ المَفازَةَ : جَازَهَا بسُرْعَةٍ ونَشَاطٍ وهو مَجَازٌ . وتَنَشَّطَتِ النَّاقَةُ فِي سَيْرِهَا : إِذا شَدَّتْ . ويُقَالُ : تَنَشَّطَتِ الناقَةُ الأَرْضَ إِذا قَطَعْتَها قَطْعَ النّاشِطِ في سُرْعَتِها أَو تَوَخَّتْها بنَشَاطٍ ومَرَحٍ . قال :
" تَنَشَّطَهْ كُلُّ مِغْلاةِ الوَهَقْ يَقُولُ : تَناوَلَتْه وأَسْرَعَتْ رَجْعَ يَدَيْهَا في سَيْرِها . والمِغْلاةُ : البَعِيدَةُ الخَطْوِ . والوَهَقْ : المُبَارَاةُ في السَّيْرِ . واسْتَنْشَطَ الجِلْدُ : انْزَوَى واجْتَمَعَ وانْضَمَّ نَقَلَه الصّاغَانِيّ عن ابنِ عَبّادٍ
ونَشِيطٌ كأَمِيرٍ : تابِعيٌّ . قُلْتُ : بَلْ هُمَا اثْنانِ أَحَدُهُما : نَشِيطٌ أَبُو فَاطِمَةَ يَرْوِي عن عَلِيِّ بنِ أَبِي طالِبٍ وعَنْهُ الأَعْمَشُ والثّانِي : نَشِيطُ ابْنُ يَحْيَى رَوَى عَنِ ابْنِ عَبّاسٍ وعنه زَيْدٌ اليامِيّ
ونَشِيطٌ : اسْمُ رَجُل بَنَى لزِيَاد ابنِ أَبِيهِ دَاراً بالبَصْرَةِ فهَرَبَ إلى مَرْوَ قَبْل إِتْمَامِهَا و كانَ زِيَادٌ كُلَّمَا قِيلَ له : تَمِّمْ دارَكَ قال : لاَ حَتَّى يَرْجِعَ نَشِيطٌ مِنْ مَرْوَ فلم يَرْجِعْ فَصارَ مَثَلاً نَقَلَه الجَوْهَرِيّ هكَذا . والنُّشُطُ بِضَمَّتَيْن : نَاقِضُو الحِبَالِ في وَقْتِ نَكْثِهَا لِتُضْفَرَ ثانِيَةً عن ابنِ الأَعْرَابِيّ . وممّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : المَنْشَطُ مَفْعَلٌ من النَّشَاط : وهو الأَمْرُ الَّذِي يُنْشَطُ لَهُ ويُخَفُّ إِلَيْهِ ويُؤْثَرُ فِعْلُه . وفي حَدِيث عُبَادَةَ بنِ الصّامِتِ رَضِيَ اللهُ عَنْه : باَيَعْتُ رَسُولَ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وسَلَّمَ عَلَى المَنْشَطِ والمَكْرَهِ وهو مَصْدرٌ بمَعْنَى النَّشَاطِ . ويُقَالُ : سَمِنَ بأَنْشِطَةِ الكَلإِ أَي بعُقْدَتِه وإِحْكَامِهِ إِيّاه وهُوَ مِنْ أُنْشُوطَةِ العُقْدَةِ . ونَشَطَتِ الإِبلُ تَنْشَطُ نَشْطاً : مَضَتْ عَلَى هُدًى أَوْ غَيْرِ هُدًى . ويُقَالُ للنَّاقَةِ : حَسُنَ ما نَشَطَت السَّيْرَ يَعْنِي سَدْوَ يَدَيْهَا في سَيْرِها
ويُقَالُ لِلآخِذِ بِسُرْعَةٍ في أَيِّ عَمَلٍ كانَ ولِلْمَرِيضِ إِذا بَرَأَ وللمَغْشِيِّ عَلَيْه إِذا أَفاقَ وللمُرْسَلِ في أَمْرٍ يُسْرِعُ فِيهِ عَزِيمَتَهُ - : كأَنَّما أُنْشِطَ مِنْ عِقَالٍ . ونَشِطَ أَي حُلَّ . وفي حَدِيثِ السِّحْرِ : فكَأَنَّمَا أُنْشِطَ من عِقالٍ أي حُلَّ . قال ابنُ الأَثِيرِ : وكَثِيراً ما يَجِيءُ في الرِّوَايَة كَأَنَّمَا نَشِطَ مِنْ عِقَالٍ وليس بصَحِيحٍ
وانْتَشَطَ الشَّيْءَ : جَذَبَهُ . ونَشَطَهُ في جَنْبِهِ يَنْشُطُه نَشْطاً : طَعَنَهُ . وقِيلَ : النَّشْط : الطَّعْن أَيّاً كانَ من الجَسَدِ . ونَشَطَتْه شَعُوبُ أي أَهْلَكَتْه وهو مَجازٌ
ونَشَّطْتُ الإِبلَ تَنْشِيطاً إِذا كانَتْ مَمْنُوعَةً من المَرْعَى فَأَرْسَلْتَها تَرْعَى وقالُوا : أَصْلُها من أُنْشُوطَةِ الحَبْلِ . قال أَبُو النَّجْمِ :
نَشَّطَهَا ذُو لِمَّةٍ لَمْ تُغْسَلِ ... صُلْبُ العَصَا جَافٍ عَنِ التَّغَزُّلِ أَي أَرْسَلَهَا إلى مَرْعَاهَا بَعْدَما شَرِبَتْ والهُمُومُ تَنْشِطُ بِصَاحِبِها أَي تَخْرُجُ . قال هِمْيَانُ :
أَمْسَتْ هُمُومِي تَنْشِط النَّواشِطَا ... الشَّأْمَ بِي طَوْراً وطَوْراً وَاسِطا هكذا أَنْشَدَهُ الجَوْهَرِيّ . والمِنْشَطُ كمِنْبَرٍ : الكَثِيرُ النَّشَاطِ . وأَنْشَدَ الأَصْمَعِيُّ يَصِفُ بَعِيراً :
" مُنْسَرِحٍ سَدْوَ اليَدَيْنِ مِنْشَطُهْ وقالَ رُؤْبَةُ :
يَنْضُو المَطَايَا عَنَقُ المُسَمَّطِ ... برِجِلٍ طالَتْ وبَوْعٍ مِنْشَطِ ورَجُلٌ مُنَشِّط كمُحَدِّثٍ : نَزَل عن دَابَّتِهِ من طُولِ الرُّكوبِ عن أَبي زَيْدٍ كمُتَنَشِّطٍ
وانْتَشَطَتْهُ الحَيَّةُ كأَنْشَطَتْهُ وهذِهِ نَشْطَةٌ مُنْكَرَةٌ . ومن سَجَعَاتِ الأَسَاس : رُبَّ نَقْطَةٍ بسِنِّ قَلَم شَرٌّ مِنْ نَشْطَةٍ بِنَابِ أَرْقَم

