# نصب — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%A8/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B5%D8%A8/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%A8.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: نصب

ص ن ب
صبن ، صنب ، نصب ، نبص ، بصن .
بصن : قريةٌ تُعْمَل فيها السُّتُورُ البَصَنِيَّة ، وليست بعربيّة .
صبن : اللّحيانيّ عن الأصمعيّ : صَبَنْتَ بالصاد عنّا الهديّةَ تَصِبْنَ صَبْناً .
قال : وقال رجُل من بني سعْد بن زيد : صَبَنْتَ تَصْبِن صَبْناً ، وكذلك كلُّ معروفٍ إذا صرفتَه إلى غيرِه . وكذلك كَبَنْتَ وَخَضَنْتَ وزنبت .
وقال الأصمعيّ : تأويلُ هذه الحروف : صَرْفُ الهديّة أو المعروف عن جيرانك ومعارفك إلى غيرهم .
وقال اللّيث : الصَّبْنُ : تسويةُ الكَعْبَيْن في الكَفّ ثم تَضْرِب بهما .
يقال : أَجِلْ وَلاَ تَصْبِن .
قال : وإذا خَبَأَ الرجلُ شيئاً في كَفَهِ ولا يُفطَن له كالدِّرهم وغيرِه قيل : صَبَن . فإذا صَرَف الكأسَ عمَّن هو أحقُّ بها إلى غيره قيل له : صَبَنَها ، وأنشد :
صَبَنْتِ الكَأْسَ عنّا أُمَّ عمرٍ و
وكان الكأسُ مَجْراها اليمِينَا
ثعلب عن ابن الأعرابي : الصَّبْنَاءُ : كَفُّ المُقَامِر إذا أمالها لِيغْدِرَ بصاحبِه يقول له شيخ البير ، وهو رئيسُ المُقامِرين : لا تَصْبِن ؛ لا تَصْبِن ، فإنّه طَرَف من الصَّغْوِ . والصابون : الذي يُغْسَل به الثّياب ، معروف ، معرّب .
نبص : قال ابن الأعرابي : النَّبْصاء من القِيَاسِ : المصوِّتةُ من النَّبِيص ، وهو صوتُ شَفَتَيِ الغلام إذا أرادَ تزويجَ طائرٍ بِأُنثاهُ .
اللّحياني : نَبَصْتُ بالطائرِ والعصفورِ أَنْبِصُ به نَبِيصاً ، أي : صوَّتُّ به . ونَبَصَ الطائرُ والعصفورُ يَنْبِصُ نَبِيصاً : إذا صوَّت صوتاً ضعيفاً . ونحو ذلك . قال الليث : وهو صحيح من كلام العرب .
صنب : أبو العبّاس : المِصْنَبُ : المُولَعُ بأكل
الصِّناب ، وهو الخَرْدل بالزَّبيب .
وفي الحديث : ( أُهْدِيَ للنّبي ( صلى الله عليه وسلم ) أَرْنَبٌ بِصِنَابِهَا ) ، أي : بِصِباغِها .
ومنه حديثُ عمر : ( لو شئتُ لأمرتُ بِصَرائقَ وصِنَابٍ ) .
أبو عُبَيد عن أبي عمرو : الصِّنَاب : الخردَل والزَّبيب .
قال : ولهذا قيل لِلْبِرْذَوْنِ : صِنَابِيّ ، إنّما شُبِّه لونه بذلك .
وقال اللّيث : الصِّنَابِيّ من الدّوَابّ والإِبل : لونٌ بَين الحُمْرَةِ والصُّفْرة مع كثْرَةِ الشَّعَر والوَبر .
نصب : قال اللّيث : النّصَبُ : الإعياءُ من العَناء . والفعل نَصِبَ يَنْصَب . فأَنْصَبَنِي هذا الأمرُ . وأمْرٌ نَاصِبٌ ومُنْصِب ، وقال النابغة :
كِلِينِي لِهَمَ يا أُصَيْمَةَ ناصِبِ
قال : ناصب : بمعنى مُنْصِب . وقال ابن السكّيت : قال الأصمعيّ : ناصِب : ذي نَصَب ؛ مثل : ليل نائم ، ذي نوم يُنَامُ فيه . ورَجُلٌ دارعٌ : ذو دِرْع . قال : ويقال : نُصْبٌ ناصِبٌ . مِثْلُ : مَوْتٍ مائت ؛ وشِعْرٍ شاعِر .
