# نصص — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B5/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B5%D8%B5/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نصص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B5.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: نصص

نص الحديث  ينصه نصا، وكذا نص  إليه  ، إذا  رفعه  . قال عمرو بن دينار: ما رأيت رجلا أنص للحديث من الزهري، أي أرفع له، وأسند وهو مجاز. وأصل النص: رفعك للشيء. نص  ناقته  ينصها نصا: إذا استخرج أقصى ما عندها من السير  ، وهو كذلك من الرفع، فإنه إذا رفعها في السير فقد استقصى ما عندها من السير. وقال أبو عبيد: النص: التحريك حتى تستخرج من الناقة أقصى سيرها. وفي الحديث:  أن النبي صلى الله عليه وسلم حين دفع من عرفات سار العنق، فإذا وجد فجوة نص  ، أي رفع ناقته في السير. وفي حديث آخر  أن أم سلمة قالت لعائشة، رضي الله تعالى عنهما: ما كنت قائلة لو أن رسول الله صلى الله عليه وسلم عارضك ببعض الفلوات ناصة قلوصك من منهل إلى آخر  ، أي يقال منه فعل البعير، أي لا يبنى من النص فعل يسند إلى البعير. نص  الشيء  ينصه نصا:  حركه  ، وكذلك نصنصه، كما سيأتي.  ومنه فلان، ينص أنفه غضبا  ، أي يحركها،  وهو نصاص الأنف  ، ككتان، عن ابن عباد. نص  المتاع  نصا:  جعل بعضه فوق بعض  . من المجاز: نص  فلانا  نصا، إذا  استقصى مسألته عن الشيء  ، أي أحفاه فيها ورفعه إلى حد ما عنده من العلم، كما في الأساس، وفي التهذيب والصحاح: حتى استخرج كل ما عنده. نص  العروس  ينصها نصا:  أقعدها على المنصة، بالكسر  ، لترى،  وهي ما ترفع عليه  ، كسريرها وكرسيها، وقد نصها  فانتصت  هي. والماشطة تنص العروس فتقعدها على المنصة، وهي تنتص عليها لترى من بين النساء. نص  الشيء: أظهره  وكل ما أظهر فقد نص. قيل: ومنه منصة العروس، لأنها تظهر عليها. نص  الشواء ينص نصيصا  من حد ضرب:  صوت على النار  ، نقله الصاغاني عن ابن عباد. نصت  القدر  نصيصا:  غلت  ، نقله الصاغاني عن ابن عباد.  والمنصة، بالفتح: الحجلة  على المنصة، وهي الثياب المرقعة، والفرش الموطأة. وتوهم شيخنا أن المنصة والمنصة واحد فقال: مال بها أولا إلى أنها آلة فكسر الميم، ومال بها ثانيا إلى أنها مكان، والمكان بفتح كما هو ظاهر. قال: وضبطه الشيخ يس الحمصي -في أوائل حواشيه على شرح الصغرى- بالكسر، على أنها آلة النص، أي الرفع والظهور، ولعله أخذ ذلك من كلام المصنف السابق، لأنه كثيرا ما يعتمده. انتهى. وأنت خبير بأنهما لو كانا واحدا لقال -بعد قوله على المنصة- بالكسر ويفتح، على عادته، فالذي يظهر أن المنصة والمنصة واحد على قول بعض الأئمة. ومنهم من فرق بينهما بأن السرير والكرسي بالكسر، والحجلة عليها بالفتح، وإليه مال المصنف، والدليل على ذلك قوله: هو مأخوذ  من  قولهم:  نص المتاع  ينصه نصا، إذا جعل بعضه على بعض، ولا يخفى أن الحجلة غير الكرسي والسرير، فتأمل. قال ابن الأعرابي:  النص: الإسناد إلى الرئيس الأكبر. والنص:  التوقيف. و  النص:  التعيين على شيء ما  ، وكل ذلك مجاز، من النص بمعنى الرفع والظهور. قلت: ومنه أخذ نص القرآن والحديث، وهو اللفظ الدال على معنى لا يحتمل

