# نصف (ن-ص-ف) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D9%81
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B5%D9%81

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Yarısı

- Harfler: ن - ص - ف
- Kur'an'da: 7 geçiş · 7 ayet · 5 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (5)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [نِصْفُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D9%81/siga/%D9%86%D9%90%D8%B5%D9%92%D9%81%D9%8F.md) | فِعْلُ | Yarısı | 3 | 3 | [4:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D9%81/ayet/4:12.md) |
| [النِّصْفُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D9%81/siga/%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%90%D9%91%D8%B5%D9%92%D9%81%D9%8F.md) | الْفِعْلُ | Yarısı | 1 | 1 | [4:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D9%81/ayet/4:11.md) |
| [فَنِصْفُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D9%81/siga/%D9%81%D9%8E%D9%86%D9%90%D8%B5%D9%92%D9%81%D9%8F.md) | فَفِعْلُ | Öyleyse yarısı | 1 | 1 | [2:237](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D9%81/ayet/2:237.md) |
| [نِصْفَهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D9%81/siga/%D9%86%D9%90%D8%B5%D9%92%D9%81%D9%8E%D9%87%D9%8F.md) | فِعْلَهُ | Onun yarısı | 1 | 1 | [73:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D9%81/ayet/73:3.md) |
| [وَنِصْفَهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D9%81/siga/%D9%88%D9%8E%D9%86%D9%90%D8%B5%D9%92%D9%81%D9%8E%D9%87%D9%8F.md) | وَفِعْلَهُ | Ve onun yarısı | 1 | 1 | [73:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D9%81/ayet/73:20.md) |

## Mücavir kökler — 110 mücavir (131 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ثلث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB.md) — 4 ortak ayet · G² 34 · Sülle çokluk demektir
2. [ورث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%AB.md) — 3 ortak ayet · G² 22 · “İrs”, ateş söndükten sonra kalan kül ve kömür atıklarına…
3. [ترك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%83.md) — 3 ortak ayet · G² 21 · Terke civciv çıkmış yumurta kabuğu demektir
4. [حظظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D8%B8.md) — 2 ortak ayet · G² 19 · Huzve atışlardaki hedef demektir
5. [سدس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 17 · سندس Hint kumaşıdır
6. [أخو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 17 · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
7. [ولد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 17 · “Yavru” demektir
8. [فرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 16 · Farz (dat) Ayırmada ayrılacak yerin belirtildiği yer…
9. [فتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Kepçe, kefe demektir
10. [نكح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Nikah
11. [وصي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Vesat bohça gibi kıymetli şeylerin bulunduğu, kabı asıp…
12. [ثني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%86%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · Sena yaka demektir
13. [أنث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · Eğildiği zaman tekrar eski yerine gelen demir gibi şeylere…
14. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 5 ortak ayet · G² 14 · Dağın sivri noktası demektir
15. [مرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Mer’, “merve”den dönüşmüştür
16. [خدن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%AF%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Gizli dost demektir
17. [نسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Kadınlar
18. [رجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Rical ayak demektir
19. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 6 ortak ayet · G² 9 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
20. [سفح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Sefih : “Sefh” dağ eteği demektir
21. [عنت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Sıkıntıya düştünüz
22. [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
23. [فضل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Fadl Deriden yapılan gömlektir
24. [أجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · (EaCR) “Acur” tuğla demektir
25. [دين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Dane, inek yavrusuna denir
26. [عقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Düğüm demektir
27. [قرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Kırpıntı demektir
28. [طول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Tivel” hayvanın çayıra bağlandığı ip demektir
29. [نقص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Nukade” çözülmüş ip demektir
30. [حصي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hasiy, Çakıl taşı demektir
31. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
32. [حصن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hasen (ha, sad) : Kale duvarı demektir
33. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
34. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
35. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Hayr : At sürüsü demektir
36. [ثمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Essemnu (Sin’ le) sade yağ demektir
37. [حلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Halim meme ucu demektir
38. [ربع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Rebi’ (ayn): Bağdaş kurmak demektir
39. [طلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Dalk” sansar demektir
40. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
41. [فحش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D8%B4.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Fahşa (ha) “Üns” oku atan yayın insan tarafı; “vahş” ise…
42. [مرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Bürde” gocuk demektir
43. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Baid uzak demektir
44. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · Kevn, tepe demektir
45. [دري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Dery : Diraye saç tarağı veya baştaki saç demektir
46. [عفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Affetti
47. [طوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Çeper demektir
48. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
49. [نسي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Çadırın kurulduğu yer demektir
50. [خشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Haşy : Ayaktaki kuru ottur
51. [يسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%B3%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Yüsr” sol kol; “u’sr”, yanın ayna dönüşmesi ile solak…
52. [فوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Üst
53. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
54. [قدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Kudüm” ön demektir
55. [نفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Fayda eder
56. [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Örnek verdi
57. [زكو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%83%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Zekiyye“ bol otlaklı arazi demektir
58. [مسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ona dokundu
59. [عرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Tanınan ile
60. [هلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Helek, ot bitmeyen tuzlu çorak yerdir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B5%D9%81/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نصف |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [شطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D8%B1.md), [قسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D9%85.md), [عدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%84.md), [قسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7.md) |
| Zıt Kök | [جور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir bütünü iki eşit parçaya bölme, tam ortasına ulaşma ve iki taraf arasında denklik kurma |
| Çekirdek Özet 2 | Hukuki hakların, miras paylarının, mehir borcunun ve ibadet vaktinin tam yarısını belirleme |
| Çekirdek Özet 3 | Adaletin matematiksel simetrisi; tarafların hak ve sorumlulukta tam denklik (insaf) ilkesine bağlanması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca mekanik bir bölüşüm veya keyfi bir parçalama sanıp adalet, hakkaniyet ve denge kurucu ontolojik boyutunu gözden kaçırma |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نص | Bir şeyi açığa çıkarma, dikme, sınırını belirginleştirme ve son noktasına ulaştırma; [نصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%A8.md), [نصت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%AA.md), [نصح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%AD.md), [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md), [نصو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D9%88.md) köklerinde görüldüğü gibi görünür kılma ve tespit etme | ف | Dudak ve sınır harfi olan fe harfinin eklenmesiyle açığa çıkan sınır, bütünü iki denk parçaya ayıran kesin bir hat veya ara kesit niteliği kazanmış; denklik ve eşit bölüşüm anlamına özelleşmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Bölünmeye konu olan canlı, süreğen veya hukuki bir varlığın, miras ve mülkiyet akışının mevcudiyeti |
| ص | olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Bütünün tam orta noktasını yakalama, odaklanma ve ayrım çizgisini hassas biçimde sabitleme |
| ف | ağız; söz, açıklık, kenar | Belirlenen orta noktadan iki yana açılan kenar, ayrışma çizgisi ve telaffuz edilen hak ölçüsü |
| نصف | Bütünün akışını ortadan hassas bir sınırla yakalayıp iki eşit parçaya ayırma hareketi | Süreğen veya somut bir bütünü tam ortasından yakalayarak iki denk tarafa taksim etme, böylece her iki yana eşit pay veren ayrımı meydana getirme |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir sıvının kabın tam yarısına varması, giysinin bacağın yarısına kadar inmesi veya günün tam ortasına erişilmesi; bir bütünün iki eşit şatrından biri. Kadınların başını örten ve bütün örtünün yarısı büyüklüğünde olan başörtüsüne de nesif denilmiştir. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Nâbiğa ez-Zübyânî divanında geçen şu beyitte başörtüsü anlamındaki nesif kullanımı şahittir: سقط النصيف ولم ترد إسقاطه / فتناولته واتقتنا باليد. Ayrıca Müseyyeb b. Ales bir dalgıcı tasvir ederken günün yarılanmasını şöyle ifade eder: نَصَفَ النَّهارُ الماءُ غامِرُه / ورفيقُه بالغَيبِ لا يدري. |
| Erken Arapça kullanım | Bir kimsenin hasmına hakkını eksiksiz vermesi ve ondan fazlasını talep etmemesi durumuna انصاف ve نصفة denilmiştir. Kılıcın kınının boyuyla bacak arasındaki orantıyı anlatmak üzere erken şiirde ترى سيفه لا ينصف الساق نعله mısraı darbımesel olarak nakledilmiştir. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Nâbiğa Dîvânı.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde نصف kökü, özellikle Güney ve Batı Sami kollarında bir bütünü eşit ikiye bölme, yarı ve aracılık etme semantik alanı ile temsil edilir. Arapçada kök hem tam matematiksel yarıyı (şatr) hem de bu yarıya dayalı ahlaki ve hukuki dengeyi (insaf) kapsayan ikili bir gelişme göstermiştir. İbranicede aynı anlamsal matris genellikle farklı ses denklikleriyle karşılanmakla birlikte, Geç Dönem İbranice ve Aramice/Süryanice katmanında Arapçanın doğrudan etkisiyle veya ortak Sami kök mirasının yansıması olarak yarı ve orta çizgiyi ifade eden türevlerle kesişir. Akadcadaki eşdeğer alanlarda ise nesnelerin ikiye taksimi farklı köklerle karşılansa da kökün temel morfolojik hareketi olan sınır koyma ve ikiye ayırma Güney Sami dil ailesinde en berrak biçimini Arapçada korumuştur. Kökün anlam alanı, soyut bir adalet teorisinden önce somut ölçü aletlerinin (ölçek, kadeh, gün ortası) iki eşit hacme veya süreye ayrılmasıyla doğrudan ilişkilidir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | نصف / نص | Bir nesneyi dikip açığa çıkarma anlamındaki ikili çekirdekten, nesneyi ortadan ikiye bölerek iki eşit sınır meydana getirme türetilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Arapça-Aramice ortak hat | Yarılama, denk pay verme ve orta noktayı bulma kavramı Güney Sami grubunda ve geç dönem Sami temas alanlarında paralel semantik taşır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik ölçüm kökleri | Temel hacim ve zaman dilimlerinin iki eşit parçaya ayrılmasına yönelik ilksel ölçüm fiilleriyle anlamsal kesişim. | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brockelmann Lexicon Syriacum.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نصف | Anlamlı | Bir bütünü iki eşit parçaya bölme | Yarı, insaf, hakkaniyet, ortalama | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [نفص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B5.md) | Anlamlı | Sıçrama, ürkme, dağılma | Keçinin süt sağımı esnasında kıpırdaması veya bir şeyin birden fırlaması | Kur'an'da geçmez; ters yönde bir hareket |
| [صنف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D9%81.md) | Anlamlı | Tür, çeşit, sınıflara ayırma | Bir bütünü cinslerine ve türlerine göre tasnif etme | Kur'an'da geçmez; parça ve kategori ilişkisi taşır |
| [صفن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D9%86.md) | Anlamlı | Ayakları denk basma, dizi bükme | Atın tek ayağının ucunu yere basıp üç ayak üzerinde durması; saflanma | Kur'an'da geçer (Sâd [38:31](https://lisan.digital/tr/ayet/38:31.md)) |
| فنص | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapça sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| فصن | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapça sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نصف | Merkez | İkiye bölme, eşit yarı | Bütünü tam iki eşit parçaya bölen matematiksel ve hukuki ayrım | Ne eksik ne fazla olan tam orta pay |
| [شطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D8%B1.md) | Komşu | İkiye ayırma, yönelme | Bir şeyin yarısı veya bir tarafa yönelme; kesin matematiksel eşitlik şartı gütmeyebilir | Mekansal ve istikamet bildiren yön ayrımı baskındır |
| [قسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D9%85.md) | Komşu | Parçalara ayırma, taksim | Bütünü iki veya daha fazla parçaya bölme; payların eşit olması zorunlu değildir | Çoklu hisse ve genel dağıtım süreci |
| [عدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%84.md) | Komşu | Eşitleme, dengeleme | İki kefenin denk olması, aşırılıktan uzak durma ahlakı | Adaletin normatif ve ahlaki denklik yönü |
| [قسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7.md) | Komşu | Hakça pay verme | Her hak sahibine hakkını verme, dengeli nasip | Hukuki ve toplumsal adaletin paylaştırıcı yönü |
| [جور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B1.md) | Zıt | Yoldan sapma, haksızlık etme | Ölçü ve dengeden saparak bir tarafa meyletme, zulmetme | Hakkaniyetli yarıdan ve doğrudan sapma |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نصف | Bütünün iki eşit parçasından biri, adalet | Hem nesnel yarıyı hem de hakkaniyeti (insaf) birlikte kapsar | Kesin |
| Latince | Dimidium, aequitas | Yarı, hakkaniyet | Dimidium nesnenin yarısını, aequitas ise insaf ve denklik boyutunu karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Half, equity | Yarım, hakkaniyet | Half matematiksel yarıyı verirken, equity kökün insaf boyutuna denk düşer | Güçlü |
| Almanca | Hälfte, Billigkeit | Yarı, hakkaniyet ve insaf | Hälfte nicel yarıyı, Billigkeit ise hakkaniyete uygun davranmayı temsil eder | Güçlü |
| Fransızca | Moitié, équité | Yarı, eşitlik ve hakkaniyet | Moitié ikiye bölünmüş payı, équité dengeli ahlaki ve hukuki tutumu verir | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lewis & Short.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| نصف (İsim - Miras payı) | Terekenin tam yarısı | Miras hukukunda tek kız çocuğunun veya çocuksuz eşin alacağı kesin pay; Nisâ [4:11](https://lisan.digital/tr/ayet/4:11.md), [4:12](https://lisan.digital/tr/ayet/4:12.md), [4:176](https://lisan.digital/tr/ayet/4:176.md) |
| نصف (İsim - Nikah mehir borcu) | Belirlenen mehrin yarısı | Zifaftan önce gerçekleşen boşanmada kadına ödenecek hakkın kesin yarısı; Bakara [2:237](https://lisan.digital/tr/ayet/2:237.md) |
| نصف (İsim - Ceza indirimi) | Hadd cezasının yarısı | Cariyelerin fuhuş yapması durumunda hür kadınlara uygulanan cezanın yarıya indirilmesi; Nisâ [4:25](https://lisan.digital/tr/ayet/4:25.md) |
| نصف (Zaman - İbadet süresi) | Gecenin yarısı | Gece namazı ve Kur'an tertili için belirlenen standart zaman dilimi; Müzzemmil [73:3](https://lisan.digital/tr/ayet/73:3.md), [73:20](https://lisan.digital/tr/ayet/73:20.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi adalet ve teklif dengesi | Allah'ın kullarına güçlerinin yarısı veya tamamı üzerinden adaletle muamele etmesi, zulmün zıddı olarak insaf ilkesi | Zulmün imkansızlığı ve hikmet dengesi |
| Fıkıh | Ferâiz, ukûbât ve nikah hükümleri | Mirasta ashâb-ı ferâizin nısf hissesi, mehrin tenzili ve kölelik sebebiyle hadlerin yarıya inmesi meseleleri | Matematiksel kesinlik, belirlenmiş kesirli hak |
| Tefsir | Hukuki ve ahlaki ayetlerin şerhi | Miras dağılımının ve gece kıyamının yarısı ifadelerinin lafzi ve bağlamsal sınırlarının tespiti | Hak dengesinin zedelenmemesi ve tedricilik |
| Hadis | Ahlak ve ibadet rivayetleri | Sabrın imanın yarısı olması veya infakta adalet ve insaf talebine dair rivayetler | Bütünü oluşturan kurucu iki rükünden biri |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadet vakitleri ve nefis terbiyesi | Gecenin yarısı (nısfü'l-leyl) | Nefsin istirahati ile manevi kıyam arasında denge kurma | Ruh ile beden arasındaki zaman taksiminin adil dengelenmesi | Kesin |
| İlmi | Matematiksel bölüşüm ve mantıksal simetri | Yarı ve orta kesit | Bir bütünü sıfır hata ile iki eşit parçaya bölen analitik ölçüt | Kesirli sayı sistemlerinin ve geometrik simetrinin temeli | Güçlü |
| Siyasi | Yargı bağımsızlığı ve kamu hakkı | İnsaf ve tarafsızlık | İdarecinin yönetilenler arasında taraf tutmaksızın hakkaniyetle hükmetmesi | Gücün keyfiliğe kaymasını önleyen dengeleyici hukuk mekanizması | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet intikali ve mehir sözleşmesi | Kesin miras ve fesih payı | Feshedilen veya ölümle intikal eden servetin hak sahiplerine eksiksiz dağıtımı | Malın haksız temerküzünü önleyen matematiksel paylaştırma | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Simetri ekseni ve ikiye bölme (bisection) | Bir geometrik şekli veya sayı doğrusunu tam merkezinden iki eşdeğer kümeye ayıran işlem | Kesin |
| Beşeri bilimler | Hakkaniyet (equity) ve dağıtıcı adalet | Tarafların iddia ve menfaatlerini eşit mesafede tutarak hakları denkleştiren yargılama ilkesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü salt soğuk ve mekanik bir yüzde elli rakamına indirgeyip, kelimenin ihtiva ettiği insaf, hakkaniyet, ahlaki denklik ve karşılıklı rıza boyutlarını dışarıda bırakmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | نصف, Kur'an'da yalnızca bir matematik kesri değil; kadın ve erkeğin mehir hukuku, yetim ve varis hakları, ceza adaleti ve insanın rabbiyle gece baş başa kaldığı ibadet ritmi arasındaki mükemmel denge çizgisidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hukuki ve ahlaki hükümleri sadece şekli oranlar olarak görmek; Kur'an'ın bu oranlar vasıtasıyla inşa ettiği adalet, hak sahibini koruma ve aşırılığı engelleme amacını kavramaktan mahrum kalmak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem ferdi ibadet hayatını (gece kıyamı) hem de toplumsal hukukun omurgasını (miras, mehir, ceza) matematiksel bir netlik ve hakkaniyet dengesiyle nasıl tanzim ettiğini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Nisâ suresindeki miras ve had cezası ayetlerinde, Bakara suresindeki mehir tenzili ayetinde ve Müzzemmil suresindeki gece ibadeti ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hakların ve ibadetlerin sınırlarının keyfi veya tahminle değil; ölçülebilir, adil, her iki tarafın durumunu gözeten açık bir sınırla belirlendiğini ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir sıvının kabın tam ortasına varması, bir giysinin bacağı yarılaması ve bir bütünün iki denk parçaya ayrılması.
- Soyut anlam: Taraflar arasında hakkı ve adaleti tam bir denklikle tesis etme; insaf ve hakkaniyet bilinci.
- Sistematik karşılık: Miras, mehir, ceza ve zaman yönetiminde keyfiyeti engelleyen nesnel simetri ve eşit bölüşüm ilkesi.
- LaTeX modeli: $$S = A_1 \cup A_2 \quad \text{ve} \quad A_1 \cap A_2 = \emptyset \implies \mu(A_1) = \mu(A_2) = \frac{1}{2}\mu(S)$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S$ tam bütünü, $A_1$ ve $A_2$ bu bütünü oluşturan ayrık iki parçayı, $\mu$ ise parçaların büyüklüğünü veya hak değerini ölçen fonksiyonu temsil eder. Model, bütünün örtüşmeyen iki parçaya ayrıldığında her bir parçanın ölçüsünün bütüne oranının tam yarıya eşit olduğunu ve hiçbir tarafın eksik veya fazla pay almadığını simgeler.

