# نصع — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B9/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B5%D8%B9/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نصع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B9.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: نصع

الناصِعُ والنَّصِيعُ: البالغُ من الأَلوان الخالص منها الصافي أَيّ لون كان، وأَكثر ما يقال في البياض؛ قال أَبو النجم: إِنَّ ذَواتِ الأُزْرِ والبَراقِعِ،
والبُدْنِ في ذاكَ البَياضِ النّاصِعِ،
لَيْسَ اعْتِذارٌ عندها بِنافِعِ
وقال المرّار:
راقَه منها بَياضٌ ناصِعٌ
يُونِقُ العَينَ، وشَعْرٌ مُسْبَكِر
وقد نَصَعَ لونُه نَصاعةً ونُصوعاً: اشتَدَّ بَياضُه وخَلَصَ؛ قال سُويد بن أَبي كاهل:
صَقَلَتْه بِقَضِيبٍ ناعِمٍ
مِن أَراكٍ طَيِّبٍ، حَتى نَصَعْ
وأَبيَضُ ناصِعٌ ويَقَقٌ، وأَصفَرُ ناصع: بالغوا به كما قالوا أَسودُ حالِكٌ. وقال أَبو عبيدة في الشِّياتِ: أَصفر ناصِعٌ، قال: هو الأَصفر السّراةِ تَعْلو مَتنَه جُدَّةٌ غَبْساءُ، والناصِعُ في كل لون خَلصَ ووَضَح، وقيل: لا يقال أَبيض ناصِعٌ ولكن أَبيض يَقَقٌ وأَحمر ناصِعٌ ونَصّاعٌ؛ قال:
بُدِّلْنَ بُؤْساً بعدَ طُولِ تَنَعُّمٍ،
ومِنَ الثِّيابِ يُرَيْنَ في الأَلوانِ،
مِنْ صُفْرةٍ تَعْلو البياضَ وحُمْرةٍ
نَصّاعةٍ، كَشَقائِقِ النُّعْمانِ
وقال الأَصمعي: كلُّ ثوب خالِصِ البياضِ أَو الصُّفرة أَو الحُمْرة فهو ناصِعٌ؛ قال لبيد:
سُدُماً قليلاً عَهْدُه بأَنِيسِه،
مِن بَينِ أَصفَرَ ناصِعٍ ودِفانِ
أي ورَدتْ سُدُماً. ونَصَعَ لونُه نُصوعاً إِذا اشتد بياضُه. ونَصَعَ الشيءُ: خلَص، والأَمر: وضَحَ وبانَ؛ قال ابن بري: شاهده قول لقِيطٍ الإِبادِيّ:
إِني أَرى الرَّأْيَ، إِن لم أُعْصَ، قد نَصَعا
والناصِعُ: الخالِصُ من كل شيء. وشيء ناصِعٌ: خالِصٌ. وفي الحديث: المدينةُ كالكِير تَنْفي خَبَثها وتَنْصَعُ طِيبَها أَي تُخَلِّصُه، وقد تقدم في بضع. وحسَبٌ ناصِعٌ: خالِصٌ. وحَقٌّ ناصِعٌ: واضح، كلاهما على المثل. يقال: أَنْصَعَ للحقّ إِنْصاعاً إِذا أَقَرَّ به، واستعمل جابر بن قَبِيصة النَّصاعةَ في الظَّرْف، وأُراه إِنما يعني به خُلوصَ الظَّرْف، فقال: ما رأَيت رجلاً أَنْصَعَ ظَرْفاً منك ولا أَحْضَر جواباً ولا أَكثر صَواباً من عمرو بن العاص، وقد يجوز أَن يعنيَ به اللونَ كأَن تقول: ما رأَيت رجلاً أَظهر ظَرْفاً، لأَن اللون واسطة في ظُهورِ الأَشياء، وقالوا: ناصِعِ الخَبَرَ أَخاكَ وكُنْ منه على حذَرٍ، وهو من الأَمر الناصِعِ أَي البَيِّنِ أَو الخالِصِ. ونَصَعَ الرجلُ: أَظهَرَ عَداوتَه وبَيَّنَها وقصَدَ القِتالَ؛ قال رؤبة:
كَرَّ بِأَحْجَى مانِعٍ أَنْ يَمْنَعا
حتى اقْشَعَرَّ جِلْدُه وأَنْصَعا
وقال أَبو عمرو: أَظهر ما في نفسه ولم يُخَصِّصِ العَداوةَ؛ قال أَبو زبيد:
والدَّارُ إِنْ تُنْئِهمْ عَنِّي، فإِنَّ لهُمْ
ودِّي ونَصْري، إِذا أَعْداؤُهم نصَعوا
قال ابن الأَثير: وأَنْصَعَ أَظْهَرَ ما في نفْسِه. والناصِعُ من الجيْشِ والقومِ: الخالصون الذين لا يَخْلِطُهم غيرُهم؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
ولمَّا أَنْ دَعَوْتُ بَنِي طريفٍ،
أَتَوْني ناصِعِينَ إِلى الصِّياحِ
وقيل: إِن قوله في هذا البيت أَتوني ناصعين أَي قاصدين، وهو مشتق من الحقّ الناصِعِ أَيضاً.
والنِّصْعُ والنَّصْعُ والنُّصْعُ: جلد أَبيض. وقال المُؤَرِّج: النِّصَعُ والنِّطَعُ لواحد الأَنْطاعِ، وهو ما يتخذ من الأَدَمِ؛ وأَنشد لحاجز بن الجُعَيد الأَزْدي:
فنَنْحَرُها ونَخْلِطُها بِأُخْرى،
كأَنَّ سَراتَها نِصَعٌ دَهِين
ويقال: نِصْعٌ، بسكون الصاد. والنِّصْعُ: ضرب من الثِّيابِ شديد البياض؛ قال الشاعر:
يَرْعى الخُزامى بذِي قارٍ، فقد خَضَبَتْ
منه الجَحافِلَ والأَطْرافَ والزَّمَعا
مُجْتابُ نِصْعٍ يَمانٍ فوْقَ نُقْبَتِه،
وبالأَكارِعِ من دِيباجِه قطَعا
وعَمَّ بعضهم به كلّ جلد أَبيض أَو ثوب أَبيض؛ قال يصف بقر الوَحْش: كأَنَّ تَحْتي ناشِطاً مُوَلَّعا،
بالشامِ حتى خِلْته مُبَرْقَعا،
بنيقة مِنْ مرْحَليٍّ أَسْفَعا،
تَخالُ نِصْعاً فَوْقَها مُقَطَّعا،
يُخالِطُ التَّقْلِيصَ إِذْ تَدَرَّعا
يقول: كأَنَّ عليه نِصْعاً مُقَلَّصاً عنه، يقول: تخالُ أَنه لَبِس ثوباً أَبيض مقلصاً عنه لم يبلغ كُروعَه التي ليست على لونه. وأَنْصَعَ الرجلُ للشرِّ إِنْصاعاً: تَصَدَّى له.
والنَّصِيعُ: البحر؛ قال:
أَدْلَيْتُ دَلْوي في النَّصِيعِ الزَّاخِرِ
قال الأَزهري: قوله النَّصِيعُ البحرُ غير معروف، وأَراد بالنَّصِيعِ ماء بِئرٍ ناصِعِ الماء ليس بِكَدِرٍ لأَن ماء البحر لا يُدْلى فيه الدَّلْوُ. يقال: ماءٌ ناصِعٌ وماصِعٌ ونَصِيعٌ إِذا كان صافياً، والمعروف البحر البَضيعُ، بالباء والضاد. وشَرِبَ حتى نَصَعَ وحتى نَقَعَ، وذلك إِذا شَفى غَلِيلَه، والمعروفُ بَضَعَ، وقد تقدّم.
والمَناصِعُ: المواضعُ التي يُتَخَلَّى فيها لبَوْلٍ أَو غائِطٍ أَو لحاجة، الواحد مَنْصَعٌ، لأَنه يُبْرَزُ إِليها ويُظْهَرُ. وفي حديث الإِفك: كان مُتَبَرَّزُ النساءِ في المدينةِ قبل أَن تُسَوَّى الكُنُفُ في الدُّورِ المناصِعَ، حكاه الهرويّ في الغريبين، قال الأَزهري: أَرى أَن المناصعَ موضع بعينه خارجَ المدينة، وكُنَّ
(* قوله: كن الساء؛ هكذا في
الأصل.) النساءُ يَتَبَرَّزْن إِليه بالليل على مذاهبِ العرب بالجاهِليَّة. وفي الحديث: إِنَّ المَناصِعَ صَعِيدٌ أَفيَحُ خارجَ المدينة. ونَصَعَتِ الناقةُ إِذا مَضَغَتِ الجِرّة؛ عن ثعلب. وحكى الفراء: أَنْصَعَتِ الناقةُ للفحْل إِنصاعاً قَرَّت له عند الضِّرابِ. وقال أَبو يوسف: يقال قبَّح الله أمًّا نَصَعَتْ به أَي ولَدَتْه، مثل مَصَعَتْ به.