##### Türkçe

**نشط**
**نَشَطَ - يَنْشُطُ** (**نَشَطَ - يَنْشِطُ**) - **نَشْط** - **نَشْطاً** - **نَاشِط** - **نَاشِطَة** - **نَاشِطَات**
**نَشَطَ - يَنْشُطُ** (**نَشَطَ - يَنْشِطُ**) + varlık + bir fiil veya emir ile: onu etkinlik ve gönül hoşluğuyla yapar: bir şeyi yapmaya engel, tembellik veya darlık olmaksızın; serbestçe, güç ve istekle hareket eder
**نَشْط**: “**نَشَطَ - يَنْشُطُ**” fiilinin isim-fiili
**نَشْطاً**: “**نَشْط**”tan hâl: etkin ve çevik bir biçimde
**نَاشِط**: “**نَشَطَ - يَنْشُطُ**”tan ism-i fâil; sıfat-ı müşebbehe
**نَاشِطَة**: “**نَاشِط**”ın “müennesi”
**نَاشِطَات**: “**ناشِطَة**”nin çoğulu

Ve lafız, “kendi kendine hareket; coşma ve kaynama ile, çaba, etkinlik, atılganlık ve fiili başlatıp icra etmeye yönelik himmet” lafızları grubuna mensuptur; bunlar şunlardır:
**حَرَضَ - يَحْرُضُ** (**حَرِضَ - يَحْرَضُ**)، **هَمَّ - يَهُمُّ** (lâzım)، **عَزَمَ - يَعْزِمُ**، **نَشَطَ - يَنْشُطُ** (**نَشَطَ - يَنْشِطُ**)، **سَعَى - يَسْعَى**، **حَفِيَ - يَحْفَى**

**ناشطة - ناشطات**
﴿**والناشطات نشطا(2)**﴾ **النازعات**

**نشط**
﴿**والناشطات نشطا(2)**﴾ **النازعات**

**مختار الصحاح**
● [**نشط**] ن ش ط: Adam **نَشِطَ** (kesre ile) **نَشَاطَاً** (fetha ile); o hâlde o **نَشِيطٌ**tur. Ve **تَنَشَّطَ** falanca iş için. Ve Yüce Allah’ın sözü ﴿**والناشطات نشطا**﴾: yani yıldızlar burçtan burca **تنشط** eder; **الثور النَّاشِطِ** gibi; o, bir yerden bir yere çıkan vahşi boğadır. Ve **الأُنْشُوطَةُ** (damme ile): çözülmesi kolay bir düğüm; **عقدة التكة** düğümü gibi.

**الراغب**
**نشط**
- Allah Teâlâ dedi: }**والناشطات نشطا**{ [**النازعات/2**]. Denildi ki: bununla, feleğin seyriyle doğudan batıya çıkan yıldızlar kastedildi (bu, Ebû Ubeyd’in sözüdür; zira o dedi ki: onlar yıldızlardır; doğarlar sonra batarlar).
Ve denildi ki: yani yıldızlar burçtan burca **تنشط** eder; ülkeden ülkeye çıkan **الثور الناشط** gibi.
Ve âyetin tefsirinde meşhur olan: onun melekler olduğudur; bu, İbn Abbas, İbn Mesud, Mücahid ve Suddî’den rivayet edilmiştir. Bak: **الدر المنثور** 8/404; ve **اللسان** (**نشط**) ) yahut kendi seyirleriyle batıdan doğuya yürüyenler. “**ثور ناشط**” sözlerinden: bir yerden bir yere çıkan. Ve denildi ki: insanların ruhlarını **تنشط** eden, yani çekip alan meleklerdir. Ve denildi ki: işleri düğümleyen meleklerdir. “**نشطت العقدة**” sözlerinden. Ve **النشط**ın tahsisi—ki o, çözülmesi kolay olan düğümdür—işin onlara kolaylığına dikkat çekmek içindir. Ve **بئر أنشاط**: dibi yakın; kovası tek bir çekişle çıkar. Ve **النشيطة**: taksimden önce reis’in almaya **ينشط** ettiği şey. Ve denildi ki: develerden **النشيطة**: ordunun bulup, ona sürüş türküsü söylenmeksizin sevk ettiği şeydir. Ve denilir: **نشطته الحية**: onu ısırdı.

