# نشم (ن-ش-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B4%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ن - ش - م
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الشين والنون والميم معهما
ش ن م، ن ش م، م ش ن مستعملات
شنم:
شَنَمَ يَشْنِم شَنْماً، إذا خَرَج.
نشم:
النَّشَم: شَجَرٌ تُتَّخَذ منهال القِسيُّ، الواحدة: نَشَمَةٌ، قال امرؤ القيس:
ربّ رامٍ من بني ثُعَـلِ		مُخْرِجٍ كَفَّيه من سُتَرِهْ
عارضٍ زَوْراء من نَشَمٍ		غير باناةٍ على وَتَـرهْ

ومنشم: امرأة من حِميرَ أو همدان عطارة إذا تطيَّبوا بطيبها اشتدت الحربُ بينهم، فصارت مثلاً في الشَّرِّ. والمنشم: حبٌّ من العطر الصِّغار شاقٌ المدقّ. وفي كلام بعضهم: "لما نشَّم النّاس في عثمان". أي: طعنوا فيه: ونالوا منه.. ومنه: نشَّم القوم في الأمر تنشيماً، وقال في المنشم:
تداركتما عبساً وذبيان بعدمـا		تفانوا ودقُّوا بينهم عطر منشمِ
وقال:
أراني وعمراً بيننا دقُّ منشمٍ		فلم يبق إلا أن أجنَّ ويكلبا
ونشَّم اللَّحم، أي: تغير.
نمش
النَّمشُ: خطوط النُّقوش من الوشي ونحوه، قال ذو الرُّمة:
أذاك أم نمشٌّ بالوشمِ أكرعه		مسفَّعُ الخدِّ غادٍ ناشطٌ شببُ
والنَّمشُ: النَّميمة.
مشن:
المشنُ: ضربٌ بالسوط، يقال: مشنهُ ومتنهُ ويقال: مَشَنَ ما في ضرع النّاقة ومشقه، إذا حلبه.

##### Türkçe

باب **الشين** و**النون** و**الميم** معهما
**ش ن م**، **ن ش م**، **م ش ن** kullanımdadırlar.

**شنم**:
**شَنَمَ** **يَشْنِم** **شَنْماً**: çıktığı zaman.

**نشم**:
**النَّشَم**: ondan yayların yapıldığı bir ağaçtır; teki: **نَشَمَةٌ**. İmru’ul-Kays dedi ki:
Nice okçu, Benî **ثُعَـلِ**’den		iki avucunu perdesinden çıkaran,
**نَشَمٍ**’den eğri bir yay arz eden		teline bina etmeyen.

Ve **منشم**: Himyer’den yahut Hemdân’dan bir kadındır; attardır; onun kokusuyla koku sürdüklerinde aralarındaki savaş şiddetlenirdi; böylece şerde bir mesel oldu. Ve **المنشم**: küçük, dövülmesi güç, koku (maddesi) olan bir habbedir. Bazılarının sözünde: “لما **نشَّم** النّاس في عثمان”. Yani: ona ta’n ettiler ve ondan (pay) aldılar. Ve ondan: **نشَّم** kavim işte **تنشيماً**. Ve **المنشم** hakkında dedi ki:
İkiniz, Abs’ı ve Zübyân’ı, **منشم** kokusunu aralarında dövdükten sonra		kurtardınız, onlar ise yok olup gitmişlerdi.
Ve dedi ki:
Kendimi ve Amr’ı, aramızda **منشم**’in dövülmesi (varken) görüyorum;		artık geriye ancak delirmem ve kudurmam kaldı.
Ve **نشَّم** et, yani: değişti.

**نمش**
**النَّمشُ**: işlemeli kumaş ve benzerinden nakşın çizgileridir. Zû’r-Rumme dedi ki:
Bu, yoksa dövmede **نمشٌّ** mü;		ayak bilekleri dövmeli, yanağı kararmış, sabahleyin giden, çevik bir delikanlı.
Ve **النَّمشُ**: **النَّميمة**.

**مشن**:
**المشنُ**: kamçıyla bir vuruştur; “**مشنهُ** ve **متنهُ**” denir. Ve denir ki: **مَشَنَ** devedişinin memesindeki şeyi ve **مشقه**; onu sağdığı zaman.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

نَشَّمَ اللحمُ تَنْشيماً، إذا تغيَّر وابتدأت فيه رائحةٌ كريهة. يقال: يدي من الجُبْن ونحوه نَشِمَةٌ. ونَشَّمَ القومُ في الأمر أيضاً، إذا أخذوا فيه. ولا يكون إلا في الشرّ. ومنه قولهم: نَشَّمَ الناس في عثمان رضي الله عنه. والنَشَمُ بالتحريك: شجرٌ تتَّخذ منه القِسِيّ. والنَشَمُ أيضاً، مثل النَمَش على القلب. يقال منه: نَشِمَ بالكسر، فهو ثورٌ نَشِمٌ، أي فيه نقطٌ بيضٌ ونقطٌ سودٌ.

##### Türkçe

**نَشَّمَ** et, **تَنْشيماً** (olarak), değiştiği ve onda kötü bir koku başladığı zaman (denir). Denir ki: elim, korkaklık ve benzeri şeylerden **نَشِمَةٌ**’dir. Ve kavim de işte **نَشَّمَ** etti; onda işe giriştikleri zaman (denir). Ve ancak şerde olur. Ondandır onların sözü: insanlar, Osman رضي الله عنه hakkında **نَشَّمَ** etti. Ve **النَشَمُ** (harekeli olarak): kendisinden yaylar yapılan bir ağaçtır. Ve **النَشَمُ** da, kalp üzerindeki **النَمَش** gibidir. Ondan denir: **نَشِمَ** (kesre ile); o hâlde o, **نَشِمٌ** bir boğadır; yani onda beyaz noktalar ve siyah noktalar vardır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ش ن م
شنم ، نشم ، نمش ، مشن .
نشم : أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : من أشجار الجبال النَّبْعُ والنَّشَمُ .
وقال غيره : يُتَّخَذُ من النَّشَم القِسِيّ العَرَبيَّة .
وقال امرؤ القيس :
عارِضٍ زَوْرَاءَ من نَشَمٍ
غيرِ باناةٍ على وَتَرِهْ
وفي حديث مقتل عثمان رضي الله عنه : أنه لما نَشَّمَ الناس في أمره ، قال أبو عُبيد : معناه : طعنوا فيه ونالوا منه .
قال : وأخبرني المنذريّ ، عن أبي عمرو ابن العلاء ، أنه كان يقول في قول زهير :
تَفَانَوا ودَقُّوا بَينَهُمْ عِطْرَ مَنْشَمِ
قال : هو من ابتداء الشرّ ، يقال : قد نَشَّمَ القومُ في الأمْرِ تنشيماً إذا أَخَذُوا في الشَّرّ ، ولم يكن يذهب إلى أنَّ مَنْشَمَ امرأة كما يقول غيره .
قال أبو عُبيد ، وأخبرني ابن الكلبيّ في قوله : عِطْر مَنْشَم ، قال : مَنْشَم : امرأةٌ من حِمْيَر ، كانت تبيع الطِّيب ، فكانوا إذا تَطيّبوا بِطيبها اشْتَدَّت حربُهم ، فصارَتْ مَثلاً في الشَّرِّ .
وقال شمِر : قال ابن الأعرابيّ : تَنَشَّمَ في الشيءِ ، ونَشَّمَ فيه ، إذا ابْتَدَأ فيه وأنشد :
وَقَدْ أَغْتَدِي واللَّيلُ في جَرِيمِه
مُعَسْكِراً في الْغُرِّ من نُجومِه
والصُّبْحُ قد نَشمَّ في أَدِيمِه
يَدُعُّه بِضِفَّتَيْ حَيْزُومِه
دَعَّ الرّبيبِ لَحْيَتَيْ يتيمه
قال : نَشَّمَ في أديمه ، يريد تَبدَّى في أَوَّل الصُّبح ، قال : وأديم اللَّيل : سَوادُه وجَرِيمُه : نفْسُه .
أبو عُبيد ، عن الفراء : نَشَّمَ اللحم تَنْشِيماً ، إذا تَغَيَّرَتْ ريحه لا من نتْنٍ ولكن كَراهةً .
شمِر عن ابن الأعرابيّ : التنْشِيمُ الابتداءُ في كلِّ شيءٍ .
قال : والْمَنْشَمُ : شيءٌ يكون في سُنْبُل العِطْر ، يسميه العطَّارون رَوْقٌ وهو سَمٌّ ساعَة .
وقال بعضهم : هي ثمرةٌ سوداءُ مُنْتِنَة .
وقد أكثرت الشُّعراء ذكر مَنْشَم في أشعارها ، قال الأعشى :
أَرَانِي وعَمْراً بيننا دَقُّ مَنْشَم
فلم يَبْقَ إلا أَنْ أُجَنَّ ويَكْلَبَا
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : الْمُنَشَّمُ : الذي قد ابْتَدَأَ يَتَغيَّر ، وأنشد :
وقَدْ أُصاحِبُ فِتْياناً شَرَابُهم
خُضْرُ المَزادِ ولحمٌ فيه تَنشيمُ
قال : وخُضْرُ المزادِ الْفَظَ ، وهو ماءُ الكَرِش ، ويقال : أراد أن الماء بَقِيَ في الأدَاوَى ، فاخْضَرَّت من القوم .
اللِّحْيانيّ : تَنَشَّمْتُ منه عِلماً ، وتَنَسَّمْتُ منه علماً ، إذا اسْتَفَدْتَ منه عِلما .
نمش : قال الليث : النَّمَشُ : خطوطُ النُّقوش من الوَشي ونحوه ، وأنشد :
أَذَاكَ أَمْ نَمِشٌ بالوَشْيِ أَكْرُعُه
مُسَفَّعُ الخدِّ غادٍ ناشِطٌ شَبَبُ
قلت : نَمِشٌ : نعتٌ للأكْرع مُقَدَّم ، أراد : أَذاك أم ثَوْرٌ نَمِشٌ أَكْرُعُه ؟
وقال الليث : النَّمْشُ : النَّمِيمةُ والسِّرَارُ . والنَّمْشُ : الالْتِقَاطُ للشيءِ ، كما يَعْبَثُ الإنسانُ بالشيء في الأرض .
وأخبرني المنذريّ ، عن أبي الهيثم أنه أنشدَه :
يا مَنْ لِقَوْمٍ رَأْيُهُمْ خَلْفَ مُدَنْ
إن يَسْمَعُوا عَوْراء أَصْغَوْا في أَذَنْ
ونَمَشوا بكَلِمٍ غيرِ حَسَن
قال : نَمَشُوا : خلَطوا ، وثوْرٌ نمِشُ القَوائم ؛ في قوائمه خُطوط مُختلفة ، أراد خَلطوا حديثاً حَسَناً بقبيح .
قال : ويُروَى نمسوا : أي أَسَرُّوا ، وكذلك هَمَسوا ، وعَنْزٌ نَمْشَاءُ ، أي رَقْطَاء .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : يُقال في الكذب : نَمَشٌ ، ومَشَّ ، وفَرَشَ ، وقرَشَ ودبشَ .
أبو تُرَاب ، عن واقع : بَعيرٌ نمِشٌ ونَهشٌ ، إذا كان في خُفِّه أَثَرٌ يَتَبيَّن في الأرض من غير أثْرِه .
مشن : قال الليث : المَشْنُ : ضربٌ من الضَّرب بالسِّياط ، يقال : مَشنَهُ ومَتَنَه ، مَشنَاتٍ ، أَي ضَربَات . ويقال : مَشنَ ما في ضَرعِ الناقة ومَشْقَه ، إذا حَلَبه .
أبو تُراب : إن فلاناً ليمتَشُّ من فلان ويَمتَشنُ من فلان ، أي يُصيب منه .
وقال ابن السِّكِّيت ، عن الكلابيّ : مَرَّتْ بي غِرَارَةٌ فمَشَنْتني . وأَصَابَتْني مَشْنة : وهو الشيء له سَعَة لا غَوْرَ له ؛ منه ما بَضَّ منه شيء ، ومنه ما لم يَجْرح الجِلد .
قلت : وسمعتُ رجلاً من أهل هَجَر يقول لآخر : مَشِّن اللِّيف ، معناه : مَيِّشه وانْفُشْه للتَّلْسِين .
وقال ابن السكيت : امْرأة مِشانٌ : سَلِيطة وأنشد :
وهَبْتُه من سَلْفَعٍ مِشَانِ
كَذِئْبَةٍ تَنْبَحُ بالرُّكْبَانِ
وأخبرني المنذريّ ، عن جُنَيْد ، عن محمد ابن هارون ، قال : سمعت عُثمان بن عبد الوهاب الثَّقفيّ يقول : اختلف أبي وأبو يوسف عند هارون ، فقال أبو يوسف : أَطْيَبُ الرُّطَب المُشانُ ، وقال أبي : أَطْيَب الرُّطب السُّكر . فقال هارون : يُحْضران . فلما حضرا تناول أبو يوسف السُّكر ، فقلتُ له : ما هذا ؟ فقال : لما رأيتُ الحق لم أَصْبِرْ عنه .
ومن أمثال أهلِ العراق : بِعِلَّةِ الوَرَشَان تأكل الرُّطَب المُشانَ .
أبو عَمرو : والمَشْنُ : الخدْشُ . وقال الكلابيّ : امْتَشَنْتُ الناقة وامْتَشَلْتُها ، إذا حَلَبْتَها .
وقال ابن الأعرابيّ : المَشْنُ : مَسحُ اليد بالشَّيءِ الخَشن .
وأخبرني المنذريّ ، عن ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ ، قال : مَشقتُه عِشْرِين سَوْطاً ومَتَحْتُهُ ومَشنْتُهُ . وقال : كأَنَّ وجْهَه مُشِنَ بقَتَادَة ، أي خُدِش بها ، وذلك في الكراهة والعُبوس والغَضب .
شنم : ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : الشنْمُ :
الخَدْش ، والشُّنْم ، الرِّجالُ الْمُقَطَّعو الآذان .
وقال : رَمَي فَشَنَم : إذا خَرقَ طرف الجِلْد .