## Geçtiği ayetler (7 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B5%D9%81/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:237](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D9%81/ayet/2:237.md) — فَنِصْفُ

وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ أَوْ يَعْفُوَ الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكَاحِ وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى وَلَا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ

Meal (IK): Bir mehir kestiğniz takdirde temas etmeden önce onları boşarsanız; kestiğiniz mehrin yarısı onlarındır. Meğer, kendilerini bağışlamış veya nikah düğümü elinde bulunan kimse bağışlamış ola. Bağışlamanız, takvaya daha yakındır. Aranızdaki fazileti unutmayın. Şüphesiz Allah, yaptığınız şeyleri görendir.

### [Nisa 4:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D9%81/ayet/4:11.md) — النِّصْفُ

يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ فَإِنْ كُنَّ نِسَاءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثَا مَا تَرَكَ وَإِنْ كَانَتْ وَاحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ وَلِأَبَوَيْهِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِنْ كَانَ لَهُ وَلَدٌ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَوَاهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ فَإِنْ كَانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِهَا أَوْ دَيْنٍ آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعًا فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا

Meal (IK): Çocuklarınızın mirastaki durumu hakkında Allah, size şöyle emir buyuruyor: Erkeğe iki dişinin hissesi kadardır. Eğer kadınlar ikinin üstünde ise; bırakılan malların üçte ikisi onlarındır. Şayet kız tek ise, yarısı onundur. Ölenin çocuğu varsa; ana ve babadan herbirine bırakılan malın altıda biri; çocuğu olmayıp da ona ana ve babası mirasçı olduysa; üçte biri, anasınındır. Kardeşleri varsa; o vakit, altıda bir anasınındır. Bu hükümler ölenin borcu ödenip yaptığı vassiyetler yerine getirildikten sonradır. Babalarınız ve oğullarınızdan hangisinin fayda bakımından size daha yakın olduğunu bilmezsiniz. Allah’tan bir fariza olarak. Doğrusu Allah; Alim, Hakim olandır.

### [Nisa 4:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D9%81/ayet/4:12.md) — نِصْفُ

وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْوَاجُكُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُنَّ وَلَدٌ فَإِنْ كَانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَكُمُ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْنَ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِينَ بِهَا أَوْ دَيْنٍ وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَكُمْ وَلَدٌ فَإِنْ كَانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُمْ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ تُوصُونَ بِهَا أَوْ دَيْنٍ وَإِنْ كَانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلَالَةً أَوِ امْرَأَةٌ وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ فَإِنْ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ فَهُمْ شُرَكَاءُ فِي الثُّلُثِ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصَى بِهَا أَوْ دَيْنٍ غَيْرَ مُضَارٍّ وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ

Meal (IK): Çocukları yoksa; eşlerinizin geriye bıraktıklarının yarısı, sizindir. Çocukları varsa; bıraktıklarının dörtte biri, sizindir. Bunlar; yaptıkları vasiyyet ve borç ödendikten sonradır. Çocuğunuz yoksa; sizin bıraktıklarınızın dörtte biri, eşlerinizindir. Şayet çocuğunuz varsa; bıraktıklarınızın sekizde biri, onlarındır. Ancak bu; yaptığınız vasiyyet ve borç ödendikten sonradır. Eğer miras bırakan erkek veya kadın çocuğu ve ana-babası olmayan bir kimse olur da bir erkek veya bir kız kardeşi bulunursa; bunlardan herbirine, altıda bir düşer. Eğer onlar bundan çoksalar; zarara uğratılmaksızın üçte birine ortak olurlar. Bunlar; yaptıkları vasiyyet ve borç ödendikten sonradır. Allah’tan bir vasiyyet olarak, Allah; Alim’dir, Halim’dir.

### [Nisa 4:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D9%81/ayet/4:25.md) — نِصْفُ

وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَنَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمَانِكُمْ بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ مُحْصَنَاتٍ غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ وَلَا مُتَّخِذَاتِ أَخْدَانٍ فَإِذَا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَيْنَ بِفَاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَنَاتِ مِنَ الْعَذَابِ ذَلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ وَأَنْ تَصْبِرُوا خَيْرٌ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Sizden; hür, inanmış kadınlarla evlenmeye güç yetiremeyen kimse, inanmış genç kızlarınızdan sağ ellerinizin sahib olduklarından (alsın) . Allah sizin imanınızı daha iyi bilir. Birbirinizdensiniz. Onlarla zinadan kaçınmaları, iffetli yaşamış ve gizli dost tutmamış olmaları halinde, velilerinin izniyle evlenin. Ve ma’ruf şekilde mehirlerini verin. Evlendiklerinde zina edecek olurlarsa; onlara hür kadınlara verilen cezanın yarısı verilir. Bu; içinizden, günaha girme korkusu olanlaradır. Sabretmeniz ise sizin için daha hayırlıdır. Allah, Gafur’dur, Rahim’dir.

### [Nisa 4:176](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D9%81/ayet/4:176.md) — نِصْفُ

يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلَالَةِ إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَلَهُ أُخْتٌ فَلَهَا نِصْفُ مَا تَرَكَ وَهُوَ يَرِثُهَا إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهَا وَلَدٌ فَإِنْ كَانَتَا اثْنَتَيْنِ فَلَهُمَا الثُّلُثَانِ مِمَّا تَرَكَ وَإِنْ كَانُوا إِخْوَةً رِجَالًا وَنِسَاءً فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

Meal (IK): Senden fetva isterler. De ki: Size babası ve çocuğu olmayanın mirası hakkında fetvayı Allah veriyor. Çocuğu olmayıp bir kız kardeşi bulunan erkek ölürse; bıraktığının yarısı kız kardeşine kalır. Fakat kız kardeşinin çocuğu yoksa; kendisi ona tamamen varis olur. Eğer iki kız kardeş kalmışsa; bıraktığının üçte ikisi onlaradır. Eğer erkekli kadınlı bir çok kardeşi varsa; erkeğe iki kadının hissesi kadar pay vardır. Şaşırasınız diye Allah, size açıklıyor. Allah; her şeyi hakkıyla bilendir.

### [Müzzemmil 73:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D9%81/ayet/73:3.md) — نِصْفَهُ

نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلِيلًا

Meal (IK): Yarısından veya ondan biraz eksilt.

### [Müzzemmil 73:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D9%81/ayet/73:20.md) — وَنِصْفَهُ

إِنَّ رَبَّكَ يَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُومُ أَدْنَى مِنْ ثُلُثَيِ اللَّيْلِ وَنِصْفَهُ وَثُلُثَهُ وَطَائِفَةٌ مِنَ الَّذِينَ مَعَكَ وَاللَّهُ يُقَدِّرُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ فَتَابَ عَلَيْكُمْ فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ عَلِمَ أَنْ سَيَكُونُ مِنْكُمْ مَرْضَى وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَآخَرُونَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَأَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْرًا وَأَعْظَمَ أَجْرًا وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Şüphesiz ki Rabbın; senin, gecenin üçte ikisi, yarısı ve üçte biri içinde kalktığını bilir. Seninle beraber olan bir topluluğun da. Gece ve gündüzü Allah, takdir eder. Sizin onu sayamayacağınızı bildiğinden tevbenizi kabul etmiştir. Öyleyse Kur’an’dan kolayınıza geleni okuyun. İçinizden hasta olacakları, Allah’ın lutfundan aramak üzere yeryüzünde dolaşacak olanları ve Allah yolunda savaşacak olanları şüphesiz ki Allah bilir. O halde ondan kolayınıza geleni okuyun, namazı kılın, zekatı verin ve Allah’a güzel bir ödünç verin. Kendiniz için hayırdan ne takdim ederseniz; Allah katında onu mükafat bakımından daha büyük ve daha hayırlı olarak bulursunuz. Ve Allah’tan mağfiret dileyin. Muhakkak ki Allah; Gafur’dur, Rahim’dir.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D9%81/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الضاد والنون والفاء معهما
ن ص ف، ض ف ن، ن ف ض مستعملات
نضف:
النَّضَفُ هو الصَّعْترُ، الواحدة نَضَفةٌ وأنشد:
ظَلاّ بأقريةِ التُّفّاح يَوْمَهمـا		يُنَبِّشان أصُول المَعْدِ والنَّضَفا
ضفن:
الضَّفْنُ: ضَرْبُكَ بظَهْرِ قَدَمِكَ اسْتَ الشّاةِ ونحوِها.
والاضْطِفان: أن تضرِبَ به اسْتَ نفسِكَ.
والضِّفَنُّ لغةٌ في الضَّفَنْدَد. وامرأة ضِفَنَّةٌ وضَفَنْدَدة أي رِخوة ضَخُمة.
وضَفَنْتُ الى القومِ أضْفِنُ ضَفْناً اذا أتَيْتُهم.
وضَفَنْتُ مع الضَّيُف اذا جئتَ معه، وهو الضَّيْفَنُ.
والضِّفَنُّ: الأحمقُ من الرِّجال مع عِظَمِ خَلْقٍ.
نفض:
النَّفَضُ: ما تساقَطَ من غير نَفضٍ في أُصول الشَّجَر من أنواع الثَّمَر.
ونُفُوضُ الأرضِ: راشانُها، بمعنى التُّراب، وهي فارسية، إِنَّما هي أشرافها، وقيل: تُفُوض الأرض التُّرابُ يُلقَى على شَطِّ النَّهْرِ من النَّهْر.
والنُّفاضةُ: ما انتَفَضَ من التَّمْر.
والنَّفَضَةُ: قومٌ يُبْعَثونَ الى عَدُوِّهم ينفُضُونَ الارضَ مُتَجّسسين لينظروا هل فيها عدوّ أو خوف.
واستَنْفَضَ القومُ: بَعَثُوا النَّفَضَةَ.
وفلان نَفيضةٌ اذا كانَ ينفُضُ الطريقَ وحدَه، قال الفرزدق:
تَرِد المِياهَ حَضيرةً ونَفيضةً		وِرْدَ القَطاةِ اذا اسْمَأَلَّ التُّبَّعُ
وقال آخر:
أقبَلَتْ تَنْفُضُ الخَلاءَ برِجْلَيْ		ها وتَمشي تَخَلُّجَ المَجْنونِ
والحَضيرةُ: الجماعةُ من القوم، والنَّفيضةُ الواحدة.
والنّافِضُ: الحُمَّى ورِعْدَتُها ونَفَضانُها، ونَفَضَتِ الحُمَّى، وأخَذَتْه الحُمَّى بنافِضٍ وصالبٍ.
والإنفاضُ: ذَهاب الزّادِ، وأنْفَضَ القَومُ.
وأنْفَضَت جُلّةُ التَّمْر اذا نَفَضْتَ ما فيها من التَّمْر.
والنَّفَضُ من قضبانِ الكَرْمِ بعدَما ينْضُر الوَرَق وقبلَ أن يَتَعَلَّقَ حَوالقُه وهو أَغَضُّ ما يكون وأرخَصُه، وقد انتفَضَ الكَرْمُ عند ذلك، والواحدة نَفْضة.
والنَّفْضُ: ما ماتَ من النَّحْل في المُعَسَّل.
والنَّفَضُ: ما كانَ من الأرَضَين ليس بمعمور.
ونَفَضَ الثَّوبُ: ذَهَبَ صِبْغُه.
وتَنَفَّض الرجلُ: قَضَى حاجتَه.
والنِّفاض: إِزارٌ من أزُرُ الصِّبيان، قال: جاريةٌ بيضاءُ في نِفاضِ ويقال: استَنْفَضَ ما عنده أي استَخرَجَه، وقال رؤبة: صَرّح مَدْحي لك واستِنفاضي

باب الصاد والنون والفاء معهما
ص ن ف، ن ص ف، ص ف ن مستعملات
صنف:
الصِّنْفُ: طائفةٌ من كُلِّ شيءٍ، فكلُّ ضَرْبٍ من الأشياء صِنْفٌ على حِدَةٍ.
والصَّنْفَةُ والصِّنفَةُ: قطعة من الثوب، وطائِفةٌ من القبيلة.
والتَّصنيفُ: تَمييزُ الأشياء بعضِها من بَعضٍ.
نصف:
النِّصفُ: أحَدُ جُزْأَيِ الكَمالِ، والنُّصْفُ لغة رَديئةٌ.
وقَدَحٌ نَصْفانُ: بَلَغ الكَيْلُ نِصْفَه، وشَطرانُ مِثلُه، وقَرْبانُ الى تلك المواضع.
ونَصَفَ الماءُ الشَجَرةَ: بَلَغ نِصفَها، وكلُّ شيءٍ مثلُه، قال:
الى مَلِكٍ لا تَنْصُفُ السّاقُ نَعْلَـه		أَجَلْ لا وإنْ كانت طِوالاً مَحامِلُهْ
والناصِفةُ: صَخْرةٌ تكون في مَناصِف أسْنادِ الوادي.
والنَّصَفُ: المرأةُ بين المُسِنّةِ والحَدَثةِ.
والنَّصَفَةُ: اسْمُ الإِنصافِ، وتفسيرُه أن تَعطِيَه من نفسِكَ النِّصْف أي تُعطي من نَفْسِك ما يَسْتَحِقُّ من الحَقِّ كما تأخُذُه.
وانتَصَفتُ منه: أخَذْتُ حَقّي كَملاً حتى صِرتُ وهو على النِّصْفِ سَواء.
والنَّصيفُ: النِّصْفُ.
والنَّصَفَةُ: الخُدّامُ، واحدُهم ناصِفٌ.
وغُلامٌ ناصِفٌ: يَنْصُفُ الملوكَ أي يَخْدُمُهم.
والنَّصيف: الخِمارُ.
والمَنصَفُ من الطريق ومن النَّهْرِ وكلِّ شيءٍ: وَسَطه.
ومُنتَصَفُ اللَّيل والنَّهارِ: وَسَطُه، وانتَصَفَ النهارُ، ونَصَفَ يَنصُفُ.
والمُنَصَّفُ: ما طُبخَ من الشَّرابِ حتى ذَهَبَ منه النِّصفُ.
والنّاصفةُ: مَسيلٌ عظيم يكونُ نِصفَ الوادي.
صفن:
الصَّفْنُ والصَّفَنُ: وعِاءُ الخُصْيَةِ.
وكلُّ دابَّةٍ وخَلْقٍ شِبْهِ زُنْبُورٍ يُنَضِّدُ حولَ مَدْخَلِه وَرَقاً أو حشيشاً أو نحوَ ذلك ثم يُبَيِّتُ في وَسَطه بَيتاً لنفسه أو لفِراخِه فذلك الصَّفَنُ، وفِعْلُه التّصفينُ.
والصافِنُ: عِرْقُ باطِنِ الصُّلْب طولاً مَتَّصِلٌ به نِياطُ القَلْبَ، مُعَلَّقٌ به. ويُسَمّى الأكحَلُ من البَعير: الصّافِن.
والصَّفْنَةُ: دَلْوٌ صغيرٌ لها حَلقةٌ على حِدَه، فاذا عَظُمَتْ فاسمُها الصُّفْنُ، وفِعْلهُ التَّصفينُ.
والصُّفونُ: أن تَصْفِنَ الدابّةُ وتقوم على ثلاثِ قَوائِمَ وترفَعَ قائِمةً عن الأرض، أو ينال سُنبُكُها الأرْضَ لتَسْتَريحَ بذلك، وأكثَرُ ما يَصْفِنُ الخَيْلُ، والصافِنات الخَيْلُ، وقال في العانة: كُلُّ صَبير عانةٍ صُفُونا وقراءة عبدِ اللهِ: "فاذكُروا اسمَ اللهِ عليها صَوافِنَ"، أي مَعْقُولةٌ إحدَى يَدَيْها على ثلاثِ قَوائِمَ، وصَوافَّ قد صَفَّتْ قَدَمَيْها، وصَوافِيَ بالياء يُريد خالصةً لِلّهِ.
وكُلُّ صافٍّ قَدَمَيهِ صافِنٌ.
ويقال: الصّافِنُ الذي يَجْمَعُ يَدَيْهِ ويَثْني طَرَفَ سُنْبُكِ إِحدَى رِجْلَيْهِ.
وقيل: الصافِنُ فوقَ اليَدِ.

