# نش (ن-ش) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B4

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ن - ش
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 3 sözlük

## Sözlükler (3)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الشين والنون
شن ، نش : ( مستعملان ) .
شن : الحرانيّ ، عن ابن السّكيت ، قال الأصمعيّ : شَنّ عليهم الغارة ، أي فَرَّقها وقد شَنَّ الماء على شَرَابِه ، أي فَرَّقَه عليه ، وشَنَّ عليه دِرْعَه ، إذا صَبَّها ، ولا يُقال سَنّها ، وكذلك شَنَّ الماءَ على وَجْهه ، أي صَبَّه عليه صَبّاً سَهْلاً .
وفي الحديث : ( إن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أمَرَ بالماء فَقُرِّسَ في الشِّنان ) .
قال أبو عُبيد : الشِّنانُ الأَسْقِيَةُ ، والْقِرَبُ الخُلْقَان ، يقال للسِّقَاءِ شَنٌّ ، ولِلقرْبَة شَنٌّ ، وإنما ذُكِرَ الشِّنانُ دُونَ الجُدُدِ لأنها أشَدُّ تَبْريداً للماء ، والتَّقْريسُ : التبْرِيد .
وفي حديث ابن مسعود : أَنه ذَكَرَ القُرآن فقال : ( لا يَتْفَهُ ولا يَتَشَانّ ) معناه أنه لا يَخْلَقُ على كَثرَة القِراءَةِ والتَّرْدَاد ، وهو مَأْخوذٌ من الشَّنّ أيضاً .
وقد اسْتَشَنَّ السِّقَاءُ إذا صار شَنّاً خَلقاً ، وشَنَّنَ السِّقاء أيضاً .
وقال الليث : الشَّنِينُ قَطَرانُ الماءِ من الشَّنّةِ شَيْءٌ بعد شَيْءٍ .
وأَنْشد :
يا مَنْ لِدَمْعٍ دَائم الشَّنِين
وكذلك التّشْنَانُ والتَّشْنِينُ .
وقال الشاعر :
عَيْنَيَّ جَودَا بالدُّموع التّوَائِم
سِجَاماً كتَشْنانِ الشَّنَانِ الهزَائم
قال : والتّشنُّنُ في جلد الإنسان التَّشَنُّجُ عند الْهَرمِ .
وأنشد :
بَعْدَ اقْوِرَارِ الْجِلْدِ والتَّشَنُّنِ
أبو عُبيد ، عن الأصمَعي : الشُّنَانُ : الماءُ البَارِد .
وقال أبو ذُؤَيْب :
بمَاءٍ شُنانٍ زَعْزَعَتْ مَتْنَهُ الصَّبا
وجادَتْ عليه دِيمَةٌ بَعْدَ وابِل
وقال أبو زيد : في الجَبِينِ الشّانّان ، النون الأولى ثقيلة ولا همز فيه ، وهما عِرْقانِ يَنْحدِران من الرّأس إلى الحاجِبَيْن ثم العَينين .
وقال ابن السكيت نحوه .
وأَخبرني المنذريّ ، عن الحَرْبِيّ ، عن عمرو ، عن أبيه ، قال : هما الشَّأْنان بالْهَمْزْ ، وهما عرقان ؛ واحتج بقوله :
كأنَّ شَأْنَيْهما شَعِيبُ
وقال ابن السكيت في قول العرب : وَافَقَ شَنٌّ طَبَقَة ، قال : هو شَنُّ بنُ أَفْصَى بن عبد القيس بن أَفْصَى بن دُعْمِيّ بن جَدِيلَة بن أَسد بن رَبيعة بن نِزار ، وطَبَقٌ : حَيٌّ من إِيَاد ، وكانت شَنُّ لا يُقامُ لها فَوَاقَعَتْها طَبَقٌ فانتَصَفَتْ منها ، فقيل : وافَقَ شَنٌّ طَبَقَة ، ووافَقه فاعْتَنَقَه .
وأنشد :
لَقِيَتْ شَنٌّ إِيَاداً بالْقَنَا
طَبَقاً ، وَافَقَ شَنٌّ طَبَقهْ
وأَخبرني المنذريّ ، عن الحَرْبيّ ، قال : قال الأصمعيّ : كان قَوْمٌ لهم وِعَاءٌ من أَدَم فَتَشَنَّنَ عليهم فَجَعَلُوا لهُ طبَقاً فوافَقه ، فقيل : ( وافَقَ شَنٌّ طَبَقَه ) .
ويقال : شَنَّ الجَمَلُ من العطش يَشِنُّ : إذا يَبِسَ ، وشَنَّت الْقِرْبةُ تَشِنُّ : يَبِسَتْ .
ورُوي عن عمر أنه قال لابن عباس في شيء شاوَرَه فيه ، فأَعْجَبه كلامه ، فقال : ( نِشْنِشَةٌ أَعْرِفُها من أَخْشَن ) .
قال أبو عُبيد : هكذا حَدَّث به سُفْيان ، وأَمَّا أهل العربية فيقولون غيره .
قال الأصمَعِيّ : إنما هو شِنْشِنَةٌ أَعْرِفها من أَخْزَم . قال : وهذا بيت رَجز تمثَّل به .
قال : والشِّنشِنَةُ قد تكون كالْمُضْغَة أو القِطعَة تُقْطَع من اللّحم ، قال : وقال غيرُ واحد : بل الشِّنشِنَةُ مِثلُ الطّبيعة والسَّجِيَّة ، فأراد عُمر أنِّي أعرِفُ فيك مَشَابِهَ من أَبِيكَ في رَأْيِه وعَقْلِه . ويقال ، إنَّهُ لم يَكُنْ لِقُرَشِيّ رَأْيٌ مثلُ رَأْي العباس .
وقال ابنُ الكلبيّ : هذا الرَّجزُ لأَبي أخزم الطائيّ ، وهو قوله :
إنَّ بَنِيَّ زَمَّلُونِي بالدَّمِ
شِنْشِنَةٌ أَعْرِفُها مِنْ أَخْزَمِ
وقال أبو عُبيدة ، يقال : شِنْشِنَةٌ ونِشْنشَةٌ .
وقال الليث : الشَّنُون المَهْزُول من الدَّواب ، قال : ويقال الشَّنُون السَّمين . قال : والذّئْبُ الشَّنُون : الجائِع ، وأنشد :
يَظَلُّ غُرابُها ضَرِماً شَذَاهُ
شَجٍ بخُصُومَةِ الذِّئْبِ الشَّنُونِ
وقال أبو خَيرة : إنَّما قيل له شَنُون ؛ لأنَّه قد ذَهَب بعض سِمَنِه ، فقد اسْتَشَنَّ كما تُسْتَشَنُّ الْقِرْبَة ، ويقال للرَّجل والبعير إذا هُزِلَ : قد اسْتَشَنَّ .
وقال اللحيانيّ : يقال مَهْزُولٌ ثم مُنْقٍ إذا سَمِنَ قليلاً ، ثم شَنُونٌ ، ثم سَمِينٌ ، ثم سَاحٌّ ، ثم مُتَرَطِّم ، إذا انْتَهى سِمَناً .
ابن السّكّيت ، عن أبي عمرو ، يقال : شَنَّ بسَلْحِه ، إذا رَمَى به رَقيقاً ، والحُبْارَى تَشُنُّ بِذَرْقها ، وأنشد :
فَشَنَّ بالسَّلْحِ فلمَّا شَنّا
وقال النضر : الشَّنِين اللَّبن يُصَبُّ عليه الماءُ حَلِيباً كانَ أو حَقِيناً .
وقال أبو عَمْرو : الشَّوَانُّ من مَسايِلِ الجِبال التي تَصُبُّ في الأودية من المكان الغليظ واحدتها شَانَّةٌ .
نش ( نشنش ) : أبو عُبيد : نَشنَش الرجلُ المرأَةَ ومَشْمشها ، إذا نَكَحَهَا ، وأنشد :
بَاكَ حُيَيٌّ أُمَّهُ بَوْكَ الفَرَسْ
نَشْنَشها أَرْبَعَةً ثُمّ جَلَسَ
وفي الحديث أنَّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لم يُصْدِق امرأَةً من نِسَائه أَكثر من ثِنْتَيْ عشرةَ أُوقيَّة ونَشّاً .
قال أبو عبيد ، قال مجاهد : الأُوقِيَّة أَرْبَعُون ، والنَّشُّ عشرون .
قلت : وتصديقُه ما حدَّثنا به عبدُ الملك عن الرّبيع عن الشافعيّ عن الدْرَاوَرْدِيّ ، عن يزيد بن عبد الله ، عن الهادي ، عن محمد ابن إبراهيم التَّيميّ ، عن أبي سَلمة بن عبد الرحمن قال : سأَلتُ عائشة : ( كما كان صَداقُ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ؟
قالت : ( كان صداقهُ لأزْوَاجه اثْنَتَيْ عَشرة أوقية ونَشّاً ) . قالت : والنَّشُّ نِصْفُ أوقية .
شَمِر ، عن ابن الأعرابيّ قال : النَّشّ النِّصْفُ من كلِّ شيء ، نَشُّ الدرهم ، ونَشُّ الرّغيف : نِصْفه ، وأنشد :
مِنْ نِسْوَةٍ مُهُورُهُنَّ النَّشُّ
وأخبرني المنذريّ ، عن الحربي ، قال : نَشَّ الْغَدِيرُ إذا نَصَبَ ماؤُه ، وسَبَخَةٌ نَشَّاشَةٌ تَنِشُّ من النزِّ .
قال : والْقِدْرُ تَنِشُّ ، إذا أَخَذت تَغْلِي .
وقال الليث نحوَه : نَشّ الماء ، إذا صبَبْتَه في صَاخِرَةٍ طال عهدُها بالماءِ ، ونشيش اللَّحْم : صَوْتُه إذا قُلِي ، والخمرُ تَنِشُّ إذا أَخَذت في الغليان ، وفي الحديث : ( إذا نَشَّ فَلاَ تَشْرَبْه ) . وفي حديث عمر : ( أنَّه كان يَنُشُّ الناسَ بعد العشاء بالدِّرَّة ) .
قال شَمِر : صَحّ الشِّينُ عن شُعْبة في حديث عمر ، وما أراه إلاَّ صحيحاً ، وكان أبو عبيد يقول : إنَّما هو يَنُسُّ أو يَنُوشُ .
قال شَمِر : يقال نشنَشَ الرَّجُلُ الرَّجلَ إذا دَفَعَه وحَرّكه ، ونشنَشَ ما في ذلك الوعاء إذا نَثَرَه وتَنَاوَله ، وأنشدَ ابنُ الأعرابيّ :
الأُقْحُوانَةُ إذْ بَيْتِي يُجَانِبُها
كالشَّيخ نشنش عنه الفارسُ السَّلبَا
وقال الكُميت :
فَغَادَرْتُها تَحْبُو عَقِيراً ونشْنشُوا
حَقِيتَهَا بَيْن التّوزُّعِ والنَّتْرِ
أي حَرّكوا ونفَضُوا .
قال : ونشْنَشَ ونَشّ ، مثل نَسْنَسَ ونَسّ بمعنى ساقَ وطَرَد .
وقال الليث : النَّشْنَشةُ : النّفْضُ والنَّتْر .
أبو العباس ، عن ابن الأعرابيّ : النَّشُّ السَّوْقُ الرّفيق ، والنَّشُّ : الخَلْط ، ومنه قيل : زَعْفَران مَنْشُوش .
وروى عبد الرازق ، عن ابن جُرَيج ، قلت لعطاء : الْفَأْرَةُ تَموتُ في السَّمْن الذّائب أو الدُّهْن ؟ قال : أَمَّا الدُّهْنُ فَيُنَشُّ ويُدْهَنُ بهِ إن لم تَقْذَرْه . قلت : لَيْسَ في نفسك من أن تَأْثمَ إذا نُشّ ؟ . قال : لا . قلت : فالسَّمن يُنَشُّ ثم يُؤكَلُ به ؟ . قال : ليس ما يُؤكَلُ به كهيْئَة شيءٍ في الرأس يُدَّهَنُ به .
أخبرني عبد الملك ، عن الرّبيع ، عن الشّافعي ، قال : الأدْهانُ دُهْنان : دُهْنٌ طَيِّبٌ مثل الْبان الْمَنْشُوش بالطِّيب ، ودُهْنٌ ليس بالطَّيِّب ، مثل سَلِيخَةِ غير مَنْشُوقٍ مثل الشَّبْرَق .
قال الأزهريّ : المَنْشُوش بالطِّيب إذا رُبِّي بالطِّيب الذي يَخْتَلِطُ به ، فهو مَنْشُوسٌ ، والسَّلِيخَةُ : ما اعْتُصِرَ من ثَمَر البان ، ولم يُرَبَّبْ بالطِّيب .
وقال شَمِر : قال أبو زيد الأَبَانِيَّ : رجُلٌ نَشْنَاشٌ ، وهو الكَمِيشَةُ يَداه في عَمَلِه ، يقال : نَشْنَشَهُ ، إذا عَمِلَ عملاً فَأَسْرع فيه ، ويقال : نَشْنَشَ الطَّائِرُ رِيشَهُ بِمِنْقَارِه ، إذا
أَهْوَى لَه إِهْواءً خَفِيفاً فَنَتَفَ منه وطَيَّرَ به ، وكذلك لو وَضَعْتَ له لحماً فَنَشْنَشَ منه إذا أكَلَ بعَجَلَةِ وسُرْعة .
وقال أبو الدَّرْدَاء ، عبدٌ لِبَلْعَنْبَرَ ، يَصِفُ حَيَّةً نَشَطَتْ فِرْسَنَ بعيرٍ :
فَتَشْنَشَ إِحْدَى فِرْسَنَيْها بِنَشْطَةٍ
رَغَتْ رَغْوَةً مِنْها وكادتْ تَقَرْطَبُ
تقَرْطَبُ : تَسْقُطُ ، ورجل نَشْنَشِيُّ الذِّراعَ وَوَشْوَشِيُّ الذراع ، وهو الخفيفُ في عَمَلِهِ ومِراسِه .
سلمة ، عن الفراء : النَّشْنَشَةُ صَوْتُ حركة الدُّروع ، والْمَشْمَشَةُ : تَفْرِيقُ الْقُماش .
نشن : قال ابن بُزُرْج فيما قرأت له بخط أبي الهيثم : نَشِنَ الرجل نَشَناً ، إذا هَلَكَ ، فهو نَشِنٌ .