##### Türkçe

ش ن م
**شنم** , **نشم** , **نمش** , **مشن** .

**نشم** : Ebû ʿUbeyd, el-Asmaʿî’den: Dağ ağaçlarındandır: **النَّبْعُ** ve **النَّشَمُ**.
Başkası dedi: **النَّشَم**’den Arap **القِسِيّ**’leri yapılır.
İmruʾu’l-Kays dedi:
عارِضٍ زَوْرَاءَ من **نَشَمٍ**
غيرِ باناةٍ على وَتَرِهْ
ʿUthmân’ın (Allah ondan razı olsun) öldürülmesi hadîsinde: İnsanlar onun işi hakkında **نَشَّمَ** edince, Ebû ʿUbeyd dedi: Manası: Ona sapladılar ve ondan (pay) aldılar.
Dedi: el-Münzirî bana haber verdi, Ebû ʿAmr İbnü’l-ʿAlâ’dan: Züheyr’in sözü hakkında şöyle derdi:
تَفَانَوا ودَقُّوا بَينَهُمْ عِطْرَ **مَنْشَمِ**
Dedi: O, şerrin başlangıcındandır; “Kavim işte **نَشَّمَ** etti, **تنشيماً**” denir; şerre girişince. Ve başkasının dediği gibi **مَنْشَمَ**’ın bir kadın olduğuna gitmezdi.
Ebû ʿUbeyd dedi; ve İbnü’l-Kelbî bana “**عِطْر مَنْشَم**” sözü hakkında haber verdi, dedi: **مَنْشَم**: Himyer’den bir kadındır; güzel koku satardı; onun kokusuyla kokulandıklarında savaşları şiddetlenirdi; böylece şerde bir mesel oldu.
Şemir dedi: İbnü’l-Aʿrâbî dedi: “Şeyde **تَنَشَّمَ** etti ve onda **نَشَّمَ** etti”, onda başladığı zaman; ve inşâd etti:
وَقَدْ أَغْتَدِي واللَّيلُ في جَرِيمِه
مُعَسْكِراً في الْغُرِّ من نُجومِه
والصُّبْحُ قد **نَشمَّ** في أَدِيمِه
يَدُعُّه بِضِفَّتَيْ حَيْزُومِه
دَعَّ الرّبيبِ لَحْيَتَيْ يتيمه
Dedi: “**نَشَّمَ** onun **أديم**’inde”, ilk sabah vaktinde belirdi demek ister. Dedi: Gecenin **أديم**’i: onun siyahlığıdır; ve onun **جَرِيمُه**’i: kendisidir.
Ebû ʿUbeyd, el-Ferrâ’dan: Eti **نَشَّمَ** eder, **تَنْشِيماً**; kokusu değiştiği zaman; pis kokudan değil, fakat bir tiksinme (sebebiyle).
Şemir, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **التنْشِيمُ** her şeyde başlangıçtır.
Dedi: Ve **الْمَنْشَمُ**: güzel koku başağında bulunan bir şeydir; attârlar ona **رَوْقٌ** der; ve o, bir saatlik zehirdir.
Bazıları dedi: O, siyah, pis kokulu bir meyvedir.
Şairler şiirlerinde **مَنْشَم**’ı çokça zikrettiler; el-Aʿşâ dedi:
أَرَانِي وعَمْراً بيننا دَقُّ **مَنْشَم**
فلم يَبْقَ إلا أَنْ أُجَنَّ ويَكْلَبَا
Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **الْمُنَشَّمُ**: değişmeye başlamış olandır; ve inşâd etti:
وقَدْ أُصاحِبُ فِتْياناً شَرَابُهم
خُضْرُ المَزادِ ولحمٌ فيه **تَنشيمُ**
Dedi: Ve **خُضْرُ المزادِ**: **الْفَظَ**’dır; o da işkembenin suyudur. Ve denilir: Suyun kırbalarda kaldığını, böylece kavimden dolayı yeşerdiğini kastetti.
el-Lihyânî: Ondan ilim **تَنَشَّمْتُ** ettim ve ondan ilim **تَنَسَّمْتُ** ettim; ondan ilim elde ettiğin zaman.

**نمش** : el-Leys dedi: **النَّمَشُ**: **الوَشي** ve benzerinden nakış çizgileridir; ve inşâd etti:
أَذَاكَ أَمْ **نَمِشٌ** بالوَشْيِ أَكْرُعُه
مُسَفَّعُ الخدِّ غادٍ ناشِطٌ شَبَبُ
Dedim: **نَمِشٌ**: **الأكْرع** için öne alınmış bir sıfattır; “Şu mu, yoksa ayakları **أكْرُعُ** olan **نَمِشٌ** bir boğa mı?” demek istedi.
el-Leys dedi: **النَّمْشُ**: **النَّمِيمةُ** ve **السِّرَارُ**’dır. Ve **النَّمْشُ**: bir şeyi toplama/çekip alma; insanın yerdeki bir şeyle oynaması gibi.
el-Münzirî bana haber verdi, Ebû’l-Heysem’den: Ona inşâd etti:
يا مَنْ لِقَوْمٍ رَأْيُهُمْ خَلْفَ مُدَنْ
إن يَسْمَعُوا عَوْراء أَصْغَوْا في أَذَنْ
و**نَمَشوا** بكَلِمٍ غيرِ حَسَن
Dedi: **نَمَشوا**: karıştırdılar. Ve “ayakları **نمِشُ** olan bir boğa”: ayaklarında farklı çizgiler vardır. Güzel bir sözü çirkinle karıştırdılar demek istedi.
Dedi: **نمسوا** diye de rivayet olunur: yani gizlediler; aynı şekilde **هَمَسوا**. Ve **عَنْزٌ نَمْشَاءُ**: yani benekli.
Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: Yalanda “**نَمَشٌ**”, “**مَشَّ**”, “**فَرَشَ**”, “**قرَشَ**” ve “**دبشَ**” denir.
Ebû Turâb, Vâqiʿ’den: **بَعيرٌ نمِشٌ** ve **نَهشٌ**; nalında, kendi izinden başka, yerde seçilen bir iz bulunduğu zaman.

**مشن** : el-Leys dedi: **المَشْنُ**: kamçılarla vurmanın bir türüdür; “Onu **مَشنَهُ** etti ve **مَتَنَه** etti, **مَشنَاتٍ**” denir; yani vuruşlar. Ve denilir: Devenin memesindekini **مَشنَ** etti ve **مَشْقَه** etti; onu sağdığı zaman.
Ebû Turâb: “Falan, falandan **يمتَشُّ** eder ve falandan **يَمتَشنُ** eder”; yani ondan elde eder.
İbnü’s-Sikkît, el-Kilâbî’den: “Bir **غِرَارَةٌ** bana geçti de beni **مَشَنْتني** etti.” Ve bana bir **مَشْنة** isabet etti: O, derinliği olmayan bir genişliği bulunan şeydir; ondan bir şey yarar, ondan da deriyi yarmayanı vardır.
Dedim: Hecer halkından bir adamın bir başkasına şöyle dediğini işittim: “**مَشِّن** **اللِّيف**”; manası: Onu yumuşat ve kabart, **التَّلْسِين** için.
İbnü’s-Sikkît dedi: **امْرأة مِشانٌ**: dili sivri; ve inşâd etti:
وهَبْتُه من سَلْفَعٍ **مِشَانِ**
كَذِئْبَةٍ تَنْبَحُ بالرُّكْبَانِ
el-Münzirî bana haber verdi, Cüneyd’den, Muhammed İbn Hârûn’dan, dedi: ʿUthmân b. ʿAbdilvehhâb es-Sekafî’nin şöyle dediğini işittim: Babam ile Ebû Yûsuf, Hârûn’un yanında ihtilaf ettiler; Ebû Yûsuf dedi: En hoş hurma yaşlığı **المُشانُ**’dır; babam dedi: En hoş hurma yaşlığı **السُّكر**’dir. Hârûn dedi: “Getirilsinler.” Getirilince Ebû Yûsuf **السُّكر**’i aldı; ona dedim: “Bu nedir?” Dedi: “Hakkı görünce ondan sabredemedim.”
Irak ehlinin darb-ı mesellerindendir: **بِعِلَّةِ الوَرَشَان** sebebiyle **الرُّطَب المُشانَ** yersin.
Ebû ʿAmr: Ve **المَشْنُ**: çiziktirmedir. el-Kilâbî dedi: Deveyi **امْتَشَنْتُ** ettim ve onu **امْتَشَلْتُ** ettim; onu sağdığın zaman.
İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **المَشْنُ**: eli pürtüklü şeyle ovmaktır.
el-Münzirî bana haber verdi, Saʿleb’den, İbnü’l-Aʿrâbî’den, dedi: Onu yirmi kamçı **مَشقتُه** ettim, onu **مَتَحْتُهُ** ettim ve onu **مَشنْتُهُ** ettim. Ve dedi: Sanki yüzü **مُشِنَ** edildi **بقَتَادَة** ile; yani onunla çizildi; bu, hoşnutsuzlukta, surat asmada ve öfkededir.

