# نصص — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B5/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B5%D8%B5/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نصص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B5.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: نصص

النَّصُّ: رفْعُك الشيء. نَصَّ الحديث يَنُصُّه نصّاً: رفَعَه. وكل ما أُظْهِرَ، فقد نُصَّ. وقال عمرو بن دينار: ما رأَيت رجلاً أَنَصَّ للحديث من الزُّهْري أَي أَرْفَعَ له وأَسْنَدَ. يقال: نَصَّ الحديث إِلى فلان أَي رفَعَه، وكذلك نصَصْتُه إِليه. ونَصَّت الظبيةُ جِيدَها: رفَعَتْه.
ووُضِعَ على المِنَصَّةِ أَي على غاية الفَضِيحة والشهرة والظهور. والمَنَصَّةُ: ما تُظْهَرُ عليه العروسُ لتُرَى،وقد نَصَّها وانتَصَّت هي، والماشِطةُ تَنْتَصُّ عليها العروسَ فتُقْعِدُها على المِنَصَّة، وهي تَنْتَصُّ عليها لتُرَى من بين النساء. وفي حديث عبدالله بن زمعة: أَنه تَزَوَّج بنتَ السائب فلما نُصَّت لتُهْدَى إِليه طلَّقها، أَي أُقعِدَت على المِنَصَّة، وهي بالكسر، سريرُ العروسِ، وقيل: هي بفتح الميم الحجَلةُ عليها
(* قوله: عليها؛ هكذا في الأصل، ولعله: الحَجلةُ عليها العروس.) من قولهم نَصَّصْت المتاعَ إِذا جعلت بعضه على بعض. وكل شيء أَظْهرْته، فقد نَصَّصْته. والمِنَصّة: الثياب المُرَفّعة والفرُشُ الموَطَّأَة. ونصَّ المتاعَ نصّاً: جعلَ بعضه على بعض. ونَصَّ الدابةَ يَنُصُّها نصّاً: رَفَعَها في السير، وكذلك الناقة. وفي الحديث: أَن النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، حين دَفَع من عرفات سار العَنَقَ فإِذا وجد فَجْوةً نَصَّ أَي رفَع ناقتَه في السير، وقد نصَّصْت ناقتي: رفَعْتها في السير، وسير نصٌّ ونَصِيصٌ. وفي الحديث: أَن أُم سلمة قالت لعائشة، رضي اللّه عنهما: ما كنتِ قائلةً لو أَن رسول اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم، عارَضَكِ ببعض الفلوات ناصَّةً قَلُوصَك من منهلٍ إِلى آخر؟ أَي رافعةً لها في السير؛ قال أَبو عبيد: النَّصُّ التحريك حتى تستخرج من الناقة أَقصَى سيرها؛ وأَنشد:وتَقْطَعُ الخَرْقَ بسَيْرٍ نَصِّ
والنَّصُّ والنَّصِيصُ: السير الشديد والحثُّ، ولهذا قيل: نَصَصْت الشيء رفعته، ومنه مِنَصَّة العروس. وأَصل النَّصّ أَقصى الشيء وغايتُه، ثم سمي به ضربٌ من السير سريع. ابن الأَعرابي: النَّصُّ الإِسْنادُ إِلى الرئيس الأَكبر، والنَّصُّ التوْقِيفُ، والنصُّ التعيين على شيءٍ ما، ونصُّ الأَمرِ شدتُه؛ قال أَيوب بن عباثة:
ولا يَسْتَوي، عند نَصِّ الأُمو
رِ، باذِلُ معروفِه والبَخِيل
ونَصَّ الرجلَ نصّاً إِذا سأَله عن شيءٍ حتى يستقصي ما عنده. ونصُّ كلِّ شيءٍ: منتهاه. وفي الحديث عن عليّ، رضي اللّه عنه، قال: إِذا بلَغَ النساءُ نَصَّ الحِقاقِ فالعَصَبَةُ أَوْلى، يعني إِذا بلغت غاية الصغر إِلى أَن تدخل في الكبر فالعصبة أَوْلى بها من الأُمِّ، يريد بذلك الإِدراكَ والغاية. قال الأَزهري: النصُّ أَصلُه منتهى الأَشياء ومَبْلغُ أَقْصاها، ومنه قيل: نصَصْتُ الرجلَ إِذا استقصيت مسأَلته عن الشيء حتى تستخرج كل ما عنده، وكذلك النصّ في السير إِنما هو أَقصى ما تقدر عليه الدابة، قال: فنصُّ الحِقاقِ إِنما هو الإِدراكُ، وقال المبرد: نصُّ الحقاق منتهى بلوغ العقل، أَي إِذا بلغت من سِنِّها المبلغَ الذي يصلح أَن تُحاقِقَ وتُخاصم عن نفسها، وهو الحِقاقُ، فعصبتُها أَولى بها من أُمِّها. ويقال: نَصْنَصْت الشيءَ حركته. وفي حديث أَبي بكر حين دخل عليه عمر، رضي اللّه عنهما، وهو يُنَصْنِصُ لِسانَه ويقول: هذا أَوْرَدَني المواردَ؛ قال أَبو عبيد: هو بالصاد لا غير، قال: وفيه لغة اُخرى ليست في الحديث نَضْنَضْت، بالضاد. وروي عن كعب أَنه قال: يقول الجبار احْذَرُوني فإِني لا أُناصُّ عبداً إِلا عذَّبْتُه أَي لا أَستقصي عليه في السؤال والحساب، وهي مفاعلة منه، إِلا عذَّبته. ونَصَّصَ الرجلُ غريمَه إِذا استقصى عليه. وفي حديث هرقل: يَنُصُّهم أَي يستخرجُ رأْيهم ويُظْهِرُه؛ ومنه قول الفقهاء: نَصُّ القرآنِ ونَصُّ السنَّة أَي ما دل ظاهرُ لفظهما عليه من الأَحكام. شمر: النَّصْنَصَة والنَّضْنَضَةُ الحركة. وكل شيءٍ قَلْقَلْتَه، فقد نَصْنَصْته.
والنُّصَّة: ما أَقبل على الجبهة من الشعر، والجمع نُصَصٌ ونِصاصٌ. ونَصَّ الشيءَ: حركه. ونَصْنَصَ لسانه: حركه كنَضْنَضَه، غير أَن الصاد فيه أَصل وليست بدلاً من ضاد نَضْنَضَه كما زعم قوم، لأَنهما ليستا أُخْتَين فتبدل إِحداهما من صاحبتها. والنَّصْنَصَةُ: تحرُّك البعير إِذا نَهَضَ من الأَرض. ونَصْنَص البعيرُ: فَحَص بصدره في الأَرض ليبرُك. الليث: النَّصْنَصَة إِثبات البعير ركبتيه في الأَرْض وتحرُّكه إِذا همَّ بالنهوض. ونَصْنَص البعيرُ: مثل حَصْحَصَ. ونَصْنَص الرجل في مشيه: اهتز منتصباً. وانْتَصَّ الشيءُ وانتصب إِذا استوى واستقام؛ قال الراجز: فبات مُنْتَصّاً وما تَكَرْدَسَا
وروى أَبو تراب عن بعض الأَعراب: كان حَصِيصُ القومِ ونَصِيصُهم وبَصِيصُهم كذا وكذا أَي عَدَدُهم، بالحاء والنون والباء.