##### Türkçe

**باب الشين والنون**
**شن** ، **نش** : (ikisi de kullanılandır).

**شن** : el-Ḥarânî, İbn es-Sikkît’ten: el-Asmaʿî dedi ki: **شَنَّ عليهم الغارة**, yani onu dağıttı; ve **شَنَّ الماء على شَرَابِه**; yani onu onun üzerine dağıttı; ve **شَنَّ عليه دِرْعَه**; onu döktüğü zaman; ve **سَنّها** denilmez. Yine bunun gibi: **شَنَّ الماءَ على وَجْهه**; yani onu onun üzerine kolay bir döküşle döktü.

Hadiste: “Şüphesiz Peygamber (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) suyu emretti de **الشِّنان** içinde soğutuldu.”

Ebû ʿUbeyd dedi ki: **الشِّنانُ** tulumlar ve eski kırbalardır; tuluma **شَنٌّ**, kırbaya **شَنٌّ** denir. **الشِّنان**ın yeni olanlar yerine zikredilmesi ancak şundandır: çünkü suyu daha şiddetli soğutur; **التَّقْريسُ**: soğutmadır.

İbn Mesʿûd hadîsinde: Kur’ân’ı andı da dedi ki: “**لا يَتْفَهُ ولا يَتَشَانّ**”; manası: çok okuma ve tekrar üzerine eskimez; o da **الشَّنّ**dan alınmıştır.

Ve tulum **اسْتَشَنَّ**; yani eski bir **شَنّ** hâline geldiği zaman; ve tulum da **شَنَّنَ**.

el-Leys dedi ki: **الشَّنِينُ**: **الشَّنّة**den suyun damlamasıdır; şeyden sonra şey.

Ve inşâd etti:
يا مَنْ لِدَمْعٍ دَائم الشَّنِين

Ve yine **التّشْنَانُ** ve **التَّشْنِينُ**.