##### Türkçe

باب **الضاد** و**النون** و**الفاء** معهما
**ن ص ف**، **ض ف ن**، **ن ف ض** مستعملat

**نضف**:
**النَّضَفُ** **الصَّعْترُ**’dur; teki **نَضَفةٌ**’dir. Ve inşad etti:
ظَلاّ بأقريةِ التُّفّاح يَوْمَهمـا		يُنَبِّشان أصُول المَعْدِ والنَّضَفا

**ضفن**:
**الضَّفْنُ**: koyunun ve benzerinin kıçını ayağının üstüyle vurmandır.
Ve **الاضْطِفان**: onunla kendi kıçını vurmandır.
Ve **الضِّفَنُّ** **الضَّفَنْدَد** hakkında bir lugattır. Ve kadın **ضِفَنَّةٌ** ve **ضَفَنْدَدة**; yani gevşek, iri.
Ve **ضَفَنْتُ** kavme, **أضْفِنُ** **ضَفْناً**: onlara geldiğim zaman.
Ve **ضَفَنْتُ** misafirle birlikte: onunla geldiğin zaman; o da **الضَّيْفَنُ**’dir.
Ve **الضِّفَنُّ**: yaratılışı büyük olmakla beraber erkeklerden ahmaktır.

**نفض**:
**النَّفَضُ**: ağaç köklerinde, silkeleme olmaksızın düşen, meyve türlerinden olan şeydir.
Ve **نُفُوضُ الأرضِ**: onun **راشانُها**’sıdır; toprak manasında; o Farsçadır; ancak o, onun yüksek yerleridir. Ve denildi: **تُفُوض** yerin toprağı; nehirden nehrin kıyısına atılır.
Ve **النُّفاضةُ**: hurmadan silkelenip düşen şeydir.
Ve **النَّفَضَةُ**: kavimdir; düşmanlarına gönderilirler; yeri tecessüs ederek silkerler; onda düşman mı yahut korku mu var diye bakarlar.
Ve **استَنْفَضَ** kavim: **النَّفَضَةَ**’yi gönderdiler.
Ve falan **نَفيضةٌ**’dir: yolu tek başına yoklayıp silkeliyor olduğu zaman. **الفرزدق** dedi:
تَرِد المِياهَ حَضيرةً ونَفيضةً		وِرْدَ القَطاةِ اذا اسْمَأَلَّ التُّبَّعُ
Ve bir başkası dedi:
أقبَلَتْ تَنْفُضُ الخَلاءَ برِجْلَيْ		ها وتَمشي تَخَلُّجَ المَجْنونِ
Ve **الحَضيرةُ**: kavimden topluluktur; **النَّفيضةُ** ise tektir.
Ve **النّافِضُ**: humma ve onun titremesi ve onun sarsılmasıdır; ve humma **نَفَضَتِ**; ve humma onu **بنافِضٍ** ve **صالبٍ** ile tuttu.
Ve **الإنفاضُ**: azığın gitmesidir; ve kavim **أنْفَضَ**.
Ve hurma sepeti **أنْفَضَت**: içindeki hurmadan olanı silkelediğin zaman.
Ve **النَّفَضُ**: asma çubuklarından, yaprak yeşerdikten sonra ve salkım sapları tutunmadan önce olan şeydir; o, olduğu hâlin en tazesi ve en ucuzudur. Ve o sırada asma **انتفَضَ** etmiştir; teki **نَفْضة**’dir.
Ve **النَّفْضُ**: balda, arılardan ölen şeydir.
Ve **النَّفَضُ**: iki araziden olup mamur olmayan şeydir.
Ve elbise **نَفَضَ**: boyası gitti.
Ve adam **تَنَفَّض**: ihtiyacını giderdi.
Ve **النِّفاض**: çocukların izarlarından bir izardır. Dedi: **جاريةٌ بيضاءُ في نِفاضِ**. Ve denilir: onda olanı **استَنْفَضَ**; yani onu çıkardı. Ve **رؤبة** dedi: صَرّح مَدْحي لك واستِنفاضي

باب **الصاد** و**النون** و**الفاء** معهما
**ص ن ف**، **ن ص ف**، **ص ف ن** مستعملat

**صنف**:
**الصِّنْفُ**: her şeyden bir taifedir; böylece eşyadan her bir tür, başlı başına bir **صِنْفٌ**’tur.
Ve **الصَّنْفَةُ** ve **الصِّنفَةُ**: elbiseden bir parçadır; ve kabileden bir taifedir.
Ve **التَّصنيفُ**: şeylerin bazısını bazısından ayırt etmektir.

**نصف**:
**النِّصفُ**: kemalin iki parçasından biridir; ve **النُّصْفُ** kötü bir lugattır.
Ve **قَدَحٌ نَصْفانُ**: ölçek onun yarısına ulaştı; ve **شَطرانُ** onun gibidir; ve **قَرْبانُ** da o yerlere yakındır.
Ve su ağacı **نَصَفَ**: onun yarısına ulaştı; ve her şey böyledir. Dedi:
الى مَلِكٍ لا تَنْصُفُ السّاقُ نَعْلَـه		أَجَلْ لا وإنْ كانت طِوالاً مَحامِلُهْ
Ve **الناصِفةُ**: vadinin yamacının yarılarında bulunan bir kayadır.
Ve **النَّصَفُ**: yaşlı ile genç arasında olan kadındır.
Ve **النَّصَفَةُ**: **الإِنصافِ**’ın adıdır; onun tefsiri: ona, kendinden **النِّصْف**’i vermendir; yani haktan hak ettiği şeyi, onu aldığın gibi, kendinden vermendir.
Ve ondan **انتَصَفتُ**: hakkımı tam aldım; nihayet ben ve o, **النِّصْفِ** üzerinde eşit olduk.
Ve **النَّصيفُ**: **النِّصْفُ**’tur.
Ve **النَّصَفَةُ**: hizmetçilerdir; onların teki **ناصِفٌ**’tir.
Ve **غُلامٌ ناصِفٌ**: meliklere **يَنْصُفُ**; yani onlara hizmet eder.
Ve **النَّصيف**: başörtüsüdür.
Ve yoldan ve nehirden ve her şeyden **المَنصَفُ**: onun ortasıdır.
Ve gecenin ve gündüzün **مُنتَصَفُ**’ı: onun ortasıdır. Ve gündüz **انتَصَفَ** etti; ve **نَصَفَ** **يَنصُفُ**.
Ve **المُنَصَّفُ**: içkiden pişirilmiş olan şeydir; ondan yarısı gidinceye kadar.
Ve **النّاصفةُ**: büyük bir akıntıdır; vadinin yarısı olur.

**صفن**:
**الصَّفْنُ** ve **الصَّفَنُ**: husyenin kabıdır.
Ve her binek ve yaratılışı eşekarısına benzer olan şey; girişinin çevresine yaprak yahut ot yahut buna benzer şey dizer; sonra ortasında kendisi için yahut yavruları için bir ev yapar; işte o **الصَّفَنُ**’dir; onun fiili **التّصفينُ**’dir.
Ve **الصافِنُ**: belin iç tarafının damarıdır; uzunlamasına, ona kalbin bağı bitişiktir; ona asılıdır. Ve deveden **الأكحَلُ**’e **الصّافِن** denilir.
Ve **الصَّفْنَةُ**: ayrı bir halkaı olan küçük kovadır; büyüdüğü zaman onun adı **الصُّفْنُ**’dur; onun fiili **التَّصفينُ**’dir.
Ve **الصُّفونُ**: binek hayvanının **تَصْفِنَ** etmesi; üç ayak üzerinde durması ve bir ayağını yerden kaldırmasıdır; yahut dinlenmek için tırnağının ucu yere değmesidir. En çok at **يَصْفِنُ** eder; ve **الصافِنات** atlar(dır). Ve **العانة** hakkında dedi: كُلُّ صَبير عانةٍ صُفُونا Ve **عبدِ اللهِ**’ın kıraati: "فاذكُروا اسمَ اللهِ عليها صَوافِنَ" yani: üç ayak üzerinde, iki elinden biri bağlanmış. Ve **صَوافَّ**: iki ayağını saf saf etmiş. Ve **صَوافِيَ** (yâ ile): Allah için hâlis olanı murad eder.
Ve iki ayağını saf eden her (şey) **صافِنٌ**’dir.
Ve denilir: **الصّافِنُ**; iki elini toplayan ve iki ayağından birinin tırnağının ucunu büken kimsedir.
Ve denildi: **الصافِنُ** elin üstündedir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D9%81/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

النِصْفُ: أحد شقّي الشيء. والنِصْفُ أيضاً: النَصَفَةُ، وهو الاسمُ من الإنصافِ. قال الفرزدق:
ولكنَّ نِصْفاً لو سَبَبْتُ وسَبَّـنـيبنو عبدِ شمسٍ من مَنافٍ وهاشِمِ
والنُصْفُ بالضم: لغةٌ في النِصْفِ. وقرأ زيد بن ثابت رضي الله عنه: "فَلَها النُصْفُ". وإناءٌ نَصْفانُ بالفتح، أي بلغ الماء نِصْفَهُ. والنَصَفَ، بالتحريك: المرأة بين الحَدَثَة والمسِنَّة، وتصغيرها نُصَيْفٌ بلا هاءٍ، لأنَّها صفة. ونساءٌ أنْصافٌ، ورجلٌ نَصَفٌ، وقومٌ أنصافٌ ونَصَفونَ. والنَصَفُ أيضاً: الخُدَّامُ، الواحد ناصِفٌ. والناصِفَةُ: مجرى الماء، والجمع النَواصِفُ، ومنه قول طرفة:
كأنَّ حُدوجَ المالِكِـيَّةِ غُـدْوَةًخَلايا سَفينٍ بالنَواصِفِ من دَدِ
وقال الأصمعيّ: النَواصِفُ: رحابٌ. والنَصيفُ: الخمارُ. قال النابغة:
سَقَطَ النَصيفُ ولم تُرِدْ إسْقاطَهُفتَناوَلَتْهُ واتَّقَـتْـنـا بـالـيدِ
والنَصيفُ: نِصْفُ الشيء. والنَصيفُ: مكيالٌ. ونَصَفْتُ الشيء، إذا بلغت نِصْفَهُ. تقول: نَصَفْتُ القرآن، أي بلغت النِصْفَ. ونَصَفَ عُمرَه، ونَصَفَ الشيبُ رأسَه، ونَصَفَ الإزار ساقَه. قال جُندبٍ الهذليّ:
وكنتُ إذا جاري دَعا لمَـضـوفَةٍأُشَمِّرُ حتَّى يَنْصُفَ الساقَ مِئْزَري
ونَصَفَ النهارُ وانْتَصَفَ بمعنًى. ومنه قول المُسَيَّب بن عَلَسٍ يذكر غائصاً:
نَصَفَ النهار الماءُ غامِرُهُورَفيقه بالغيبِ لا يدْري
يعني: والماء غامِرُهُ فحذف واو الحال. ونَصَفَهُمْ يَنْصُفُهُمْ نصافاً ونِصافَةً، أي خَدَمَهُمْ. والمَنْصَفُ بالفتح: نِصْفُ الطريق. والمِنْصَفُ: الخادم. والجمع مناصِفُ. وأَنْصَفَ النهارُ، أي انْتَصَفَ. وأَنْصَفَ، أي عدل. يقال: أَنْصَفَهُ من نفسه، وانْتَصَفْتُ أنا منه. وتَناصَفوا، أي أَنْصَفَ بعضُهم بعضاً من نفسه. ومنه قول الشاعر:
أني غَرِضْتُ إلى تَناصُفِ وَجْهِهـاغَرَضَ المُحِبِّ إلى الحبيبِ الغائِبِ
يعني استواء المحاسن، كأنَّ بعض أعضاء الوجه أَنْصَفُ بعضاً في أخذ القِسط من الجمال. وانْتَصَفَتِ الجاريةُ وتَنَصَّفَتْ، أي اختمرتْ. ونَصَّفْتُها أنا تَنْصيفاً. وتَنْصيفُ الشيء: جعله نِصْفَيْنِ. وناصَفْتُهُ المال: قاسمتُه على النصف. وتَنَصَّفَ، أي خدم. قالت حُرقة بنت النعمان بن المنذر:
فبَيْنا نَسوسُ الناسَ والأمرُ أمرُناإذا نحنُ فيهم سُوقَةٌ نَتَنَصَّـفُ

##### Türkçe

**النِصْفُ**: şeyin iki parçasından biri. Ve **النِصْفُ** ayrıca: **النَصَفَةُ**; o da **الإنصافِ**’tan (insaf/adalet göstermeden) olan isimdir. el-Ferazdak dedi ki:
Fakat **نِصْفاً** (var ya), eğer ben sövseydim ve bana sövseydi
Benû Abd Şems, Menâf ve Hâşim’den (olanlar)

Ve **النُصْفُ** (ötre ile): **النِصْفِ** hakkında bir dildir (bir söyleyiştir). Zeyd b. Sâbit رضي الله عنه şöyle okudu: "فَلَها **النُصْفُ**". Ve bir kap **نَصْفانُ** (fetha ile), yani su onun **نِصْفَهُ**’ine ulaştı. Ve **النَصَفَ** (harekeli olarak): genç kadın ile yaşlı kadın arasındaki kadın; küçültmesi **نُصَيْفٌ**’tur, **هاء**’sız; çünkü o bir sıfattır. Ve kadınlar **أنْصافٌ**; ve bir adam **نَصَفٌ**; ve bir topluluk **أنصافٌ** ve **نَصَفونَ**. Ve **النَصَفُ** ayrıca: hizmetçiler; teki **ناصِفٌ**. Ve **الناصِفَةُ**: suyun akış yatağı; çoğulu **النَواصِفُ**; bundan da Tarafe’nin sözü:
Sanki Mâlikiyye’nin hevdacları sabahleyin
**النَواصِفِ**’te (bulunan) gemilerin hücreleri gibi, **دَدِ**’den (olan)

el-Asmaî dedi ki: **النَواصِفُ**: geniş avlular. Ve **النَصيفُ**: başörtüsü. en-Nâbiga dedi ki:
**النَصيفُ** düştü, onu düşürmeyi istememişti;
Onu aldı ve el ile bizden sakındı

Ve **النَصيفُ**: şeyin **نِصْفُ**’u. Ve **النَصيفُ**: bir ölçek. Ve **نَصَفْتُ** şeyi, onun **نِصْفَهُ**’ine ulaştığım zaman. Dersin ki: **نَصَفْتُ** Kur’ân’ı, yani **النِصْفَ**’e ulaştım. Ve **نَصَفَ** ömrünü; ve **نَصَفَ** ak saç başını; ve **نَصَفَ** izâr baldırını. Cündeb el-Hüzelî dedi ki:
Ve ben, komşum misafir ağırlamaya çağırdığı zaman,
İzârım baldırı **يَنْصُفَ** edinceye kadar sıvarım