  غيره: وقيل: نص القرآن والسنة: ما دل ظاهر لفظهما عليه من الأحكام، وكذا نص الفقهاء الذي هو بمعنى الدليل، بضرب من المجاز، كما يظهر عند التأمل.  وسير نص، ونصيص  ، أي  جد رفيع  ، وهو الحث فيه، وهو مجاز. وأصل النص: أقصى الشيء وغايته، ثم سمي به ضرب من السير سريع، كما قاله الأزهري، وأنشد أبو عبيد:ه: وقيل: نص القرآن والسنة: ما دل ظاهر لفظهما عليه من الأحكام، وكذا نص الفقهاء الذي هو بمعنى الدليل، بضرب من المجاز، كما يظهر عند التأمل.  وسير نص، ونصيص  ، أي  جد رفيع  ، وهو الحث فيه، وهو مجاز. وأصل النص: أقصى الشيء وغايته، ثم سمي به ضرب من السير سريع، كما قاله الأزهري، وأنشد أبو عبيد:
  وتقطع الخرق بسير نص وقال الأزهري مرة: النص في السير: أقصى ما تقدر عليه الدابة. في الصحاح: نص كل شيء: منتهاه. وفي حديث علي، رضي الله تعالى عنه:  إذا بلغ النساء نص الحقاق  -هذه الرواية المشهورة،  أو  نص  الحقائق- فالعصبة أولى  أي بلغن الغاية التي عقلن فيها  وعرفن حقائق الأمور،  أو قدرن فيها على الحقاق، وهو الخصام، أو حوق فيهن، فقال كل من الأولياء أنا أحق  . وقال الأزهري: نص الحقاق إنما هو الإدراك، وأصله منتهى الأشياء، ومبلغ أقصاها. وقال المبرد: نص الحقاق: منتهى بلوغ العقل، وبه فسر الجوهري، أي إذا بلغت من سنها المبلغ الذي يصلح أن تحاقق وتخاصم عن نفسها، وهو الحقاق، فعصبتها أولى بها من أمها.  أو  الحقاق في الحديث  استعارة من حقاق الإبل، أي انتهى صغرهن  ، وهذا مما يحتج به من اشترط الولي في نكاح الكبيرة. روى أبو تراب عن بعض الأعراب: كان  نصيص القوم  وحصيصهم وبصيصهم، أي  عددهم  ، بالنون والحاء والباء.  والنصة،  بالضم: الخصلة من الشعر  ، مثل القصة منه،  أو الشعر الذي يقع على وجهها من مقدم رأسها  ، عن ابن دريد. ولو قال: أو ما أقبل على الجبهة منه، كان أخصر، والجمع نصص ونصاص، وقد أغفل عنه المصنف قصورا.  وحية نصناص: كثيرة الحركة  ، وهو من نصنص الشيء: إذا حركة.  ونصص  الرجل  غريمه  تنصيصا، كذا  ناصه  مناصة، أي  استقصى عليه وناقشه  . ومنه ما روي عن كعب، رضي الله تعالى عنه، أنه قال:  يقول الجبار: احذروني فإني لا أناص عبدا إلا عذبته  ، أي لا أستقصي عليه في السؤال والحساب إلا عذبته، وهي مفاعلة من النص.  وانتص  الرجل:  انقبض  ، عن ابن عباد. قال الليث: انتص السنام:  انتصب، و  قال غيره:  ارتفع  ، ومعنى انتصب. استوى واستقام. وأنشد الليث للعجاج:
  فبات منتصا وما تكردسا

  و  نصنصه: حركه وقلقله  ، وكل شيء قلقلته فقد نصنصته. وقال شمر: النصنصة والنضنضة: الحركة: وقال الجوهري: وفي حديث أبي بكر حين دخل عليه عمر رضي الله تعالى عنهما وهو ينصنص لسانه ويقول:  هذا أوردني الموارد  قال أبو عبيد: هو بالصاد لا غير. قال: وفيه لغة أخرى ليست في الحديث:  نضنضت  ، بالضاد، انتهة. قلت: والصاد فيه أصل ليست بدلا من الضاد، كما زعم قوم، لأنهما ليستا أختين فتبدل إحداهما من صاحبتها. نصنص  البعير  ، مثل حصحص، كما في الصحاح. وقال الليث: أي  أثبت ركبتيه في الأرض وتحرك  ، إذا هم  للنهوض  . وقال غيره: النصنصة: تحرك البعير إذا نهض من الأرض ونصنص البعير: فحص بصدره في الأرض ليبرك. ومما يستدرك عليه: نصت الظبية جيدها: رفعته. ومن أمثالهم:  وضع فلان على المنصة  إذا افتضح وشهر. ونص الأمر: شدته، قال أيوب بن عباثة:
  ولا يستوي عند نص الأمو                      ر باذل معروفه والبخيل وفي حديث هرقل: ينصهم، أي. يستخرج رأيهم ويظهره. قيل: ومنه نص القرآن والسنة. ونصنص الرجل في مشيه: اهتز منصبا. وتناص القوم: ازدحموا. ونصنص ناقته، كنصها، عن ابن القطاع. ومن المجاز: نص فلان سيدا، أي نصب.