وقال أبو عمرو في قوله : ناصبٌ : نَصَبَ نَحْوِي ، أي : جَدّ ؛ ويقال : نَصَبَ الرجلُ فهو ناصب ونصِبَ . ونصَبَ له الهمَّ وأنصَبَه .
وقال اللّيث : النَّصْبُ : نصْبُ الدَّاء ، يقال : أصَابَهُ نَصْب من الدَّاء . قال : والنِّصْبُ : لُغَةٌ في النصيب ، وقال الله : ( سِرَاعاً كَأَنَّهُمْ إِلَى نُصُبٍ ) ( المعارج : 43 ) ، وقرىءَ : إلى ( نَصْب ) .
قال أبو إسحاق : مَنْ قَرَأَ : ( إلى نَصْب ) ، فمعناه : إلى عَلَم منصوبٍ يَسْتَبِقون إليه ، ومَنْ قرأَ : ( إلَى نُصُب ) ، فمعناه : إلى أَصْنَامٍ ، كقول : ( وَمَا ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ ) ( المائدة : 3 ) ، ونحو ذلك .
قَال الفرّاء : قال : والنَّصْبُ واحد ، وهو مصدَرٌ وجمعُه الأنْصاب .
وقال اللّيث : النُّصُبُ : جماعَةُ النَّصِيبة ، وهي علامةٌ تُنصَب للقوم .
وقال الفرّاء : كأنّ النُصُبَ الآلهةُ التي كانت تُعبَد من أحجار .
قلتُ : وقد جَعل الأعشى النُّصُبَ واحداً حيث يقول :
وذا النُّصُبَ المَنْصوبَ لا تَنْسُكَنَّهُ
أبو عُبَيد : النَّصائب : ما نُصِب حولَ الحوض من الأحجار ؛ قال ذو الرُّمة :
هَرَقْناهُ في بادِىء النَّشِيئة داثر
قديمٍ بعَهْدِ الماءَ بُقْعٍ نَصائبُهْ
وقال الليث : النُّصْبُ : رَفعُكَ شيئاً تَنْصِبُه قائماً منتصِباً .
والكلِمةُ المنصوبةُ يُرفَع صَوْتُها إلى الغار الأعلى .
وناصَبْتُ فلاناً الشرَّ والحربَ والعداوةَ ؛ ونَصَبْنَا لهم حَرْباً ، وكلُّ شيء انتصب بشيء فقد نَصَبْتَه . وتَيْسٌ أَنصب ، وعَنْز نَصْباء : إذا كانا منتصِبَي القُرون . وناقةٌ نَصْباءُ : مرتفِعة الصَّدْر .
أبو عُبَيد : أنصبتُ السكّينَ : جعلتُ لها نِصاباً ؛ قاله أبو زيد والكسائيّ ، قالا : وهو عَجْزُ السّكّين . ونِصابُ كلِّ شيء أصله ومرجعه الذي يرجع إليه يقال : فلانٌ يَرجِع إلى نِصابِ صِدْقٍ ؛ وتنْصِب صِدْق ، وأصلُه مَنبِته وَمحْتِدُه .
الليث : نِصابُ الشَّمس : مَغيبُها ومَرجِعُها الّذي تَرجِعُ إليه .
غيره : ثغرٌ منصَّب : مُستوِي النِّبْتة ، كأنه نُصِب مُسوِّيَ . ونَصَبْتُ للقَطاةِ شَرَكاً ونصَبتُ للقدَر نَصْباً .
قال ابن الأعرابي : المِنْصَبُ : ما يُنصَب عليه القِدْر إذا كان من حديدٍ . وتَنصَّب فلانٌ وانْتَصَب : إذا قامَ رافعاً رأسَه .
والنَّصْبُ : ضربٌ من أغانِي الأَعْراب .
وقد نصَبَ الراكب نَصْباً : إذا غَنَّى النَّصْبَ .
وفي الحديث : ( لو نَصَبتَ لنا نَصْبَ العَرَب ) ، أي : لو تَغَنّيْتَ .
ويَنْصُوب : موضع .
وقال شَمِر : غِنَاءُ النَّصّب : هو غِنَاءُ الرُّكْبان ، وهو العَقِيرة ، يقال : رَفَع عقيرتَه إذا غَنَّى النَّصْبَ .
وقال أبو عمرو : النَّصْبُ : حُدَاءٌ يُشْبه الغِناء .
أبو عُبَيد عن الأصمعي : النَّصْب : أن يسير القومُ يومَهم ، وهو سيْرٌ ليِّن ، وقد نَصَبُوا نصْباً .