Şair dedi ki:
عَيْنَيَّ جَودَا بالدُّموع التّوَائِم
سِجَاماً كتَشْنانِ الشَّنَانِ الهزَائم

Dedi ki: insan derisinde **التّشنُّنُ**, ihtiyarlıkta kasılmadır.

Ve inşâd etti:
بَعْدَ اقْوِرَارِ الْجِلْدِ والتَّشَنُّنِ

Ebû ʿUbeyd, el-Asmaʿî’den: **الشُّنَانُ**: soğuk sudur.

Ebû Ḏuʾeyb dedi ki:
بمَاءٍ شُنانٍ زَعْزَعَتْ مَتْنَهُ الصَّبا
وجادَتْ عليه دِيمَةٌ بَعْدَ وابِل

Ebû Zeyd dedi ki: alında **الشّانّان** vardır; birinci **النون** ağırdır ve onda hemze yoktur; ikisi, baştan iki kaşa sonra iki göze inen iki damardır.

İbn es-Sikkît de onun benzerini söyledi.

el-Münḏirî bana haber verdi; el-Ḥarbî’den; ʿAmr’dan; babasından: dedi ki: ikisi hemzeli olarak **الشَّأْنان**dır; ve ikisi iki damardır; ve şu sözü delil getirdi:
كأنَّ شَأْنَيْهما شَعِيبُ

İbn es-Sikkît, Arapların “**وَافَقَ شَنٌّ طَبَقَة**” sözü hakkında dedi ki: o, ʿAbd al-Qays b. Afṣâ b. ʿAbd al-Qays b. Afṣâ b. Duʿmî b. Jadîla b. Asad b. Rabîʿa b. Nizâr’ın oğlu **شَنّ**dır; ve **طَبَقٌ**: İyâd’dan bir kabiledir. **شَنّ**a karşı durulmazdı; derken **طَبَقٌ** onunla karşılaştı da ondan öcünü aldı; bunun üzerine “**وافَقَ شَنٌّ طَبَقَة**” denildi; ve “ona uydu da onu kucakladı” (manasında).

Ve inşâd etti:
لَقِيَتْ شَنٌّ إِيَاداً بالْقَنَا
طَبَقاً ، وَافَقَ شَنٌّ طَبَقهْ

el-Münḏirî bana haber verdi; el-Ḥarbî’den: dedi ki: el-Asmaʿî dedi: bir kavim vardı; onların deriden bir kabı vardı; o onlara karşı **فَتَشَنَّنَ** etti; bunun üzerine ona bir **طبَق** yaptılar da ona uydu; böylece “**وافَقَ شَنٌّ طَبَقَه**” denildi.

Ve denir: deve susuzluktan **شَنَّ** eder, **يَشِنُّ**: kuruduğu zaman; ve kırba **شَنَّت** eder, **تَشِنُّ**: kurudu.

Ve Ömer’den rivayet edildi: İbn ʿAbbâs’a, kendisiyle istişare ettiği bir şeyde dedi; onun sözü hoşuna gitti de dedi ki: “**نِشْنِشَةٌ أَعْرِفُها من أَخْشَن**.”

Ebû ʿUbeyd dedi ki: Süfyân böyle rivayet etti; ama Arap dili ehli başka türlü söyler.

el-Asmaʿî dedi ki: ancak o “**شِنْشِنَةٌ أَعْرِفها من أَخْزَم**”dır. Dedi ki: bu, onunla temsil getirilen bir recez beytidir.

Dedi ki: **الشِّنشِنَةُ** bazen çiğnemlik gibi yahut etten kesilen bir parça gibi olur. Dedi ki: birden fazla kişi dedi: bilakis **الشِّنشِنَةُ** tabiat ve seciye gibidir. Ömer, “ben sende babandan, görüşünde ve aklında benzerlikler tanıyorum” demek istedi. Ve denir ki: Kureyşli için Abbâs’ın görüşü gibi bir görüş yoktu.

İbnü’l-Kelbî dedi ki: bu recez, et-Tâʾî **أَبي أخزم**’indir; o da şudur:
إنَّ بَنِيَّ زَمَّلُونِي بالدَّمِ
شِنْشِنَةٌ أَعْرِفُها مِنْ أَخْزَمِ

Ebû ʿUbeyde dedi ki: **شِنْشِنَةٌ** ve **نِشْنشَةٌ** denir.

el-Leys dedi ki: **الشَّنُون**: binek hayvanlarından zayıf olandır. Dedi ki: ve **الشَّنُون** semiz olana da denir. Dedi ki: **الذّئْبُ الشَّنُون**: aç olandır. Ve inşâd etti:
يَظَلُّ غُرابُها ضَرِماً شَذَاهُ
شَجٍ بخُصُومَةِ الذِّئْبِ الشَّنُونِ

Ebû Ḫayra dedi ki: ona ancak **شَنُون** denildi; çünkü semizliğinin bir kısmı gitmiştir; böylece kırbanın **تُسْتَشَنُّ** edilmesi gibi o da **اسْتَشَنَّ** etmiştir. Ve adam ve deve için, zayıfladığı zaman: “**قد اسْتَشَنَّ**” denir.

el-Luḥyânî dedi ki: “zayıf” denir; sonra biraz semizlenince **مُنْقٍ**; sonra **شَنُونٌ**; sonra **سَمِينٌ**; sonra **سَاحٌّ**; sonra **مُتَرَطِّم**; semizlikte sona vardığı zaman.

İbn es-Sikkît, Ebû ʿAmr’dan: denir: **شَنَّ بسَلْحِه**; onu ince olarak attığı zaman; ve toy kuşu dışkısıyla **تَشُنُّ** eder. Ve inşâd etti:
فَشَنَّ بالسَّلْحِ فلمَّا شَنّا

en-Naḍr dedi ki: **الشَّنِين**: üzerine su dökülen süttür; sağılmış da olsa, beklemiş de olsa.

Ebû ʿAmr dedi ki: **الشَّوَانُّ**, dağların, kalın yerden vadilere dökülen akıntılarındandır; onun bir tanesi **شَانَّةٌ**dır.

**نش** ( **نشنش** ) : Ebû ʿUbeyd: adam kadını **نَشنَش** etti ve **مَشْمشها**; yani onunla cinsel ilişkiye girdi. Ve inşâd etti:
بَاكَ حُيَيٌّ أُمَّهُ بَوْكَ الفَرَسْ
نَشْنَشها أَرْبَعَةً ثُمّ جَلَسَ

Hadiste: Peygamberin (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) eşlerinden bir kadına, **ثِنْتَيْ عشرةَ أُوقيَّة** ve **نَشّاً**dan daha fazla mehir vermediği.

Ebû ʿUbeyd dedi ki; Mücâhid dedi: **الأُوقِيَّة** kırktır; **النَّشُّ** yirmidir.

Ben dedim: onun doğrulaması, ʿAbdülmelik’in er-Rabîʿ’den, eş-Şâfiʿî’den, ed-Dirâverdî’den, Yezîd b. ʿAbdillâh’tan, el-Hâdî’den, Muḥammed b. İbrâhîm et-Teymî’den, Ebû Seleme b. ʿAbdirraḥmân’dan bize rivayet ettiği şeydir: dedi ki: Âişe’ye sordum: “Peygamberin (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) mehri ne kadardı?”
Dedi ki: “Onun eşlerine mehri **اثْنَتَيْ عَشرة أوقية** ve **نَشّاً** idi.” Dedi ki: **النَّشُّ** bir **أوقية**nin yarısıdır.

Şemmir, İbnü’l-Aʿrâbî’den: dedi ki: **النَّشّ** her şeyin yarısıdır; dirhemin **نَشّ**u ve ekmeğin **نَشّ**u: onun yarısıdır. Ve inşâd etti:
مِنْ نِسْوَةٍ مُهُورُهُنَّ النَّشُّ

el-Münḏirî bana haber verdi; el-Ḥarbî’den: dedi ki: gölcük **نَشَّ** etti; suyu akıp döküldüğü zaman; ve **سَبَخَةٌ نَشَّاشَةٌ**: sızıntıdan **تَنِشُّ** eder.