### Türkçe

**نص الحديث**: onu **نص** eder, **نصا**; yine **نص** ona, eğer onu yükseltirse. Amr b. Dînâr dedi: “**الزهري**’den daha çok hadisi **أنص** eden bir adam görmedim”; yani ona daha çok yükselten ve isnad eden; bu mecazdır. **النص**’ın aslı: senin şeyi yükseltmendir. **نص** devesini, onu **نصا** eder: eğer onda yürüyüşten olanın en uç noktasını çıkarırsa; bu da yükseltmedendir; çünkü onu yürüyüşte yükselttiği vakit onda yürüyüşten olanın en uç noktasını tüketmiş olur. Ebû Ubeyd dedi: **النص**: deveyi, yürüyüşünün en uç noktasını ondan çıkarıncaya kadar hareket ettirmektir. Hadiste: Peygamber صلى الله عليه وسلم Arafat’tan sevk ettiği vakit **العنق** ile yürüdü; bir açıklık bulduğu vakit **نص** etti; yani yürüyüşte devesini yükseltti. Başka bir hadiste: Ümmü Seleme, Âişe’ye, رضي الله تعالى عنهما, dedi ki: “Resûlullah صلى الله عليه وسلم seni bazı çöllerde karşılasaydı, **ناصة** olarak senin **قلوص**unu bir menhilden diğerine (sürüp) yükseltiyor iken, ne söyleyici idin?”; yani ondan devenin fiili denir; yani **النص**’tan deveye isnad edilen bir fiil bina edilmez. **نص الشيء**: onu **نصا** eder: onu hareket ettirdi; yine **نصنصه** de (böyledir), ileride geleceği üzere. Ondan: falan, öfkeyle burnunu **ينص** eder; yani onu hareket ettirir; o, İbn Abbâd’dan, keten gibi, **نصاص الأنف**’tur. **نص المتاع**ı **نصا**: onun bir kısmını bir kısmının üstüne koydu. Mecazdan: **نص** falanı **نصا**: eğer onun şeyi hakkında sorusunu tüketirse; yani onda onu yıprattı ve onu, ilimden yanındaki şeyin haddine kadar yükseltti; **الأساس**’ta olduğu gibi; **التهذيب** ve **الصحاح**’ta: “ta ki yanındaki her şeyi çıkardı” (denmiştir). **نص العروس**: onu **نصا** eder: görsün diye, kesre ile, onu **المنصة** üzerine oturttu; o, üzerine yükseltilen şeydir; onun sediri ve kürsüsü gibi; onu **نص** etti de o **فانتصت**. Saç yapan kadın gelini **تنص** eder; onu **المنصة** üzerine oturtur; o da kadınların arasından görülsün diye onun üzerinde **تنتص** eder. **نص الشيء**: onu ortaya çıkardı; ortaya çıkarılan her şey **نص** edilmiştir. Denildi: Ondan gelinin **منصة**’si; çünkü onun üzerinde ortaya çıkar. **نص الشواء**: **نصيصا** eder; **ضرب** babından: ateş üzerinde ses çıkardı; bunu Sâğânî, İbn Abbâd’dan nakletti. **نصت القدر**: **نصيصا**: kaynadı; bunu Sâğânî, İbn Abbâd’dan nakletti. **المنصة** ise, fetih ile: **الحجلة**’dir; **المنصة** üzerinedir; o, yamalı elbiseler ve serilmiş döşeklerdir. Şeyhimiz, **المنصة** ile **المنصة**’nin bir olduğunu vehmetti; şöyle dedi: “Onu önce âlet olduğuna meylettirdi de **الميم**’i kesreledi; onu ikinci olarak mekân olduğuna meylettirdi; mekân ise, zahir