**ملخص اللسان**
1. **النَّشاطُ**: **الكَسَلِ**in zıddı; bu, insanda ve binek hayvanda olur. **نَشِطَ** **نَشاطاً**; ve ona **نَشِطَ**; o hâlde o **نَشِيط**tir. Ve onu **نَشَّطَه**; ve onu **أَنْشطه**;
2. İnsan **نَشِط** eder, **يَنْشَط**; **نَشَاطاً**; o hâlde o **نَشِيط**tir; işe karşı gönlü hoş. Sıfat: **ناشِطٌ**. Ve falanca iş için **تَنَشَّط** etti.
3. **المَنْشَطِ** ve **المَكْره**; **المَنْشَطُ**: **النَّشاط**tan **مَفْعَل**; o, kendisi için **تنْشَط** ettiğin, ona **تَخِفُّ** ettiğin ve yapmayı tercih ettiğin iştir; ve o, **النشاط** manasında bir masdardır.
4. Ve **مُنْتَشِطٌ** adam: **الانْتِشاط**tan; uzun binmeden dolayı binek hayvanından indiği zaman.
5. Ve kavim **أَنْشَطَ** etti: binekleri **نَشِيطةً** olduğu zaman. Ve binek hayvan **نَشِطَ** etti: semirdi. Ve onu ot **أَنْشَطه** etti: onu semirtti. Ve denilir: otun **أَنْشِطةِ**siyle semirdi; yani onun düğümüyle ve onu sıkılaştırmasıyla.
6. **الناشِطُ**: ülkeden ülkeye yahut yerden yere çıkan vahşi boğa.
7. Yol **نشَط** eder, **ينشِط**: büyük yoldan sağa yahut sola çıkar.
8. Ve aynı şekilde, akıntı yataklarından **النواشِطُ**.
9. **الأُنْشُوطةُ**: çözülmesi kolay bir düğüm; **عقدة التِّكة** gibi.
10. Ve **الأُنْشُوطةَ**yı **نشَط** etti: onu **يَنْشُطُها** **نَشْطاً**; ve onu **نشَّطها**: onu düğümledi ve sıktı. Ve onu **أَنْشَطها**: onu çözdü. Ve düğümü **نشَطْت**: onu **أُنشوطة** ile düğümlediğin zaman.
11) Ve deve **أَنشطَ** etti: **أُنشوطته**sini çözdü. Ve **العِقال**ı **أَنشطَ** etti: **أُنشوطته**sini uzattı da çözüldü. Ve ipi **أَنشطْت**: yani onu uzattım; ta ki çözülsün. Ve ipi **نشَطت**: onu **أَنْشُطه** **نشْطاً**: onu bağladım; onu çözdüğün zaman ise onu **أَنشَطْتَه** olursun. Ve onu **النِّشاط** ile **نشَطه**: yani onu düğümledi. Ve her hangi bir işte çabuk alan kimseye; ve iyileştiği zaman hastaya; ve ayıldığı zaman baygına; ve bir işte çabuk davranması için gönderilene azmini: sanki **عِقال**dan **أُنْشِط** edilmiş gibi (denilir). Ve **نَشِط**: yani çözüldü.
11. Kovayı kuyudan **نَشَطَ** etti: onu **يَنْشِطُها** ve **ينشُطها** **نشْطاً**: onu çekip çıkardı ve kuyudan yukarı doğru, **قامة** olmaksızın çekti; o, **البَكْرة**dır. Eğer **قامة** ile olursa, o **المَتْح**tır.
12. Onu böğründen **نَشَطَه**: onu **ينْشُطه** **نشْطاً**: onu mızrakladı. Ve denildi ki: **النشْطُ** mızraklamadır; bedenin hangi yerinde olursa olsun. Ve yılan onu **نشَطَتْه**: onu **تَنْشِطُه** ve **تنْشُطُه** **نشطاً**; ve onu **أَنْشَطتْه**: onu soktu ve dişleriyle ısırdı.
13. Ve şeyi **انتشطَ**: onu kapıp aldı. Mal, otlağı ve otu **انتشط** etti: dişlerle çekip kopardı; kapıp alma gibi.
14. Ve denilir: **نشَطْتُ** ve **انْتَشَطْت**: yani çekip aldım.
15. **النَّشيطةُ**: gazilerin, kastettikleri yere varmadan önce yolda ganimet olarak elde ettikleri şey.
16. **والنَّاشِطاتِ نَشْطاً**: dedi ki: onlar yıldızlardır; doğarlar sonra batarlar. Ve denildi ki: yani yıldızlar burçtan burca **تَنْشِط** eder; ülkeden ülkeye çıkan **الثور الناشط** gibi. Ve İbn Mesud ve İbn Abbas dedi: şüphesiz onlar meleklerdir. Ve Ferrâ dedi: onlar, müminin nefsini kabzetmekle **تنشِط** eden meleklerdir; onlar, ruhları **نشطاً** **تنزِعُها**: yani kuyudan kovayı çekip çıkardığın gibi çekip alırlar.
17. Dişi deve yürüyüşünde **تَنَشَّطت**: bu, sıkılaştığı zaman olur. Ve dişi deve yeri **تنشَّطت**: onu kat etti.

**لسان العرب**

● - نشط: **النَّشاطُ**: **الكَسَلِ**’in zıddıdır; bu, insanda ve binek hayvanda olur. **نَشِطَ** **نَشاطاً** ve **نَشِطَ إِليه**; o hâlde o **نَشِيط**’tir. Ve onu **نَشَّطَه**; o da onu **أَنْشطه**; sonuncusu Ya‘kūb’dan. el-Leys: İnsan **نَشِط** olur, **يَنْشَط** **نَشاطاً**; o hâlde o, işe **طيّب النفْس** olan **نَشِيط**’tir; sıfat **ناشِطٌ**’tır; ve falan iş için **تَنَشَّط** etti. Ve **عُبادَة** hadîsinde: Allah’ın Resûlü’ne, Allah ona salât ve selâm etsin, **المَنْشَطِ** ve **المَكْره** üzere bey‘at ettim; **المَنْشَطُ**: **النَّشاط**’tan **مَفْعَل** veznindedir; o, kendisi için canlandığın, ona doğru hafiflediğin ve yapmayı tercih ettiğin iştir; ve o, **النشاط** mânâsında bir masdardır. Ve **نَشِيط** ve **مُنْشِطٌ** adam: binekleri ve ehli canlı oldu. Ve **مُتَنَشِّطٌ** adam: eğer onun bindiği bir binek hayvanı varsa; binekten usanınca ondan iner. Ve **مُنْتَشِطٌ** adam, **الانْتِشاطِ**’tan: eğer uzun binmeden dolayı binek hayvanından inerse; ve bu, yaya için söylenmez. Ve kavim **أَنْشَطَ** etti: eğer binekleri **نَشِيطةً** ise. Ve binek hayvanı **نَشِطَ**: semirdi. Ve ot onu **أَنْشَطه**: onu semirtti. Ve denir: otun **أَنْشِطةِ**’siyle semirdi; yani onun düğümü ve onu sağlamlaştırmasıyla; ikisi de düğümün **أُنْشُوطةِ**’sundandır. Ve yerden **نشَط** etti, **يَنْشِطُ**: çıktı; aynı şekilde bir beldeden bir beldeye geçtiği zaman da.

Ve **الناشِطُ**: bir beldeden bir beldeye yahut bir araziden bir araziye çıkan yaban öküzüdür; Üsâme el-Hüzelî dedi ki:
وإِلاَّ النَّعامَ وحَفَّانَه،
وطَغْياً معَ اللَّهِقِ الناشِطِ

Ve aynı şekilde eşek; Zü’r-Rumme dedi ki:
أَذاكَ أَمْ نَمِشٌ بالوَشْي أَكْرُعُه،
مُسَفَّعُ الخَدّ هادٍ ناشِطٌ شَبَبُ
(* “هاد” sözü: asılda ve **الصحاح**’ta böyle; ve daha önce **نمش**’te **عاد** olarak, noktasız **العين** ile geçti.)

Ve develer **نَشَطَتِ** **تَنْشِطُ** **نَشْطاً**: hüdâ üzere yahut hüdâ olmaksızın yürüdü. Ve dişi deve için denir: yürüyüşte **نَشَطَتِ**’i ne güzel; yani yürüyüşünde iki elini salıvermesi. el-Leys: **ناشِطٌ** yol: büyük yoldan sağa ve sola **يَنْشِط** eder. Ve denir: yol onları **نَشِطَ** etti. Ve **الناشِطُ**, et-Tırmâh’ın sözünde: yoldur. Ve yol **نشَط** eder, **ينشِط**: büyük yoldan sağa yahut sola çıkar; Humeyd dedi ki:
مُعْتَزِماً بالطُّرُقِ النَّواشِطِ
(* “معتزماً…” sözü: asılda ve **الأَساس**’ta da böyle; ancak o, **باللام** ile geçişli kılınmıştır.)