**شنم** : Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **الشنْمُ**:
çiziktirme; ve **الشُّنْم**: kulakları kesik erkekler.
Ve dedi: “Attı da **فَشَنَم** etti”; derinin ucunu deldiği zaman.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب النون والشين وما يثلثهما)
(نشص)  النون والشين والصاد: أصلٌ يدلُّ على ارتفاعٍ في شيء وسموّ. ونَشَصَ السحابُ: ارتفَع. والسَّحابة المرتفِعة البيضاء: النَّشَاصَة([1])، وجمعها نَشَاص([2]). قال امرؤ القيس:
أصَدَّ نَشَاصَ ذي القرنين حَتَّى *** تَوَلّى عَارِضُ الملِكِ الهمامِ([3])ونَشَص الوبرُ: ارتفَع. ونَشَصْنا من بلدٍ إلى بلدٍ: ارتفَعْنا. ونَشَصت المرأةُ مثل نَشَزَت. ونَشَصت ثَنِيَّتُه: تحرَّكت وارتفعتْ من موضعها.
(نشط)  النون والشين والطاء: أصلٌ صحيح يدلُّ على اهتزازٍ وحركة. منه النّشاط معروفٌ وهو لما فيه من الحركة والاهتزاز والتَّفتُّح. يقال نَشِطَ ينشَط. وأنْشَطَ القومُ: كانت دوابُّهُم نَشِيطة. والثَّور ناشط، لأنَّهُ يَنْشِطُ من بلدٍ إلى بلد. قال ذو الرُّمَّة:
أذاكَ أم نَمِشٌ بالوَشْي أكرُعُه *** مسفَّعُ الخَدِّ هادٍ ناشِطٌ شَبَبُ([4])ونَشَطْتُ الشَّيءَ: قشرتُه، كأنَّهُ لما قُشِرَ أُخرِجَ من جِلده. وطريقٌ ناشط: يَنْشِطُ في الطَّريق الأعظم يَمنةً [ويَسْرَة([5])]. ونَشَطت([6]) النّاقةُ في سيرها، إذا شَدَّت. والأُنْشُوطة: العُقدة مثل عُقدة السَّراويل ونَشَطْتُه بأُنشوطة. وأنْشَطتُ العِقال: مَدَدْت أُنشوطتَه فانحلَّت. وقال قوم: الإنشاط: الحَلُّ، والتَّنشيط: العَقْد. وبئر أنشاط: قَريبة القَعر يَخرج دلوُها بجَذْبَةٍ. ونَشَطْتُ الدَّلْوَ من البئرِ بغير قامة. والنَّشيطة من الإبل: أن تُوجَد فتُسَاقَ([7]) من غير أنْ يُعْمَدَ لها. وقال قوم: هو الذي يصيبه القومُ قبل أن يَصِلوا إلى الحيِّ الذي يريدون الإغارة عليه، فيَنْشِطُه الرّئيسُ من بين أيديهم. قال:
لك المِرباعُ منها والصَّفايا *** وحُكمُك والنَّشِيطةُ والفُضُولُ([8]) (نشع)  النون والشين والعين كلمةٌ واحدة. نشَعتُ الصبيَّ الوَجُورَ نشعاً فانتشَعَه، أي جَرَِعه. والمصدر النُّشوع. قال:
* نُشِعْتُ المجد في أنفي نُشُوعَا([9]) *
(نشغ)  النون والشين والغين ثلاثُ كلماتٍ متباينةٍ، ليس قياسها واحداً.
الأولى النَّشْغ: كالشَّهيق عند الشَّوق.
الثانية الناشغ: الذي يَحيا بعد جَهْد.
الثالثة النَّواشِغ: أعالي الوادي، الواحدة ناشغة.
(نشف)  النون والشين والفاء: أصلٌ صحيح يدلُّ على ولوج ندىً في شيء يأخذه. منه النَّشْف: دخولُ الماءِ في الثّوب والأرضِ حتى ينتَشِفاهُ. والنَِّشْفة: حجرٌ، سمِّيت لانتشافها الوسَخ عن مواضعه([10]). والجمع النِّشَف. [ويقال: إنَّ النَّشْف([11])] في الحياض كالنَّزْح في الرّكايا. والنّاقةُ تُدِرُّ قبل نِتاجها ثم تذهب دِرّتُها: مِنْشَافٌ ونَشُوف.
(نشق)  النون والشين والقاف أصلٌ صحيح يدلُّ على نُشوب شيء. ونَشِقَ الظَّبْيُ في الحِبالةِ: عَلِق فيها والنَّشقة: حبلٌ يُجعَل في أعناق البَهْم، ويقال هي النُّشْقة([12]). ورجل نَشِقٌ، إذا وقَعَ في أمرٍ لا يكاد يخلُص منه.
ومن الباب: أنشَقْتُ الصبِيَّ الدَّوَاءَ: صببتُه في أنْفِه. والنَّشُوق: اسمٌ لكلِّ دواءٍ يُنْشَق. ومنه استنشقت الرِّيح: تشمَّمتُها. وهذه ريحٌ مكروهة النَّشَق، أي الشَّمّ. والمتوضِّئ يستنشق الماء، عند استنثاره.
(نشل)  النون والشين واللام كلمةٌ تدلُّ على رفْعِ بَِضْعةٍ من قدْرٍ. ونَشَلَ اللَّحْمَ من القِدْرِ بالمِنْشَل، وهو النَّشِيل([13]). وفخذٌ ناشلة: قليلةُ اللَّحم؛ والمِنْشَل والمِنْشال: ما يُنْشَلُ به*. ويقولون: وما أدري كيف صحّته: المَنْشَلة: موضع الخاتَم من الخِنصَر.
(نشم)  النون والشين والميم يدلُّ على نُشُوبِ شيءٍ. ونَشَّمُوا في الأمر: أخَذُوا فيه. ويقال لا يكون ذلك إلاَّ في الشَّرّ. وفي الحديث: "لما نَشَّمَ النّاسُ في أمر عثمان"، أي أخَذُوا فيه ونالوا منه. ونَشَّمَ اللَّحمُ([14]) تنشيماً، أي ابتدأت فيه رائحة.
وشذَّ عنه النَّشَم: شجرٌ يُتَّخَذ منه القِسِيّ.
(نشأ)  النون والشين والهمزة أصلٌ صحيح يدلُّ على ارتفاعٍ في شيء وسموّ. ونَشَأَ السَّحابُ: ارتفع. وأنْشَأَه الله: رفَعه. ومنه: ﴿إنَّ نَاشِئَةَ اللَّيْلِ﴾ [المزمل 6]، يراد بها والله أعلمُ القيامُ والانتصابُ للصَّلاة.
ومن الباب: النَّشْءُ والنَّشَأ([15]): أحداث النّاس. ونشأَ فلانٌ في بني فلانٍ. والنَّاشئ: الشَّابُّ الذي نشأ وارتفَعَ وعلا. وأنشأ فلانٌ حديثاً، وأنشأَ ينشِد ويقول، كلُّ هذا قياسُه واحد.
ومن الباب: استنشأْت الريح: تشمَّمتها، وذلك لأنَّكَ كأنَّك ترفعُها إلى أنفِك.
(نشج)  النون والشين والجيم كلمةٌ تدلُّ على حكايةِ صوتٍ. ونَشَج الباكي: غَصَّ بالبُكاءِ في حَلْقهِ من غير انتحاب. ونَشَجَ الحمار بصَوته نَشْجاً. ويقال للطَّعنة إذا خرج منها الدَّمُ فسُمِع له حِسٌّ: قد نشَجَت. وكذا القِدر تَنْشِجُ عند الغَلَيَان. ويحتمل أن يكون الأَنْشَاجُ من هذا، وهي مَجَاري الماء، الواحد نَشَج، كأنها سمِّيَت بها لقَسِيب الماء.
(نشح)  النون والشين والحاء: أصلٌ صحيحٌ، إلاَّ أنَّه مختلَفٌ في تفسيره على التَّضادّ، فقال قوم: نَشَحَ الشَّاربُ، إذا شرِب حتَّى امتلأ. وسِقَاءٌ نَشَّاحٌ: ممتلِئ. وقال آخرون: النُّشوحُ: شربٌ دون الرِّيّ.
(نشد)  النون والشين والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على ذِكر شيء وتنويهٍ. ونَشَدَ فلانٌ فلاناً قال: نَشَدْتُك اللهَ، أي سألتك بالله. وتلخيصه: ذكَّرتك الله تعالى. ومنه إنشاد الشَّاعر وهو ذِكرهُ والتَّنويه به. فأمَّا أنشَدْتُ الضَّالَّة فمعناه عرَّفتها؛ وهو ذلك القياس. وفي الحديث: "لا تَحِلُّ لُقْطَتُها إلاّ لِمُنْشِدٍ"، أي معرِّف. وأما نَشَدْتُ الضَّالَّة، يعني طلبتها، فلرَفْع صوتهِ.
(نشر)  النون والشين والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على فَتْحِ شيء وتشعُّبِه. ونَشَرت الخشبةَ بالمنشار نَشْراً. والنَّشْر: الرِّيح الطيِّبة. واكتَسَى البازِي ريشاً نَشَراً. أي منتشِراً واسعاً طويلاً. ومنه نَشَرتُ الكِتاب. خِلاف طويتُهُ. ونَشَر الله الموتَى فَنَشَروا. وأنْشَرَ الله الموتَى أيضاً. قال تعالى: ﴿ثُمَّ إذا شَاءَ أَنْشَرَه﴾ [عبس 22]، ثم قال الأعشَى:
حَتَّى يقولُ الناسُ لمَّا رأوا *** يا عَجَباً للميِّت الناشرِ([16])ونَشَرت الأرضُ: أصابها الرَّبيعُ فأنبتت، وهي ناشرة، وذلك النَّباتُ النَّشْر، ويقال إنَّه للرَّاعيةِ رديّ ويقال: بل النَّشْر: الكلأَ يَيْبَس ثم يصيبُه المطرُ فيخرجُ منه شيءٌ كهيئة الحَلَم، وهو داءٌ. وعروقُ باطنِ الذِّراع: النَّواشر، سمِّيت لانتشارها. والانتشار: انتفاخ عَصَب الدّابّةِ من تَعَب. والنّشَر: أنْ تنتشر الغنمُ باللّيل فتَرعَى، ولذلك يقال لمن جمع أمرَه: "قد ضَّمَ نَشَرَه".
(نشز)  النون والشين والزاء أصلٌ صحيح يدلُّ على ارتفاعٍ وعُلوّ. والنّشَز: المكان العالي المرتفِع. والنّشْز والنُّشُوز: الارتفاع، ثم استعير فقيل نَشَزَت المرأةُ: استَصعَبتْ على بَعلِها، وكذلك نَشَزَ بعلُها: جفاها وضرَبَهَا.
(نشس)  النون والشين والسين كلمةٌ من الإبدال، يقال نَشَسَت، مثل نَشَزَت.
--------------ـــ
([1]) وكذا في المجمل. وذكر في اللسان: "النشاص" فقط بفتح النون، فهو اسم جنس جمعي للنشاصة. وذكر في القاموس "النشاص" فقط أيضاً، ولكن ضبطه بفتح النون وكسرها.
([2]) في الأصل: "أنشاص"، والوجه ما أثبت. وفي التنبيه السابق أنه يقال بفتح النون وكسرها. ويجمع النشاصي على "نشص" بضمتين، كما في اللسان.
([3]) ديوان امرئ القيس 168. ونبه الوزير أبو بكر إلى أنه يروى أيضاً "أشذ".
([4]) ديوان ذي الرمة 17 واللسان (نمش، نشط). وقد سبق في (شب).
([5]) التكملة من المجمل واللسان والقاموس.
([6]) في المجمل: "تنشطت"، وكلاهما يقال.
([7]) في المجمل: "الإبل يجدها الجيش فتساق".
([8]) لعبد الله بن عنمة الضبي، كما في اللسان (ربع، صفا، نشط، فضل). ومقطوعته في الحماسة (1: 420). وقد سبق في (ربع، صفو).
([9]) البيت للمرار، كما في إصلاح المنطق 368 واللسان (نشع). وصدره:
* إليكم يا لئام الناس إني *
([10]) في اللسان: "والنشفة، والنشفة: الحجر الذي يتدلك به، سمي بذلك لانتشافه الوسخ في الحمامات".
([11]) التكملة من المجمل.
([12]) ذكر في المجمل لغة فتح النون. وفي اللسان والقاموس لغة الضم.
([13]) وهو النشيل، وردت في الأصل بعد كلمة "اللحم" التالية، ورددتها إلى موضعها الطبيعي.
([14]) في الأصل: "ومن اللحم".
([15]) في الأصل: "والنشوء"، تحريف.
([16])  ديوان الأعشى 105 واللسان (نشر). والرواية: "مما رأوا".