Dedi ki: kazan **تَنِشُّ** eder; kaynamaya başladığı zaman.

el-Leys onun benzerini dedi: **نَشّ الماء**; onu, suyla uzun zaman geçmiş bir kayaya döktüğün zaman; ve etin **نشيش**i: kızartıldığı zaman onun sesidir; ve şarap **تَنِشُّ** eder; kaynamaya başladığı zaman. Ve hadiste: “**إذا نَشَّ فَلاَ تَشْرَبْه**.” Ve Ömer hadîsinde: “o, yatsıdan sonra insanları kamçıyla **يَنُشُّ** ederdi.”

Şemmir dedi ki: Ömer hadîsinde Şuʿbe’den **الشِّين** sahih oldu; ve ben onu ancak sahih görüyorum. Ebû ʿUbeyd ise derdi ki: ancak o **يَنُسُّ** yahut **يَنُوشُ**tur.

Şemmir dedi ki: denir: adam adamı **نشنَشَ** etti; onu ittiği ve hareket ettirdiği zaman; ve o kapta olanı **نشنَشَ** etti; onu saçtığı ve aldığı zaman. İbnü’l-Aʿrâbî inşâd etti:
الأُقْحُوانَةُ إذْ بَيْتِي يُجَانِبُها
كالشَّيخ نشنش عنه الفارسُ السَّلبَا

el-Kumeyt dedi ki:
فَغَادَرْتُها تَحْبُو عَقِيراً ونشْنشُوا
حَقِيتَهَا بَيْن التّوزُّعِ والنَّتْرِ

Yani: hareket ettirdiler ve silkelediler.

Dedi ki: **ونشْنَشَ** ve **نَشّ**; **نَسْنَسَ** ve **نَسّ** gibidir; “sürdü ve kovdu” manasında.

el-Leys dedi ki: **النَّشْنَشةُ**: silkeleme ve çekip koparmadır.

Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **النَّشُّ** yumuşak sürüştür; ve **النَّشُّ**: karıştırmadır; ondan dolayı denildi: **زَعْفَران مَنْشُوش**.

ʿAbdürrezzâḳ rivayet etti; İbn Cüreyc’den: ʿAtâ’ya dedim: fare erimiş içyağında yahut yağda ölür mü? Dedi ki: yağa gelince, **فَيُنَشُّ** ve onunla yağlanılır; eğer onu iğrenç bulmazsan. Dedim: **نُشّ** edildiği zaman günaha girmekten iç dünyanda bir şey yok mu? Dedi ki: hayır. Dedim: içyağı **يُنَشُّ** edilir sonra onunla yenir mi? Dedi ki: yenilen şey, başta olan ve onunla yağlanılan bir şeyin heyeti gibi değildir.

ʿAbdülmelik bana haber verdi; er-Rabîʿ’den; eş-Şâfiʿî’den: dedi ki: yağlar iki yağdır: güzel yağ; mesela güzel kokuyla **الْبان الْمَنْشُوش**; ve güzel olmayan yağ; mesela **سَلِيخَةِ**si, **غير مَنْشُوقٍ**; mesela **الشَّبْرَق** gibi.

el-Ezherî dedi ki: güzel kokuyla **المَنْشُوش**; onunla karışan güzel kokuyla terbiye edildiği zaman; o, **مَنْشُوسٌ**tur. Ve **السَّلِيخَةُ**: bân meyvesinden sıkılan şeydir; ve güzel kokuyla terbiye edilmemiştir.

Şemmir dedi ki: Ebû Zeyd el-Ebânî dedi: **رَجُلٌ نَشْنَاشٌ**; o, işinde elleri çabuk olan kimsedir. Denir: onu **نَشْنَشَهُ** etti; bir iş yaptığı ve onda hızlandığı zaman. Ve denir: kuş tüyünü gagasıyla **نَشْنَشَ** etti; ona hafif bir yönelişle yönelip ondan kopardığı ve onunla savurduğu zaman. Yine bunun gibi: ona et koysan, ondan **فَنَشْنَشَ** etti; acele ve süratle yediği zaman.

Ebû’d-Derdâʾ, Belʿanbar’ın bir kölesi, bir devenin ayak bileğini ısırıp canlanan bir yılanı vasfeder:
فَتَشْنَشَ إِحْدَى فِرْسَنَيْها بِنَشْطَةٍ
رَغَتْ رَغْوَةً مِنْها وكادتْ تَقَرْطَبُ

**تقَرْطَبُ**: düşer. Ve **رجل نَشْنَشِيُّ الذِّراعَ** ve **وَوَشْوَشِيُّ الذراع**: işinde ve çabasında hafif olandır.

Seleme, el-Ferrâ’dan: **النَّشْنَشَةُ** zırhların hareket sesidir; ve **الْمَشْمَشَةُ**: kumaşı dağıtmadır.