Ve aynı şekilde **المَسايل**’den **النواشِطُ**.

Ve **الأُنْشُوطةُ**: çözülmesi kolay bir düğümdür; **التِّكة** düğümü gibi. Denir: senin bağın **بأُنْشوطةٍ** değildir; yani senin sevgin gevşek değildir; ve denildi: **الأُنْشوطةُ** bir düğümdür; iki ucundan biriyle çekilir de çözülür; ve **المُؤَرَّبُ** ise, çekildiğinde çözülmeyen, ta ki çözme ile çözülen şeydir. Ve **الأُنْشُوطةَ**’yı **نشَط** etti, **يَنْشُطُها** **نَشْطاً**; ve onu **نشَّطها**: onu bağladı ve sıktı; ve onu **أَنْشَطها**: onu çözdü. Ve düğümü **نشَطْت**: eğer onu **بأُنشوطة** ile bağladıysan. Ve deve **أَنشطَ** etti: **أُنشوطته**’sini çözdü. Ve bağ **أَنشطَ** etti: **أُنشوطته**’sini çekti de çözüldü. Ve ipi **أَنشطْت**: yani onu çektim, ta ki çözülsün. Ve ipi **نشَطت**: onu **أَنْشُطه** **نشْطاً**: onu bağladım; ve eğer onu çözdüysen, onu **أَنشَطْت** olmuş olursun; ve onu **بالنِّشاط** ile **نشَطه**: yani onu bağladı. Ve herhangi bir işte süratle alan kimseye, ve iyileştiğinde hastaya, ve ayıldığında baygına, ve bir işte süratle azmi gönderilene denir: sanki bir bağdan **أُنْشِط** edildi; ve **نَشِط**: yani çözüldü. Ve sihir hadîsinde: sanki bir bağdan **أُنْشِط** edildi; yani çözüldü. İbnü’l-Esîr dedi ki: Rivayette çoğu kez “sanki bir bağdan **نَشِط** edildi” gelir; ve bu doğru değildir. Ve kovayı kuyudan **نَشَطَ** etti, **يَنْشِطُها** ve **ينشُطها** **نشْطاً**: onu çekip çıkardı ve kuyudan yukarı doğru, boy ölçüsü olmaksızın çekti; o da **البَكْرة**’dir; eğer boy ölçüsü ile olursa o **المَتْح**’tır.

Ve **أَنْشاط** ve **إِنشاط** kuyu: kova ondan çıkmaz, ta ki çokça **تُنْشَطَ** edilinceye kadar. el-Asma‘î dedi ki: **أَنشاط** kuyu, dibi yakın olandır; o, kovası ondan tek bir çekişle çıkan kuyudur. Ve **نَشُوط** kuyu: o, kovası ondan çıkmayan, ta ki çokça **تُنْشَط** edilinceye kadar olan kuyudur. İbn Berrî dedi ki: Ebû Ubeyd’in **الغريب**’inde **إِنشاط** kuyu, kesre ile; dedi ki: ve o, **الجمهرة**’de fetha ile, yalnız odur.

Ve Avf b. Mâlik hadîsinde: Gördüm ki gökten bir ip sarkıtıldı da Peygamber, Allah ona salât ve selâm etsin, **فانْتُشِطَ** edildi; sonra geri çevrildi de Ebû Bekir, Allah ondan razı olsun, **فانتُشِط** edildi; yani göğe çekildi ve ona yükseltildi; ve ondan Ümmü Seleme hadîsi: Ammâr, Allah ikisinden de razı olsun, yanımıza girdi; o, süt kardeşiydi; derken Zeyneb’i kucağından **نَشَط** etti; ve rivayet olunur: **فانتشط**. Ve onu yanından **نَشَطَه** etti, **ينْشُطه** **نشْطاً**: onu mızrakladı; ve denildi: **النشْطُ** mızraklamadır; bedenin hangi yerinden olursa olsun. Ve yılan onu **نَشَطَتْه** eder, **تَنْشِطُه** ve **تنْشُطُه** **نشطاً**; ve onu **أَنْشَطتْه**: onu soktu ve dişleriyle ısırdı. Ebû’l-Minhâl hadîsinde, ateş yılanlarını ve akreplerini anıp dedi ki: ve şüphesiz onların **نَشْطاً**’ı ve **لَسْباً**’ı vardır; bir rivayette: onunla **نَشطاً** olarak **أَنْشأْنَ**; yani sürat ve kapıp alma ile sokma; ve **أَنْشأْن** “başladılar ve aldılar” mânâsındadır. Ve Şa‘ûb onu **نشطاً** ile **نَشَطَتْه**: bununla darb-ı meseldir. Ve şeyi **انتشطَ** etti: onu kapıp aldı. Şemir dedi ki: mal, otlağı ve otu **انتشط** etti: dişlerle, kapıp alma gibi, onu söküp aldı. Ve denir: **نشَطْتُ** ve **انْتَشَطْت**: yani söküp aldım.

Ve **النَّشيطةُ**: gazilerin, kastettikleri yere ulaşmadan önce yolda ganimet olarak elde ettikleridir. İbn Sîde: ganimetten **النَّشِيطة**, reis’in, kavmin **بَيْضة**’sine varmadan önce yolda elde ettiği şeydir; Abdullâh b. ‘Aneme ed-Dabbî dedi ki:
لَكَ المِرْباعُ منها والصّفايَا،
وحُكْمُكَ والنَّشِيطةُ والفُضُولُ
Bıstâm b. Kays’a hitap eder. Ve **المِرْباعُ**: câhiliyede kavmin reisinin, arkadaşları dışında, ganimetin dörtte biri olmasıdır; ve onun ayrıca **الصَّفايَا**’sı vardır; **صَفِيّ**’nin cem‘idir; o, kılıç, at ve câriye gibi, taksimden önce, kendisi için onu seçer; kendisine ait olan dörtte bir ile birlikte. Ve Allah’ın Resûlü, Allah ona salât ve selâm etsin, Bedir günü, Benî Sehm b. ‘Amr b. Husays b. Ka‘b b. Lüey’den Münebbiḥ b. el-Haccâc’ın kılıcı olan **ذا الفَقارِ**’ı seçti; ve el-Müreysî‘ günü, Huza‘a’dan Benî’l-Mustaliḳ’tan Cüveyriye bint el-Hâris’i seçti; onun mehirini onun âzat edilmesi kıldı ve onunla evlendi; ve Safiyye bint Huyeyy’i seçti de onunla da bunun gibi yaptı. Ve reis için ayrıca, dörtte bir ve **الصَّفيِّ** ile birlikte **النَّشِيطةُ** da vardır; o, ganimetlerden **انْتُشِط** edilen ve üzerine ne at ne de binek koşturmadıkları şeydir. Ve o, Peygamber’e, Allah ona salât ve selâm etsin, mahsustu; ve reis için ayrıca, dörtte bir, **الصفيِّ** ve **النشِيطة** ile birlikte **الفُضُولُ** da vardır; o, taksimden artan, gazilerin sayısına göre taksimi sahih olmayan şeydir; deve, at ve benzerleri gibi; ve **الفُضول** İslâm’da gitti. Ve develerden **النشِيطةُ**: kastedilmeden alınıp sürülen şeydir; ve onu **انْتَشطوه** ettiler.