ـ

##### Türkçe

(نûn, şîn ve bunların üçüncüsü olan harflerin bâbı)

(نشص)  **النون** ve **الشين** ve **الصاد**: bir asl(ı) vardır; bir şeyde yükselme ve yücelik üzerine delâlet eder. Ve **نَشَصَ السحابُ**: yükseldi. Ve yükselmiş beyaz bulut: **النَّشَاصَة**([1]); onun çoğulu **نَشَاص**([2]). İmru’ul-Kays dedi:
أصَدَّ نَشَاصَ ذي القرنين حَتَّى *** تَوَلّى عَارِضُ الملِكِ الهمامِ([3])
Ve **نَشَص الوبرُ**: yükseldi. Ve **نَشَصْنا** bir beldeden bir beldeye: yükseldik. Ve **نَشَصت المرأةُ** tıpkı **نَشَزَت** gibi. Ve **نَشَصت ثَنِيَّتُه**: yerinden hareket etti ve yükseldi.

(نشط)  **النون** ve **الشين** ve **الطاء**: sahih bir asl(ı) vardır; sarsılma ve hareket üzerine delâlet eder. Ondan **النّشاط** ma‘lûmdur; onda hareket, sarsılma ve açılma bulunduğu içindir. Denir: **نَشِطَ** **ينشَط**. Ve **أنْشَطَ القومُ**: onların binekleri çevik idi. Ve öküz **ناشط**tır; çünkü bir beldeden bir beldeye **يَنْشِطُ**. Zû’r-Rumme dedi:
أذاكَ أم نَمِشٌ بالوَشْي أكرُعُه *** مسفَّعُ الخَدِّ هادٍ ناشِطٌ شَبَبُ([4])
Ve **نَشَطْتُ الشَّيءَ**: onu soydum; sanki o, soyulunca derisinden çıkarılmıştır. Ve **طريقٌ ناشط**: büyük yolda sağa [ve sola([5])] **يَنْشِطُ** (ayrılır). Ve **نَشَطت**([6]) deve yürüyüşünde; eğer hızlandıysa. Ve **الأُنْشُوطة**: düğüm; şalvar düğümü gibi. Ve onu bir **أُنشوطة** ile **نَشَطْتُه**. Ve **أنْشَطتُ العِقال**: onun **أُنشوطة**sını uzattım da çözüldü. Ve bir kavim dedi: **الإنشاط**: çözmedir; **التَّنشيط**: bağlamadır. Ve **بئر أنشاط**: dibi yakın (sığ) kuyu; kovası bir çekişle çıkar. Ve **نَشَطْتُ الدَّلْوَ** kuyudan, bir boy (ip) olmaksızın. Ve develerden **النَّشيطة**: bulunup da, ona kasdedilmeksizin **تُسَاقَ**([7]) edilmesidir. Ve bir kavim dedi: o, kavmin, baskın yapmak istedikleri mahalleye varmadan önce isabet ettikleri (ele geçirdikleri) şeydir; reis onu onların önlerinden **يَنْشِطُه** (çekip alır). Dedi ki:
لك المِرباعُ منها والصَّفايا *** وحُكمُك والنَّشِيطةُ والفُضُولُ([8])

(نشع)  **النون** ve **الشين** ve **العين** tek bir kelimedir. **نشَعتُ الصبيَّ الوَجُورَ** **نشعاً** da onu **فانتشَعَه**; yani onu içirdi. Masdar **النُّشوع**dur. Dedi ki:
* نُشِعْتُ المجد في أنفي نُشُوعَا([9]) *

(نشغ)  **النون** ve **الشين** ve **الغين** üç kelimedir; birbirinden ayrıdır; kıyasları bir değildir.
Birincisi **النَّشْغ**: özlem anındaki iç çekiş gibi.
İkincisi **الناشغ**: zorluktan sonra yaşayan.
Üçüncüsü **النَّواشِغ**: vadinin üst tarafları; teki **ناشغة**.

(نشف)  **النون** ve **الشين** ve **الفاء**: sahih bir asl(ı) vardır; bir şeyin, onu alan bir nemin içine girmesine delâlet eder. Ondan **النَّشْف**: suyun elbiseye ve toprağa girmesi; ta ki ikisi onu **ينتَشِفاهُ**. Ve **النَِّشْفة**: bir taştır; pisliği yerlerinden emip alması sebebiyle böyle adlandırılmıştır([10]). Çoğulu **النِّشَف**. [Ve denir: şüphesiz **النَّشْف**([11])] havuzlarda, kuyulardaki **النَّزْح** gibidir. Ve deve, doğumundan önce süt verir, sonra sütü gider: **مِنْشَافٌ** ve **نَشُوف**.

(نشق)  **النون** ve **الشين** ve **القاف** sahih bir asl(ı) vardır; bir şeyin saplanıp tutunmasına delâlet eder. Ve **نَشِقَ الظَّبْيُ في الحِبالةِ**: ona takıldı. Ve **النَّشقة**: küçükbaşların boyunlarına yapılan bir ip; ve denir ki o **النُّشْقة**dır([12]). Ve **رجل نَشِقٌ**: neredeyse kurtulamayacağı bir işe düştüğü zaman.
Ve bâbdan: **أنشَقْتُ الصبِيَّ الدَّوَاءَ**: onu burnuna döktüm. Ve **النَّشُوق**: her **يُnْشَق** edilen ilacın adıdır. Ondan **استنشقت الرِّيح**: onu kokladım. Ve bu, kokusu kötü bir rüzgârdır: **مكروهة النَّشَق**; yani koklama. Ve abdest alan, sümkürmesi sırasında suyu **يستنشق** eder.

(نشل)  **النون** ve **الشين** ve **اللام** bir kelimedir; bir tencereden bir parça kaldırmaya delâlet eder. Ve **نَشَلَ اللَّحْمَ** tencereden **بالمِنْشَل** ile; o da **النَّشِيل**dir([13]). Ve **فخذٌ ناشلة**: eti az. Ve **المِنْشَل** ve **المِنْشال**: onunla **يُنْشَلُ** edilen şeydir*. Ve derler: ve ben onun sıhhatini bilmem: **المَنْشَلة**: yüzük parmağının (serçe parmağın) yüzük yeri.

(نشم)  **النون** ve **الشين** ve **الميم** bir şeyin tutunup yerleşmesine delâlet eder. Ve **نَشَّمُوا في الأمر**: ona giriştiler. Ve denir: bu ancak şerde olur. Ve hadiste: “**لما نَشَّمَ النّاسُ في أمر عثمان**”; yani ona giriştiler ve ondan pay aldılar (ona iliştiler). Ve **نَشَّمَ اللَّحمُ**([14]) **تنشيماً**: yani onda koku başlamıştır.
Ve bundan şâz olan: **النَّشَم**: kendisinden yaylar yapılan bir ağaçtır.

(نشأ)  **النون** ve **الشين** ve **الهمزة** sahih bir asl(ı) vardır; bir şeyde yükselme ve yücelik üzerine delâlet eder. Ve **نَشَأَ السَّحابُ**: yükseldi. Ve Allah onu **أنْشَأَه**: onu yükseltti. Ondan: ﴿**إنَّ نَاشِئَةَ اللَّيْلِ**﴾ [المزمل 6]; bununla—Allah daha iyi bilir—namaza kalkma ve doğrulma kastedilir.
Ve bâbdan: **النَّشْءُ** ve **النَّشَأ**([15]): insanların gençleri. Ve falan, falan oğulları içinde **نشأَ** etti (yetişti). Ve **النَّاشئ**: yetişip yükselen ve yücelen genç. Ve falan bir söz **أنشأ** etti; ve **أنشأَ** şiir okur ve söyler; bütün bunların kıyası birdir.
Ve bâbdan: **استنشأْت الريح**: onu kokladım; çünkü sen sanki onu burnuna doğru yükseltiyorsun.