Ve **نَصَفَ** gündüz ve **انْتَصَفَ** aynı anlamdadır. Ondan da el-Müseyyeb b. Ales’in, bir dalgıcı anarak sözü:
Gündüzü **نَصَفَ** etti; su onu kaplayıcıdır;
Ve arkadaşı gaybda (görünmezde)dir, bilmez

Yani: ve su onu kaplayıcı iken; hâl vav’ını hazfetti. Ve **نَصَفَهُمْ يَنْصُفُهُمْ** **نصافاً** ve **نِصافَةً** (olarak), yani onlara hizmet etti. Ve **المَنْصَفُ** (fetha ile): yolun **نِصْفُ**’u. Ve **المِنْصَفُ**: hizmetçi. Çoğulu **مناصِفُ**. Ve **أَنْصَفَ** gündüz, yani **انْتَصَفَ**. Ve **أَنْصَفَ**, yani adalet etti. Denir ki: **أَنْصَفَهُ** kendi nefsinden (yana); ve ben ondan **انْتَصَفْتُ**. Ve **تَناصَفوا**, yani onların bazısı bazısını kendi nefsinden (yana) **أَنْصَفَ** etti. Ondan da şairin sözü:
Ben onun yüzünün **تَناصُفِ**’una yöneldim,
Sevenin, gaip sevgiliye yönelmesi gibi

Yani güzelliklerin eşitliği; sanki yüzün bazı uzuvları, güzellikten payı almada bazısını bazısından daha çok **أَنْصَفُ** eder. Ve cariye **انْتَصَفَتِ** ve **تَنَصَّفَتْ**, yani başörtüsü takındı. Ve ben onu **نَصَّفْتُها** **تَنْصيفاً** (olarak). Ve bir şeyin **تَنْصيفُ**’i: onu iki **نِصْفَيْنِ** yapmak. Ve ona malı **ناصَفْتُهُ**: onu yarı üzerine paylaştım. Ve **تَنَصَّفَ**, yani hizmet etti. Hürka bint en-Nu‘mân b. el-Münzir dedi ki:
Hâlbuki biz insanları idare ederiz ve iş bizim işimizdir;
Bir de bakarız ki onların içinde bir avam (sıradan)ız, **نَتَنَصَّفُ** ederiz

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D9%81/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ص ن ف
صنف ، صفن ، نفص ، نصف : مستعملة .
صنف : قال الليث : الصَّنْفُ : طائفةٌ من كلّ شيء ، فكلُّ ضَرْب من الأشياء صَنْفٌ واحد على حِدَة . والتّصنيف : تمييزُ الأشياء بعضِها من بعضٍ .
ابن السكّيت : يقال : صِنْفٌ وصَنْفٌ من المَتاع ، لُغَتان . وعُودٌ صَنْفِيّ للبخور لا غير .
أبو عُبَيْد : صَنِفَةُ الإزار : طُرّتُه .
أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ : صَنِفةُ الثوب : زاوِيَتُه ، وللثوب أربع صَنِفات .
الليث : الصَّنِفَة والصِّنْفة : قِطعةٌ من الثوْب ، وطائفةٌ من القبيلة .
ورَوَى أبو العبَّاس عن سلمة عن الفرَّاء أنّه أنشدَه :
سَقْياً لحُلْوانَ ذي الكروم
وما صُنِّفَ من تينه ومن عِنَبِه
أنشده الفرّاء : صُنِّف وغيرُه رواه صَنَّف .
وقال : صُنِّف : مُيِّز ، وصَنَّفَ : خَرج ورَقُه .
نصف : قال الليث : النِّصف : أحدُ جُزْأَيِ الكمالِ . ونُصْف : لغةٌ رديئة .
الحَرّاني عن ابن السكّيت : أنصَفَ الرجلُ صاحبَه إنصافاً ، وقد أعطاه النّصَفة . ويقال : قد نَصَف النهارُ يَنصُف : إذا انتَصَف .
وقال المسيّب بن عَلَس يصفُ غائصاً في البحر على دُرّة :
نَصفَ النهارُ الماءُ غامِرُهُ
ورَفيقُه بالغَيْب ما يَدرِي
أراد انتَصَف النهارُ والماءُ غامره فانتصَف النهارُ ولم يَخرج من الماء . ويقال : قد نَصَف الإزارُ ساقَه يَنصفُه : إذا بلغ نِصفَها ، وأنشد :
وكنتُ إذا جارِي دَعَا لمَضُوفةٍ
أُشمِّر حتى يَنصُفَ الساقَ مِئْزرِي
وقال ابن ميادة يمدح رجلاً فقال :
تَرى سيْفَه لا يَنصُفُ السَّاقَ نَعْلُه
أجَلْ لا وإن كانت طِوالاً مَحَامِلُهْ
وقال : نصفَ القومَ يَنصُفُهم إذا خَدَمَهم . والنّاصفُ والمِنصَفُ : الخادم .
ابن الأعرابيّ : نصفتُ الشيء : أخذتُ نِصْفَه . ويقال للخادم : مِنصَف ومَنْصَف . وقد نَصَفْتَه : إذا خدمْتَه ، وتنصَّفْتُه مثله .
قال : والنّصيف : الخمار . والنَّصيف : الخادم . ونَصفَ الشيء : إذا بَلَغ نِصْفَه .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أَنصف الرجل : إذا أَخَذ الحقّ وأَعطَى الحقّ . وأَنصف : إذا سارَ نصفَ النهار . وأَنصف : إذا حَزم سيِّده .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( لا تَسُبّوا أصحابي فإنّ أحدَكم لو أنفَق ما في الأرض جميعاً ما أَدرَك مُدَّ أحدِهم ولا نَصِيفَه ) .
قال أبو عُبَيد : العَرَبُ تسمِّي النِّصْف النّصِيفَ ، كما يقولون في العُشر : العَشِير ، وفي الثمن الثمِين ، وأنشد :
لَم يَفْذُها مُدٌّ ولا نَصِيفُ
ولا تُمَيْرَاتٌ ولا تَعجيفُ
قال : والنصِيف في غير هذا الخِمار ، ومنه الحديث الآخَر في الحُورِ العِينِ : ( ولَنصِيفُ إحداهنّ على رأسها خيرٌ من الدّنيا وما فيها ) ، ومنه قول النابغة :
سَقَط النَّصيفُ ولم تُرِد أسقاطَه
فتناولْته واتْقتنا باليَدِ
وقال أبو سَعِيد : النَّصيف : ثوبٌ تتجلّل به المرأَة فوق ثيابها كلِّها ؛ سُمِّي نصيفاً لأنه نصَف بين الناس وبينها فحجز أبصارهم عنها .
قال : والدليلُ على صحة ما قاله : سَقَط النّصيف ، لأنّ النّصيفَ إذا جُعِلَ خِماراً فسَقَط فليس لِسِتْرِها وجهَها مع كشفِها شعرَها معنًى . نَصيفُ المرأة : مَجرُها .
الليث : قَدَحٌ نَصْفانُ : بلغ الكَيْلُ نِصْفَه ، وشَطْران مثله .
أبو عبيد : قَدَحٌ نَصْفان : بلغَ الكيلُ نِصْفَه . قال : والنَّصف من النِّساء : التي بَلَغتْ خمساً وأربعين ونحوها .
وقال الليث : المرأة بين الحديثة والمُسِنَّة . والنّصفة : اسم الإنصاف ، وتفسيرُه أن تعطيَه من نفسِك النّصف ، أي : تعطيه من الحقّ لنفسك .
ويقال : انتَصفْتُ من فلان ، أي : أخذتُ حقّي كملاً حتى صِرْتُ وهو على النَّصيف سراء .
والنَّصفة : الْخُدّام ، واحدهم ناصِف . والمَنْصفُ من الطريق ومن النَّهار ومن كل شيء وسَطُه .
قال : ومنتصف الليل والنهار : وسطُه ، وانتَصف النهارُ ونَصفَ فهو يَنصف .
قال : والناصفةُ : صَخرةٌ تكون في مَناصِف أسنادِ الوادي ونحو ذلك من المسايل .
أبو عبيد : النّواصف : مَجارِي الماء ، واحدتُها ناصفةُ ، وأنشَد :
خَلايا سَفين بالنَّواصِفِ من دَدِ
شمر عن ابن الأعرابي : النَّاصفة من الأرض : رَحَبة بها شجر ، لا تكون ناصفةً إلاّ ولها شجر .
وقال غيره : تنصّفْتُ السلطانَ ، أي : سألتُه أن يُنصِفني ، وقول ابن هَرْمة :
أنِّي غَرِضْتُ إلى تناصُفِ وجْهِها
غَرَضَ المُحِبُّ إلى الحبيبِ الغائبِ
قال ابن الأعرابي : تَناصُف وجهِها :
محاسنُها ، أي : أنها كلها حَسَنة يَنصِف بعضُها بعضاً .
وقال غيره : كلّ شيء بلغ نِصْفَ غيرِه فقد نصفَه ، وكلُّ شيء بَلَغَ نِصفَ نَفْسِه فقد أنصف .
قلتُ : والقولُ ما قال ابن السكّيت : نَصفَ النهارُ : إذا انتَصف .
ويقال : نصفتُ الشيءَ : إذا أخذتَ نصفَه . والنّصفُ : الإنصاف .
ابن شُميل : إنّ فلانَة لعلَى نَصِفها ، أي : نِصف شَبابها . وأنشد :
إنّ غُلاماً غرَّه جَرْشَبِيّةٌ
على نَصَفها من نَفْسِه لضَعِفُ
قال : الجَرْشَبيَّة : العَجوزُ الكبيرةُ الهَرِمة .
ثعلب عن ابن الأعرابي : أنصَف الرجلُ : إذا سارَ نِصفَ النهارِ .
نفص : الليث : أنْفَص الرجلُ ببوْله : إذا رَمَى به .
أبو عبيد عن الأصمعي : أخَذَ الغَنم النُّفَاصُ : وهو أن يأخذها داءٌ فتَنفِصُ بأبوالها ، أي : تَدفَعُها دَفْعاً حتى تموت .
وقال أبو عمرو : نافَصْتُ الرجلَ منافَصةً ، وهو أن تقول له : تَبُول أنت وأبولُ أنا ، فننظرَ أيُّنا أبعَدُ بَوْلاً ، وقد نافَص فنَفَصَ ، وأنشد :
لَعَمرِي لقد نافَصْتَني فَنَفَصْتَني
بذِي مُشْتَفِرَ بَوْلهُ مُتفاوِتُ
أبو عبيد عن الأصمعي : أنْفصَ بالضَّحِك وأنْزَقَ وزهْزَقَ بمعنًى واحد .
وأخبرني المنذري عن ثعلب عن سَلمة عن الفراء : أنفَص بشَفَتيه كالمُتَرَمِّزِ ، وهو الذي يُشير بشفَتَيه وعيْنَيْه .
صفن : رُوِي عن البراء بن عازب أنه قال : ( كنّا إذا صلّينا مع رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) فرفَع رأسه من الركوع قُمنا خَلْفَه صُفوناً ) .
قال أبو عبيد : قوله : ( صُفوناً ) يُفسَّر الصافنُ تفسيرين ، فبعضُ الناس يقول : كلّ صاف قَدَميْه قائماً فهو صافِن . والقولُ الثاني : أن الصَّافن من الخيْل : الذي قد قَلَب أحدَ حَوافره وقام على ثلاثِ قوائمَ .
كان ابنُ مسعود وابنُ عباس يقرآن قولَ الله جلّ وعزّ : ( فاذكروا اسمَ اللَّه عليها صوافن ) ( الحج : 36 ) ، بالنون .
فأمَّا ابن عباس ففسَّرها : مَعقولةً إحدى يدَيْها على ثلاثِ قوائم .
وأما ابن مسعود فقال : يعني قياماً .
وروي عن مجاهد نحو قول ابن عباس .
وقال الفراء : رأيتُ العربَ تَجعَل الصافِنَ القائمَ على ثلاثٍ وعلى غير ثلاث .
قال : وأشعارُهم تَدُلّ على أنّ الصُّفُون القيامُ خاصّة ، وأنشد للطّرماح :
وقامَ المَها يُفْفِلْن كلَّ مُكبَّلٍ
كما رُصَّ أيْقاً مُذْهَبِ اللَّون صافِنِ
قال : الصافنُ : القائم . وأما الصائن : فهو القائم على طَرْف حافرِه .
وقال أبو زيد : صفَنَ الفَرَسُ : إذا قامَ على طرف الرابعة . والعَرَب تقول لجميع الصافن : صَوَافن وصافنات وصُفُون .
وفي حديث عمر : لئن بقِيتُ لأُسوِّيَنّ بين الناس حتى يأتيَ الراعيَ حقُّه في صُفْنِه لَم يَعرَق فيه جَبِينُه .
أبو عبيد عن أبي عمرو قال : الصُّفْنُ : خريطةٌ تكون للرّاعي فيها طَعامُه وزِنادُه وما يَحتاج إليه .
وقال الفراء : هو شيءٌ مثل الرَّكْوة يُتوضَّأ فيه ، وأنشد للهُذَلِيّ :
فخضخضتُ صُفْنِيَ في جَمِّهِ
خِياضَ المُدابِر قِدْحاً عَطُوفَا
قال أبو عبيد : ويمكن أن يكون كما قال أبو عمرو والفراء جمعاً أن يُسْتعمل الصُفْنُ في هذا وفي هذا .
قال : وسمعتُ من يقول : مُصَفن بفتح الصاد ، والصَّفْنة أيضاً بالتأنيث .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : الصَّفْنة بفَتْح الصاد : هي السُّفْرة التي تُجمَع بالخيط ، ومنه يقال : صَفَن ثيابَه في سَرْجِه : إذا جمعها .
ورُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أنه عوَّذ عليّاً حين رَكِب وصَفَن ثيابه في سرجه ) ، قال : وأمّا الصُّفْن بضم الصاد : فهو الرَّكوة .
قال : الصَّفَنُ : جِلْدُ الأنْثيَين بفتح الفاء والصاد وجمعُه أصفان ، ومنه قولُ جَرِيرٍ :
يَتْرُكْن أَصفانَ الْخُصَى جَلاَجِلا
قلت : والصواب ما قال ابن الأعرابي من الأحرف الثلاثة .
وقال الليث : كلّ دابة . وخَلْق شِبْه زُنْبُور يُنضِّدُ حولَ مَدخَله ورَقاً أو حَشيشاً أو نحو ذلك ، ثم يُبَيِّتُ في وسطه بَيتاً لنفسه أو لِفراخه فذلك الصَّفَن ، وفعلُه التَّصْفِين .
والصافن : عِرْقٌ في باطن الصُّلْب يتّصل به طُولاً ، ونِياطُ القَلْب مُعَلَّق به ويسمّى الأكْحَلُ من البعيد الصافنَ .
وقال غيرُه : الأكحلُ من الدّوابّ الأبْجَل .
وقال أبو الهيثم : الأكْحَل والأبْجَل والصافِن : هي العُروق التي تُفْصَد ، وهي في الرِّجْل صافن وفي اليَدِ أكْحَل .
عَمرو عن أبيه : صَفَنَ الفَرَس برجلِه وبَيْقَرَ بِيَدِه : إذا قام على طرف حافرِهِ .
قال : والصّفَن أيضاً : أن يُقسَمَ الماءُ إذا قلّ بحَصاة القَسْم ، ويقال لها المقْلَةُ ؛ فإِن كانت من ذَهَب أو فِضّة فهِيَ البلد .
أبو عُبَيد عن أبي عَمرو : تَصَافَنَ القومُ تَصَافناً ، وذلك إذا كانوا في سَفَرٍ ولا ماءَ معهم ولا شيءَ يَقْتَسِمُونه على حَصاةٍ يُلْقُونَها في الإناءِ يُصَبُّ فيه من الماءِ قدرَ ما يَغْمُر الحَصاة فيُعطاه كل رجل منهم ،
وقال الفرزدق :
فلمّا تَصافَنَّا الإداوَةَ أَجْهَشَتْ
إليَّ غُضُونُ العَنْبَرِيِّ الجُرَاضِمِ
شَمر عن أبي مَنْحُوف عن أبي عُبَدة : الصَّفْنَةُ كالعَيْبة يكون فيها متاعُ الرجل وأَدَاتُه ، فإذا اطرحتَ الهاءَ قلتَ صُفْن ، وأنشد :
تركتُ بذي الجَنْبَيْنِ صُفْنِي وَقِرْبَتِي
وقَدْ أَلَّبُوا خَلْفِي وقَلَّ المَسَارِبُ
قال : وقال أبو عمرو : الصَّفْن والصَّفْنَةُ : شِقْشِقةُ البَعير .
ابنُ شُميل : الصافِن : عِرْق ضَخْمٌ في باطن الساق حتَّى يَدخُل الفَخذ ، فذلك الصافن .