Ve **النَّشُوط**: Irakça bir sözdür; o, su ve tuzda **يُمْقَر** edilen balıktır. Ve balığı **انْتَشَطْتُ**: onu soydum. Ve **النَّشُوطُ**: balıktan bir türdür; **الشَّبُّوطِ** değildir.

Ve Ebû Ubeyd, Aziz ve Celîl olanın sözü hakkında: **والنَّاشِطاتِ نَشْطاً**; dedi ki: onlar yıldızlardır; doğar sonra batar; ve denildi: yani yıldızlar, bir burçtan bir burca **تَنْشِط** eder; beldeden beldeye çıkan yaban öküzü gibi. Ve İbn Mes‘ûd ve İbn Abbâs dedi ki: şüphesiz onlar meleklerdir. Ve el-Ferrâ dedi ki: onlar meleklerdir; mü’minin nefsini, onu kabzetmekle **تنشِط** eder. Ve ez-Zeccâc dedi ki: onlar meleklerdir; ruhları **نشطاً** ile **تنشِط** eder; yani kovayı kuyudan çekip çıkardığın gibi onları çekip çıkarır. Ve develeri **نَشَّطْتُ** **تنشيطاً**: eğer onlar otlaktan men edilmiş idiyse de onları otlasınlar diye salıverdiysen. Ve dediler: aslı, çözüldüğünde **الأُنشوطة**’dandır. Ebû’n-Necm dedi ki:
نَشَّطَها ذُو لِمّة لم تَقْمَلِ،
صُلْبُ العَصا جافٍ عن التَّعَزُّلِ
Yani onları, içtikten sonra, otlaklarına salıverdi.

İbnü’l-A‘râbî: **النُّشُطُ**: ipleri, çözme vaktinde, tekrar örülsün diye çözenlerdir. Ve dişi deve yürüyüşünde **تَنَشَّطت**: bu, eğer sıkılaştıysa. Ve dişi deve yeri **تنشَّطت**: onu katetti; dedi ki:
تَنَشَّطَتْه كلُّ مِغْلاةِ الوَهَقْ
Der ki: onu aldı ve yürüyüşünde iki elinin geri dönüşünü hızlandırdı. Ve **المِغْلاةُ**: adımı uzak olan. Ve **الوهَقُ**: yürüyüşte yarışmadır. el-Ahfeş dedi ki: eşek beldeden beldeye **يَنْشِطُ** eder; ve kederler sahibini **تَنْشِطُ** eder. Ve Himyân dedi ki:
أَمْسَتْ هُمُومِي تَنْشِطُ المَناشِطا:
الشامَ بي طَوْراً، وطَوْراً واسِطا

Ve **نَشِيطٌ**: bir isimdir. Ve onların sözü: “Hayır; ta ki Merv’den **نَشِيطٌ** dönünceye kadar”; o, Basra’da Ziyâd’a bir ev bina eden bir adamın adıdır; onu tamamlamadan önce Merv’e kaçtı; Ziyâd’a her ne zaman “evini tamamla” denilse, “hayır; ta ki Merv’den Nişît dönünceye kadar” derdi; dönmedi de darb-ı mesel oldu.

مقاييس اللغة:
(**نشط**) **النون** ve **الشين** ve **الطاء**: sarsılma ve hareket etmeye delâlet eden sahih bir asıldır. Ondan **النّشاط** bilinen (şey)dir; o, içinde hareket, sarsılma ve açılma bulunması sebebiyledir. Denir: **نَشِطَ** **ينشَط**. Ve **أنْشَطَ القومُ**: onların binek hayvanları **نَشِيطة** idi. Ve öküz **ناشط**tır; çünkü bir beldeden bir beldeye **يَنْشِطُ**. **ذو الرُّمَّة** dedi:
أذاكَ أم نَمِشٌ بالوَشْي أكرُعُه *** مسفَّعُ الخَدِّ هادٍ ناشِطٌ شَبَبُ([4])
Ve **نَشَطْتُ الشَّيءَ**: onu soydum; sanki o, soyulunca derisinden çıkarılmıştır. Ve **طريقٌ ناشط**: büyük yolda sağa [ve sola([5])] **يَنْشِطُ** (ayrılır). Ve **نَشَطت**([6]) deve yürüyüşünde; eğer (yürüyüşünü) sıkılaştırdıysa. Ve **الأُنْشُوطة**: düğümdür; şalvar düğümü gibi. Ve onu bir **أُنشوطة** ile **نَشَطْتُه**. Ve **أنْشَطتُ العِقال**: onun **أُنشوطتَه**sini uzattım da çözüldü. Ve bir kavim dedi: **الإنشاط**: çözmedir; **التَّنشيط**: bağlamadır. Ve **بئر أنشاط**: dibi yakın (olan kuyu); kovası bir çekişle çıkar. Ve **نَشَطْتُ الدَّلْوَ** kuyudan, bir **قامة** olmaksızın. Ve develerden **النَّشيطة**: kendisine kastedilmeksizin bulunup da sürülmesidir([7]). Ve bir kavim dedi: o, kavmin, baskın yapmak istedikleri mahalleye varmadan önce isabet ettikleri (ganimet)tir; reis onu onların önlerinden **يَنْشِطُه**. Dedi:
لك المِرباعُ منها والصَّفايا *** وحُكمُك والنَّشِيطةُ والفُضُولُ([8])