olduğu üzere, fetih iledir.” Dedi: “Şeyh Yâs el-Hımsî onu —**الصغرى** şerhi üzerine haşiyelerinin başlarında— kesre ile ضبط etti; **النص** âleti olmak üzere; yani yükseltme ve ortaya çıkarma; belki bunu musannifin önceki sözünden aldı; çünkü o, çoğu kez ona dayanır.” Bitti. Sen bilirsin ki ikisi bir olsaydı, âdeti üzere, “**على المنصة**” sözünden sonra “kesre ile ve fetih ile” derdi; öyleyse görünen: bazı imamların sözüne göre **المنصة** ile **المنصة** birdir. Onlardan kimi de ikisi arasında fark koydu: sedir ve kürsü kesre iledir; **الحجلة** onun üzerindedir, fetih iledir; musannif buna meyletti; bunun delili onun sözü: “O, onların şu sözünden alınmıştır: **نص المتاع** onu **نصا** eder; eğer onun bir kısmını bir kısmının üstüne koyarsa”; ve gizli değildir ki **الحجلة** kürsü ve sedir değildir; öyleyse düşün. İbnü’l-A‘râbî dedi: **النص**: en büyük reise isnad etmektir. Ve **النص**: durdurmadır. Ve **النص**: bir şey üzerine tayindir; bunların hepsi mecazdır; yükseltme ve ortaya çıkarma manasındaki **النص**’tan. Dedim: Ondan **نص القرآن** ve hadisin **نص**’u alınmıştır; o, başka bir ihtimal taşımayan bir manaya delalet eden lafızdır. Ve denildi: Kur’ân ve sünnetin **نص**’u: onların lafızlarının zahirinin ahkâmdan delalet ettiği şeydir; yine fukahanın, delil manasında olan **نص**’u da, bir tür mecaz iledir; tefekkürde göründüğü üzere. Ve **سير نص** ve **نصيص**: yani pek yüksek; onda sevk etmedir; bu mecazdır. **النص**’ın aslı: şeyin en uç noktası ve gayesidir; sonra onunla hızlı bir yürüyüş türü isimlendirildi; Ezherî’nin dediği gibi. Ebû Ubeyd inşad etti:
وتقطع الخرق بسير نص

Ezherî bir defa dedi: yürüyüşte **النص**: binitin güç yetirdiği şeyin en uç noktasıdır. **الصحاح**’ta: her şeyin **نص**’u: onun sonudur. Ali’nin, رضي الله تعالى عنه, hadisinde: “Kadınlar **نص الحقاق**’a —bu meşhur rivayettir— yahut **نص الحقائق**’a ulaştıkları vakit, asabe daha evlâdır”; yani içinde aklettikleri ve işlerin hakikatlerini bildikleri gayeye ulaştılar; yahut içinde **الحقاق**’a, o da çekişme olan şeye, güç yetirdiler; yahut onlarda **حوق** oldu da velilerden her biri “ben daha hak sahibiyim” dedi. Ezherî dedi: **نص الحقاق** ancak idraktir; aslı, şeylerin sonu ve onların en uç noktasının ulaşılan yeridir. Müberred dedi: **نص الحقاق**: aklın erişmesinin sonudur; Cevherî bununla tefsir etti; yani yaşından, kendisi hakkında **تحاقق** edip çekişmeye elverişli olduğu miktara ulaştığı vakit; o da **الحقاق**’tır; o hâlde onun asabesi, annesinden ona daha evlâdır. Yahut hadisteki **الحقاق**, develerin **حقاق**’ından istiaredir; yani onların küçüklüğü sona erdi; bu, büyük kadının