##### Türkçe

ص ن ف
**صنف** ، **صفن** ، **نفص** ، **نصف** : kullanımdadır.

**صنف** : **الليث** dedi: **الصَّنْفُ**: her şeyden bir taife; eşyadan her bir tür, başlı başına bir tek **صَنْف**tır. Ve **التّصنيف**: şeyleri birbirinden ayırt etmektir.

**ابن السكّيت**: Denir ki: eşyadan **صِنْفٌ** ve **صَنْفٌ**; iki lugattır. Ve buhur için, başkası değil, **عُودٌ صَنْفِيّ**.

**أبو عُبَيْد**: **صَنِفَةُ الإزار**: onun bordürü/kenar şeridi.

**أبو العبّاس**’tan, **ابن الأعرابيّ**’den: **صَنِفةُ الثوب**: onun köşesi; elbisenin dört **صَنِفات**ı vardır.

**الليث**: **الصَّنِفَة** ve **الصِّنْفة**: kumaştan bir parça ve kabileden bir taife.

Ve **أبو العبَّاس** **سلمة**’den, **الفرَّاء**’dan rivayet etti ki ona inşad etti:
سَقْياً لحُلْوانَ ذي الكروم
وما صُنِّفَ من تينه ومن عِنَبِه

**الفرّاء** onu **صُنِّفَ** diye inşad etti; başkası onu **صَنَّفَ** diye rivayet etti.

Ve dedi: **صُنِّفَ**: ayırt edildi; ve **صَنَّفَ**: yaprağı çıktı.

**نصف** : **الليث** dedi: **النِّصف**: kemalin iki parçasından biri. Ve **نُصْف**: kötü bir lugat.

**الحَرّاني**’den, **ابن السكّيت**’ten: Adam, arkadaşına **أنصَفَ** eder, **إنصافاً**; ve ona **النّصَفة**yi vermiştir. Ve denir ki: **نَصَف النهارُ يَنصُف**: **انتَصَف** ettiği zaman.

Ve **المسيّب بن عَلَس** denizde bir inci üzerine dalanı vasfederek dedi:
نَصفَ النهارُ الماءُ غامِرُهُ
ورَفيقُه بالغَيْب ما يَدرِي

İstedi ki: gündüz **انتَصَف** etti ve su onu kaplamıştı; böylece gündüz **انتصَف** etti ve o sudan çıkmadı. Ve denir ki: **نَصَف الإزارُ ساقَه يَنصفُه**: onun yarısına ulaştığı zaman; ve inşad etti:
وكنتُ إذا جارِي دَعَا لمَضُوفةٍ
أُشمِّر حتى يَنصُفَ الساقَ مِئْزرِي

Ve **ابن ميادة** bir adamı överek dedi:
تَرى سيْفَه لا يَنصُفُ السَّاقَ نَعْلُه
أجَلْ لا وإن كانت طِوالاً مَحَامِلُهْ

Ve dedi: **نصفَ القومَ يَنصُفُهم**: onlara hizmet ettiği zaman. Ve **النّاصفُ** ve **المِنصَفُ**: hizmetçi.

**ابن الأعرابيّ**: **نصفتُ الشيء**: onun yarısını aldım. Ve hizmetçiye denir: **مِنصَف** ve **مَنْصَف**. Ve **نَصَفْتَه**: ona hizmet ettiğin zaman; ve **تنصَّفْتُه**: onun gibi.

Dedi: ve **النّصيف**: başörtüsü. Ve **النَّصيف**: hizmetçi. Ve **نَصفَ الشيء**: onun yarısına ulaştığı zaman.

**ثعلب**’dan, **ابن الأعرابيّ**’den: **أَنصف الرجل**: hakkı aldığı ve hakkı verdiği zaman. Ve **أَنصف**: gündüzün yarısını yürüdüğü zaman. Ve **أَنصف**: efendisini kuşattığı/sıkıca bağladığı zaman.

Ve Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde, dediği rivayet edilmiştir: ( Ashabıma sövmeyin; çünkü sizden biriniz yeryüzünde olanın hepsini infak etse, onların birinin **مُدّ**ünü de onun **نَصِيف**ini de idrak edemez.)

**أبو عُبَيد** dedi: Araplar **النِّصْف**e **النّصِيف** adını verir; tıpkı **العُشر** hakkında **العَشِير** dedikleri gibi ve **الثمن** hakkında **الثمِين** dedikleri gibi. Ve inşad etti:
لَم يَفْذُها مُدٌّ ولا نَصِيفُ
ولا تُمَيْرَاتٌ ولا تَعجيفُ

Dedi: ve **النصِيف** bunun dışında başörtüsüdür; ve ondan, **الحُورِ العِينِ** hakkında diğer hadistir: ( Onlardan birinin başındaki **نصِيف** dünyadan ve içindekilerden hayırlıdır.) Ve ondan, **النابغة**’nin sözü:
سَقَط النَّصيفُ ولم تُرِد أسقاطَه
فتناولْته واتْقتنا باليَدِ

Ve **أبو سَعِيد** dedi: **النَّصيف**: kadının bütün elbiselerinin üstüne büründüğü bir elbise; ona **نصيف** adı verildi, çünkü insanlar ile onun arasında yarıladı/ara oldu da onların bakışlarını ondan alıkoydu.

Dedi: ve onun söylediğinin sıhhatine delil: **سَقَط النّصيف**; çünkü **النّصيف** başörtüsü kılınırsa da düşerse, saçını açmasıyla yüzünü örtmesinin bir manası yoktur. Kadının **نَصيف**i: onun **مَجرُها**sı.

**الليث**: **قَدَحٌ نَصْفانُ**: ölçek yarısına ulaştı; ve **شَطْران** da onun gibidir.

**أبو عبيد**: **قَدَحٌ نَصْفان**: ölçek yarısına ulaştı. Dedi: ve kadınlardan **النَّصف**: kırk beşe ve onun benzerine ulaşmış olan.

Ve **الليث** dedi: kadın, genç ile yaşlı arasında. Ve **النّصفة**: **الإنصاف**ın adıdır; onun tefsiri: kendinden ona yarıyı vermendir; yani: kendin için olan haktan ona verirsin.

Ve denir ki: **انتَصفْتُ من فلان**; yani: hakkımı tam aldım, ta ki ben ve o **النَّصيف** üzerinde (yarı yarıya) olduk.

Ve **النَّصفة**: hizmetçilerdir; onların teki **ناصِف**tir. Ve **المَنْصف**: yolun, gündüzün ve her şeyin ortasıdır.

Dedi: ve gecenin ve gündüzün **منتصف**ı: onun ortasıdır. Ve **انتَصف النهارُ** ve **نَصفَ**; böylece o **يَنصف** eder.

Dedi: ve **الناصفةُ**: vadinin yamaçlarının ortalarında ve bunun benzeri akıntı yataklarında bulunan bir kaya.

**أبو عبيد**: **النّواصف**: su mecralarıdır; onun teki **ناصفةُ**dır. Ve inşad etti:
خَلايا سَفين بالنَّواصِفِ من دَدِ

**شمر**’den, **ابن الأعرابي**’den: yerden **النَّاصفة**: içinde ağaç bulunan bir açıklık; ancak onun ağacı olursa **ناصفة** olur.

Ve başkası dedi: **تنصّفْتُ السلطانَ**; yani: ondan beni **يُنصِفني** etmesini istedim. Ve **ابن هَرْمة**’nin sözü:
أنِّي غَرِضْتُ إلى تناصُفِ وجْهِها
غَرَضَ المُحِبُّ إلى الحبيبِ الغائبِ

**ابن الأعرابي** dedi: **تَناصُف وجهِها**: onun güzellikleridir; yani: onun hepsi güzeldir; bir kısmı bir kısmını **يَنصِف** eder.

Ve başkası dedi: her şey, başkasının yarısına ulaşırsa onu **نصفَه** etmiştir; ve her şey, kendi nefsinin yarısına ulaşırsa **أنصف** etmiştir.

Dedim: söz, **ابن السكّيت**’in dediğidir: **نَصفَ النهارُ**: **انتَصف** ettiği zaman.

Ve denir ki: **نصفتُ الشيءَ**: onun yarısını aldığın zaman. Ve **النّصفُ**: **الإنصاف**tır.

**ابن شُميل**: Şüphesiz falanca kadın kendi **نَصِف**i üzerindedir; yani: gençliğinin yarısı. Ve inşad etti:
إنّ غُلاماً غرَّه جَرْشَبِيّةٌ
على نَصَفها من نَفْسِه لضَعِفُ

Dedi: **الجَرْشَبيَّة**: büyük, ihtiyar, çok yaşlı kocakarıdır.

**ثعلب**’dan, **ابن الأعرابي**’den: **أنصَف الرجلُ**: gündüzün yarısını yürüdüğü zaman.

**نفص** : **الليث**: Adam, idrarıyla **أنْفَص** etti: onunla fırlattığı zaman.

**أبو عبيد**’den, **الأصمعي**’den: Koyunu **النُّفَاصُ** aldı: o, ona bir hastalığın musallat olmasıdır; böylece idrarlarıyla **تَنفِصُ** eder; yani: onları iterek iter, ta ki ölür.

Ve **أبو عمرو** dedi: Adamla **نافَصْتُ** onu **منافَصةً**: o, ona “sen işersin ben de işerim; hangimiz daha uzağa işeriz bakalım” demendir. Ve **نافَص** etti de **نَفَصَ** etti. Ve inşad etti:
لَعَمرِي لقد نافَصْتَني فَنَفَصْتَني
بذِي مُشْتَفِرَ بَوْلهُ مُتفاوِتُ

**أبو عبيد**’den, **الأصمعي**’den: Gülmekle **أنْفصَ** etti ve **أنْزَقَ** ve **زهْزَقَ**: tek bir manadadır.

Ve bana **المنذري** haber verdi: **ثعلب**’dan, **سَلمة**’den, **الفراء**’dan: **أنفَص** etti dudaklarıyla, **المُتَرَمِّزِ** gibi; o, dudaklarıyla ve iki gözüyle işaret eden kimsedir.

**صفن** : **البراء بن عازب**’den rivayet edildi ki dedi: (Biz, رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) ile namaz kıldığımızda, rükûdan başını kaldırınca, onun arkasında **صُفوناً** olarak dururduk.)

**أبو عبيد** dedi: Onun sözü: (**صُفوناً**) — **الصافنُ** iki tefsirle tefsir edilir: insanların bir kısmı der ki: iki ayağını saf edip ayakta duran her kimse **صافِن**dir. İkinci söz: atlardan **الصَّافن**: toynaklarından birini çevirmiş ve üç ayak üzerinde durmuş olandır.

**ابنُ مسعود** ve **ابنُ عباس**, Allah’ın جلّ وعزّ sözünü şöyle okurlardı: ( فاذكروا اسمَ اللَّه عليها **صوافن** ) ( الحج : 36 ) — **النون** ile.

İbn Abbas’a gelince, onu şöyle tefsir etti: üç ayak üzerinde, bir eli bağlanmış.

İbn Mesud’a gelince, dedi: yani ayakta durarak.

Ve **مجاهد**’den, İbn Abbas’ın sözüne benzer rivayet edildi.

Ve **الفراء** dedi: Arapları gördüm; **الصافن**i, üç üzerinde duran ve üç üzerinde olmayan (ayakta duran) için kılarlar.

Dedi: ve onların şiirleri, **الصُّفُون**un özellikle ayakta durmak olduğuna delalet eder. Ve **الطّرماح**’a ait olarak inşad etti:
وقامَ المَها يُفْفِلْن كلَّ مُكبَّلٍ
كما رُصَّ أيْقاً مُذْهَبِ اللَّون صافِنِ

Dedi: **الصافنُ**: ayakta duran. **الصائن** ise: toynağının ucunda duran.

Ve **أبو زيد** dedi: At **صفَنَ** etti: dördüncünün ucunda durduğu zaman. Ve Araplar, her **الصافن** için **صَوَافن** ve **صافنات** ve **صُفُون** derler.

Ve **عمر**’in hadisinde: “Eğer kalırsam, insanlar arasında mutlaka eşitleyeceğim; ta ki çobana, alnı terlemediği halde, **صُفْنِه**indeki hakkı gelsin.”

**أبو عبيد**’den, **أبي عمرو**’dan dedi ki: **الصُّفْنُ**: çobanın içinde yiyeceği, çakmağı ve ihtiyaç duyduğu şeyler bulunan bir torbadır.

Ve **الفراء** dedi: o, içinde abdest alınan, **الرَّكْوة** gibi bir şeydir. Ve **الهُذَلِيّ**’ye ait olarak inşad etti:
فخضخضتُ صُفْنِيَ في جَمِّهِ
خِياضَ المُدابِر قِدْحاً عَطُوفَا

**أبو عبيد** dedi: **أبو عمرو** ve **الفراء**’ın dediği üzere, ikisini bir araya getirmek mümkündür: **الصُفْنُ** bunun için de bunun için de kullanılsın.

Dedi: ve ben, **مُصَفن** ( **الصاد**’ı فتح ile) diyen kimseyi işittim; ve **الصَّفْنة** de dişil olarak.

**أبو العباس**’tan, **ابن الأعرابي**’den: **الصَّفْنة** ( **الصاد**’ı فتح ile): ip ile toplanan sofra bezidir; ondan, “elbiselerini eyerinde **صَفَن** etti” denir: onları topladığı zaman.

Ve Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi: (Ali’yi, bindiği ve elbiselerini eyerinde **صَفَن** ettiği zaman, koruma duası okudu). Dedi: **الصُّفْن** ( **الصاد**’ı ضم ile) ise **الرَّكوة**dur.

Dedi: **الصَّفَنُ**: iki testisin derisi; **الفاء** ve **الصاد**’ı فتح ile; çoğulu **أصفان**dır. Ve ondan, **جَرِير**’in sözü:
يَتْرُكْن أَصفانَ الْخُصَى جَلاَجِلا

Dedim: doğru olan, **ابن الأعرابي**’nin üç harf hakkında söylediğidir.

Ve **الليث** dedi: her binek hayvanı. Ve yaratılışı, girişinin etrafına yaprak yahut ot yahut bunun benzeri şeyleri dizen, sonra onun ortasında kendisi yahut yavruları için bir ev yapan, **زُنْبُور** benzeri bir mahlûk; işte o **الصَّفَن**dir; fiili **التَّصْفِين**dir.

Ve **الصافن**: belin iç tarafında, boyuna ona bitişen bir damardır; kalbin bağı (**نِياطُ القَلْب**) ona asılıdır; ve uzaktan **الأكْحَل**e **الصافن** adı verilir.

Ve başkası dedi: binek hayvanlarında **الأكحل**: **الأبْجَل**dir.

Ve **أبو الهيثم** dedi: **الأكْحَل** ve **الأبْجَل** ve **الصافِن**: kan alınan damarlardır; o, bacakta **صافن**dir, elde **أكْحَل**dir.

**عَمرو**’dan, babasından: At, ayağıyla **صَفَنَ** etti ve eliyle **بَيْقَرَ** etti: toynağının ucunda durduğu zaman.

Dedi: ve **الصّفَن** ayrıca: su azaldığında, bölme taşı (**حَصاة القَسْم**) ile suyun bölünmesidir; ona **المقْلَةُ** denir. Eğer o, altından yahut gümüşten olursa, o **البلد**dir.

**أبو عُبَيد**’den, **أبي عَمرو**’dan: Kavim **تَصَافَنَ** etti, **تَصَافناً**: bu, seferde oldukları ve yanlarında su bulunmadığı ve bir taş üzerine paylaştıracak bir şey bulunmadığı zaman olur; taşı kaba atarlar; su, taşın üstünü örtecek kadar kaba dökülür; sonra onlardan her adama verilir.

Ve **الفرزدق** dedi:
فلمّا تَصافَنَّا الإداوَةَ أَجْهَشَتْ
إليَّ غُضُونُ العَنْبَرِيِّ الجُرَاضِمِ

**شَمر**’den, **أبي مَنْحُوف**’tan, **أبي عُبَدة**’den: **الصَّفْنَةُ**: içinde adamın eşyası ve aleti bulunan, **العَيْبة** gibi bir şeydir; **الهاء**’yı atarsan **صُفْن** dersin. Ve inşad etti:
تركتُ بذي الجَنْبَيْنِ صُفْنِي وَقِرْبَتِي
وقَدْ أَلَّبُوا خَلْفِي وقَلَّ المَسَارِبُ

Dedi: ve **أبو عمرو** dedi: **الصَّفْن** ve **الصَّفْنَةُ**: devenin **شِقْشِقة**sıdır.