القاموس المحيط:
**نَشِطَ**، **كسمِعَ**، **نَشاطاً**، فتحayla; o hâlde o **ناشِطٌ** ve **نَشِيطٌ**dur: işe ve başkasına nefsi hoş oldu; **كتَنَشَّطَ** gibi.
Binek hayvanı: semirdi. Ve onu **أنْشَطَه** ve onu **نَشَّطَه** **تَنْشيطاً**. Ve **أنْشَطَ**: ehli yahut binek hayvanları **نَشِطَ** oldu; o hâlde o **مُنْشِطٌ** ve **نَشيطٌ**dur.
Ve **رجلٌ مُتَنَشِّطٌ**: onun bindiği bir binek hayvanı vardır; usanınca ondan iner. Ve **نَشَطَ من المَكانِ يَنْشِطُ**: çıktı. Kovayı: makaraksız çekip çıkardı. Yılan **تَنْشِطُ** ve **تَنْشُطُ**: azı dişiyle ısırdı; **كأَنْشَطَتْ** gibi. İpi, **كنَصَرَ**: onu bağladı; **كنَشَّسطَه** gibi. Ve onu **أنْشَطَه**: onu çözdü. **العِقال**ı: onun **أُنْشُوطَتَه**sini uzattı. Şeyi: onu kapıp aldı ve onu sağlamca bağladı. Ve **الناشِطُ**: yaban öküzüdür; bir yerden bir yere çıkar. “ **والناشِطاتِ نَشْطاً** ”: yani yıldızlar bir burçtan diğerine **تَنْشِطُ**; yahut melekler müminin nefsini onu kabzetmekle **تَنْشِطُ**; yani onu yumuşak bir çözmeyle çözer; yahut mümin nefisler ölüm anında bir **نَشاطاً** ile **تَنْشِطُ**. Ve ganimette **النَّشيطَةُ**: reisin, kavmin yumurtasına (merkezine) varmadan önce isabet ettirdiği (şey)dir. Develerden: kendisine kastedilmeksizin alınan da sürülen (deve)dir; ve onu **أنْشَطوه**. Ve **كصَبورٍ**: su ve tuz içinde **يُمْقَرُ** edilen balıktır. Ve **الأُنْشوطةُ**، **كأُنْبوبَةٍ**: çözülmesi kolay bir düğümdür; **كعَقْدِ التِّكَّةِ** gibi. Ve **طريقٌ ناشِطٌ**: büyük yoldan sağa ve sola **يَنْشِطُ**; ve aynı şekilde akıntı yataklarından **النَّواشِطُ**. Ve **بِئْرٌ أنْشاطٌ**; ve kesrelenir: yakındır; ondan kova bir çekişle çıkar. Ve **كصَبورٍ**: onun tersidir. Ve **انْتَشَطَ السَّمكةَ**: onu soydu. Mal otlağı: onu dişlerle çekip kopardı. İpi: onu uzattı, ta ki çözülsün. Ve **تَنَشَّطَ المَفازَة**: onu geçti. Deve yürüyüşünde: sıkılaştırdı. Ve **اسْتَنْشَطَ الجِلْدُ**: büzüldü ve toplandı. Ve **كأَميرٍ**: tâbiîdir; ve Basra’da Ziyâd için bir ev bina eden bir adam; onu tamamlamadan önce Merv’e kaçtı. Ve her ne zaman ona “tamamla” denilse: “Merv’den **نَشيطٌ** dönünceye kadar” derdi; dönmedi; böylece mesel oldu.
Ve **النُّشُطُ** (iki zamme ile): ipleri, tekrar örülmek üzere çözme vaktinde bozanlardır.

تاج العروس:
ن ش ط
**نَشِطَ** **كسَمِع** **نَشَاطاً** فتحayla; o hâlde o **نَاشِطٌ** ve **نشِيطٌ**dur: işe ve başkasına nefsi hoş oldu. **اللَّيْثُ** dedi: **كتَنَشَّطَ** “şu iş için” gibi.
Ve **النَّشَاطُ**: tembelliğin zıddıdır; bu insanda ve binek hayvanında olur. Denir: **رَجُلٌ نَشِيطٌ** yani nefsi hoş; ve **دَابَّةٌ نَشِيطَةٌ**.
Ve binek hayvanı **نَشِطَت**: semirdi. Ve otu onu **أَنْشَطَهُ**: onu semirtti.
Ve denir: ona doğru **نَشِطَ**; o hâlde o **نَشِيطٌ**dur. Ve onu **نَشَّطَهُ** **تَنْشِيطاً**; ve onu **أَنْشَطَهُ**; bu, Ya‘kūb’dan.
Ve adam **أَنْشَطَ**: ehli yahut binek hayvanları **نَشِطَ** oldu; o hâlde o **مُنْشِطٌ** ve **نَشِيطٌ**dur.
Ve denir: **رَجُلٌ مُتَنَشِّطٌ**; eğer onun bindiği bir binek hayvanı varsa ve binmekten usanınca ondan inerse. Ve ayrıca denir: **رَجُلٌ مَنْتَشِطٌ**; **الانْتِشاطِ**tan, eğer uzun binmeden dolayı binek hayvanından inerse; ve bu, yaya için söylenmez. Bunu **أَبُو زَيْدٍ** söyledi. Ve **نَشَطَ من المَكَانِ يَنْشِطُ**: çıktı; ve aynı şekilde bir beldeden bir beldeye geçtiğinde.
Ve **نَشَطَ الدَّلْوَ من البِئْرِ**; **نَصَرَ** ve **ضَرَبَ** babından: onu çekip çıkardı; kuyudan yukarı doğru, **قامة** yani makara olmaksızın çekti. Eğer **بِقَامَةٍ** ile olursa o **المَتْح**tır. Ve mecazdan: yılan **نَشَطَت** **تَنْشُطُ** ve **تَنْشِطُ**; **نَصَرَ** ve **ضَرَبَ** babından; **نَشْطاً**: soktu ve azı dişiyle ısırdı; **كأَنْشَطَت** gibi. **أَبِي المِنْهَالِ** hadîsinde — ateş yılanlarını ve akreplerini zikretti — dedi ki: “Ve şüphesiz onun için **نَشْطاً** ve **لَسْباً** vardır.” Bir rivayette: “Onunla **نَشْطاً** **أَنْشَأْنَ**” yani sürat ve kapıp alma ile sokma; ve **أَنْشَأْن** “başladılar” ve “aldılar” mânâsındadır. Ve ipi **نَشَطَ**; **كنَصَرَ**: onu **يَنْشُطُه** **نَشْطاً**: onu bağladı ve sıktı; onu **نَشَّطَه** **تَنْشِيطاً** gibi. Ve onu **أَنْشَطَه** **إِنْشاطاً**: onu çözdü. Ve denir: düğümü **نَشَطْتُ**; eğer onu bir **أُنْشُوطَةٍ** ile bağladıysam. Bunu **الجَوْهَرِيّ**, **أَبي زَيْدٍ**’den nakletti. Ve deveyi **أَنْشَطَ**: onun **أَنْشُوطَتَه**sini çözdü de çözüldü. Ve aynı şekilde ip; eğer onu uzatırsan, ta ki çözülsün; “onu **قَدْ أَنْشَطْتَهُ**” denir. Ve şeyi **أَنْشَطَ**: onu kapıp aldı; diğer nüshalarda böyle. Bunun doğrusu: şeyi **انْتَشَطَ**; yani onu kapıp aldı. **شَمِرٌ** dedi: mal otlağı ve otu **انْتَشَطَ**: onu dişlerle çekip kopardı; kapıp alma gibi.
Ve onu **أَنْشَطَهُ**: onu sağlamca bağladı; nüshalarda böyle. Az önce **النَّشْطَ**ın sağlam bağlama, **الإِنْشاطُ**un çözme olduğu geçti; eğer musannifin zikrettiği sahihse, bu zıtlar babındandır; öyleyse düşün.
Ve **النّاشِطُ**: bir yerden bir yere yahut bir beldeden bir beldeye çıkan yaban öküzüdür. **أُسَامَةُ الهُذَلِيّ** dedi:
وإِلاَّ النَّعَامَ وحَفَّانَهُ ... وطَغْيَا مِنَ اللَّهَقِ النّاشِطِ
Ve aynı şekilde eşek.
Ve **ذُو الرُّمَّة** dedi:
أَذاكَ أَمْ نَمِشٌ بالوَشْيِ أَكْرُعُهُ ... مُسَفَّعُ الخَدِّ هَادٍ ناشِطُ شَبَبُ
Ve O’nun sözü: “ **والنَّاشِطاتِ نَشْطاً** ”: yani yıldızlar bir burçtan başka bir burca **تَنْشِطُ**; beldeden beldeye giden **الثَّوْرِ الناشِطِ** gibi. Bunu **الجَوْهَرِيّ** nakletti. Ve **ابنُ دُرَيْدٍ**, **أَبِي عُبَيْدَةَ**’den: “bir beldeden bir beldeye **تَنْشِطُ**” dedi. Ve **أَبُو عُبَيْدٍ** dedi: o, yıldızlardır; doğar sonra kaybolur. Yahut **النّاشِطَاتُ**: meleklerdir; bu, **ابْنِ عَبّاسٍ** ve **ابْنِ مَسْعُودٍ**’dan rivayet edilmiştir. Ve **الفرّاء** dedi: yani onu kabzetmekle müminin nefsini **تَنْشِطُ**; **اللِّسَان**’da olduğu gibi. Ve **ابنُ عَرَفَةَ** artırdı: yani onu ince bir çözmeyle çözer. Ve **الزَّجّاج** dedi: o, meleklerdir; ruhları **نَشْطاً** **تَنْشِطُ**; yani onları, kovayı kuyudan çekip çıkardığın gibi çekip çıkarır. Yahut **الناشِطَاتُ**: mümin nefislerdir; ölüm anında bir **نَشاطاً** ile **تَنْشِطُ**; yani ona hafif gelir. Ve denildi: **الناشِطَاتُ**: meleklerdir; işleri bağlar; onların “düğümü **نَشَطْتُ**” sözünden. Ve **النَّشْطِ**ın — ki o, çözülmesi kolay olan bağdır — tahsisi, işin onlara kolaylığını bildirmedir.