(نشج)  **النون** ve **الشين** ve **الجيم** bir kelimedir; bir sesin taklidine delâlet eder. Ve ağlayan **نَشَج** etti: hıçkırık olmaksızın boğazında ağlamayla tıkandı. Ve eşek sesiyle **نَشَجَ** eder; **نَشْجاً**. Ve denir: bir yaradan kan çıkıp da ona bir ses işitilirse: **قد نشَجَت**. Keza tencere kaynarken **تَنْشِجُ** eder. Ve muhtemeldir ki **الأَنْشَاجُ** da bundandır; o, su yollarıdır; teki **نَشَج**; sanki suyun akışının şiddeti sebebiyle onunla adlandırılmıştır.

(نشح)  **النون** ve **الشين** ve **الحاء**: sahih bir asl(ı) vardır; ancak tezat üzere tefsirinde ihtilaf edilmiştir. Bir kavim dedi: içen **نَشَحَ** etti; yani içti, ta ki doldu. Ve **سِقَاءٌ نَشَّاحٌ**: dolu. Ve başkaları dedi: **النُّشوحُ**: kanma olmaksızın içmedir.

(نشد)  **النون** ve **الشين** ve **الدال** sahih bir asl(ı) vardır; bir şeyi anma ve duyurma üzerine delâlet eder. Ve falan, falanı **نَشَدَ** etti; dedi ki: **نَشَدْتُك اللهَ**; yani seni Allah ile (Allah adına) sordum. Onun özeti: sana Allah Teâlâ’yı hatırlattım. Ondan şairin **إنشاد**ı; o, onu anması ve onunla duyurmasıdır. Amma **أنشَدْتُ الضَّالَّة** ise, mânâsı: onu tanıttım; ve o, o kıyastır. Ve hadiste: “**لا تَحِلُّ لُقْطَتُها إلاّ لِمُنْشِدٍ**”; yani tanıtıcı için. Amma **نَشَدْتُ الضَّالَّة**; yani onu aradım; sesini yükseltmesinden dolayıdır.

(نشر)  **النون** ve **الشين** ve **الراء** sahih bir asl(ı) vardır; bir şeyi açma ve onun dallanıp yayılması üzerine delâlet eder. Ve **نَشَرت** tahtayı testereyle **نَشْراً**. Ve **النَّشْر**: güzel kokulu rüzgâr. Ve doğan, yayılmış, geniş ve uzun tüy giyindi: **ريشاً نَشَراً**; yani yayılmış. Ondan **نَشَرتُ الكِتاب**: onu açtım; **طويتُهُ**’nun zıddı. Ve Allah ölüleri **نَشَر** etti de onlar **نَشَروا**. Ve Allah ölüleri **أنْشَرَ** da. Allah Teâlâ dedi: ﴿**ثُمَّ إذا شَاءَ أَنْشَرَه**﴾ [عبس 22]. Sonra el-A‘şâ dedi:
حَتَّى يقولُ الناسُ لمَّا رأوا *** يا عَجَباً للميِّت الناشرِ([16])
Ve **نَشَرت الأرضُ**: ona bahar isabet etti de bitirdi; o **ناشرة**dir. Ve o bitki **النَّشْر**dür. Ve denir: şüphesiz o, otlatana göre kötüdür; ve denir: bilakis **النَّشْر**: ot kurur, sonra ona yağmur isabet eder de ondan, meme ucu gibi bir şey çıkar; o bir hastalıktır. Ve önkolun iç tarafının damarları: **النَّواشر**; yayılmalarından dolayı böyle adlandırılmıştır. Ve **الانتشار**: hayvanın sinirinin yorgunluktan şişmesidir. Ve **النّشَر**: koyunların geceleyin yayılıp otlamasıdır; bunun için işini toplayana: “**قد ضَّمَ نَشَرَه**” denir.

(نشز)  **النون** ve **الشين** ve **الزاء** sahih bir asl(ı) vardır; yükselme ve yücelik üzerine delâlet eder. Ve **النّشَز**: yüksek, yükselmiş yer. Ve **النّشْز** ve **النُّشُوز**: yükselmedir; sonra mecaz yapıldı da denildi: kadın **نَشَزَت**: kocasına karşı zorlaştı (itaatsizlik etti). Keza kocası **نَشَزَ**: ona kaba davrandı ve onu dövdü.

(نشس)  **النون** ve **الشين** ve **السين** ibdâlden bir kelimedir; denir: **نَشَسَت**; **نَشَزَت** gibi.

--------------ـــ
([1]) Ve **المجمل**’de de böyledir. **اللسان**’da: “**النشاص**” yalnız, **النون**’un fethasıyla; o, **النشاصة** için cem‘î cins ismidir. **القاموس**’ta da “**النشاص**” yalnız zikredildi; fakat onu **النون**’un fethası ve kesrası ile ضبط etti.
([2]) Asılda: “**أنشاص**”; vech, ispat ettiğimdir. Önceki tenbihte, **النون**’un fethası ve kesrası ile söylendiği vardır. Ve **النشاصي** “**نشص**” üzerine iki damme ile cem‘ olunur; **اللسان**’da olduğu gibi.
([3]) İmru’ul-Kays divanı 168. Vezir Ebû Bekr, bunun “**أشذ**” diye de rivayet edildiğine dikkat çekti.
([4]) Zû’r-Rumme divanı 17 ve **اللسان** (**نمش**، **نشط**). Daha önce (**شب**)’de geçti.
([5]) **المجمل** ve **اللسان** ve **القاموس**’tan tekmile.
([6]) **المجمل**’de: “**تنشطت**”; ikisi de söylenir.
([7]) **المجمل**’de: “ordu develeri bulur da sevk edilir”.
([8]) **اللسان** (**ربع**، **صفا**، **نشط**، **فضل**)’da olduğu üzere, Abdullah b. ‘Aneme ed-Dabbî’nindir. Parçası **الحماسة**’de (1: 420). Daha önce (**ربع**، **صفو**)’da geçti.
([9]) Beyit el-Merâr’ındır; **إصلاح المنطق** 368 ve **اللسان** (**نشع**)’da olduğu gibi. Sadrı:
* إليكم يا لئام الناس إني *
([10]) **اللسان**’da: “**والنشفة، والنشفة: الحجر الذي يتدلك به، سمي بذلك لانتشافه الوسخ في الحمامات**”.
([11]) **المجمل**’den tekmile.
([12]) **المجمل**’de **النون**’un fethası lügatini zikretti. **اللسان** ve **القاموس**’ta damme lügatidir.
([13]) Ve o **النشيل**dir; asılda, sonraki “**اللحم**” kelimesinden sonra gelmişti; onu tabiî yerine geri döndürdüm.
([14]) Asılda: “**ومن اللحم**”.
([15]) Asılda: “**والنشوء**”; tahriftir.
([16]) el-A‘şâ divanı 105 ve **اللسان** (**نشر**). Rivayet: “**مما رأوا**”.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D9%85/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ن ش م
نشّم اللحم‏:‏ أخذ يروح‏.‏
قال علقمة‏:‏ وقد أصاحب فتياناً طعامهم خضر المزاد ولحم فيه تنشيم أي يطعمون الماء المطحلب أو الفظوظ واللحم المروح غلّب فقال‏:‏ طعامهم‏.‏
ومعه زوراء من نشمٍ وهو شجر تعمل منه القسيّ‏.‏
ومن المجاز‏:‏ نشّموا في الشرّ‏.‏
‏"‏ ودقّوا بينهم عطر منشم ‏"‏‏.‏
وتقول‏:‏ نشّموا وأنبضوا النّشم ليدقّوا بينهم عطر منشم‏.‏

##### Türkçe

ن ش م
**نشّم اللحم**: kokmaya başladı.
**قال علقمة**: “Ve ben, yiyecekleri yeşil tulumlar ve içinde **تنشيم** bulunan et olan delikanlılara arkadaşlık ederim”; yani yosunlu suyu yahut **الفظوظ**’u ve kokmuş eti yedirirler; (şair) galip kıldı da şöyle dedi: “yiyecekleri”.
Ve onunla birlikte, **نشم**’den bir **زوراء** vardır; o, ondan yayların yapıldığı bir ağaçtır.
Mecazdan: **نشّموا في الشرّ**.
“Ve aralarında **عطر منشم**’i ince ince dövdüler.”.
Ve dersin: **نشّموا** ve aralarında **عطر منشم**’i ince ince dövmek için **النّشم**’i nabızlandırdılar.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