**نشن** : İbn Buzurc, Ebû’l-Heysem’in hattıyla yazılmış olarak okuduğum şeyde: adam **نَشِنَ** etti, **نَشَناً**; helâk olduğu zaman; o hâlde o **نَشِنٌ**dir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب النون وما بعدها في المضاعف والمطابق)
(نأ)  النون والهمزة أصلٌ يدلُّ على ضَعف في الشيء. فالنَّأنأة: الضَّعف. ورجلٌ نأناءٌ، إذا كان ضعيفاً. قال امرؤ القيس:
لعمركَ ما سعدٌ بِخُلَّة آثمٍ *** ولا نأْنأٍ عِند الحفاظِ ولا حَصِرْ([1])قال أبو زيد في كتاب الهمز([2]): نأنأت رأيي نأنأةً، إذا خلَّطت فيه([3]).
(نب)  النون والباء كلمتان. نَبَّ التَّيس نبيباً: صوَّتَ عند السِّفاد. والأُنبوب: ما بين كلِّ عُقدتينِ من رُمحٍ وغيرِه.
(نث)  النون والثاء أصلٌ صحيح يدلُّ على نَشْر شيءٍ وانتشاره. ونثُّ الحديثِ: إفشاؤُه. وجاء فلانٌ يَنِثُّ سِمَناً، كأنّه يتصبَّب سِمَناً. وفي الحديث: "يجيءُ أحدهم ينِثُّ كما ينِثّ الحَمِيتُ".
(نج)  النون والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على تحرُّكٍ واضطرابٍ، وشِبه ذلك. فالنَّجْنَجَة: الجَوْلة عند الفَزَع. يقال نَجْنَجُوا. والنَّجنجة: ترديد الرأي. وتَنَجْنَجوا: أصافُوا([4]) في الموضع الذي أربَعوا فيه ثم عزَموا على تحضُّر المِياه. وتَنَجنَج لحمُه: استرخَى. ونَجَّت القُرحَة: سالت.
(نح)  النون والحاء كلمةٌ يُحكَى بها صوت. فالتَّنحنُح معروف. [و] النَّحيح: صوت يردِّده الإنسان في جَوفه. وحكِيت كلمةٌ ما ندري كيف صِحتها. وليس لها قياس. يقولون: ما أنا بِنَحيح النَّفس عن كذا، أي طيِّب النَّفسِ([5]).
(نخ)  النون والخاء أصلٌ صحيح، غير أنَّه مُخْتَلفٌ في تأويله، وهو النُخَّة في حديث النبيِّ صلَّى الله عليه وآله وسلم: "ليس في الجَبْهة ولا في النَُّخّة صدقة([6])". قالوا النَّخّة: الرَّقيق. وقال الفرّاء: النخة أن يأخذ المصَدِّق ديناراً بعد فَراغه من الصَّدقةِ لنفسه. واللَّفظ لا يقتضي هذا، ولعلَّ لَفظ الذي رواه الفراء: "ولا نخّة([7])" وأنشد:
عمّي الذي مَنَع الدِّينارَ ضاحيةً *** دينارَ نَخَّةِ كلبٍ وهو مشهودُ([8])ويقال النخَّة: الحمير، وهي بفتح النون وضمها. وقال أبو بكر([9]): تَنَخْنَخ البعيرُ: بَرك ثم مكَّن لثَفناته في الأرض.
(ند)  النون والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على شُرودٍ وفراق. وندَّ البعير نَدَّاً ونُدوداً: ذهَبَ على وجهه شارداً. ومن الباب النِدُّ والنَّديد: الذي ينادُّ في الأمر، أي يأتي برأيٍ غيرِ رأيِ صاحبِه. قال:
لئلاَّ يكونَ السَّندرِيُّ نديدتِي *** وأشْتُمَ أعْماماً عُموماً عَماعِما([10])والنَّدُّ فيما ذكر ابنُ دريد: التَّلُّ المرتفِع في السماء([11])، ويكون هذا قريباً من قياسه. والنِّدُّ من الطِّيب ليس عربياً.
(نز)  النون والزاء أصلٌ صحيح يدلُّ على خِفَّة وقِلّة. من ذلك الظَّلِيمُ النَّزُّ: الذي لا يكاد يستقرُّ في مكان. والنّزُّ: الرَّجُل الخفيف الذكيّ، وكذا النَّاقة النَّزَّة. ومنه النَّزُّ، وهو ما تحلَّبَ من الأرض من ماء. وأنَزَّت الأرض: صارت ذاتَ نَزّ. وسمِّيَ نَزَّاً لقِلّته وَخِفَّة أمرِه.
(نس)  النون والسين أصلٌ صحيح له معنيان: أحدهما نوعٌ من السَّوْق، والآخر قِلّة في الشيء ويُختصّ به الماء.
فالأوَّل نَسَّ إبلَه ينُسُّها نَسَّاً: ساقها.
والثاني قولهم: نسَّت القطاةُ: عَطِشت. ويقال لمَكَّة النَّاسَّة، لقلّة الماء بها. ونَسَّتِ الخُبْزةُ نَسّاً: يبست. ونسّت الجُمَّة: تشعَّثَت([12])، وذلك لِقلّة الدُّهن فيها. ويقال للبَلَل الذي يكون برأس العود إذا أُوقِدَ: النَّسِيسة، وبه تشَبَّهُ بقيّةُ النّفْس. قال: ويقال له النَّسيس.
(نش)  النون والشين ليس بشيء، وإنَّما يُحكَى به صوتٌ. منه النَّشِيش: صوت الماء وغيرِه إذا غُلِيَ. ومنه أرضٌ نَشِيشَة([13])، *إذا كانت مِلحةً لا تُنبت، وأرض نَشَّاشَة([14]). ومنه نَشَّ الغديرُ: أخَذَ ماؤُه في النُّضوب.
(نص)  النون والصاد أصلٌ صحيح يدلُّ على رَفعٍ وارتفاعٍ وانتهاء في الشّيء. منه قولُهم نَصَّ الحديث إلى فلان: رفَعَه إليه. والنَّصُّ في السَّير أرفَعُه. يقال: نَصْنَصْتُ ناقتي([15]). وسيرٌ نصٌّ ونَصِيص. ومِنَصَّة العروس منه أيضاً. وبات فلانٌ منتَصَّاً على بعيره، أي مُنْتَصِباً. ونصُّ كلِّ شيء: مُنتهاه. وفي حديث عليٍّ عليه السلام: "إذا بلَغَ النساء نَصَّ الحِقاق([16])"، أي إذا بلَغْنَ غايةَ الصِّغَر وصِرنَ في حدِّ البُلوغ. والحِقَاقُ: مصدر المُحاقَّة، وهي أن يقول بعضُ الأولياء: أنا أحقُّ بها، وبعضُهم: أنا أحقّ. ونصَصْت الرّجُل: استقصيتُ مسألتَه عن الشَّيء حتَّى تَستخرِجَ ما عنده. وهو القياس، لأنَّك تبتغي بلوغَ النِّهاية. ومن هذه الكلمة [النَّصنصة]: إثبات البعير رُكبتَيه في الأرض إذا هَمَّ بالنُّهوض. والنَّصنصة: التَّحريك. والنُّصَّة. القُصَّة من شَعر الرّأس، وهي على موضعٍ رفيع.
(نض)  النون والضاد أصلانِ صحيحان أحدُهما يدلُّ على تيسيرِ الشَّيء وظُهورِه، والثاني على جنسٍ من الحركة.
الأوَّل: قولُ العرب: خذ ما نَضَّ لك من دَينٍ، أي تَيسَّر. وفلانٌ يستنضُّ مالَ فلانٍ، أي يأخذه كما تيسَّر. والنَّضيض من الماء: القَليل. فأمّا النَّاضُّ من المال فيقال: هو ما له مادَّةٌ وبقاء، ويقال بل هو ما كانَ عَيناً. وإلى هذا يذهب الفُقهاءُ في الناضّ.
(نط)  النون والطاء. يقولون النّطانِط من الرِّجال: الطِّوال، الواحد نَطْنَاط، ونطنطت الشَّيء: مددتَه.
(نع)  النون والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على مَيلٍ واضطراب. ويقال للشَّيء إذا مالَ واضطرب: تنَعنعَ. والنُّعنُع: الهَنُ المسترخي. والنُّعنُعِ: الطَّويل من الرِّجال المضطرِب الخَلْق. ويقولون: تَنَعنَعَ منّا، أي تباعَدَ. قال ذو الرُّمة:
* النازحُ المتنعنِعُ([17]) *
(نغ)  النون والغين كلمةٌ تدلُّ على بَعض الأعضاء. والنَّغانغ: لَحَمَاتٌ تكون في الحَلْق عند اللَّهاة، الواحد نُغْنُغ. قال جرير:
غَمزَ ابنُ مُرّةَ يا فرزدقُ كينَها *** غَمْز الطبيبِ نغانغَ المعذورِ([18])وقد تسمَّى الزَّوائدُ في باطن الأُذنين النَّغانغ.
(نف)  النون والفاء كلمةٌ واحدة، هي النَّفنَف: الهواء. وكلُّ مهوىً بينَ شيئينِ نَفنف. قال الشَّاعر([19]):
تُعلَّقُ في مثل السَّوارِي سيوفُنا *** وما بينَها والكعِب غَوْطٌ نفانِفُ([20])(نق)  النون والقاف أُصَيلٌ يدلُّ على صوتٍ من الأصوات. ونقَّت الضَّفادع: صوّتت، وهي النَّقَّاقة. وكذلك الدَّجاجة تُنقنِقُ للبيض. وقد يقال ذلك للنقاقة والنِّقْنِقُ: الظَّليم، لأنه يُنَقنِق.
ومما شذَّ عن الباب نقنقَتِ العينُ: غارت.
(نم)  النون والميم أصلٌ صحيح له معنيان: أحدهما إظهار شيءٍ وإبرازُه، والآخر لونٌ من الألوان.
فالأوَّل ما حكاه الفراء، يقال: إبلٌ نمَّة([21]): لم يَبْقَ في أجوافها الماء والنَّمَّام منه، لأنَّه لا يُبقي الكلام في جوفِه. ورجلٌ نَمَّام. ويقولون: أسْكَتَ الله نَامَّتَه([22]): ما ينمُّ عليه من حركته. والنَّميمة: الصَّوت والهَمْس، لأنَّهما يَنُِمّان على الإنسان. ومنه النَّمَّام: رَيحانٌ يدلُّ عليه رائحتُه. ومنه قولهم: ما بها نُمِّيٌّ، أي أحد، كأنهما يريدون ذو حركة تدلُّ عليه. وقولهم للفلس: نُمِّيٌّ ليس عربيَّاً([23]).
والأصل الآخر النَّمنَمة: مُقارَبَة الخطوط. والنُِّمنُِم: البياض يكون على الأظفار، الواحد نُِمنُِمة.
--------------ـــ
([1]) ديوان امرئ القيس 138 واللسان (نأنأ)، يمدح به سعد بن الضباب الإيادي.
([2]) كتاب الهمز لأبي زيد 5-6.
([3]) في كتاب الهمز: "إذا خلطت فيه تخلطاً فلم تبرمه".
([4]) في الأصل: "أصابوا"، صوابه في المجمل.
([5]) في الأصل: "أي طبت النفس"، تحريف. وفي المجمل: "ويقال ما هو بنحنح النفس عنه" أي لا تطيب نفسه عنه.
([6]) أورد الحديث في اللسان (جبه) وفسر الجبهة بأنها الخيل.
([7]) كذا وردت العبارة في الأصل.
([8]) أنشده في اللسان (نخخ، ضحا). وقد سبق في ضحى.
([9]) الجمهرة (1: 141).
([10]) البيت للبيد في ديوانه 44 طبع فيينا 1881. وأنشده ابن الأنباري في الأضداد 19 وثعلب في مجالسه 635 وصاحب اللسان (سندر، ندد، عمم) والسندري هذا هو السندري بن عيساء، وعيساء أمه. انظر كتاب من نسب إلى أمه من الشعراء في نوادر المخطوطات 85.
([11]) الجمهرة (1: 76) وقال هو وصاحب اللسان: "لغة يمانية".
([12]) في الأصل: "الحمة تشقت"، صوابه في المجمل.
([13]) في الأصل: "نشنشة"، تحريف، صوابه من القاموس.
 ([14])وكذا في المجمل، ويقال "نشناشة" أيضاً.
([15]) النصنصة: التحريك والقلقلة، وأكثر ما تستعمل في البعير لازمة، يقال نصنص البعير ونصنص الرجل. والمألوف أن يقال نصصت البعير، بالمضاعف لا المطابق.
([16]) تمام الحديث: "فالعصبة أولى"، أي أولى بها من الأم.
([17]) البيت بتمامه كما في الديوان 351 واللسان (نعع):
على مثلها يدنو البعيد ويبعد الـ *** قريب ويطوي النازح المتنعنع
 ([18]) سبق إنشاد البيت في (دغر، عذر، كين).
([19]) هو مسكين الدارمي، كما في الحيوان (6: 494)، ولم ينسبه غيره.
([20]) استشهد بعجزه في اللسان (غوط 240). والبيت شاهد للنحويين في كثرة العطف على الضمير المخفوض بدون إعادة الجار. ونحوه قوله:
فاليوم قربت تهجونا وتشتمنا *** فاذهب فما بك والأيام من عجب
          انظر شرح الأشموني للألفية في