**النَّشِيطَةُ** ganimette: başkanın, kavmin yumurtasına varmadan önce yolda elde ettiği şeydir; bunu İbn Sîde söylemiştir. **الصّحاح**’ta: **النَّشِيطَةُ**: gazilerin, kastettikleri yere ulaşmadan önce yolda ganimet olarak elde ettikleri şeydir. Ve Abdullah b. ‘Aneme ed-Dabbî’ye ait olarak, Bistâm b. Kays’a hitap ederken şu beyit okunmuştur:
لَكَ المِرْباعُ مِنْهَا والصَّفَايَا ... وحُكْمُكَ والنَّشِيطَةُ والفُضُولُ
Ve başkan için, **النَّشِيطَةُ** rub‘ ve **الصَّفِيّ** ile beraberdir; o, ganimetlerden **انْتُشِط** edilen şeydir; üzerine ne atla ne de bineklerle süratle gidilmemiştir; ve bu, Peygamber’e صلى الله عليه وسلم mahsus idi. Ve **النَّشِيطَةُ** develerden: kastedilmeden alınan, sonra sevk edilen (deve)dir. Ve nüshalarda bunu şöyle **أَنْشَطُوهُ** diye yazmışlardır; doğrusu ise: **انْتَشَطُوهُ**’dur; **اللِّسان**’da olduğu gibi.

**النَّشُوط** ( **صَبُور** vezninde): su ve tuz içinde **يُمْقَرُ** edilen bir balıktır; Iraklı bir sözdür. **الصّحاح**’ta: balıktan bir türdür; **الشَّبُّوط** değildir. **الأُنْشُوطَةُ** ( **أُنْبوبَة** gibi): çözülmesi kolay bir düğümdür; **التِّكَّة** düğümü gibi. Denir ki: **ما عِقَالُك بأُنْشُوطَةٍ**; yani: senin sevgin zayıf değildir; **الصّحاح**’ta olduğu gibi. Ve denildi ki: **الأُنْشُوطَةُ**: iki ucundan birisiyle çekilip uzatılınca çözülen bir düğümdür; **المُؤَرَّبُ** ise: çekilince çözülmeyen, ta ki çözülerek çözülünceye kadar (çözülmeyen)dir. Ve **نَشَطَها**: onu sıktığı zaman (denir).

Mecazdan: **طَرِيقٌ نَاشِطٌ**: büyük yoldan sağa ve sola **يَنْشِطُ** (ayrılır) olduğu zaman; bunu Leys söylemiştir; yani çıkar. Denir ki: **نَشَطَ بهم طَرِيقٌ فَأَخَذُوه**. Humeyd el-Erkat dedi ki:
قَدَّ الفَلاةَ كالحِصَانِ الخَارِطِ ... مُعْتَسِفاً للطُّرُقِ النَّواشِطِ
Ve aynı şekilde **النَّواشِطُ** sel yataklarından: en büyük sel yatağından sağa yahut sola çıkanlardır.

Ve **بِئْرٌ أَنْشَاطٌ** (fetha ile), başka değil; Ebû Ubeyd’in **الغَرِيب**’inde olduğu gibi; bunu İbn Berrî nakletmiştir. Dedim ki: bu, Asma‘î’den nakledilendir; ona bu reddedilmiştir; Asma‘î lehine savunma mümkündür: ve denilir ki: bunu ancak masdarların misali üzere getirmiştir; aslı onların şu sözündendir: **أَنْشَطْتُ العُقْدَةَ**: onu tek bir çekişle çözdüğün zaman; bu, masdar ile adlandırıldı; şu bakımdan ki kova ondan tek bir çekişle çıkarılır; öyleyse düşün. Ve **الصّحّاح**’ta Asma‘î’den: **بِئْرٌ أَنْشَاطٌ** yani dibi yakın olan; o, kovası tek bir çekişle çıkan kuyudur.