**ابنُ شُميل**: **الصافِن**: baldırın iç tarafında, uyluğa girinceye kadar (uzanan) iri bir damardır; işte o **الصافن**dir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D9%81/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب النون والصاد وما يثلثهما)
(نصع)  النون والصاد والعين أصلٌ يدلُّ على خلوصٍ ولينٍ في الشَّيء. منه النَّاصع: الحَسَن اللَّون الشَّديد* البَياض. والنِّصْع: ضربٌ من الثِّياب شديد البَيَاض. ونَصَع الحقُّ: وضَح.
ومن بابِ السُّهولة واللِّين، وهو القياس الذي ذكرناه، أنْصَعَت النَّاقةُ للفَحل: أقرَّتْ له. ويقال: قَبَحَ اللهُ أُمَّاً نَصَعَتْ [به([1])]، أي ولدَتْه، حكاه ابنُ السِّكِّيت. والمَنَاصِع: المجالس: سمِّيت بها لأنَّها في أسهل المواضع وأمْكَنِها.
وشذَّ عن هذا قولُهم: أنْصَعَ: اقشعرَّ. قال:
* حتَّى اقشعَرَّ جِلْدُه وأنْصَعا([2]) *
(نصف)  النون والصاد والفاء أصلانِ صحيحان: أحدهما يدلُّ على شَطْر الشَّيء، والأخرى على جنسٍ من الخِدمة والاستعمال.
فالأوَّل نِصْفُ الشيء ونَصِيفُه: شَطْرُه. وفي الحديث: "ما بَلَغَ مُدَّ أحدِهم ولا نَصِيفَه([3])"، وذلك كثُمن وثَمِين. قال:
لم يَغْذُها مُدٌّ ولا نَصِيفُ *** ولا تُمَيراتٌ ولا تعجيفُ([4])ويقال: إناء نَصْفانُ: بَلَغ الماءُ نِصْفَه. والنَّصَف: بين المُسِنَّة والحَدَثة، أي بلَغتْ نِصَف عُمرها. والإنصافُ في المعاملة، كأنَّه الرِّضا بالنِّصف. والنِّصْف: الإنصاف أيضاً. ونَصَفَ النهارُ يَنْصُفُ: انتصَفَ. قال:
نَصَفَ النَّهارُ الماءُ غامِرُه *** ورفيقُه بالغَيبِ لا يدري([5])ونصَفَ الإزارُ ساقَه: بلَغَ نِصْفَها يَنْصُفُها. قال:
ترى سيفَه لا يَنْصُف السَّاقَ نَعْلُه *** أجَلْ لا وإن كانت طِوالاً مَحامِلُه([6])(نصل)  النون والصاد واللام أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على بُروز الشَّيء من كِنّ وسترٍ أو مَركَب.
ونَصَلَ الحافرُ: خرَجَ من موضِعِه. ونَصَل الخِضابُ. ومنه تَنَصَّلَ من ذَنْبه: تبرَّأ، كأنَّه خَرَج منه. والنَّصْل: نَصْل السَّيف والسَّهم، سمِّي به لبُروزه وصفائه وجَلائه. يقال في تصريف هذه الكلمة: أنْصَلْتُ الرُّمحَ: نََزَعتُ نَصْله. ونَصلتُه: جَعلت له نصلاً. والمُنْصَُل: السَّيف. قال في أنْصَلْتُ([7]):
تَدارَكَهُ في مُنْصِل الأَلِّ بعدما *** مَضَى غَيرَ دَأداءٍ وقد كادَ يعطَبُ([8])أراد: رجَب، كانَ يسمَّى مُنْصِلَ الأَسِنَّة، لأنَّهم كانوا لا يحاربون فيه. وقال في المُنْصَُل:
إنِّي امرؤٌ من خير عَبسٍ مَنْصِباً *** شَطْرِي وأحمي سائِرِي بالمُنصَُلِ([9])ومما حُمِل على التَّشبيه: النَّصِيل: ما بين العُنُق والرّأسِ من باطنٍ تحتَ اللَّحيين.
(نصا)  النون والصاد والحرف المعتلّ -وهذا المعتلّ أكثرُه واو- أصلٌ صحيح يدلُّ على تَخَيُّرٍ وخَطَر في الشَّيء وعُلوّ. ومنه النَّصِيَّة من القَوم ومن كلِّ شيءٍ: الخيار. ويقال انتصَيْتُ الشَّيءَ: اخترتُه. وهذه نَصِيَّتي: خِيرَتي. ومنه النَّاصية: سمِّيت لارتفاع مَنْبتها. والناصيةُ: قُصَاص الشَّعْر.
وفي تصريف هذه الكلمة: نَصَوْت فلاناً: قبَضْتُ على ناصِيَته. وناصَيْتُهُ: أخَذَ كلٌّ منا بناصيةِ صاحبه. وَمفازةٌ تُناصِي أخرى، من هذا، كأنَّها تتَّصل بها كالقابضةِ([10]) على ناصيتها. وهو تشبيه. وانتْتَصَى الشّعرُ: طال. وقول عائشة:
"ما لكم تَنْصُون ميّتكم" فإنَّها أرادت تمدُّون ناصيتَه، كأنَّها كَرِهَتْ تسريح رأسِ الميّت.
(نصب)  النون والصاد والباء أصلٌ صحيح يدلُّ على إقامةِ شيءٍ وإهدافٍ([11]) في استواء. يقال: نصَبتُ الرُّمحَ وغيرَه أنصِبهُ نصباً. وتيسٌ أنْصَبُ، وعنْزٌ نصباءُ، إذا انتصب قرناها وناقَةٌ نَصْباء: مرتفعة الصَّدر. والنَّصْب: حجرٌ كانَ يُنصَب فيُعبَد، ويقال هو النُّصُب، وهو حجرٌ يُنصَب بين يدي الصَّنَم تصبُّ عليه دماءُ الذّبائح للأصنام. والنَّصائب: حجارةٌ تنصَبُ حوالَيْ شَفِير البئر فتجعلُ عضائد.
ومن الباب النَّصَبُ: العَناء، ومعناه أنَّ الإنسان لا يزال منتصباً حَتَّى يُعييَ. وغبارٌ منتصب: مرتفع. والنَّصيب: الحوض يُنصَب من الحجارة. فأمَّا نِصاب الشَّيء فهو أصلُه؛ وسمِّي نِصاباً لأنَّ نصله إليه يُرفَع، وفيه يُنصَب ويركّب، كنصاب* السِّكِّينِ وغيره. والنَّصيب: الحظُّ من الشَّيء، يقال: هذا نَصِيبـي، أي حظِّي. وهو من هذا، كأنَّه الشيءُ الذي رُفِعَ لك وأهْدَف. والنَّصْب: جنسٌ من الغِناء، ولعلَّه مما يُنصَب، أي يعلَّى به الصَّوت. وبَلغَ المالُ النِّصاب الذي تجِب فيه الزَّكاة، كأنَّه بلغَ ذلك المبلغَ وارتفعَ إليه. ويقول أهلُ العربيّة في الفتح هو النَّصْب، كأنَّ الكلمة تنتصِب في الفم انتصاباً.
(نصت)  النون والصاد والتاء كلمةٌ واحدة تدلُّ على السُّكوت. وأنصَتَ لاستماعِ الحديث، ونَصَتَ يَنْصِت. وفي كتاب الله تعالى:﴿وَأَنْصِتُوا﴾ [الأعراف 204].
(نصح)  النون والصاد والحاء أصلٌ يدلُّ على ملاءمةٍ بين شيئين وإصلاح لهما. أصلُ ذلك النَّاصح: الخَيّاط. والنِّصاح: الخَيطُ يُخاط به، والجمع نِصاحات، وبها شبِّهت الجلود التي تُمدُّ في الدِّباغ على الأرض. قال:
فتَرَى القومَ نَشاوَى كلُّهُمْ *** مِثلمَا مُدَّتْ نِصاحاتُ الرُّبَحْ([12])
ومنه النُّصح والنَّصيحة: خِلاف الغِشّ. ونَصَحْتُه أنْصَحُه. وهو ناصح الجيْب لمثَلٍ، إذا وُصِف بخُلوص العمل والتَّوبة النَّصُوح منه، كأنَّها صحيحةٌ ليس فيها خَرْقٌ ولا ثُلْمَة ويقال: أنْصَحْتُ الإبلَ، إذا أرويتَها فنَصَحَت، أي رَوِِيت. وهو من القياس الذي ذكرناه. وناصِحُ العَسَل: ماذِيُّه، كأنَّه الخالص الذي لا يتخلَّله ما يشوبُه. ونصحت له ونَصَحْتُهُ بمعنىً. وقميصٌ مَنصوح: مَخِيط.
(نصر)  النون والصاد والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على إتيان خَيرٍ وإيتائه. ونَصَر اللهُ المسلمين: آتاهمُ الظّفرَ على عدوِّهم، ينصرهم نَصْراً. وانتصر: انتقم، وهو منه. وأمَّا الإتيانُ فالعرب تقول: نصرت بَلَدَ كذا، إذا أتيتَه. قال الشَّاعر([13]):
إذا دخَلَ الشّهر الحرامُ فودِّعِي *** بلادَ تميم وانصرِي أرض عامرِ
ولذلك يسمَّى المطرُ نَصْراً. ونُصِرت الأرضُ، فهي منصورة. والنَّصْر: العَطاء. قال:
إنِّي وأسطارٍ سُطِرْنَ سَطْرَا *** لَقَائلٌ يا نصرُ نَصْراً نَصْرا([14])--------------ـــ
([1]) التكملة من المجمل واللسان.
([2]) لرؤبة في ديوانه 90 واللسان (نصع). ورواية الديوان: "وأزمعا".
([3]) في اللسان: "وفي حديث النبي صلى الله عليه وسلم: لا تسبوا أصحابي، فإن أحدكم لو أنفق ما في الأرض جميعاً ما أدرك مد أحدهم ولا نصيفه".
([4]) الرجز لسلمة بن الأكوع، كما سبق في حواشي (نصف). وأنشده في اللسان (عجف، نصف، خرف، قرص، صرف).
([5]) للمسيب بن علس في اللسان (نصف). ونسب في الخزانة (1: 544) إلى الأعشى. وذكر العلامة الميمني أنها في نسخة رامبور من ديوان الأعشى.
([6]) لابن ميادة، كما في اللسان (نصف).
([7])  في الأصل: "في الصلب"، تحريف.
([8])  للأعشى في ديوانه 138 واللسان (نصل، ألل، دأدأ).
([9])  البيت لعنترة في ديوانه 178.
([10])  في الأصل: "بها في كالقابضة".
([11])  الإهداف: الانتصاب: وفي الأصل: "وإهدام". وانظر ما سيأتي في س 13.
([12]) للأعشى في ديوانه 163 واللسان (نصح، ربح). وقد سبق في (ربح).
([13]) هو الراعي يخاطب خيلاً، كما في اللسان (نصر).
 ([14])لرؤبة بن العجاج في ملحقات ديوانه 174 واللسان والصحاح (نصر) وسيبويه (1: 304) والخزانة (1: 325). وقال صاحبا العباب والقاموس: صواب روايته: "يانضر" بالضاد المعجمة، وهو حاجب نصر بن سيار.

ـ

##### Türkçe

(**باب النون والصاد وما يثلثهما**)

(**نصع**)  **النون والصاد والعين** bir asıldır; şeyde bir arılık ve yumuşaklığa delâlet eder. Ondan: **النَّاصع**: rengi güzel, beyazlığı şiddetli olan. Ve **النِّصْع**: beyazlığı şiddetli olan elbiselerden bir tür. Ve **نَصَع الحقُّ**: açık oldu.

Ve kolaylık ve yumuşaklık babındandır; ki o, zikrettiğimiz kıyastır: **أنْصَعَت النَّاقةُ للفَحل**: ona (erkeğe) ikrar etti. Ve denir: **قَبَحَ اللهُ أُمَّاً نَصَعَتْ** [به([1])], yani onu doğurdu; bunu İbnü’s-Sikkît hikâye etti. Ve **المَنَاصِع**: meclislerdir; onlara bu ad verildi, çünkü onlar yerlerin en kolayında ve en mümkün olanındadır.

Ve bundan şâz oldu onların sözü: **أنْصَعَ**: ürperdi. Dedi:
* حتَّى اقشعَرَّ جِلْدُه وأنْصَعا([2]) *

(**نصف**)  **النون والصاد والفاء** iki sahih asıldır: ikisinden biri şeyin yarısına delâlet eder; diğeri hizmet ve kullanımdan bir cinse.

Birincisi: **نِصْفُ** şey ve **نَصِيفُه**: onun yarısıdır. Ve hadiste: "ما بَلَغَ مُدَّ أحدِهم ولا نَصِيفَه([3])"، ve bu, sekizde bir ve sekizlik gibidir. Dedi:
لم يَغْذُها مُدٌّ ولا نَصِيفُ *** ولا تُمَيراتٌ ولا تعجيفُ([4])
Ve denir: **إناء نَصْفانُ**: su onun yarısına ulaştı. Ve **النَّصَف**: yaşlı ile genç arasında; yani ömrünün yarısına ulaştı. Ve muamelede **الإنصاف**; sanki yarıya razı olmak gibidir. Ve **النِّصْف**: insaf da. Ve **نَصَفَ النهارُ يَنْصُفُ**: yarıladı (ortasına geldi). Dedi:
نَصَفَ النَّهارُ الماءُ غامِرُه *** ورفيقُه بالغَيبِ لا يدري([5])
Ve **نصَفَ الإزارُ ساقَه**: onun yarısına ulaştı; **يَنْصُفُها**. Dedi:
ترى سيفَه لا يَنْصُف السَّاقَ نَعْلُه *** أجَلْ لا وإن كانت طِوالاً مَحامِلُه([6])

(**نصل**)  **النون والصاد واللام** sahih bir asıldır; şeyin bir örtü ve gizlilikten yahut bir binekten dışarı çıkmasına delâlet eder.

Ve **نَصَلَ الحافرُ**: yerinden çıktı. Ve **نَصَل الخِضابُ**. Ondandır: **تَنَصَّلَ من ذَنْبه**: beri oldu; sanki ondan çıktı. Ve **النَّصْل**: kılıcın ve okun ucu; çıkıklığı, arılığı ve parıltısı sebebiyle onunla adlandırıldı. Bu kelimenin tasrifinde denir: **أنْصَلْتُ الرُّمحَ**: onun ucunu söktüm. Ve **نَصلتُه**: ona bir uç yaptım. Ve **المُنْصَُل**: kılıç. **أنْصَلْتُ** hakkında dedi([7]):
تَدارَكَهُ في مُنْصِل الأَلِّ بعدما *** مَضَى غَيرَ دَأداءٍ وقد كادَ يعطَبُ([8])
Murad etti: Receb; ona **مُنْصِلَ الأَسِنَّة** denirdi, çünkü onlar onda savaşmazlardı. Ve **المُنْصَُل** hakkında dedi:
إنِّي امرؤٌ من خير عَبسٍ مَنْصِباً *** شَطْرِي وأحمي سائِرِي بالمُنصَُلِ([9])
Ve teşbihe hamledilenlerdendir: **النَّصِيل**: iki çene altından, boğaz ile baş arasındaki iç taraftan olan şey.

(**نصا**)  **النون والصاد والحرف المعتلّ** —ve bu illetli harfin çoğu **واو**dur— sahih bir asıldır; şeyde seçme, değer ve yükseklik üzerine delâlet eder. Ondan: kavimden ve her şeyden **النَّصِيَّة**: seçkin (en hayırlı) olan. Ve denir: **انتصَيْتُ الشَّيءَ**: onu seçtim. Ve bu **نَصِيَّتي**: benim seçişim. Ondan **النَّاصية**: menşeinin yükselmesi sebebiyle adlandırıldı. Ve **الناصيةُ**: saçın perçemidir.

Bu kelimenin tasrifinde: **نَصَوْت فلاناً**: onun perçemini tuttum. Ve **ناصَيْتُهُ**: her birimiz arkadaşının perçeminden tuttu. Ve bir çöl: **تُناصِي** bir başkasını; bu babdandır; sanki onu, perçemini tutan gibi, ona bağlanır([10]). Ve bu bir teşbihtir. Ve **انتْتَصَى الشّعرُ**: uzadı. Ve Âişe’nin sözü:
"ما لكم تَنْصُون ميّتكم"
Şüphesiz o, onun perçemini uzatıyorsunuz demek istedi; sanki ölünün başını taramayı kerih gördü.

(**نصب**)  **النون والصاد والباء** sahih bir asıldır; bir şeyi dikmeye ve düzgünlük içinde hedef kılmaya([11]) delâlet eder. Denir: **نصَبتُ الرُّمحَ** ve başkasını; onu **أنصِبهُ**; **نصباً**. Ve **تيسٌ أنْصَبُ** ve **عنْزٌ نصباءُ**: iki boynuzu dikilince. Ve **ناقَةٌ نَصْباء**: göğsü yüksek. Ve **النَّصْب**: dikilip kendisine ibadet edilen bir taş; ve denir ki o **النُّصُب**tur; putun önünde dikilen bir taştır; putlar için kesilen kurbanların kanları onun üzerine dökülür. Ve **النَّصائب**: kuyunun ağzı çevresine dikilen taşlardır; sonra dayanaklar yapılır.