### Türkçe

ص ن ب
**صبن** ، **صنب** ، **نصب** ، **نبص** ، **بصن** .

**بصن** : İçinde **السُّتُورُ البَصَنِيَّة** yapılan bir köydür; Arapça değildir.

**صبن** : el-Lihyânî, el-Asmaʿî’den: “Sen **بالصاد** ile bizden hediyeyi çevirdin; **تَصِبْنَ صَبْناً**.”

Dedi ki: Benî Saʿd b. Zeyd’den bir adam da dedi: “Sen **صَبَنْتَ تَصْبِن صَبْناً**; her maʿrûf (iyilik) da böyledir: onu başkasına çevirip (sarf edip) başka birine yönelttiğinde. Yine **كَبَنْتَ** ve **خَضَنْتَ** ve **زنبت** (de böyledir).”

El-Asmaʿî dedi: Bu harflerin te’vîli: hediyeyi yahut maʿrûfu, komşularından ve tanıdıklarından başkalarına çevirmektir.

El-Leys dedi: **الصَّبْنُ**: iki topuğu avuç içinde düzleştirmek, sonra onlarla vurmandır.
Denir: “**أَجِلْ** ve **لاَ تَصْبِن**.”

Dedi ki: Adam bir şeyi avucunda gizler de ona, dirhem ve başkası gibi, fark edilmezse: “**صَبَن**” denir. Kadehi, ona daha layık olandan başkasına çevirirse ona: “**صَبَنَها**” denir. Ve şu beyit okunmuştur:
“**صَبَنْتِ الكَأْسَ عنّا أُمَّ عمرٍ و**
**وكان الكأسُ مَجْراها اليمِينَا**”

Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **الصَّبْنَاءُ**: kumarbazın, arkadaşına hıyanet etmek için eğdiği avucudur; ona “kumarbazların reisi” olan “**شيخ البير**” der ki: “**لا تَصْبِن**; **لا تَصْبِن**; çünkü o, **الصَّغْوِ**’dan bir taraftır.” **الصابون**: elbiselerin yıkandığı şeydir; bilinir; Arapçalaştırılmıştır.

**نبص** : İbnü’l-Aʿrâbî dedi: kıyastan **النَّبْصاء**: **النَّبِيص**’ten olan ses çıkarandır; o, oğlanın, bir kuşu dişisine çiftleştirmek istediğinde iki dudağının sesidir.

El-Lihyânî: “Kuşla ve serçeyle **نَبَصْتُ**; onunla **أَنْبِصُ**; **نَبِيصاً** (yaptım)”; yani: onunla ses çıkardım. Kuş ve serçe **نَبَصَ**; **يَنْبِصُ نَبِيصاً**: zayıf bir sesle ses çıkardığında. Ve bunun benzeri. El-Leys dedi: Bu, Arapların كلامından sahih olandır.

**صنب** : Ebü’l-ʿAbbâs: **المِصْنَبُ**: **الصِّناب** yemeye düşkün olandır; o da kuru üzümle hardaldır.

Hadiste: “(Peygambere ( صلى الله عليه وسلم ) **بِصِنَابِهَا** ile bir tavşan hediye edildi)”; yani: onun boyasıyla.

Bundan, Ömer hadisi: “(İsteseydim **بِصَرائقَ وصِنَابٍ** emrederdim).”

Ebü ʿUbeyd, Ebû ʿAmr’dan: **الصِّنَاب**: hardal ve kuru üzümdür.

Dedi ki: Bu yüzden **لِلْبِرْذَوْنِ** için “**صِنَابِيّ**” denmiştir; rengi ona benzetilmiştir.

El-Leys dedi: **الصِّنَابِيّ** (binitlerden ve develerden): kızıllık ile sarılık arasında bir renktir; kıl ve yünün çokluğu ile birlikte.

**نصب** : El-Leys dedi: **النّصَبُ**: meşakkatten olan bitkinliktir. Fiil: **نَصِبَ يَنْصَب**. “Bu iş beni **فأَنْصَبَنِي**.” Ve “**أمْرٌ نَاصِبٌ**” ve “**مُنْصِب**”. Nâbiga dedi ki:
“**كِلِينِي لِهَمَ يا أُصَيْمَةَ ناصِبِ**”

Dedi ki: **ناصب**: **مُنْصِب** manasındadır. İbnü’s-Sikkît dedi: El-Asmaʿî dedi: **ناصِب**: **ذي نَصَب** (yani: yorgunluk sahibi)dir; “**ليل نائم**” gibi: içinde uyunan uyku sahibi. Ve “**رَجُلٌ دارعٌ**”: zırh sahibi. Dedi ki: “**نُصْبٌ ناصِبٌ**” de denir; “**مَوْتٍ مائت**” ve “**شِعْرٍ شاعِر**” gibi.

Ebû ʿAmr, “**ناصبٌ**” sözünde dedi ki: “**نَصَبَ نَحْوِي**”; yani: ciddiyet gösterdi; ve denir: adam **نَصَبَ**; o halde o **ناصب** ve **نصِبَ** (oldu). Ve ona gamı **نصَبَ** ve onu **أنصَبَه**.