Ve **بِئْرٌ نَشُوطٌ** ( **صَبُور** gibi): bunun tersidir; o, dibi uzak olduğundan, kovası ondan çıkmaz, ta ki çokça **تُنْشَطَ** edilinceye kadar. Ve **انْتَشَطَ السَّمَكَةَ**: onu soydu; sanki kabuğunu çekip çıkarmış gibidir. Şemr dedi ki: **انْتَشَطَ الْمَالُ الرِّعْيَ والكَلأَ**: onu dişlerle, kapıp alma gibi çekip kopardı. Ve **انْتَشَطَ الحَبْلَ**: onu çözülsün diye çekip uzattı; daha önce geçtiği üzere **أَنْشَطَ** da böyledir.

Ve **تَنَشَّطَ المَفازَةَ**: onu sürat ve canlılıkla geçti; bu mecazdır. Ve **تَنَشَّطَتِ النَّاقَةُ فِي سَيْرِهَا**: sıkılaştığı (hızlandığı) zaman. Ve denilir ki: **تَنَشَّطَتِ الناقَةُ الأَرْضَ**: onu, süratinde **النّاشِط**’in kesişi gibi kestiği zaman; yahut onu canlılık ve şenlikle gözettiği zaman. Dedi ki:
" تَنَشَّطَهْ كُلُّ مِغْلاةِ الوَهَقْ
Yani: onu aldı ve yürüyüşünde iki elinin geri dönüşünü hızlandırdı. **المِغْلاةُ**: adımı uzak olan. **الوَهَقْ**: yürüyüşte yarışmadır. Ve **اسْتَنْشَطَ الجِلْدُ**: büzüldü, toplandı ve sıkıştı; bunu Sâgânî, İbn ‘Abbâd’dan nakletti.

Ve **نَشِيطٌ** ( **أَمِير** gibi): tâbiîdir. Dedim ki: bilakis ikisi iki kişidir: birincisi: **نَشِيطٌ أَبُو فَاطِمَةَ**; Ali b. Ebî Tâlib’den rivayet eder; ondan da A‘meş (rivayet eder). İkincisi: **نَشِيطُ ابْنُ يَحْيَى**; İbn ‘Abbâs’tan rivayet etti; ondan da Zeyd el-Yâmî (rivayet etti).

Ve **نَشِيطٌ**: Basra’da Ziyâd b. Ebîh’e bir ev yapan bir adamın adıdır; tamamlamadan önce Merv’e kaçtı; Ziyâd’a her ne zaman “evini tamamla” denilse: “Hayır; ta ki **نَشِيطٌ** Merv’den dönünceye kadar” derdi; fakat dönmedi; böylece mesel oldu; Cevherî bunu böyle nakletti. Ve **النُّشُطُ** (iki damme ile): ipleri, çözme vaktinde, ikinci defa örülsün diye bozanlardır; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **المَنْشَطُ** ( **مَفْعَل**), **النَّشَاط**’tan: kendisi için **يُنْشَطُ** olunan, ona hafifçe yönelinilen ve yapılması tercih edilen iştir. Ve Ubâde b. es-Sâmit رضي الله عنه hadîsinde: “Resûlullah صلى الله عليه وسلم’e **المَنْشَطِ** ve **المَكْرَهِ** üzere biat ettim”; o, **النَّشَاط** manasında bir masdardır. Ve denilir ki: **سَمِنَ بأَنْشِطَةِ الكَلإِ**; yani onun düğümüyle ve onu sağlamlaştırmasıyla; bu, düğümün **أُنْشُوطَة**’sindendir. Ve **نَشَطَتِ الإِبلُ تَنْشَطُ نَشْطاً**: hidayet üzere yahut hidayet üzere olmaksızın yürüdü. Ve deveye denilir ki: **حَسُنَ ما نَشَطَت السَّيْرَ**; yani yürüyüşünde iki elini salıvermesi (güzel oldu).

Ve herhangi bir işte süratle alan kimseye, iyileştiği zaman hastaya, ayıldığı zaman baygına, bir işte azmini hızlandıran gönderilene: sanki **أُنْشِطَ مِنْ عِقَالٍ** (bağdan çözülmüş) gibi (denilir). Ve **نَشِطَ**: yani çözüldü. Sihir hadîsinde: “sanki **أُنْشِطَ من عِقالٍ**”; yani çözüldü. İbnü’l-Esîr dedi ki: rivayette çoğu kez “sanki **نَشِطَ مِنْ عِقَالٍ**” gelir; doğru değildir.

Ve **انْتَشَطَ الشَّيْءَ**: onu çekti. Ve **نَشَطَهُ في جَنْبِهِ يَنْشُطُه نَشْطاً**: onu mızrakladı. Ve denildi ki: **النَّشْط**: bedenin herhangi bir yerinde olan mızraklamadır. Ve **نَشَطَتْه شَعُوبُ**: onu helâk etti; bu mecazdır.

Ve **نَشَّطْتُ الإِبلَ تَنْشِيطاً**: otlaktan men edilmiş iken onları otlamaya saldığın zaman. Ve dediler ki: aslı, ipin **أُنْشُوطَة**’sindendir. Ebû’n-Necm dedi ki:
نَشَّطَهَا ذُو لِمَّةٍ لَمْ تُغْسَلِ ... صُلْبُ العَصَا جَافٍ عَنِ التَّغَزُّلِ
Yani: içtikten sonra onları otlaklarına saldı. Ve dertler, sahibini **تَنْشِطُ** eder; yani çıkar. Himyân dedi ki:
أَمْسَتْ هُمُومِي تَنْشِط النَّواشِطَا ... الشَّأْمَ بِي طَوْراً وطَوْراً وَاسِطا
Cevherî bunu böyle inşâd etti. Ve **المِنْشَطُ** ( **مِنْبَر** gibi): çok canlı olan (kimse)dir. Ve Asma‘î bir deveyi vasfederken şu beyiti okudu:
" مُنْسَرِحٍ سَدْوَ اليَدَيْنِ مِنْشَطُهْ
Ve Ru’be dedi ki:
يَنْضُو المَطَايَا عَنَقُ المُسَمَّطِ ... برِجِلٍ طالَتْ وبَوْعٍ مِنْشَطِ
Ve **رَجُلٌ مُنَشِّط** ( **مُحَدِّث** gibi): uzun binmeden dolayı binitinden indi; Ebû Zeyd’den; **مُتَنَشِّط** gibi.

Ve yılan onu çekip çıkardı; **كَأَنْشَطَتْهُ** (denildiği) gibi; ve bu, inkâr edilen bir **نَشْطَةٌ**’dır. Ve **الأَسَاس**’ın seci’lerinden: “Nice bir nokta, kalem ucu ile, **نَشْطَةٍ**’dan (daha) şerlidir; **بِنَابِ أَرْقَم** ile.”