النَّشَمُ، بالتحريك: شجر جبليّ تتخذ منه القسيّ، وهو من عُتُق العِيدان؛ قال ساعدة بن جُؤَيَّة:
يأْوي إِلى مُشْمَخِرّاتٍ مُصَعِّدةٍ
شُمٍّ، بِهِنّ فُروعُ القانِ والنَّشَم
واحدتُه نَشَمةٌ. الأَصمعي: من أَشجار الجبال النَّبْع والنَّشَمُ وغيره تتَّخذ من النَّشَم القِسِيُّ؛ ومنه قول امرئ القيس:
عارِضٍ زَوْراءَ من نَشَمٍ،
غَيْرِ باناتٍ على وتَرِهْ
والنَّشَمُ أَيضاً: مثل النَّمَش على القلب؛ يقال منه: نَشِم، بالكسر، فهو ثورٌ نَشِمٌ إِذا كان فيه نقط بيض ونقط سود.
ونَشَّمَ اللحمُ تَنْشيماً: تغيَّر وابتدأَتْ فيه رائحةٌ كريهة، وقيل: تغيرت ريحُه ولم يبلغ النَّتْنَ، وفي التهذيب: إِذا تغيرت ريحُه لا من نَتْنٍ ولكن كَراهةً. يقال: يَدِي من الجُبْنِ ونحوِه نَشِمةٌ. والمُنَشِّمُ: الذي قد ابتدأَ يتغيَّر؛ وأَنشد:
وقد أُصاحِبُ فِتْياناً شَرابُهُمُ
خُضْرُ المَزاد، ولَحْمٌ فيه تَنْشِيمُ
قال: خضر المَزادِ الفَظُّ وهو ماءُ الكَرِش. ويقال: إِن الماء بَقِي في الأَداوي فاخْضَرَّت من القِدَم. وتَنَشَّمْتُ منه علْماً إِذا استفَدْت منه علماً. ونَشَّمَ القومُ في الأَمر تَنْشِيماً: نَشَبوا فيه وأَخذوا فيه. قال: ولا يكون ذلك إِلا في الشرّ؛ ومنه قولهم: نَشَّم الناسُ في عُثْمان. ونَشَّمَ في الأَمر: ابتدأَ فيه؛ عن اللحياني، هكذا قال فيه، ولم يقل به. ونَشَّمه ونشَّمَ فيه: نال منه وطَعَن عليه. وقال أَبو عبيد في حديث مَقْتل عثمان: لما نَشَّمَ للناسُ في أَمره؛ قال: معناه طعنوا فيه ونالوا منه، أَصلُه من تَنْشِيم اللحم أَوَّلَ ما يُنْتِن. وتَنَشَّمَ في الشيء ونَشَّم فيه إذا ابتدأَ فيه؛ قال الشاعر:
قد أَغْتَدي، والليلُ في جَرِيمه،
مُعَسْكِراً في الغُرِّ من نجُومِه
والصُّبْحُ قد نَشَّم في أَديمِه،
يَدُعُّه بِضَفَّتَيْ حَيْزُومِه،
دَعَّ الرَّبِيب لحْيَتَيْ يَتِيمِه
قال: نَشَّم في أَديمِه يريد تَبدَّى في أَول الصبح، قال: وأَديمُ الليل سواده، وجريمُه: نفسه. والتَّنشيم: الابتداءُ في كل شيء. وفي النوادر: نَشَمْتُ في الأمر ونَشَّمْت ونَشَّبْت أي ابتدأْت. ونَشَّمَتِ الأَرضُ: نَزَّتْ بالماء.
والمَنْشِم: حبُّ
(*
قوله «والمنشم حب إلخ» هو كمجلس ومقعد) من العِطْر شاقٌّ الدَّقّ. والمَنْشَم والمَنْشِم: شيء يكون في سنبل العِطر يُسَمِّيه العطّارون رَوْقاً، وهو سَمٌّ ساعةٍ، وقال بعضهم: هي ثمرة سوادء مُنْتِنَة، وقد أَكثرت الشعراءُ ذِكْر مَنْشِمٍ في أَشعارهم؛ قال الأَعشى:
أَراني وعَمْراً بيننا دَقُّ مَنْشِمٍ،
فلم يبق إلا أَن أُجَنَّ ويَكْلَبَا
ومَنْشِمُ، بكسر الشين: امرأَة عطّارة من هَمْدان كانوا إذا تطيَّبوا من ريحها اشتدَّت الحرب فصارت مثلاً في الشرّ؛ قال زهير:
تَدارَكْتُمُ عَبْساً وذُبْيانَ، بعدما
تَفانَوْا، ودَقُّوا بينهم عِطْرَ مَنْشِمِ
صرفه للشِّعر. وقال أَبو عمرو بن العلاء: هو من ابتداء الشرّ، ولم يكن يذهب إلى أَن مَنْشِمَ امرأَةٌ كما يقول غيره؛ وقال ابن الكلبي في عِطْرِ مَنْشِم: مَنْشِمُ امرأَةٌ من حِمْيَر، وكانت تبيع الطيب، فكانوا إذا تطيبوا بطيبِها اشتدَّت حربُهم فصارت مثلاً في الشرّ؛ قال الجوهري: مَنْشِمُ امرأَةٌ كانت بمكة عطّارة، وكانت خُزاعةُ وجُرْهُم إذا أَرادوا القتال تطيَّبوا من طيبها، وكانوا إذا فعلوا ذلك كَثُرَ القَتْلى فيما بينهم فكان يقال: أَشْأَمُ من عِطْرِ مَنْشِم، فصار مثلاً: قال: ويقال هو حبُّ بَلَسانٍ. وحكى ابن بري قال: يقال عطرُ مَنْشَم ومَنْشِم، قال: وقال أَبو عمرو مَنْشَمٌ الشرُّ بعينه، قال: وزعم آخرون أَنه شيء من قُرون السُّنْبُل يقال له البَيْش، وهو سَمُّ ساعةٍ؛ قال: وقال الأَصمعي هو اسم امرأَة عطَّارة كانوا إذا قصدوا الحرب غَمَسوا أَيْدِيَهم في طِيبها، وتحالفوا عليه بأَن يسْتَمِيتُوا في الحرب ولا يُوَلُّوا أو يُقْتَلوا، قال: وقال أَبو عمرو الشَّيْباني: مَنْشِم امرأَة عطارة تبيع الحَنُوط، وهي من خُزاعة، قال: وقال هشامٌ الكَلْبيُّ من قال مَنْشِم، بكسر الشين، فهي مَنشِم بنت الوَجيه من حِمْير، وكانت تبيع العِطْرَ، ويتشاءمون بعطرها، ومن قال مَنشَم، بفتح الشين، فهي امرأَة كانت تَنْتجع العربَ تبيعُهم عِطرها، فأَغار عليها قومٌ من العرب فأَخذوا عِطْرَها، فبلغ ذلك قومَها فاستأْصلوا كلَّ مَنْ شَمُّوا عليه ريحَ عطرها؛ وقال الكلبي: هي امرأَة من جُرهُم، وكانت جُرْهُم إذا خرجت لقتال خُزاعة خرجت معهم فطيَّبتهم، فلا يتطيب بطيبها أَحد إِلا قاتلَ حتى يُقتل أَو يجرح، وقيل: مَنْشِمُ امرأَةٌ كانت صنعت طيباً تُطَيِّب به زوجها، ثم إنها صادقت رجلاً وطيّبته بطيبِها، فلقِيَه زوجُها فشمَّ ريحَ طيبها عليه فقتَله، فاقتتل الحيّانِ من أَجله.

##### Türkçe

**النَّشَمُ**, harekeli olarak: dağlık bir ağaçtır; ondan yaylar yapılır; o, dalların eskilerindendir; Sâʿide b. Cüʾeyye dedi ki:

Yüksek, dik yamaçlı, burunları yukarı kalkık yerlere sığınır,
yüksek (ağaçlar); onlarda **القانِ** ve **النَّشَم**’in dalları vardır.

Onun teki **نَشَمةٌ**’dir. el-Asmaʿî: Dağ ağaçlarındandır **النَّبْع** ve **النَّشَمُ** ve başkası; **النَّشَم**’den yaylar yapılır; ve ondan İmruʾu’l-Kays’ın sözü:

**نَشَمٍ**’den, eğri bir **عارِضٍ زَوْراءَ**,
kirişinin üzerinde **باناتٍ** olmayan.

Ve **النَّشَمُ** ayrıca: kalp üzerindeki **النَّمَش** gibidir; ondan şöyle denir: **نَشِم** (kesre ile), o hâlde o, içinde beyaz noktalar ve siyah noktalar varsa **ثورٌ نَشِمٌ**’dir.

Ve **نَشَّمَ اللحمُ تَنْشيماً**: değişti ve onda kötü bir koku başladı; ve denildi ki: kokusu değişti, fakat **النَّتْنَ**’e ulaşmadı; ve **التهذيب**’de: kokusu değiştiğinde, **نَتْنٍ**’den değil fakat bir kerihlik olarak. Denir: elim, peynir ve benzeri sebebiyle **نَشِمةٌ**’dir.

Ve **المُنَشِّمُ**: değişmeye başlamış olan; ve inşad etti:

Ve ben, içkileri
**خُضْرُ المَزاد** olan delikanlılara arkadaş olurum; ve onda **تَنْشِيمُ** bulunan et.

Dedi ki: **خضر المَزادِ** sert olanıdır; o da **ماءُ الكَرِش**’tir. Ve denir: su, tulumlarda kaldı da eskilikten yeşerdi. Ve **تَنَشَّمْتُ منه علْماً**: ondan bir ilim istifade ettiğimde. Ve **نَشَّمَ القومُ في الأَمر تَنْشِيماً**: onda saplandılar ve onda işe koyuldular. Dedi ki: bu, ancak şerde olur; ve ondan onların sözü: insanlar **عُثْمان** hakkında **نَشَّمَ** ettiler. Ve **نَشَّمَ في الأَمر**: onda başladı; el-Lihyânî’den; onda böyle dedi, ve onunla demedi. Ve **نَشَّمه** ve **نشَّمَ فيه**: ondan pay aldı ve ona dil uzattı. Ve Ebû ʿUbeyd, Osman’ın öldürülmesi hadîsinde dedi: insanlar onun işi hakkında **نَشَّمَ** ettiklerinde; dedi ki: manası, ona dil uzattılar ve ondan pay aldılar; aslı, etin **تَنْشِيم**’indendir; ilk **يُنْتِن** olduğu vakit. Ve **تَنَشَّمَ في الشيء** ve **نَشَّم فيه**: onda başladığında; şair dedi ki:

Gece, kendi **جَرِيم**’inde iken, sabahleyin çıkabilirim,
yıldızlarının parlakları içinde konaklamış olarak;
ve sabah, onun **أَديم**’inde **نَشَّم** etti,
onu, göğsünün iki yanı ile iter,
yetimin iki sakalını iten üvey babanın itişi gibi.

Dedi ki: “onun **أَديم**’inde **نَشَّم** etti” ile, sabahın evvelinde belirdi demek ister; dedi ki: gecenin **أَديمُ**’i onun karalığıdır; ve onun **جريمُه**: kendisidir. Ve **التَّنشيم**: her şeyde başlangıçtır. Ve **النوادر**’de: **نَشَمْتُ في الأمر** ve **نَشَّمْت** ve **نَشَّبْت** yani başladım. Ve **نَشَّمَتِ الأَرضُ**: su ile sızdı.

Ve **المَنْشِم**: bir habbedir
(*
“ve’l-menşem habb ilh” sözü, **كمجلس ومقعد** gibidir) kokudan; dövülmesi zor.

Ve **المَنْشَم** ve **المَنْشِم**: kokunun başağında bulunan bir şeydir; attarlar ona **رَوْقاً** adını verirler; o, bir saatlik zehirdir; ve bazısı dedi ki: o, pis kokulu kara bir meyvedir; şairler, şiirlerinde **مَنْشِمٍ**’in zikrini çoğaltmışlardır; el-Aʿşâ dedi ki:

Beni ve ʿAmr’ı, aramızda **مَنْشِمٍ** dövülmesi (var) görürüm,
artık kalmadı, ancak delirmem ve kudurmam.

Ve **مَنْشِمُ**, şînin kesresiyle: Hemdân’dan bir attar kadındır; onun kokusundan kokulandıklarında savaş şiddetlendi; böylece şerde bir mesel oldu; Züheyr dedi ki:

ʿAbs’ı ve Zübyân’ı, onlar yok olup gittikten sonra, kurtardınız,
ve aralarında **مَنْشِمِ** kokusunu dövdüler.