El-Leys dedi: **النَّصْبُ**: hastalığın yerleşmesi; denir: “Ona hastalıktan bir **نَصْب** isabet etti.” Dedi ki: **النِّصْبُ**: **النصيب**’te bir lugattır. Allah dedi: “( **سِرَاعاً كَأَنَّهُمْ إِلَى نُصُبٍ** )” (Meʿâric: 43); ve “( **نَصْب** )”a doğru diye de okunmuştur.

Ebû İshâk dedi: “( **إلى نَصْب** )” diye okuyan kimseye göre manası: onların ona doğru yarıştıkları dikilmiş bir alamete doğrudur. “( **إلَى نُصُب** )” diye okuyan kimseye göre manası: putlaradır; “( **وَمَا ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ** )” (Mâide: 3) sözü gibi ve bunun benzeri.

El-Ferrâ dedi: Dedi ki: **النَّصْبُ** tektir; o bir masdardır; çoğulu **الأنْصاب**’dır.

El-Leys dedi: **النُّصُبُ**: **النَّصِيبة**’nin cemaatidir; o, kavim için dikilen bir alamettir.

El-Ferrâ dedi: Sanki **النُصُب** taşlardan ibadet edilen ilahlardır.

Ben dedim: el-Aʿşâ, **النُّصُب**’u tekil kılmıştır; şöyle dediği yerde:
“**وذا النُّصُبَ المَنْصوبَ لا تَنْسُكَنَّهُ**”

Ebü ʿUbeyd: **النَّصائب**: havuzun etrafına taşlardan dikilen şeylerdir; Zü’r-Rumme dedi ki:
“**هَرَقْناهُ في بادِىء النَّشِيئة داثر**
**قديمٍ بعَهْدِ الماءَ بُقْعٍ نَصائبُهْ**”

El-Leys dedi: **النُّصْبُ**: bir şeyi, ayakta dikilmiş olarak dikmen için onu yükseltmendir.

**والكلِمةُ المنصوبةُ**: sesi, en üst gırtlağa yükseltilir.

“Falancayla kötülüğü, savaşı ve düşmanlığı **ناصَبْتُ**”; “Onlara bir savaş **نَصَبْنَا**”; ve bir şey bir şeyle doğrulup dikilirse, onu **نَصَبْتَه**. Ve “**تَيْسٌ أَنصب**” ve “**عَنْز نَصْباء**”: boynuzları dik ise. Ve “**ناقةٌ نَصْباءُ**”: göğsü yüksek olan.

Ebü ʿUbeyd: “Bıçağı **أنصبتُ**”: ona bir **نِصاب** yaptım; bunu Ebû Zeyd ve el-Kisâî söyledi; ikisi dedi ki: o, bıçağın sapıdır. Her şeyin **نِصابُ**’u: onun aslı ve kendisine dönülen merciidir; denir: “Falanca, bir doğruluk **نِصابِ**’ına döner”; ve “**تنْصِب صِدْق**”; onun aslı: bitiş yeri ve soy-köküdür.

El-Leys: Güneşin **نِصابُ**’u: onun batışı ve kendisine döndüğü merciidir.

Başkası: “**ثغرٌ منصَّب**”: bitişi (dişlerin çıkışı) düzgün olan; sanki düzleyici olarak dikilmiş gibidir. “**نَصَبْتُ**” kekliğe bir tuzak; ve tencereye bir **نَصْب** kurdum.

İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **المِنْصَبُ**: demirden olduğunda tencerenin üzerine konulduğu şeydir. “Falanca **تَنصَّب** ve **انْتَصَب**”: başını kaldırarak ayağa kalktığında.

**والنَّصْبُ**: bedevîlerin şarkılarından bir türdür.

Binekli **نَصَبَ نَصْباً**: **النَّصْبَ** söylediğinde.

Hadiste: “(Bize Arapların **نَصْبَ**’ını **لو نَصَبتَ** (söyleseydin))”; yani: şarkı söyleseydin.

**ويَنْصُوب**: bir yerdir.

Şemir dedi: **غِنَاءُ النَّصّب**: binekli yolcuların şarkısıdır; o, **العَقِيرة**’dir; denir: “**رَفَع عقيرتَه**”: **النَّصْبَ** söylediğinde.

Ebû ʿAmr dedi: **النَّصْبُ**: şarkıya benzeyen bir **حُدَاءٌ**’dır.

Ebü ʿUbeyd, el-Asmaʿî’den: **النَّصْب**: kavmin günlerini yürümeleridir; o yumuşak bir yürüyüştür; ve onlar **نَصَبُوا نصْباً** (yaptılar).