##### Türkçe

(باب **النون** ve ondan sonrakiler, مضاعف ve مطابق içinde)

(**نأ**)  **النون** ve **الهمزة**; şeyde bir zayıflığa delâlet eden bir asıldır. Artık **النَّأنأة**: zayıflıktır. Ve **رجلٌ نأناءٌ**: zayıf olduğu zaman. İmru’ul-Kays dedi:
Canına yemin olsun, Sa‘d günahkâr bir huy ile değildir *** ne de koruma yanında **نأْنأٍ** ve ne de **حَصِرْ**
Ebû Zeyd **كتاب الهمز**’de dedi: **نأنأت رأيي نأنأةً**; onda karıştırdığım zaman.

(**نب**)  **النون** ve **الباء** iki kelimedir. **نَبَّ التَّيس نبيباً**: çiftleşme sırasında ses çıkardı. Ve **الأُنبوب**: her iki boğum arasındaki şeydir; mızraktan ve başkasından.

(**نث**)  **النون** ve **الثاء**; bir şeyin yayılması ve yaygınlaşmasına delâlet eden sahih bir asıldır. Ve **نثُّ الحديثِ**: onu ifşâ etmektir. Ve falan kimse **يَنِثُّ سِمَناً** olarak geldi; sanki yağ sızdırıyor gibidir. Hadiste: “Birileri gelir, **ينِثُّ**; tıpkı **الحَمِيتُ**’in **ينِثّ** ettiği gibi.”

(**نج**)  **النون** ve **الجيم**; hareket ve çalkantıya ve bunun benzerine delâlet eden sahih bir asıldır. Artık **النَّجْنَجَة**: korku anında dolaşmadır. **نَجْنَجُوا** denir. Ve **النَّجنجة**: görüşü tekrar tekrar döndürmektir. Ve **تَنَجْنَجوا**: konakladıkları yerde yazı geçirdiler, sonra sulara yönelmeye azmettiler. Ve **تَنَجنَج لحمُه**: gevşedi. Ve **نَجَّت القُرحَة**: aktı.

(**نح**)  **النون** ve **الحاء**; onunla bir sesin taklit edildiği bir kelimedir. Artık **التَّنحنُح** bilinir. [Ve] **النَّحيح**: insanın iç boşluğunda tekrarladığı sestir. Ve bir kelime rivayet edildi; doğruluğunu nasıl bilelim. Ve onun için kıyas yoktur. Derler: **ما أنا بِنَحيح النَّفس عن كذا**; yani gönlü hoş (değilim) bundan.

(**نخ**)  **النون** ve **الخاء** sahih bir asıldır; ancak te’vilinde ihtilâf edilmiştir. O da, Peygamber’in (Allah’ın salâtı onun ve âlinin üzerine olsun) hadisindeki **النُخَّة**’dir: “Ne **الجَبْهة**’de ne de **النَُّخّة**’de sadaka yoktur.” Dediler: **النَّخّة**: ince (olan)dır. Ferrâ dedi: **النخة**; sadaka işinden boşaldıktan sonra sadaka toplayanın kendisi için bir dinar almasıdır. Lafız bunu gerektirmez; belki Ferrâ’nın rivayet ettiği lafız: “ve **ولا نخّة**”dir. Ve şu beyti okudu:
Amcam, açıkta dinarı engelledi *** şahit olunan, bir köpeğin **نَخَّةِ** dinarını
Ve **النخَّة** denir: eşekler; **النون**’un fethasıyla da, zammıyla da olur. Ebû Bekr dedi: **تَنَخْنَخ البعيرُ**: çöktü, sonra dizlerinin nasırlarını yere yerleştirdi.

(**ند**)  **النون** ve **الدال**; kaçış ve ayrılığa delâlet eden sahih bir asıldır. Ve **ندَّ البعير نَدَّاً ونُدوداً**: başıboş giderek yüzü üzere gitti. Ve babdan **النِدُّ** ve **النَّديد**: işte inatlaşan kimsedir; yani sahibinin görüşünden başka bir görüş getirir. Dedi:
Ta ki **السَّندرِيُّ** benim **نديدتِي**m olmasın *** ve amcalara söveyim; umûmî amcalara, çok amcalara
Ve **النَّدُّ**; İbn Düreyd’in zikrettiğine göre: gökte yükselen tepedir; bu, kıyasına yakın olur. Ve güzel kokudan **النِّدُّ** Arapça değildir.

(**نز**)  **النون** ve **الزاء**; hafiflik ve azlığa delâlet eden sahih bir asıldır. Bundan **الظَّلِيمُ النَّزُّ**: neredeyse bir yerde durup yerleşmeyen (devekuşu erkeği). Ve **النّزُّ**: hafif, zeki adamdır; aynı şekilde **النَّاقة النَّزَّة**. Ve ondan **النَّزُّ**: yerden su olarak sızıp biriken şeydir. Ve **أنَزَّت الأرض**: **نَزّ** sahibi oldu. Ve azlığı ve işinin hafifliği sebebiyle **نَزَّاً** diye adlandırıldı.

(**نس**)  **النون** ve **السين**; iki mânası olan sahih bir asıldır: biri sevkten bir tür, diğeri şeyde azlık olup suya mahsus kılınır.
Birincisi: **نَسَّ إبلَه ينُسُّها نَسَّاً**: onları sürdü.
İkincisi: onların sözü: **نسَّت القطاةُ**: susadı. Ve Mekke’ye **النَّاسَّة** denir; onda suyun azlığından dolayı. Ve **نَسَّتِ الخُبْزةُ نَسّاً**: kurudu. Ve **نسّت الجُمَّة**: dağınık oldu; bu, onda yağın azlığındandır. Ve odun başında yakıldığı zaman bulunan ıslaklığa: **النَّسِيسة** denir; onunla canın kalanı benzetilir. Dedi: ve ona **النَّسيس** denir.

(**نش**)  **النون** ve **الشين** bir şey değildir; ancak onunla bir ses taklit edilir. Ondan **النَّشِيش**: suyun ve başkasının kaynadığı zaman çıkardığı sestir. Ondan **أرضٌ نَشِيشَة**: *tuzlu olup bitirmediği zaman; ve **أرض نَشَّاشَة**. Ondan **نَشَّ الغديرُ**: suyu çekilmeye başladı.