Ve babdandır **النَّصَبُ**: yorgunluk; manası, insanın yoruluncaya kadar dikilir halde kalmasıdır. Ve **غبارٌ منتصب**: yükselmiş. Ve **النَّصيب**: taşlardan dikilen havuz. Amma şeyin **نِصاب**ı, onun aslıdır; **نِصاب** diye adlandırıldı, çünkü onun ucu ona kaldırılır; onda dikilir ve takılır; bıçak ve başkasının **نصاب**ı gibi. Ve **النَّصيب**: şeyden paydır; denir: **هذا نَصِيبـي**; yani payım. Ve bu da bundandır; sanki sana kaldırılmış ve hedef kılınmış şey gibidir. Ve **النَّصْب**: şarkıdan bir cinstir; belki de dikilen (yükseltilen) şeylerdendir; yani onunla ses yükseltilir. Ve mal, zekâtın vacip olduğu **النِّصاب**a ulaştı; sanki o miktara ulaştı ve ona yükseldi. Ve Arap dili ehli fetha hakkında onun **النَّصْب** olduğunu söyler; sanki kelime ağızda bir dikilişle dikilir.

(**نصت**)  **النون والصاد والتاء** sükûta delâlet eden tek bir kelimedir. Ve hadisi dinlemek için **أنصَتَ**; ve **نَصَتَ يَنْصِت**. Ve Allah Teâlâ’nın kitabında: ﴿وَأَنْصِتُوا﴾ [الأعراف 204].

(**نصح**)  **النون والصاد والحاء** iki şey arasında uygunluğa ve ikisini ıslaha delâlet eden bir asıldır. Bunun aslı **النَّاصح**tır: terzi. Ve **النِّصاح**: onunla dikilen iplik; çoğulu **نِصاحات**; ve onunla, tabaklamada yere gerilip uzatılan derilere benzetildi. Dedi:
فتَرَى القومَ نَشاوَى كلُّهُمْ *** مِثلمَا مُدَّتْ نِصاحاتُ الرُّبَحْ([12])
Ondandır **النُّصح** ve **النَّصيحة**: aldatmanın zıddı. Ve **نَصَحْتُه**: ona öğüt verdim; **أنْصَحُه**. Ve o, bir mesel olarak **ناصح الجيْب**tir; amel arılığında ve ondan **التَّوبة النَّصُوح**ta vasfedilince; sanki o, içinde yırtık ve gedik olmayan sahih bir şey gibidir. Ve denir: **أنْصَحْتُ الإبلَ**: onları kandırdığın zaman; sonra **نَصَحَت**; yani kandı. Ve bu, zikrettiğimiz kıyastandır. Ve **ناصِحُ العَسَل**: onun süzülmüşü; sanki o, içine bulandıran bir şey karışmayan arı olan gibidir. Ve **نصحت له** ve **نَصَحْتُهُ** bir manadadır. Ve **قميصٌ مَنصوح**: dikilmiş.

(**نصر**)  **النون والصاد والراء** sahih bir asıldır; hayır getirmeye ve onu vermeye delâlet eder. Ve **نَصَر اللهُ المسلمين**: onlara düşmanlarına karşı zafer verdi; onları **ينصرهم نَصْراً**. Ve **انتصر**: öç aldı; ve o ondandır. Amma gelmeye gelince: Araplar der ki: **نصرت بَلَدَ كذا**; onu geldiğin zaman. Şair dedi([13]):
إذا دخَلَ الشّهر الحرامُ فودِّعِي *** بلادَ تميم وانصرِي أرض عامرِ
Bundan dolayı yağmura **نَصْراً** denir. Ve **نُصِرت الأرضُ**; o hâlde o **منصورة**dur. Ve **النَّصْر**: bağıştır. Dedi:
إنِّي وأسطارٍ سُطِرْنَ سَطْرَا *** لَقَائلٌ يا نصرُ نَصْراً نَصْرا([14])--------------ـــ
([1]) Tekmile, **المجمل** ve **اللسان**’dandır.
([2]) Rü’be’nindir; divanında 90 ve **اللسان** (**نصع**). Divan rivayeti: "وأزمعا".
([3]) **اللسان**’da: "وفي حديث النبي صلى الله عليه وسلم: لا تسبوا أصحابي، فإن أحدكم لو أنفق ما في الأرض جميعاً ما أدرك مد أحدهم ولا نصيفه".
([4]) Recez, Seleme b. el-Ekva‘ındır; daha önce (**نصف**) haşiyelerinde geçti. Ve **اللسان**’da (**عجف**، **نصف**، **خرف**، **قرص**، **صرف**) içinde okuttu.
([5]) el-Müseyyeb b. ‘Als’ındır; **اللسان** (**نصف**)’ta. Ve **الخزانة** (1: 544)’te el-A‘şâ’ya nispet edildi. Ve allâme el-Meymenî, onun el-A‘şâ divanının Râmbûr nüshasında olduğunu zikretti.
([6]) İbn Miyâde’nindir; **اللسان** (**نصف**)’ta olduğu gibi.
([7]) Asılda: "في الصلب"; tahrif.
([8]) el-A‘şâ’nındır; divanında 138 ve **اللسان** (**نصل**، **ألل**، **دأدأ**).
([9]) Beyit, ‘Antere’nindir; divanında 178.
([10]) Asılda: "بها في كالقابضة".
([11]) **الإهداف**: dikiliş: ve asılda: "وإهدام". Ve 13. satırda gelecek olana bak.
([12]) el-A‘şâ’nındır; divanında 163 ve **اللسان** (**نصح**، **ربح**). Ve daha önce (**ربح**)’ta geçti.
([13]) O, er-Râ‘î’dir; **اللسان** (**نصر**)’da olduğu gibi, atlara hitap eder.
([14]) Rü’be b. el-‘Accâc’ındır; divanının eklerinde 174 ve **اللسان** ve **الصحاح** (**نصر**) ve Sîbeveyh (1: 304) ve **الخزانة** (1: 325). Ve **العباب** ve **القاموس** sahipleri dedi: rivayetinin doğrusu: "يانضر" **بالضاد المعجمة**; ve o, Nasr b. Seyyâr’ın hâcibidir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D9%81/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- نصف الشيء: شطره. قال تعالى: ﴿ولكم نصف ما ترك أزواجكم إن لم يكن لهن ولد﴾ [النساء/12]، ﴿وإن كانت واحدة فلها النصف﴾ [النساء/11]، ﴿فلها نصف ما ترك﴾ [النساء/176]، وإناء نصفان: بلغ ما فيه نصفه، ونصف النهار وانتصف: بلغ نصفه، ونصف الإزار ساقه، والنصيف: مكيال، كأنه نصف المكيال الأكبر، ومقنعة النساء كأنها نصف من المقنعة الكبيرة، قال الشاعر:
*سقط النصيف ولم ترد إسقاطه**فتناولته واتقتنا باليد*
(البيت للنابغة الذبياني من قصيدة مطلعها:
أمن آل مية رائح أو مغتد * عجلان ذا زاد وغير مزود
وهو في ديوانه ص 40؛ واللسان (نصف) )
وبلغنا منصف الطريق. والنصف: المرأة التي بين الصغيرة والكبيرة، والمنصف من الشراب: ما طبخ فذهب منه نصفه، والإنصاف في المعاملة: العدالة، وذلك أن لا يأخذ من صاحبه من المنافع إلا مثل ما يعطيه، ولا ينيله من المضار إلا مثل ما يناله منه، واستعمل النصفة في الخدمة، فقيل للخادم: ناصف، وجمعه: نصف، وهو أن يعطي صاحبه ما عليه بإزاء ما يأخذ من النفع. والانتصاف والاستنصاف: طلب النصفة.

##### Türkçe

- **نصف** şey: onun yarısıdır. Yüce Allah dedi ki: ﴿Ve sizin için, eşlerinizin bıraktığının yarısı vardır; eğer onların çocuğu yoksa﴾ [en-Nisâ/12], ﴿Eğer bir tek ise, onun için yarı vardır﴾ [en-Nisâ/11], ﴿Onun için, bıraktığının yarısı vardır﴾ [en-Nisâ/176]. Ve kap iki yarımdır: içindekinin yarısına ulaştı. Ve günün yarısı ve **انتصف**: onun yarısına ulaştı. Ve **نصف** izâr: onun baldırıdır. Ve **النصيف**: bir ölçek; sanki daha büyük ölçeğin yarısı gibidir. Ve kadınların başörtüsü; sanki büyük başörtüsünden bir yarı gibidir. Şair dedi ki:
*Düştü **النصيف** ve onun düşürülmesini istemedi* *Onu aldı ve bizden eliyle sakındı*

(Beyit, başlangıcı şu olan kasideden en-Nâbiga ez-Zubyânî’nindir:
Âl-i Meyye’den giden mi yahut sabahlayan mı * aceleci, azıklı ve azıksız
Ve o, divanında s. 40’tadır; ve Lisân (**نصف**) )

Ve bize yolun ortasına ulaştı. Ve **النصف**: küçük ile büyük arasında olan kadın. Ve içkiden **المنصف**: pişirildi de ondan yarısı gittiği şeydir. Ve muamelede **الإنصاف**: adalettir; ve bu, menfaatlerden arkadaşından ancak ona verdiğinin benzerini almamasıdır; ve zararlardan ona ancak ondan kendisine erişenin benzerini eriştirmemesidir. Ve hizmette **النصفة** kullanıldı; böylece hizmetçiye: **ناصف** denildi; ve onun çoğulu: **نصف**; ve o, menfaatten aldığına karşılık, üzerindeki şeyi arkadaşına vermesidir. Ve **الانتصاف** ve **الاستنصاف**: **النصفة** talebidir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D9%81/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ن ص ف
أخذ نصف المال ونصيفه وهو أحد جزئي الكمال‏.‏
وألقت الجارية نصيفها وهو كنصف الخمار‏.‏
قال النابغة‏:‏ سقط النّصيف ولم ترد إسقاطه تناولته واتقتنا باليد ونصف الجارية وتنصّفت‏:‏ تخمرت ومنه‏:‏ تنصّفه الشيب‏:‏ صار نصيفاً له‏.‏
وإناء نصفان وقربة وقصعة نصفي‏.‏
وشرب المنصّف وهو ما ذهب الطبخ بنصفه‏.‏
وامرأة نصف ونساء أنصاف‏.‏
ونصف النهار وانتصف وجئت منتصف النهار ومنتصف الشهر ونصف الإزار ساقه‏.‏
ونصفت عمري ونصفت القرآن‏.‏
وانصف هذه الدراهم بينهما‏:‏ اقسمها بينهما نصفين‏.‏
وبلغ منصف الطريق‏.‏
وأنصف خصمه وانتصف منه وأعطاه النّصفة والنّصف‏.‏
قال الفرزدق‏:‏ ولكنّ نصفاً لو سببت وسبّني بنو عبد شمس من مناف وهاشم وناصفه المال‏:‏ أعطاه نصفه ونصفه ينصفه نصافةً‏.‏
وتنصّفه‏.‏
خدمه وتنصّفه‏:‏ استخدمه‏.‏
قال‏:‏ بينا نسوس الناس والأمر أمرنا إذا نحن منهم سوقة نتنصّف رويَ بفتح النون وضمّها‏.‏
وله ناصف ومنصف ومناصف‏:‏ خدم‏.‏

##### Türkçe

ن ص ف
Malın yarısını ve **نصيفه**’ini aldı; o, bütünün iki parçasından biridir.

Cariye **نصيفها**’sını attı; o, **الخمار**’ın yarısı gibidir.

**النابغة** dedi:
**سقط النّصيف ولم ترد إسقاطه تناولته واتقتنا باليد**
Cariyenin yarısı (**نصف الجارية**) ve **تنصّفت**: örtündü. Bundan: **تنصّفه الشيب**: ona ait bir **نصيف** oldu.

Ve kap **نصفان** ve kırba ve çanak **نصفي**.

**المنصّف**’i içti; o, pişirmenin onun yarısını götürdüğü şeydir.

Ve kadın **نصف** ve kadınlar **أنصاف**.

Ve gündüzün yarısı (**نصف النهار**) ve **انتصف**; ve gündüzün yarısında (**منتصف النهار**) geldim; ve ayın ortası (**منتصف الشهر**); ve **الإزار**’ın yarısı: baldırıdır.

Ömrümün yarısını (**نصفت عمري**) ve Kur’an’ı yarıladım (**نصفت القرآن**).

Bu dirhemleri ikisi arasında **انصف** et: onları iki yarı olarak aralarında böl.

Yolun ortasına (**منصف الطريق**) ulaştı.

Hasmına **أنصف** etti ve ondan **انتصف** etti ve ona **النّصفة**’yi ve **النّصف**’ı verdi.

**الفرزدق** dedi:
**ولكنّ نصفاً لو سببت وسبّني بنو عبد شمس من مناف وهاشم**
Malı onunla yarıladı (**ناصفه المال**): ona onun yarısını verdi; ve onu yarılar (**نصفه ينصفه**) **نصافةً**.

Ve **تنصّفه**.

Ona hizmet etti; ve **تنصّفه**: onu hizmetçi edindi.

Dedi:
**بينا نسوس الناس والأمر أمرنا إذا نحن منهم سوقة نتنصّف**
**النون**’un fethasıyla ve dammesiyle rivayet edilmiştir.

Onun için **ناصف** ve **منصف** ve **مناصف** vardır: hizmetçi.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D9%81/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