### Türkçe

**الناصِعُ** ve **النَّصِيعُ**: renklerden saf olanın, duru olanın en ileri derecesi;
hangi renk olursa olsun; ve en çok beyazlıkta söylenir; Ebû’n-Necm dedi ki:
“Şüphesiz etek sahipleri ve yüz örtüleri,
ve bedenler o **النّاصِعِ** beyazlıkta,
onun yanında faydalı bir özür yoktur.”
Ve el-Merrâr dedi ki:
“Ondan onu hoşnut eden **ناصِعٌ** bir beyazlık,
gözü güzelleştirir; ve erken ağarmış saç.”
Ve onun rengi **نَصَعَ** **نَصاعةً** ve **نُصوعاً**: beyazlığı şiddetlendi ve saflaştı; Süveyd
b. Ebî Kâhil dedi ki:
“Onu yumuşak bir çubukla parlattı,
hoş bir **أَراكٍ**tan; ta ki **نَصَعْ**.”
Ve **أَبيَضُ ناصِعٌ** ve **يَقَقٌ**, ve **أَصفَرُ ناصِع**: onunla mübalağa ettiler; tıpkı **أَسودُ**
**حالِكٌ** dedikleri gibi. Ebû Ubeyde **الشِّياتِ** hakkında dedi ki: **أَصفر ناصِعٌ**; dedi ki: o,
sırtın üst kısmı sarı olan, sırtının üzerine **جُدَّةٌ غَبْساءُ** yükselen sarıdır; ve **الناصِعُ** her renkte saflaştı ve açık oldu;
ve denildi ki: **أَبيض ناصِعٌ** denilmez; fakat **أَبيض يَقَقٌ** ve **أَحمر ناصِعٌ** ve **نَصّاعٌ** (denir);
dedi ki:
“Uzun bir nimetlenmeden sonra sıkıntıya çevrildiler,
ve elbiselerden renklerde görünürler:
beyazlığın üzerine yükselen bir sarılıktan ve bir kızıllıktan,
**نَصّاعةٍ**, Nu‘mân’ın gelincikleri gibi.”
Ve el-Asma‘î dedi ki: saf beyazlığın yahut sarılığın yahut kızıllığın her elbisesi **ناصِعٌ**dır; Lebîd dedi ki:
“**سُدُماً**; onun ünsiyetiyle ahdi azdır,
**أَصفَرَ ناصِعٍ** ile **دِفانِ** arasından.”
Yani **سُدُماً**ya vardılar. Ve onun rengi **نَصَعَ** **نُصوعاً**: beyazlığı şiddetlendiği zaman. Ve **نَصَعَ**
şey: saflaştı; ve iş: açık oldu ve belirdi; İbn Berrî dedi ki: onun şahidi, Lekît el-
İbâdî’nin sözü:
“Ben görüşü görüyorum; eğer isyan edilmezsem, muhakkak **نَصَعا** olmuştur.”
Ve **الناصِعُ**: her şeyden saf olan. Ve **شيء ناصِعٌ**: saf. Ve hadiste:
“Medine körük gibidir; pisliğini uzaklaştırır ve hoşunu **تَنْصَعُ** eder”; yani onu saflaştırır; ve daha önce
**بضع** maddesinde geçti. Ve **حسَبٌ ناصِعٌ**: saf. Ve **حَقٌّ ناصِعٌ**: açık; ikisi de mesel üzerinedir.
Denir ki: hakka **أَنْصَعَ** **إِنْصاعاً**: onu ikrar ettiği zaman. Câbir b.
Kabîsa **النَّصاعةَ**yı zarafet hakkında kullandı; ve ben onu ancak zarafetin saf oluşunu kasteder görüyorum; şöyle dedi:
“Senden daha **أَنْصَعَ ظَرْفاً** bir adam görmedim; ne daha hazır cevap, ne daha çok
isabetli (söz) sahibi, Amr b. el-Âs’tan.” Ve caizdir ki onunla rengi kastetsin; sanki sen: “Daha belirgin zarafet gösteren bir adam görmedim” dersin;
çünkü renk, şeylerin görünmesinde bir vasıtadır. Ve dediler ki:
“**ناصِعِ الخَبَرَ** kardeşine (haberi) bildir ve ondan sakın”; ve o, **الأَمر الناصِعِ**dendir; yani
açık yahut saf. Ve **نَصَعَ الرجلُ**: düşmanlığını ortaya koydu ve onu açıkladı
ve savaşı kastetti; Ru’be dedi ki:
“Daha engelleyici olanın engellemesinden daha layık olana saldırdı,
ta ki derisi ürperdi ve **أَنْصَعا** oldu.”
Ebû Amr dedi ki: içindekini ortaya koydu ve düşmanlığı tahsis etmedi; Ebû
Zübeyd dedi ki:
“Ve yurt, onları benden uzaklaştırsa da, muhakkak onlar için
sevgim ve yardımım vardır; düşmanları **نصَعوا** ettikleri zaman.”
İbnü’l-Esîr dedi ki: **أَنْصَعَ**: içindekini ortaya koydu. Ve ordudan ve kavimden **الناصِعُ**: saf olanlar; onları başkası karıştırmaz; İbnü’l-A‘râbî’den;
ve şu beyti okudu:
“Ve ben Benî Tarîf’i çağırdığım vakit,
bana bağırışa doğru **ناصِعِينَ** olarak geldiler.”
Ve denildi ki: bu beyitteki “bana **ناصعين** geldiler” sözü: yani kastederek (geldiler); ve o da
**الحقّ الناصِعِ**dan türetilmiştir; yani yine.