(**نص**)  **النون** ve **الصاد**; şeyde yükseltmeye, yükselmeye ve sona ermeye delâlet eden sahih bir asıldır. Ondan onların sözü: **نَصَّ الحديث إلى فلان**: onu ona yükseltti (isnad etti). Ve yürüyüşte **النَّصُّ**: onun en yükseğidir. Denir: **نَصْنَصْتُ ناقتي**. Ve **سيرٌ نصٌّ** ve **نَصِيص**. Ve gelinin **مِنَصَّة**’si de ondandır. Ve falan kimse devesi üzerinde **منتَصَّاً** olarak geceledi; yani dikilmiş olarak. Ve her şeyin **نصُّ**’u: onun sonudur. Ali’nin (aleyhisselâm) hadisinde: “Kadınlar **نَصَّ الحِقاق**’a ulaştığı zaman”; yani küçüklüğün sonuna ulaşıp bulûğ sınırına girdikleri zaman. Ve **الحِقَاقُ**: **المُحاقَّة**’nin masdarıdır; o da bazı velîlerin “ben ona daha layığım” demesi, bazılarının da “ben daha layığım” demesidir. Ve **نصَصْت الرّجُل**: şey hakkında onun meselesini sonuna kadar soruşturdum; ta ki yanındakini çıkarasın. Ve bu kıyastır; çünkü sen nihayete ulaşmayı istersin. Ve bu kelimeden **النَّصنصة**: deve kalkmaya niyetlendiği zaman dizlerini yere sabitlemesidir. Ve **النَّصنصة**: hareket ettirmedir. Ve **النُّصَّة**: baş saçından perçemdir; yüksek bir yer üzerindedir.

(**نض**)  **النون** ve **الضاد**; iki sahih asıldır: birisi şeyin kolaylaşmasına ve ortaya çıkmasına, ikincisi bir hareket cinsine delâlet eder.
Birincisi: Arapların sözü: **خذ ما نَضَّ لك من دَينٍ**; yani kolaylaştı. Ve falan kimse falanın malını **يستنضُّ** eder; yani kolaylaştığı şekilde alır. Ve sudan **النَّضيض**: az (olan)dır. Ama maldan **النَّاضُّ** denir: onun için bir madde ve devamlılık olan şeydir; ve denir ki, ayn (nakit) olan şeydir. Fakihler **الناضّ** hakkında buna giderler.

(**نط**)  **النون** ve **الطاء**. Derler: erkeklerden **النّطانِط**: uzunlar; teki **نَطْنَاط**. Ve **نطنطت الشَّيء**: onu uzattım.

(**نع**)  **النون** ve **العين**; meyil ve çalkantıya delâlet eden sahih bir asıldır. Ve şey eğilip çalkantılandığı zaman ona **تنَعنعَ** denir. Ve **النُّعنُع**: gevşek olan zayıf şeydir. Ve **النُّعنُعِ**: yaratılışı çalkantılı, erkeklerden uzun olandır. Ve derler: **تَنَعنَعَ منّا**; yani bizden uzaklaştı. Zü’r-Rumme dedi:
* **النازحُ المتنعنِعُ** *

(**نغ**)  **النون** ve **الغين**; bazı uzuvlara delâlet eden bir kelimedir. Ve **النَّغانغ**: küçük et parçalarıdır; küçük dil yanında boğazda olur; teki **نُغْنُغ**. Cerîr dedi:
Ey Ferazdak, İbn Murra onun izini yokladı *** mazurunkinin **نغانغ**’ını doktorun yoklaması gibi
Ve iki kulağın iç tarafındaki fazlalıklara da **النَّغانغ** adı verilir.

(**نف**)  **النون** ve **الفاء** tek bir kelimedir; o da **النَّفنَف**: havadır. Ve iki şey arasındaki her çukur yer **نَفنف**’tir. Şair dedi:
Kılıçlarımız, direkler gibi olanlara asılır *** ve onların ile topuk arasındaki çukur, **نفانِفُ** bir derinliktir

(**نق**)  **النون** ve **القاف**; seslerden bir sese delâlet eden bir asıldır. **نقَّت الضَّفادع**: ses çıkardı; onlar **النَّقَّاقة**’dır. Ve tavuk da yumurta için **تُنقنِقُ** eder. Ve **النقاقة** ve **النِّقْنِقُ** için de bu söylenir: devekuşu erkeği; çünkü o **يُنَقنِق** eder.
Ve babdan şâz olanlardan: **نقنقَتِ العينُ**: çöktü.

(**نم**)  **النون** ve **الميم**; iki mânası olan sahih bir asıldır: biri bir şeyi ortaya çıkarmak ve belirginleştirmek, diğeri renklerden bir renktir.
Birincisi: Ferrâ’nın naklettiği şeydir; denir: **إبلٌ نمَّة**: karınlarında su kalmadı. Ve ondan **النَّمَّام**; çünkü sözü karnında bırakmaz. Ve **رجلٌ نَمَّام**. Ve derler: **أسْكَتَ الله نَامَّتَه**: hareketinden onunla belli olan şeyi. Ve **النَّميمة**: sestir ve fısıltıdır; çünkü ikisi insanı ele verir. Ve ondan **النَّمَّام**: reyhandır; kokusu ona delâlet eder. Ve ondan onların sözü: **ما بها نُمِّيٌّ**; yani hiç kimse; sanki “ona delâlet eden hareket sahibi”ni kastediyorlar. Ve onların fels için sözü: **نُمِّيٌّ** Arapça değildir.
Diğer asıl: **النَّمنَمة**: çizgileri birbirine yaklaştırmadır. Ve **النُِّمنُِم**: tırnaklar üzerinde bulunan beyazlıktır; teki **نُِمنُِمة**.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

نَشَّ
1 نَشَّ ذ , aor. نَشِ٣َ , (A, TA,) inf. n. نَشِيشٌ (S, A, Mgh, Msb, K) and نَشٌّ, (TA,) It (said of water, S, Mgh, Msb, K, and of other things, S, K, such as wine, and flesh-meat, TA) made a sound in boiling, estuating, or fermenting: (S, Mgh, Msb, K:) and it (anything) made a sound like that of boiling, estuating, or fermenting; or of beginning to do so: and it (water) made a sound in pouring forth. (TA.) You say also, نَشَّتِ القِدْرُ, (TA,) inf. n. نَشِيشٌ; (IDrd, K;) and ↓ نَشْنَشَت, (TA,) inf. n. نَشْنَشَةٌ; (IDrd, K;) The cooking-pot made a sound in boiling: (IDrd, K:) or began to boil, and so made a sound. (TA.) And نَشَّ المَاءُ فِى كُوزٍ جَدِيدٍ [The water made a sound in a new earthen mug]: (A:) or نَشَّ الكُوزُ الجَدِيدُ فِى المَآءِ The new [earthen] mug made a sound in the water. (Mgh.) And الدِّرْعُ ↓ نَشْنَشَ The coat of mail made a sound, (K,) or clinking. (Fr.) ― -b2- Also, It (wine, A, Mgh, or the beverage called نَبِيذ, TA,) estuated, or fermented: (A, Mgh, TA:) or نَشِيشٌ signifies the beginning to estuate, or ferment, of the first of expressed juice [of grapes or dates &c.]. (TA.) ― -b3- نَشَّتِ اللَّحْمَةُ, inf. n. نَشٌّ, The piece of flesh-meat dripped. (Sh, from certain of the Kilلbees.) -A2- Also نَشَّ, aor. نَشِ٣َ , inf. n. نَشِيشٌ (S, K) and نَشٌّ, (TA,) said of a pool of water left by a torrent, Its water began to sink into the earth: (S, K:) or its water dried up, and sank into the earth. (TA.) It (water upon the surface of the ground) dried up. (TA.) It (a full-grown unripe date) lost its moisture. (TA.) -A3- نَشَّ الدُّهْنَ بالرَّيْحَانِ [aor., app., نَشُ٣َ ,] He infused the oil, or other ointment, with perfume, by boiling it with sweet-smelling plants until it made a sound in boiling. (TA.) [See also سَلِيخَةٌ.] -A4- نَشَّ الذُّبَابَ [aor., accord. to analogy, نَشُ٣َ , but vulgarly, in the present day, نَشِ٣َ ,] He drove [or whisked] a way the flies. (TA.)