### Türkçe

**النَّصُّ**: senin şeyi yükseltmendir. **نَصَّ الحديث يَنُصُّه نصّاً**: onu yükseltti. Ve her ne ki ortaya çıkarıldıysa, muhakkak **نُصَّ** edilmiştir. Amr b. Dînâr dedi: Zührî’den daha **أَنَصَّ للحديث** (yani onun için daha çok yükselten ve isnad eden) bir adam görmedim. Denilir: **نَصَّ الحديث إِلى فلان** yani onu ona yükseltti; yine **نصَصْتُه إِليه** (onu ona yükselttim) böyledir. Ve ceylan **نَصَّت** boynunu: onu yükseltti.

Ve **المِنَصَّة** üzerine konuldu; yani rezilliğin, şöhretin ve görünmenin nihayeti üzerine. Ve **المَنَصَّةُ**: gelinin görülmesi için üzerinde ortaya çıkarıldığı şeydir; onu **نَصَّ** etti ve o da **انتَصَّت**; ve saç yapan kadın, gelini onun üzerinde **تَنْتَصُّ** eder de onu **المِنَصَّة** üzerine oturtur; o da kadınların arasından görülmek için onun üzerinde **تَنْتَصُّ** eder. Abdullah b. Zem‘a hadîsinde: onun Sâib’in kızını aldığı, sonra ona götürülmek üzere **نُصَّت** edilince onu boşadığı (yani **المِنَصَّة** üzerine oturtulduğu); o (kelime) kesre ile (yani **المِنَصَّة**), gelinin sediridir; denildi ki: mîm’in fethasıyla o, üzerinde olan **الحجَلةُ**’dir
(* sözü: “عليها”; asılda böyledir; belki: “الحَجلةُ عليها العروس.”) “**نَصَّصْت المتاعَ**” dediğinizdendir; yani onun bir kısmını bir kısmı üzerine koyduğun zaman. Ve her şeyi ki onu ortaya çıkardın, muhakkak onu **نَصَّصْت** etmişsindir. Ve **المِنَصّة**: yükseltilmiş elbiseler ve döşenmiş yaygılardır. Ve **نصَّ المتاعَ نصّاً**: onun bir kısmını bir kısmı üzerine koydu. Ve **نَصَّ الدابةَ يَنُصُّها نصّاً**: onu yürüyüşte yükseltti; deve de böyledir. Hadîste: Peygamber, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, Arafat’tan sevk ettiğinde **العَنَقَ** yürüdü; bir açıklık bulunca **نَصَّ** etti; yani yürüyüşte devesini yükseltti. Ve muhakkak ben **نصَّصْت ناقتي**: onu yürüyüşte yükselttim. Ve yürüyüş **نصٌّ** ve **نَصِيصٌ**’tur. Hadîste: Ümmü Seleme, Âişe’ye, Allah ikisinden de razı olsun, dedi ki: Resûlullah, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, bazı çöllerde sana rastlayıp senin **قَلُوصَك**’unu bir menzilden diğerine **ناصَّةً** (yani yürüyüşte onu yükseltici olarak) sürseydi ne derdin? Ebû Ubeyd dedi: **النَّصُّ** hareket ettirmedir; ta ki deveden onun yürüyüşünün en uç noktasını çıkarasın; ve şu beyti okudu:
وتَقْطَعُ الخَرْقَ بسَيْرٍ نَصِّ

Ve **النَّصُّ** ve **النَّصِيصُ**: şiddetli yürüyüş ve sevk etmektir; bunun için denildi: **نَصَصْت الشيء** onu yükselttim; ve ondan gelinin **مِنَصَّة**’si. Ve **النَّصّ**’ın aslı, şeyin en ucu ve onun gayesidir; sonra onunla hızlı bir yürüyüş türü adlandırıldı. İbnü’l-A‘râbî: **النَّصُّ** en büyük reise isnaddır; ve **النَّصُّ** tevfîktir; ve **النصُّ** bir şey üzerine tayindir; ve **نصُّ الأَمرِ** onun şiddetidir; Eyyûb b. ‘Abbâse dedi:
ولا يَسْتَوي، عند نَصِّ الأُمو
رِ، باذِلُ معروفِه والبَخِيل