Şiir için onu sarf etti. Ebû ʿAmr b. el-ʿAlâ dedi ki: o, şerrin başlangıcındandır; ve başkasının dediği gibi **مَنْشِمَ**’in bir kadın olduğuna gitmezdi. Ve İbnü’l-Kelbî, **عِطْرِ مَنْشِم** hakkında dedi: **مَنْشِمُ** Himyer’den bir kadındır; ve güzel koku satardı; onun kokusuyla kokulandıklarında savaşları şiddetlenirdi; böylece şerde bir mesel oldu. el-Cevherî dedi ki: **مَنْشِمُ** Mekke’de bir attar kadındı; **خُزاعةُ** ve **جُرْهُم** savaşmak istediklerinde onun kokusundan kokulanırlardı; bunu yaptıklarında aralarında ölüler çoğalırdı; şöyle denirdi: **أَشْأَمُ من عِطْرِ مَنْشِم**; böylece bir mesel oldu. Dedi ki: ve denir ki o, **حبُّ بَلَسانٍ**’dır. İbn Berrî nakletti, dedi ki: **عطرُ مَنْشَم** ve **مَنْشِم** denir. Dedi ki: Ebû ʿAmr dedi: **مَنْشَمٌ** şerrin ta kendisidir. Dedi ki: başkaları, onun başağın boynuzlarından bir şey olduğunu, ona **البَيْش** denildiğini iddia ettiler; o, bir saatlik zehirdir. Dedi ki: el-Asmaʿî dedi: o, bir attar kadının adıdır; savaşa yöneldiklerinde ellerini onun kokusuna batırırlardı ve onun üzerine, savaşta canlarını ortaya koyacaklarına ve geri dönmeyeceklerine yahut öldürüleceklerine dair antlaşırlardı. Dedi ki: Ebû ʿAmr eş-Şeybânî dedi: **مَنْشِم** bir attar kadındır; **الحَنُوط** satar; o, **خُزاعة**’dandır. Dedi ki: Hişâm el-Kelbî dedi: kim **مَنْشِم** derse, şînin kesresiyle, o, Himyer’den **مَنشِم بنت الوَجيه**’dir; kokuyu satardı; ve onun kokusunu uğursuz sayarlardı. Kim **مَنشَم** derse, şînin fethasıyla, o, Araplara gidip onların yanında otlayan, onlara kokusunu satan bir kadındır; Araplardan bir kavim ona baskın yaptı da kokusunu aldı; bu, kavmine ulaştı da, onun kokusunun kokusunu üzerinde kokladıkları herkesin kökünü kazıdılar. el-Kelbî dedi ki: o, **جُرهُم**’den bir kadındır; **جُرْهُم** **خُزاعة** ile savaşmaya çıktığında onlarla birlikte çıkardı da onları kokulandırırdı; onun kokusuyla kokulanan hiç kimse yoktur ki, öldürülünceye yahut yaralanıncaya kadar savaşmasın. Ve denildi ki: **مَنْشِمُ** bir kadındır; kocası için bir koku yapmıştı, onunla onu kokulandırırdı; sonra o, bir adamla dostluk kurdu ve onu kendi kokusuyla kokulandırdı; derken kocası ona rastladı da onun üzerinde kendi kokusunun kokusunu kokladı ve onu öldürdü; bunun yüzünden iki kabile birbirleriyle savaştı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( النَّشَمُ ، مُحَرَّكَةً : شَجَرٌ للقِسِيِّ ) |

| تُتَّخَذُ منه ، وهو جَبَلِيٌّ من عُتُقِ العِيدَان ، | قال سَاعِدَةُ بنُ جُؤَيَّةَ : | % ( يَأْوِي إلى مُشْمَخِرَّاتٍ مُصَعِّدَةٍ % | شُمٍّ بِهِنَّ فُروعُ الضَّالِ والنَّشَمِ ) % | | وقال امْرُؤُ القَيْسِ : | % ( عَارِضٍ زَوْرَاءَ من نَشَمٍ % | غَيْرِ بَاناةٍ على وَتَرِهْ ) % | | ( ونَشَّمَ اللَّحْمُ تَنْشِيمًا ) ، إذا ( تَغَيَّرَ ) ، | وابْتَدَأَتْ فِيهِ رَائِحَةٌ كَرِيهَةٌ كما في | الصِّحاح ، وقيل : تَغَيَّرَتْ رِيحُه ولم يُنْتِنْ . | وفي التَّهْذِيبِ : تغيَّرَتْ رِيحُهُ لا مِنْ نَتْنٍ | ولكنْ كَراهَةً ، وأَنشَدَ : | % ( وقد أُصَاحِبُ فِتْيَانًا شَرَابُهُمُ % | خَضْرُ المَزَادِ ولَحْمٌ فِيهِ تَنْشيمُ ) % | | قال : خَضْرُ المَزَادِ : ماءُ الكَرِشِ . | | ( و ) نَشَّمَ ( في الأمْرِ ) إِذَا أَخَذَ فِيه | كما في الصِّحاحِ ، وقِيلَ : ( ابْتَدَاَ ) فِيهِ | كَذَا نَصُّ اللِّحْيَانِيّ ، هَكَذَا قال فِيهِ ولَمْ | يَقُلْ به : ( كَتَنَشَّمَ ) ، عن ابنِ الأَعْرابِيّ ، | وذلك إذَا ابْتَدَأَ فِيه ولم يُوغِل . | | ( و ) نَشَّمَ ( في الشَّرّ : أَخَذَ ونَشِبَ ) ، | ومنه قَولُهم : نَشَّمَ النَّاسُ في عُثْمَانَ | أَيْ : طَعَنُوا فيه ، ونَالُوا منه ، وأَصلُه من | تَنْشِيمِ اللَّحْمِ ، وأَنشَدَ ابنُ الأَعْرابِيِّ : | % ( * قد اغْتَدِى واللَّيلُ في جَرِيمِهِ * % ) % | % ( * مُعَسْكَرًا في الغُرِّ من نُجُومِهِ * % ) % | % ( * والصُّبْحُ قد نَشَّم في أَدِيمِهِ * % ) % | قال : يُرِيدُ : تَبدَّى في أَوَّلِ الصُّبْحِ . | | ( و ) نَشَّمَتِ ( الأَرْضُ ) تَنْشيمًا : | ( نَزَّتْ ) بِالمَاءِ . ومَرَّ للمُصَنِّف في الَّتي | قَبْلَها بِالتَّخْفِيفِ . | | ( و ) نَشَّمَ ( الله تَعالَى ذِكْرَهُ ) في | الدُّنَيا : ( رَفَعَهُ ) . |

| | ( و ) النَّشَمُ مَقْلُوبُ النَّمَشِ ، يُقالُ منه : | ( نَشِمَ الثَّورُ ، كَفَرِحَ ، فهو نَشِمٌ ) : إِذَا | كَانَ ( فِيه نُقَطٌ بِيضٌ و ) نُقَطٌ ( سُودٌ ) . | | ( و ) المَنْشِمُ ، ( كَمَجْلِسٍ ، ومَقْعَدٍ ) : | حَبٌّ من ( عِطْر شَاق الدَّقِّ ، أو ) شَيْءٌ | يكونُ في ( قُرُون السُّنْبُلِ ) يُسَمِّيه | العَطَّارُونَ رَوْقًا ، وهو ( سَمُّ سَاعَةٍ ) . قال | ابنُ بَرِّيّ : وهو البَيْشُ . ( و ) قال زُهَيْرٌ : | % ( تَدَارَكْتُمَا عَبْسًا وذُبْيَانَ بَعْدَمَا % | تَفَانَوْا ودَقُّوا بَيْنَهم عِطْرِ مَنْشِمِ ) % | | هَكَذَا ضَبَطَه الجَوْهَرِيُّ : بِكَسْرِ الشِّينِ ، | وقد صَارَ مَثَلاً في الشَّرِّ . | | وقال هِشَامٌ الكَلْبَيُّ : من قَالَ : مَنْشِمُ | بِكَسْرِ الشِّينِ فهي مَنْشِمُ ( بِنْتُ الوَجِيهِ | العَطَّارَةُ بِمَكَّةَ ) من حِمْيَر ، وقال غَيرُه من | هَمَدَانَ . وقال أَبو عَمْرٍ و الشَّيْبَانِيّ : كانَتْ | تَبِيعُ الحَنُوطَ ، وهي مِنْ خُزَاعَةَ ، وقِيلَ : | هي امرأَةٌ من جُرْهُم ، ( وَكَانُوا ) ، ونَصّ | الجَوْهَرِيّ عن الأصْمَعِيّ : وكانت خُزَاعَةُ | وجُرْهُم ( إِذَا أَرَادُوا القِتَالَ وتَطَيَّبُوا | بِطِيبِهَا ) ، ولَيْس في نَصِّ الصِّحاح الوَاو ، | وكَانُوا إِذَا فَعَلُوا ذَلِكَ ( كَثُرَتِ القَتْلَى ) | فِيمَا بَيْنَهُم ، ونَقَل ابنُ بَرِّيّ عنِ | الأصْمَعِيّ : هو اسْمُ عَطَّارَةٍ بِمَكَّةَ ، كانوا | إِذَا قَصَدُوا الحَرْبَ غَمَسُوا أَيْدِيَهُم في | طِيبِهَا ، وتَحَالَفُوا عَلَيْه بِأَن يَسْتَمِيتُوا في | الحَرْبِ ولا يُؤَلُّوا أَوْ يُقْتَلُوا ، وقال | الكَلْبِيُّ : هي جُرْهُمِيَّة ، وكانت جُرْهُم | إِذَا خَرَجَتْ لِقِتَالِ خَزَاعَة [ خَرجتْ ] | مَعَهم فَطَيَّبَتْهُمْ فلا يَتَطَّيَّبُ بِطِيبِها أَحدٌ | إِلاَّ قَاتَلَ حَتَّى يُقْتَلَ أَوْ يُجْرَحَ ، وقِيلَ : | امْرَأَةٌ كانَتْ صَنَعَتْ طِيبًا تُطَيِّبُ بِهِ | زَوْجَهَا ، ثم إنّها صَادَقَتْ رَجُلاً وطَيَّبَتْه | بِطِيبها ، فَلَقِيَه زَوجُها فشَمَّ رِيحَ طِيبِها | عليه فَقَتَلَه ، فاقْتَتَلَ الحَيَّانِ من أَجْلِه . قال | الكَلْبِيُّ : من قال : مَنْشَمُ ، بِفَتْح الشِّينِ | فَهِي امْرَأَةٌ كانَتْ تَنْتَجِعُ العَرَبَ |

| تَبِيعُهم عِطرَها ، فَأَغارَ عَلَيْها قَومٌ مِنَ | العَرَبِ فَأَخَذُوا عَطْرِها ، فَبَلغَ ذَلِك | قَومَها ، فَاسْتَأْصَلُوا كلَّ مَنْ شَمُّوا عليه | رِيحَ عِطرِها ، وقد ضُرِبَ بها المَثَلُ في | الشَّرِّ ، ( فَقَالُوا : أَشْأَمُ مِنْ عِطْرِ مَنْشَمٍ ) . | هَكَذَا حَكَاهُ ابنُ بَرِّيّ بِالضَّبْطَيْن . | | ( و ) قال بَعضُهم : المَنْشَمُ ( ثُمَرَةٌ | سَوْدَاءُ مُنْتِنَةُ الرِّيحِ ) . | | ( و ) قال أبو عُبَيْدَةَ : مَنْشِمُ ( ع ) ، | وبه فَسَّر قَولَ زُهَيْر . ( و ) يُقالُ : هو | ( حَبُّ البَلَسَانِ ) نَقَلَه الجَوْهَرِيّ . | | ( وتَنَشَّمَ العِلْمَ : تَلَطَّفَ في الْتِمَاسِهِ ) ، | ولو قال : تَنَسَّمَه كَانَ أَخْصَر ، وقِيلَ : | تَنَشَّمَ منه عِلْمًا إِذَا اسْتَفَادَ منه . | [ ] ومِمَّا يُسْتَدْرَك عليه : | | نَشَّمَه تَنْشِيمًا : نَالَ منه ، كَنَشَّبَهُ . | | ونَقَلَ ابنُ بَرِّيّ عن أَبِي عَمْرٍ و قَالَ : | مَنْشَمٌ الشَّرُّ بِعَيْنِه . | | ويَدِي مِنَ الجُبْنِ ، ونَحْوِه نَشِمةٌ ، | كَفَرِحَةٍ ، نَقَلَه الجَوْهَرِيّ . | | ونَشَمٌ ، مُحَرَّكَةً : مَوْضِعٌ ، عن نَصْرٍ . |