nikâhında veliyi şart koşanın delil getirdiği şeylerdendir. Ebû Turâb, bazı bedevîlerden rivayet etti: “Kavmin **نصيص**’i ve **حصيص**’i ve **بصيص**’i idi”; yani onların sayısı; **النون** ve **الحاء** ve **الباء** ile. **النصة**, damme ile: saçtan bir tutamdır; ondan **القصة** gibi; yahut başının önünden yüzüne düşen saçtır; İbn Düreyd’den. “Yahut ondan alın kısmına gelen şey” deseydi daha kısa olurdu. Çoğulu **نصص** ve **نصاص**’tır; musannif bunu kusurla gözden kaçırmıştır. **حية نصناص**: çok hareketli; bu, “**نصنص الشيء**: eğer onu hareket ettirirse”dendir. **نصص الرجل غريمه تنصيصا**, yine **ناصه مناصة**: yani ona karşı tüketti ve onunla münakaşa etti. Ondan, Ka‘b’dan, رضي الله تعالى عنه, rivayet olunan: “Cebbâr der ki: Benden sakının; çünkü ben bir kula **أناص** etmem, ancak ona azap ederim”; yani soru ve hesapta ona karşı tüketmem, ancak ona azap ederim; bu, **النص**’tan mufa‘aledir. **انتص الرجل**: büzüldü; İbn Abbâd’dan. Leys dedi: **انتص السنام**: dikildi. Başkası dedi: yükseldi; ve **انتصب** manası: düz oldu ve doğruldu. Leys, A‘câc’dan inşad etti:
فبات منتصا وما تكردسا

Ve **نصنصه**: onu hareket ettirdi ve çalkaladı; her neyi çalkaladıysan onu **نصنصته** etmişsindir. Şemmer dedi: **النصنصة** ve **النضنضة**: harekettir. Cevherî dedi: Ebû Bekir’in hadîsinde, Ömer رضي الله تعالى عنهما onun yanına girdiği vakit, o dilini **ينصنص** ediyor ve “bu beni helâk yollarına soktu” diyordu. Ebû Ubeyd dedi: o, sadece **الصاد** iledir. Dedi: “Onda başka bir dil vardır, hadiste değildir: **نضنضت**; **الضاد** ile.” Bitti. Dedim: onda **الصاد** asıldır; **الضاد**’dan بدل değildir; kimi kimselerin zannettiği gibi; çünkü ikisi kardeş değildir ki biri diğerinden بدل edilsin. **نصنص البعير**: **حصحص** gibi; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Leys dedi: yani iki dizini yere sabitledi ve hareket etti; kalkmaya niyet ettiği vakit. Başkası dedi: **النصنصة**: deve yerden kalktığı vakit hareket etmesidir; ve **نصنص البعير**: çökmek için göğsüyle yerde eşindi. Üzerine istidrâk olunanlardandır: **نصت الظبية جيدها**: onu yükseltti. Onların darb-ı mesellerindendir: “Falanı **على المنصة** üzerine koydu”; rezil oldu ve teşhir edildiği vakit. **نص الأمر**: onun şiddeti. Eyyûb b. Ubâse dedi:
ولا يستوي عند نص الأمو
                      ر باذل معروفه والبخيل

Herakliyus’un hadîsinde: **ينصهم**; yani onların görüşünü çıkarır ve onu ortaya çıkarır. Denildi: Ondan Kur’ân ve sünnetin **نص**’u. Adam yürüyüşünde **نصنص** etti: dikilerek sallandı. **تناص القوم**: sıkıştılar. **نصنص ناقته**: **نصها** gibi; İbnü’l-Kattâ‘dan. Mecazdan: **نص فلان سيدا**: yani dikti (nasbetti).