Ve **نَصَّ الرجلَ نصّاً**: bir şey hakkında ona sorduğu zaman; ta ki onda olanı sonuna kadar araştırıncaya dek. Ve her şeyin **نصُّ**’u: onun sonudur. Ali’den, Allah ondan razı olsun, hadîste dedi ki: Kadınlar **نَصَّ الحِقاقِ**’a ulaştığında, asabe daha evlâdır; yani küçüklüğün gayesine ulaşıp büyüklüğe gireceği vakte vardığında, asabe ona anneden daha evlâdır; bununla idraki ve gayeyi kasteder. Ezherî dedi: **النصُّ**’un aslı, şeylerin sonu ve onların en uç miktarına varıştır; ondan denildi: **نصَصْتُ الرجلَ**; yani bir şey hakkında onun sorusunu sonuna kadar araştırdım; ta ki onda olanın hepsini çıkarıncaya dek; yine yürüyüşte **النصّ** ancak binek hayvanının güç yetirdiği en uç noktadır. Dedi ki: **فنصُّ الحِقاقِ** ancak idraktir. Müberred dedi: **نصُّ الحقاق** aklın erişmesinin sonudur; yani onun yaşından, kendisi hakkında **تُحاقِقَ** ve **تُخاصم** etmeye elverişli olacağı miktara ulaştığında; o da **الحِقاقُ**’tır; o hâlde onun asabesi ona annesinden daha evlâdır.

Ve denilir: **نَصْنَصْت الشيءَ** onu hareket ettirdim. Ebû Bekir hadîsinde, Ömer, Allah ikisinden de razı olsun, onun yanına girdiğinde; o, dilini **يُنَصْنِصُ** ediyor ve “bu beni kaynaklara götürdü” diyordu. Ebû Ubeyd dedi: o, sâd iledir, başkasıyla değil. Dedi ki: ve onda hadîste olmayan başka bir dil vardır: **نَضْنَضْت**; dâd ile. Ka‘b’dan rivayet edildi: o dedi ki: Cebbâr der: “Benden sakının; çünkü ben bir kula **أُناصُّ** etmem (yani soru ve hesapta onun üzerine sonuna kadar araştırmam) ki mutlaka ona azap ederim”; o, ondan bir mufâ‘aledir; “ancak ona azap ettim.” Ve **نَصَّصَ الرجلُ غريمَه**: onun üzerine sonuna kadar araştırdı. Herakl hadîsinde: **يَنُصُّهم** yani onların görüşünü çıkarır ve onu ortaya çıkarır; ve ondan fukahanın sözü: **نَصُّ القرآنِ** ve **نَصُّ السنَّة**; yani ikisinin lafzının zahirinin delâlet ettiği hükümler. Şemmer: **النَّصْنَصَة** ve **النَّضْنَضَةُ** harekettir. Ve her şeyi ki onu salladın, muhakkak onu **نَصْنَصْته** etmişsindir.

Ve **النُّصَّة**: saçtan alın üzerine gelen şeydir; çoğulu **نُصَصٌ** ve **نِصاصٌ**’tır. Ve **نَصَّ الشيءَ**: onu hareket ettirdi. Ve **نَصْنَصَ لسانه**: onu **نَضْنَضَه** gibi hareket ettirdi; ancak onda sâd asıldır ve **نَضْنَضَه**’nin dâd’ından bedel değildir; bazı kavmin zannettiği gibi; çünkü ikisi kız kardeş değildir ki birisi diğerinden bedel edilsin. Ve **النَّصْنَصَةُ**: devenin yerden kalktığı zaman hareket etmesidir. Ve **نَصْنَص البعيرُ**: çökmek için göğsüyle yerde eşindi. Leys: **النَّصْنَصَة** devenin dizlerini yere sabitlemesi ve kalkmaya niyet ettiğinde hareket etmesidir. Ve **نَصْنَص البعيرُ**: **حَصْحَصَ** gibidir. Ve adam yürüyüşünde **نَصْنَص** etti: dikilmiş olarak sallandı. Ve şey **انْتَصَّ** etti ve doğrulduğu zaman **انتصب** etti: düzeldi ve doğruldu; râciz dedi:
فبات مُنْتَصّاً وما تَكَرْدَسَا

Ebû Turâb, bazı bedevîlerden rivayet etti: “Kavmin **حَصِيصُ**’u ve **نَصِيصُهم**’i ve **بَصِيصُهم**’i şöyle şöyle idi”; yani onların sayısı; hâ, nûn ve bâ ile.