##### Türkçe

| | ( **النَّشَمُ** , harekeli olarak: yaylar için bir ağaçtır ) |

| ondan yapılır; o dağlıktır, dalların eskiliğinden (sağlamlığından). | Sâʿide b. Cüʾeyye dedi ki: | % ( Yüksekçe yükselen sivri (yerlere) sığınır % | (öyle) yüksek (yerlere ki) onlarda **الضَّالِ** ve **النَّشَمِ**’in dalları vardır ) % | | İmruʾu’l-Kays dedi ki: | % ( **نَشَمٍ**’den eğri bir (yay) % | kirişine bağlanmış olmayan ) % | | ( **ونَشَّمَ اللَّحْمُ تَنْشِيمًا** ), ( **تَغَيَّرَ** ) olduğu zaman, | ve onda çirkin bir koku başladı; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi. Ve denildi ki: kokusu değişti, fakat kokmadı. | **التَّهْذِيب**’de: kokusu değişti; bir kokuşmadan değil | fakat bir tiksindiricilikten. Ve (şu) şiiri okudu: | % ( Ve ben, içkileri % | tulumların yeşili ve içinde **تَنْشيمُ** bulunan et olan delikanlılara arkadaşlık ederim ) % | | Dedi ki: **خَضْرُ المَزَادِ**: işkembenin suyudur. | | ( ve ) **نَشَّمَ** (işte) ( **في الأمْرِ** ) onda yer aldığı zaman | **الصِّحاح**’ta olduğu gibi. Ve denildi ki: onda ( **ابْتَدَاَ** ) etti; | **اللِّحْيَانِيّ**’nin nassı böyledir; onda böyle dedi ve | onunla (şunu) demedi: ( **كَتَنَشَّمَ** ), İbnü’l-Aʿrâbî’den; | ve bu, onda başlayıp derinleşmediği zaman(dır). | | ( ve ) **نَشَّمَ** (şerde: aldı ve yapıştı) , | ve ondan onların sözü: **نَشَّمَ النَّاسُ في عُثْمَانَ** | yani: ona dil uzattılar ve ondan (pay) aldılar; ve aslı | etin **تَنْشِيمِ**’indendir. Ve İbnü’l-Aʿrâbî şu şiiri okudu: | % ( * Gece karanlığında iken sabahlar * % ) % | % ( * yıldızlarının parlaklarında konak yeri (edinmiş) * % ) % | % ( * ve sabah onun derisinde **نَشَّمَ** etti * % ) % | Dedi ki: muradı: sabahın evvelinde belirdi. | | ( ve ) **نَشَّمَتِ** ( **الأَرْضُ** ) **تَنْشيمًا**: | ( **نَزَّتْ** ) su ile sızdı. Ve müellif için ondan önceki (madde)de | tahfîf ile geçti. | | ( ve ) **نَشَّمَ** (Allah Teâlâ, zikri yüce olsun) | dünyada: ( **رَفَعَهُ** ) onu yükseltti. |

| | ( ve ) **النَّشَمُ** , **النَّمَشِ**’in kalbidir; ondan şöyle denir: | ( **نَشِمَ الثَّورُ ، كَفَرِحَ ، فهو نَشِمٌ** ): | onda ( beyaz noktalar ve ) noktalar ( siyah ) olduğu zaman. | | ( ve ) **المَنْشِمُ** , ( **كَمَجْلِسٍ ، ومَقْعَدٍ** ): | ( **عِطْر** )dan, ( **شَاق الدَّقِّ** )’dan bir tanedir; yahut | ( **قُرُون السُّنْبُلِ** ) içinde olan bir şeydir; ona | attarlar **رَوْقًا** adını verirler; ve o ( **سَمُّ سَاعَةٍ** )dır. Dedi ki | İbn Berrî: o **البَيْشُ**’tur. ( ve ) Züheyr dedi ki: | % ( Siz ikiniz, ʿAbs’ı ve Zübyân’ı, onlar birbirlerini yok ettikten ve aralarında **عِطْرِ مَنْشِمِ**’i dövdükten sonra (barıştırdınız) ) % | | Cevherî onu böyle ضبط etti: şînin kesresiyle; | ve şerde bir mesel olmuştur. | | Hişâm el-Kelbî dedi ki: kim **مَنْشِمُ** derse | şînin kesresiyle, o **مَنْشِمُ** ( **بِنْتُ الوَجِيهِ العَطَّارَةُ بِمَكَّةَ** )dır; Himyer’dendir. Ve başkası: | Hemdân’dandır, dedi. Ebû ʿAmr ve Şeybânî dedi ki: o | hanût satardı; ve o Huzâʿa’dandır. Ve denildi ki: | o Cürhüm’den bir kadındır. ( **وَكَانُوا** ), ve | Cevherî’nin Asmaʿî’den naklettiği nass: Huzâʿa | ve Cürhüm ( **إِذَا أَرَادُوا القِتَالَ وتَطَيَّبُوا بِطِيبِهَا** ) (yaptıkları) zaman; | ve **الصِّحاح**’ın nassında vav yoktur. Ve onlar, bunu yaptıkları zaman | ( **كَثُرَتِ القَتْلَى** ) aralarında ölüler çoğalırdı. | Ve İbn Berrî, Asmaʿî’den nakletti: o, Mekke’de bir attarenin adıdır; onlar | harbi kastettikleri zaman ellerini onun | kokusuna batırırlardı; ve onun üzerine, harpte canlarını ortaya koyacaklarına | ve gevşemeyeceklerine yahut öldürüleceklerine dair yeminleşirlerdi. Ve | Kelbî dedi ki: o Cürhümî’dir; ve Cürhüm, Huzâʿa ile savaşmak için çıktığı zaman | [çıktı] | onlarla beraber çıkardı da onları kokulardı; böylece onun kokusuyla kokulanan hiç kimse yoktur ki | öldürülünceye yahut yaralanıncaya kadar savaşmasın. Ve denildi ki: | bir kadındır; bir koku yapmıştı, onunla kocasını kokulardı; sonra bir adamla dostlaştı ve onu | kendi kokusuyla kokuladı; derken kocası ona rastladı da onun üzerinde kendi kokusunun kokusunu aldı | ve onu öldürdü; bunun yüzünden iki kabile birbirleriyle savaştı. Dedi ki | Kelbî: kim **مَنْشَمُ** derse, şînin fethasıyla, | o, Araplara otlak arayan bir kadındır; |

| onlara kokusunu satardı; derken Araplardan bir kavim ona baskın yaptı da | kokusunu aldı. Sonra bu, kavmine ulaştı; böylece onun kokusunun kokusunu üzerinde aldıkları herkesin | kökünü kazıdılar. Ve onunla şerde mesel vurulmuştur; ( şöyle dediler: **أَشْأَمُ مِنْ عِطْرِ مَنْشَمٍ** ). | İbn Berrî bunu iki ضبط ile böyle hikâye etti. | | ( ve ) bazısı dedi ki: **المَنْشَمُ** ( kötü kokulu siyah bir meyvedir ). | | ( ve ) Ebû ʿUbeyde dedi ki: **مَنْشِمُ** ( **ع** )dır; | ve onunla Züheyr’in sözünü tefsir etti. ( ve ) denilir ki: o | ( **حَبُّ البَلَسَانِ** )dır; Cevherî onu nakletti. | | ( **وتَنَشَّمَ العِلْمَ** : onu aramada incelik gösterdi ) , | ve eğer **تَنَسَّمَه** deseydi daha kısa olurdu. Ve denildi ki: | ondan bir ilim **تَنَشَّمَ** etti; ondan faydalandığı zaman. | [ ] Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: | | **نَشَّمَه تَنْشِيمًا**: ondan aldı; **كَنَشَّبَهُ** gibi. | | İbn Berrî, Ebû ʿAmr’dan nakletti ve dedi ki: | **مَنْشَمٌ** şerrin ta kendisidir. | | Ve elim korkaklıktan ve benzerinden **نَشِمةٌ**’dir, | **كَفَرِحَةٍ**; Cevherî onu nakletti. | | Ve **نَشَمٌ** , harekeli olarak: bir yerdir; Nasr’dan. |

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

نَشِم
نَشِم A ( n. ac. نَشَم 4 ),
a.  Was spotted.

نَشَّمَ
نَشَّمَ II ,
a.  Putrified; stank.

b.  [ Fī ], Began to commit ( evil ).

c.  [ Fī ], Maligned.

d.  Rendered illustrious, exalted.

e.  Appeared.

f.  Exuded moisture.

تَنَشَّمَ
تَنَشَّمَ V
a.  [ Fī ], Began.

b.  Applied himself to.

نَشَم
نَشَم 4 ,
a.  Wood of which arrows are made.

نَشِم
نَشِم 5 ,
a.  Spotted, speckled.

نَشِمَة
نَشِمَة 5t ,
a.  fem. of نَشِم 5 .

مَنْشَم
مَنْشَم 17 ,
a.  A perfume.

نَاْشِم
نَاْشِم 21 ,
a.  Slight ( illness ).

##### Türkçe

**نَشِم**
**نَشِم** A (isim mastarı: **نَشَم** 4),
a. Benekli oldu.

**نَشَّمَ**
**نَشَّمَ** II,
a. Çürüdü; kokuştu.

b. [ **فِي** ], (kötülük) işlemeye başladı.

c. [ **فِي** ], kötüledi.

d. Şanlı kıldı, yüceltti.

e. Göründü.

f. Nem sızdırdı.

**تَنَشَّمَ**
**تَنَشَّمَ** V
a. [ **فِي** ], başladı.

b. Kendini verdi.

**نَشَم**
**نَشَم** 4,
a. Okların yapıldığı ağaç.

**نَشِم**
**نَشِم** 5,
a. Benekli, alacalı.

**نَشِمَة**
**نَشِمَة** 5t,
a. **نَشِم** 5’in müennesi.

**مَنْشَم**
**مَنْشَم** 17,
a. Bir koku.

**نَاْشِم**
**نَاْشِم** 21,
a. Hafif (hastalık).