نَشْنَشَ
R. Q. 1 نَشْنَشَ ذ , see 1. in two places. See also شِنْشِنَةٌ.

نَشٌّ
نَشٌّ ذ The half of an أُوقِيَّة [or ounce]; (S, A, Mgh, Msb, K;) i. e., twenty dirhems; (S, Msb, K;) the اوقيّة being forty dirhems; (S, Msb;) and five dirhems being called نَوَاةٌ: (S:) or the weight of a date-stone (نواة) of gold: or the weight of five dirhems: or the quarter of an اوقيّة: (TA:) and the half of anything; (IAar, Sh, Az, Mgh, Msb;) as, for instance, of a dirhem, and of a cake of bread. (IAar, Sh, Az, Mgh.)

نَشَاشَةٌ
نَشَاشَةٌ ذ : see نَشَّاشَةٌ.

أَرْضٌ نَشِيشَةٌ
أَرْضٌ نَشِيشَةٌ ذ and ↓ نَشْنَاشَةٌ Salt land that produces no herbage. (IDrd, K.)

سَبَحَةٌ نَشَّاشَةٌ
سَبَحَةٌ نَشَّاشَةٌ ذ , (S, A, K,) and ↓ نَشَاشَةٌ, (Az, TA,) A tract of salt land of which the moisture [or, as in a copy of the A, the earth,] does not dry up, nor its pasture, or herbage, grow: (A, K:) or what appears of the water of salt lands, and begins to sink therein, so that it becomes salt. (S.)

نَشْنَاشَةٌ
نَشْنَاشَةٌ ذ : see نَشِيشَةٌ.

مَنَشُّ السَّاحِلِ
مَنَشُّ السَّاحِلِ ذ The part of the shore of a sea or great river from which the water has retired. (A.)

مِنَشَّةٌ
مِنَشَّةٌ ذ [A fly-whisk;] a thing with which the flies are driven a way. (TA.)

دُهْنٌ مَنْشُوشٌ
دُهْنٌ مَنْشُوشٌ ذ Oil, or other ointment, infused with perfume, (K, TA,) by boiling it with sweetsmelling plants until it makes a sound in boiling. (TA) [See also سَلِيخَةٌ.]

##### Türkçe

نَشَّ
1 **نَشَّ** ذ , muzâri‘ **نَشِ٣َ** , (A, TA,) mastar ismi **نَشِيشٌ** (S, A, Mgh, Msb, K) ve **نَشٌّ**, (TA,) O (su hakkında söylenir, S, Mgh, Msb, K, ve başka şeyler hakkında, S, K, şarap gibi ve et parçası gibi, TA) kaynama, hararetlenme veya mayalanmada bir ses çıkardı: (S, Mgh, Msb, K:) ve o (herhangi bir şey) kaynamanın, hararetlenmenin veya mayalanmanın sesi gibi bir ses çıkardı; yahut bunu yapmaya başlamanın [sesi gibi]: ve o (su) fışkırıp akarken bir ses çıkardı. (TA.) Sen ayrıca dersin: **نَشَّتِ القِدْرُ**, (TA,) mastar ismi **نَشِيشٌ**; (IDrd, K;) ve ↓ **نَشْنَشَت**, (TA,) mastar ismi **نَشْنَشَةٌ**; (IDrd, K;) Tencere kaynamada bir ses çıkardı: (IDrd, K:) yahut kaynamaya başladı da böylece bir ses çıkardı. (TA.) Ve **نَشَّ المَاءُ فِى كُوزٍ جَدِيدٍ** [Su yeni bir toprak kupada bir ses çıkardı]: (A:) yahut **نَشَّ الكُوزُ الجَدِيدُ فِى المَآءِ** Yeni [toprak] kupa su içinde bir ses çıkardı. (Mgh.) Ve zırh ↓ **نَشْنَشَ** Zırh bir ses çıkardı, (K,) yahut şıngırdadı. (Fr.) ― -b2- Yine, O (şarap, A, Mgh, yahut **نَبِيذ** denilen içecek, TA,) hararetlendi, yahut mayalandı: (A, Mgh, TA:) yahut **نَشِيشٌ** sıkılmış özsuyun [üzümün veya hurmanın vb.] ilkinin hararetlenmeye yahut mayalanmaya başlamasını ifade eder. (TA.) ― -b3- **نَشَّتِ اللَّحْمَةُ**, mastar ismi **نَشٌّ**, Et parçası damladı. (Sh, Kilb kabilesinden bazılarından.) -A2- Yine **نَشَّ**, muzâri‘ **نَشِ٣َ** , mastar ismi **نَشِيشٌ** (S, K) ve **نَشٌّ**, (TA,) selin bıraktığı bir su birikintisi hakkında söylenir: Suyu toprağa sızmaya başladı: (S, K:) yahut suyu kurudu ve toprağa sızdı. (TA.) O (yer yüzündeki su) kurudu. (TA.) O (iri olup henüz olgunlaşmamış hurma) nemini kaybetti. (TA.) -A3- **نَشَّ الدُّهْنَ بالرَّيْحَانِ** [muzâri‘i, görünüşe göre, **نَشُ٣َ** ,] O, yağı yahut başka merhemi, güzel kokulu bitkilerle kaynatıp kaynamada ses çıkarıncaya kadar, koku ile demledi. (TA.) [Ayrıca **سَلِيخَةٌ**’ye bak.] -A4- **نَشَّ الذُّبَابَ** [muzâri‘i, kıyasa göre, **نَشُ٣َ** , fakat günümüzde avamca **نَشِ٣َ** ,] O, sinekleri uzaklaştırdı [yahut savurdu]. (TA.)

نَشْنَشَ
R. Q. 1 **نَشْنَشَ** ذ , 1.’e iki yerde bak. Ayrıca **شِنْشِنَةٌ**’ye de bak.

نَشٌّ
**نَشٌّ** ذ Bir **أُوقِيَّة**’nin [yahut onsun] yarısı; (S, A, Mgh, Msb, K;) yani yirmi dirhem; (S, Msb, K;) **اوقيّة** kırk dirhem olmak üzere; (S, Msb;) ve beş dirheme **نَوَاةٌ** denilmek üzere: (S:) yahut altından bir hurma çekirdeğinin (**نواة**) ağırlığı: yahut beş dirhemin ağırlığı: yahut bir **اوقيّة**’nin dörtte biri: (TA:) ve herhangi bir şeyin yarısı; (IAar, Sh, Az, Mgh, Msb;) meselâ bir dirhemin ve bir ekmek çöreğinin. (IAar, Sh, Az, Mgh.)

نَشَاشَةٌ
**نَشَاشَةٌ** ذ : **نَشَّاشَةٌ**’ye bak.

أَرْضٌ نَشِيشَةٌ
**أَرْضٌ نَشِيشَةٌ** ذ ve ↓ **نَشْنَاشَةٌ** Ot bitirmeyen tuzlu arazi. (IDrd, K.)

سَبَحَةٌ نَشَّاشَةٌ
**سَبَحَةٌ نَشَّاشَةٌ** ذ , (S, A, K,) ve ↓ **نَشَاشَةٌ**, (Az, TA,) Nemi [yahut A’nın bir nüshasında, toprağı] kurumayan, ne otlağı yahut bitkisi biten tuzlu arazi parçası: (A, K:) yahut tuzlu arazilerin suyundan görünen ve orada sızmaya başlayan şey; böylece tuzlu olur. (S.)

نَشْنَاشَةٌ
**نَشْنَاشَةٌ** ذ : **نَشِيشَةٌ**’ye bak.

مَنَشُّ السَّاحِلِ
**مَنَشُّ السَّاحِلِ** ذ Bir denizin yahut büyük bir nehrin kıyısının, suyun çekildiği kısmı. (A.)

مِنَشَّةٌ
**مِنَشَّةٌ** ذ [Sinek kovucu;] sineklerin uzaklaştırıldığı bir şey. (TA.)

دُهْنٌ مَنْشُوشٌ
**دُهْنٌ مَنْشُوشٌ** ذ Güzel kokulu bitkilerle kaynatıp kaynamada ses çıkarıncaya kadar, koku ile demletilmiş yağ yahut başka merhem. (K, TA) [Ayrıca **سَلِيخَةٌ**’ye bak.]