Ve **النِّصْعُ** ve **النَّصْعُ** ve **النُّصْعُ**: beyaz deri. el-Muerric dedi ki:
**النِّصَعُ** ve **النِّطَعُ**, **الأَنْطاعِ**ın bir teki içindir; o da deriden yapılan şeydir; ve Hâciz
b. el-Cu‘ayd el-Ezdî’ye ait şu beyti okudu:
“Onları boğazlarız ve onları başkasıyla karıştırırız,
sanki onların sırtın üst kısmı yağlanmış **نِصَعٌ**dır.”
Ve denir ki: **نِصْعٌ**, صاد’ın sükûnuyla. Ve **النِّصْعُ**: beyazlığı şiddetli olan bir çeşit elbise;
şair dedi ki:
“Zî Kâr’da **الخُزامى**yı otlatır; artık ondan ordular, uçlar ve **الزَّمَعا** boyanmıştır.
Yakasının üstünde Yemenî **نِصْعٍ**dan yırtılmış (elbise),
ve bacaklarda onun dibâcından parçalar.”
Ve bazısı onunla her beyaz deri yahut beyaz elbiseyi genelledi; vahşi sığırı vasfederken dedi ki:
“Sanki altında, hevesli bir koşucu, tutkun,
Şam’da; ta ki onu örtünmüş sandın,
**مرْحَليٍّ**den **أَسْفَعا** bir **بنيقة** ile,
üstünde parçalanmış bir **نِصْعاً** sanırsın,
giyindiği vakit kısaltmayı karıştırır.”
Diyor ki: sanki üzerinde, ondan kısaltılmış bir **نِصْعاً** var; diyor ki: sanırsın ki
onun üzerinde, ondan kısaltılmış beyaz bir elbise giydi; onun, rengi üzerinde olmayan inciklerine kadar ulaşmamıştır. Ve kişi şerre
**أَنْصَعَ** **إِنْصاعاً**: ona karşı dikildi.

Ve **النَّصِيعُ**: deniz; dedi ki:
“Dolu denizde **النَّصِيعِ الزَّاخِرِ** içinde kovamı sarkıttım.”
el-Ezherî dedi ki: “**النَّصِيعُ** denizdir” sözü bilinmiş değildir; **النَّصِيعِ** ile, suyu bulanık olmayan, suyu **ناصِعِ** olan bir kuyunun suyunu kastetti; çünkü deniz suyuna
kova sarkıtılmaz. Denir ki: **ماءٌ ناصِعٌ** ve **ماصِعٌ** ve **نَصِيعٌ**: duru olduğu zaman. Bilinen, deniz için
**البَضيعُ**dır; باء ve ضاد ile. Ve içti, ta ki **نَصَعَ** ve ta ki **نَقَعَ**; bu,
susuzluğunu giderdiği zamandır; bilinen **بَضَعَ**dır; ve daha önce geçti.

Ve **المَناصِعُ**: bevletmek yahut dışkılamak yahut ihtiyaç için içine gidilen yerler; teki **مَنْصَعٌ**dır; çünkü ona doğru dışarı çıkılır ve görünür olunur. **الإِفك** hadîsinde:
“Evlerde helâlar düzeltilmeden önce Medine’de kadınların dışarı çıktıkları yer **المناصِعَ** idi”; bunu Herevî **الغريبين**’de nakletti. el-Ezherî dedi ki: ben görüyorum ki
**المناصعَ** Medine’nin dışında belirli bir yerdir; ve kadınlar
(* قوله: كن الساء؛ هكذا في الأصل.) geceleyin, câhiliye devrinde Arapların yolları üzere ona dışarı çıkarlardı. Hadiste:
“Şüphesiz **المَناصِعَ** Medine’nin dışında geniş bir düzlük yerdir.”

Ve **نَصَعَتِ الناقةُ**: gevişi çiğnediği zaman; Sa‘leb’den. el-Ferrâ nakletti:
“Dişi deve erkeğe **أَنْصَعَتْ** **إِنصاعاً**: çiftleşme sırasında ona boyun eğdi.” Ebû Yûsuf dedi ki:
“Allah, onunla **نَصَعَتْ** bir anayı çirkin kılsın”; yani onu doğurdu; **مَصَعَتْ به** gibi.