النِّصْفُ: أَحد شقَّي الشيء. ابن سيده: النِّصْفُ والنُّصف، بالضم، والنَّصِيفُ والنَّصْفُ؛ الأَخيرة عن ابن جني: أَحد جزأَي الكمال، وقرأَ زيد بن ثابت: فلها النُّصْف. وفي الحديث: الصبر نِصْف الإيمان؛ قال ابن الأَثير: أَراد بالصبر الوَرَع لأَن العبادة قِسمان: نُسُك وورَعٌ، فالنُّسُك ما أَمَرَتْ به الشريعة، والورَعُ ما نَهَت عنه، وإنما يُنْتَهى عنه بالصبر فكان الصبرُ نِصفَ الإيمانِ، والجمع أَنْصاف. ونصَفَ الشيءَ يَنْصُفُه نَصْفاً وانتَصَفه وتَنَصَّفَه ونَصَّفه: أَخذ نِصْفَه. والمُنَصَّفُ من الشراب: الذي يُطبَخ حتى يذهب نِصْفُه. ونصَفَ القَدَحَ يَنْصفُه نَصْفاً: شرب نِصْفَه. ونصفَ الشيءُ الشيءَ ينصُفُه: بلغ نِصْفَه. ونصَف النهارُ يَنْصُف وينصِف وانْتَصَف وأَنْصَف: بلغ نِصْفه، وقيل: كلُّ ما بَلغ نِصْفه في ذاته فقد أَنصَف؛ وكلُّ ما بلغ نصفه في غيره فقد نصَف؛ وقال المسيب بن علس يصف غائصاً في البحر على دُرَّة:
نَصَفَ النهارُ، الماءُ غامِرُه،
ورَفِيقُه بالغَيْبِ لا يدري
أَراد انتصَف النهارُ والماءُ غامره فانتَصَفَ النهارُ ولم يخرج من الماء، فحذف واو الحال، ونصَفْت الشيء إذا بلغت نِصْفه؛ تقول: نَصَفْت القرآن أَي بلغت النصف؛ ونصَفَ عُمُرَه ونصَف الشيبُ رأْسَه. ويقال: قد نصَف الإزارُ ساقَه يَنْصُفها إذا بلغ نِصفها؛ وأَنشد لأَبي جُنْدَب الهذلي: وكنتُ، إذا جارِي دَعا لِمَضُوفةٍ،
أُشَمِّر حتى يَنْصُف الساقَ مِئْزَرِي
وقال ابنُ مَيَّادةَ يمدح رجلاً:
ترَى سَيْفَه لا يَنْصُفُ السَّاقَ نَعْلُه،
أَجَلْ لا، وإن كانت طِوالاً مَحامِلُهْ
اليزيديّ: ونصف الماءُ البئر والحُبَّ والكُوزَ وهو يَنصُفه نَصفاً ونُصوفاً، وقد أَنصَف الماءُ الحبّ إنْصافاً؛ وكذلك الكوز إذا بلغ نصفه، فإن كنت أَنت فعَلْت به قلت: أَنصَفْتُ الماءَ الحُبَّ والكوز إنصافاً، وتقول: أَنصَف الشيبُ رأْسه ونصَّف تَنْصيفاً، وإذا بلغت نصْف السّنّ قلت: قد أَنصَفْته ونصَّفْته إنصافاً وتنصيفاً وأَنصفْته من نفسي. وإناء نَصْفان، بالفتح: بلغ الكيلُ أَو الماء نِصْفَه، وجُمْجُمةٌ نَصْفَى، ولا يقال ذلك في غير النِّصْف من الأَجزاء أَْعني أنه، لا يقال ثَلْثان ولا رَبْعان ولا غير ذلك من الصفات التي تقتضي هه الأجزاء، وهذا مرويّ عن ابن الأَعرابي. ونصَّف البُسْرُ: رطَّب نصفُه؛ هذه عن أَبي حنيفة. ومَنْصَفُ القَوْسِ والوتَر: موضع النِّصف منهما. ومَنْصَف الشيء: وسَطُه. والمَنْصَف من الطريق ومن النهار ومن كل شيء: وسطه. والمَنْصَف: نصف الطريق. وفي الحديث: حتى إذا كان بالمَنصف أَي الموضع الوسَط بين الموضعين. ومُنْتَصفُ الليل والنهار: وسَطُه. وانتصف النهارُ ونصَفَ، فهو يَنْصُف. ويقال: أَنصَف النهار أَيضاً أَي انتصف، وكذلك نصَّف؛ قال الفرزدق:وإنْ نَبَّهَتْهُنَّ الولائدُ بعدما
تصعَّد يومُ الصَّيْف، أَو كاد يَنْصُف
وقال العجاج:
حتى إذا الليلُ التَّمامُ نصَّفا
وكل شيء بلَغ نصف غيره فقد نصَفَه؛ وكل شيء بلغ نِصْف نفْسِه فقد أَنصَف. ابن السكيت: نصَف النهارُ إذا انتصف؛ وأَنصفَ النهارُ إذا انتصف.ونصَّفْت الشيء؛ إذا أَخذت نِصفه. وتَنْصِيفُ الشيء: جعله نِصْفَين. وناصَفْته المال: قاسَمْته على النصف. والنَّصَفُ: الكَهْل كأَنه بلغ نِصف عُمُره. وقوم أَنصاف ونَصَفُون، والأُنثى نصَف ونَصَفة كذلك أَيضاً: كأَنَّ نِصفَ عمرها ذهب؛ وقد بيَّن ذلك الشاعر في قوله:
لا تَنْكِحَنَّ عَجُوزاً أَو مُطلَّقةً،
ولا يَسُوقَنَّها في حَبْلِك القَدَرُ
وإن أَتَوْكَ فقالوا: إنها نَصَفٌ،
فإنَّ أَطْيَبَ نِصْفَيْها الذي غَبَرا
(* في هذا البيت إقواء.)
أَنشده ابن الأَعرابي. ابن شميل: إن فلانة لعلى نَصَفِها أَي نِصْف شبابها؛ وأَنشد:
إنَّ غُلاماً، غَرَّه جَرْشَبِيَّةٌ
على نَفْسِها من نفْسِه، لَضَعِيف
الجَرْشَبِيّة: العجوز الكبيرة الهَرِمة، وقيل: النَّصَف، بالتحريك، المرأَة بين الحَدَثة والمُسِنّة، وتصغيرها نُصَيْف بلا هاء لأَنها صفة؛ وفي قصيدة كعب:
شَدَّ النهارِ ذِراعَيْ عَيْطَلٍ نَصَفٍ
النصف، بالتحريك: التي بين الشابَّة والكهْلة، وقيل: النصَف من النساء التي قد بلغت خمساً وأَربعين ونحوها، وقيل: التي قد بلغت خمسين، والقياس الأَول لأَنه يجرّه اشتقاق وهذا لا اشتقاق له، والجمع أَنصاف ونُصُفٌ ونُصْفٌ؛ الأَخيرة عن سيبويه، وقد يكون النصَف للجمع كالواحد، وقد نَصَّف. والنَّصِيف: مِكيال. وقد نصَفَهم: أخذ منهم النِّصف يَنْصُفهم نَصْفاً كما يقال عشَرَهم يَعْشُرُهم عَشْراً. وفي حديث النبي، صلى اللّه عليه وسلم: لاتسُبُّوا أَصحابي فإن أَحدكم لو أَنفق ما في الأَرض جميعاً ما أَدرك مُدَّ أَحدِهم ولا نَصِيفَه؛ قال أَبو عبيد: العرب تسمي النِّصف النصيف كما يقولون في العُشر العَشِير وفي الثُّمن الثَّمِين؛ وأَنشد لسلَمة بن الأَكوع:
لم يَغْذُها مُدٌّ ولا نَصِيفُ،
ولاتُمَيْراتٌ ولا تعْجِيفُ
لكنْ غذاها اللَّبَن الخَريفُ:
أَلمَحْضُ والقارِصُ والصَّريفُ
والنصِيف: الخِمار، وقد نَصَّفَتِ المرأَةُ رأْسها بالخمار. وانتَصَفَت الجارية وتَنَصَّفت أَي اختمرت، ونصَّفْتها أَنا تَنْصيفاً؛ ومنه الحديث في صفة الحور العين: ولَنَصِيفُ إحداهن على رأْسها خير من الدنيا وما فيها؛ هو الخِمار، وقيل المِعْجَر؛ ومنه قول النابغة يصف امرأَة: سقَطَ النَّصِيف، ولم تُرِد إسقاطَه،
فَتناوَلَتْه واتَّقَتْنا باليَدِ
قال أَبو سعيد: النصِيف ثوب تتجلَّل به المرأَة فوق ثيابها كلها، سمي نصيفاً لأَنه نصَفٌ بين الناس وبينها فحَجز أَبصارهم عنها، قال: والدليل على صحة ما قاله قول النابغة: سقط النصيف، لأَن النصيف إذا جعل خِماراً فسقط فليس لستْرِها وجهَها مع كشفِها شعَرها معنًى، وقيل: نَصِيف المرأَة مِعْجَرُها.
والنَّصَفُ والنَّصَفةُ والإنْصاف: إعطاء الحق، وقد انتصف منه، وأَنصف الرجلُ صاحبه إنْصافاً، وقد أَعطاه النَّصفَةَ. ابن الأَعرابي: أَنصف إذا أَخذ الحق وأَعطى الحق. والنصَفة: اسم الإنصاف، وتفسيره أَن تعطيه من نفسك النصَف أَي تُعْطيه من الحق كالذي تستحق لنفسك. ويقال: انتصفت من فلان أَخذْت حقي كَمَلاً حتى صرت أَنا وهو على النَّصَف سَواءً. وتَنَصَّفْت السلطان أَي سأَلته أَن يُنْصِفَني. والنِّصْفُ: الإنْصافُ؛ قال الفرزدق:ولكنَّ نِصْفاً، لو سَبَبْتُ وسَبَّني
بنُو عبد شَمسٍ من مَنافٍ وهاشِمِ
وأَنصَف الرجلُ أَي عدل. ويقال: أَنْصفَه من نفْسه وانْتصفْت أَنا منه وتَناصَفوا أَي أَنصف بعضُهم بعضاً من نفسه؛ وفي حديث عمر مع زِنْباع بن رَوْح:
مَتَى أَلْقَ زِنْباعَ بن رَوْحٍ ببلدةٍ،
لي النِّصْفُ منها، يَقْرَع السِّنَّ من نَدَمْ
النصف، بالكسر: الانتصاف، وقد أَنصَفه من خصمه يُنْصِفُه إنْصافاً ونَصَفه ينْصِفه ويَنْصُفه نَصْفاً ونِصافة ونَصافاً ونِصافاً وأَنصَفَه وتَنَصَّفَه كلُّه: خدَمه. الجوهري: تنصَّف أَي خَدم؛ قالت الحُرَقة بنت النعمان بن المنذر:
فبَيْنا نَسُوسُ الناسَ، والأَمْرُ أَمْرُنا،
إذا نحنُ فيهم سُوقةٌ نَتَنَصَّفُ
فأُفٍّ لدُنيا لا يدُوم نَعيمُها؛
تقَلَّبُ تاراتٍ بِنا وتَصَرَّفُ
ويقال: تنصَّفْته بمعنى خدَمْته وعبَدْته؛ وأَنشد ابن بري: فإنَّ الإلَه تَنَصَّفْته،
بأَنْ لاأَعُقَّ وأَن لا أَحُوبا
قال: وعليه بيت الحُرَقة بنت النعمان بن المنذر:
إذا نحن فيهم سوقة نتنصف
ونصف القومَ أَيضاً: خدمهم؛ قال لبيد:
لها غَلَلٌ من زازِقيٍّ وكُرْسُفٍ
بأَيْمانِ عُجْمٍ يَنْصُفون المَقاوِلا
قوله لها أَي لظُروف الخمر. والناصِفُ والمِنْصَف، بكسر الميم: الخادم. ويقال للخادم: مِنْصَف ومَنْصَفٌ. والنَّصِيفُ: الخادم. وفي حديث ابن عباس، رضي اللّه عنهما: أَنه ذكر داود، عليه السلام، فقال: دخل المِحراب وأَقعد مِنْصفاً على الباب، يعني خادماً، والجمع مَناصِف؛ قال ابن الأَثير: المنصف، بكسر الميم، الخادم، وقد تفتح الميم. وفي حديث ابن سَلام، رضي اللّه عنه: فجاءني مِنصف فرَفع ثيابي من خَلْفي. ويقال: نصَفْت الرجل فأَنا أَنْصُفُه وأَنْصِفُه نِصافة ونَصافة أَي خدمته. والنَّصَفةُ: الخُدَّام، واحدهم ناصِفٌ، وفي الصحاح: والنصَف الخدَّام. وتنصَّفه: طلَب مَعْرُوفه؛ قال:
فإن الإله تَنَصَّفْتُه،
بأَنْ لا أَخُونَ وأَنْ لا أُخانا
وقيل: تَنَصَّفْته أَطعْته وانْقَدْت له؛ وقول ابن هَرْمَةَ: مَنْ ذا رسولٌ ناصِحٌ فَمُبَلِّغٌ
عنَّي عُلَيَّةَ غَيرَ قِيلِ الكاذِبِ
أَني غَرِضْتُ إلى تَناصُف وجْهِها،
غَرَضَ المُحِبِّ إلى الحبيبِ الغائِبِ
أَي اشْتَقْت، وقيل: معناه خِدْمة وجهها بالنظر إليه، وقيل: إلى محاسنه التي تقَسَّمت الحسن فتَناصَفَتْه أَي أَنصفَ بعضُها بعضاً فاستوت فيه؛ وقال ابن الأَعرابي: تناصُف وجهِها محاسنها أَنها كلّها حَسَنة يُنْصِفُ بعضها بعضاً، يريد أَن أَعضاءها متساوية في الجمال والحسن فكأَنَّ بعضها أَنصف بعضاً فتناصف؛ وقال الجوهري: يعني استواء المحاسن كأَنَّ بعض أَعضاء الوجه أَنصف بعضاً في أَخذ القِسْط من الجمال؛ ورجل متناصف: مُتساوي المحاسن، وأَنصف إذا خدم سيده. وأَنصف إذا سار بنصف النهار. والمَناصِف: أَودية صغار، والنواصِف: صخور في مَناصِف أَسناد الوادي ونحو ذلك من المَسايِل؛ وفي حديث ابن الصَّبْغاء:
بين القِرانِ السَّوْء والنَّواصِف
جمع ناصفة وهي الصخرة. قال ابن الأَثير: ويروى التَّراصُف. والنواصِفُ: مجاري الماء في الوادي، واحدتها ناصفة: وأَنشد:
خَلايا سَفِينٍ بالنَّواصِف من دَدِ
والناصفة من الأَرض: رَحَبة بها شجر لا تكون ناصفة إلا ولها شجر. والناصفة: الأَرض التي تُنبت الثُّمام وغيره. وقال أَبو حنيفة: الناصفة موضع مِنبات يتَّسع من الوادي؛ قال الأَعشى:
كخَذُولٍ تَرْعى النَّواصِفَ من تَثْـ
ـلِيثَ قَفْراً، خَلا لها الأَسْلاقُ
والناصفة: مجرى الماء، والجمع النواصف، وقيل: النواصف أَماكن بين الغِلَظ واللَّين؛ وأَنشد قول طرفة:
كأَنَّ حُدُوجَ المالِكِيّةِ، غُدْوةً،
خَلايا سَفِينٍ بالنَّواصِفِ من دَدِ
وقيل: النواصِف رِحاب من الأَرض. وناصفةُ: موضع؛ قال:
بناصِفةِ الجَوَّيْن أَو بمُحَجِّر

##### Türkçe

**النِّصْفُ**: şeyin iki yarığından biri. İbn Sîde: **النِّصْفُ** ve **النُّصف**,
ötre ile, ve **النَّصِيفُ** ve **النَّصْفُ**; sonuncusu İbn Cinnî’den: tamlığın iki parçasından biri,
ve Zeyd b. Sâbit okudu: “Onun için **النُّصْف** vardır.” Ve hadiste: “Sabır, imanın **نِصْف**’ıdır”; İbn
el-Esîr dedi: sabır ile **الوَرَع**’ı kastetti; çünkü ibadet iki kısımdır: **نُسُك** ve **ورَعٌ**,
öyleyse **النُّسُك** şeriatin emrettiği şeydir, **الورَعُ** ise ondan nehyettiği şeydir; ancak ondan
sakınılması sabır ile olur; böylece sabır imanın **نِصف**’ı oldu; çoğulu **أَنْصاف**’tır. Ve **نصَفَ** şeyi
**يَنْصُفُه نَصْفاً** ve **انتَصَفه** ve **تَنَصَّفَه** ve **نَصَّفه**: onun **نِصْف**’ını aldı.
Ve içkiden **المُنَصَّفُ**: pişirilip de **نِصْفُه** gidinceye kadar (kaynatılan) şeydir. Ve **نصَفَ** kadehi **يَنْصفُه
نَصْفاً**: onun **نِصْف**’ını içti. Ve **نصفَ** şey, şeyi **ينصُفُه**: onun **نِصْف**’ına ulaştı. Ve **نصَف**
gündüz **يَنْصُف** ve **ينصِف** ve **انْتَصَف** ve **أَنْصَف**: onun **نِصْف**’ına ulaştı; ve denildi ki: her ne
kendi zatında **نِصْف**’ına ulaşırsa, muhakkak **أَنصَف** etmiştir; her ne de başkasında **نِصْف**’ına ulaşırsa, muhakkak **نصَف** etmiştir;
ve el-Müseyyeb b. ‘Als, denizde bir inciye dalanı vasfederek dedi:
نَصَفَ النهارُ، الماءُ غامِرُه،
ورَفِيقُه بالغَيْبِ لا يدري
Gündüz **انتصَف** etti ve su onu kaplamıştı, böylece gündüz **انتَصَف** etti ve sudan çıkmadı; hâl vav’ını hazfetti. Ve **نصَفْت** şeyi, onun **نِصْف**’ına ulaştığında; dersin ki: **نَصَفْت القرآن**
yani **النصف**’a ulaştım; ve **نصَفَ** ömrünü ve **نصَف** aklık başını. Ve denilir: **قد نصَف
الإزارُ ساقَه يَنْصُفها**; onun **نِصْف**’ına ulaştığında; ve Ebû Cündeb el-Hüzelî’den okundu:
وكنتُ، إذا جارِي دَعا لِمَضُوفةٍ،
أُشَمِّر حتى يَنْصُف الساقَ مِئْزَرِي
Ve İbn Meyyâde bir adamı överek dedi:
ترَى سَيْفَه لا يَنْصُفُ السَّاقَ نَعْلُه،
أَجَلْ لا، وإن كانت طِوالاً مَحامِلُهْ
el-Yezîdî: Su, kuyuyu ve küpü ve testiyi **نصف** etti; o, onu **يَنصُفه نَصفاً
ونُصوفاً**; ve su, küpü **أَنصَف** etti **إنْصافاً**; testide de böyledir, onun **نصف**’ına ulaştığında; eğer bunu sen yaptınsa dersin: suyu kübe ve testiye **أَنصَفْتُ** **إنصافاً**,
ve dersin: aklık başını **أَنصَف** etti ve **نصَّف** **تَنْصيفاً**; ve yaşın **نصْف**’ına ulaştığında dersin: onu **أَنصَفْته** ve **نصَّفْته** **إنصافاً وتنصيفاً** ve onu kendimden **أَنصفْته**.
Ve bir kap **نَصْفان** (fetha ile): ölçek yahut su onun **نِصْف**’ına ulaştı; ve bir kafatası **نَصْفَى**; bunun, parçaların **النِّصْف**’ından başkasında söylenmediği söylenir; yani, **ثَلْثان** denilmez, **رَبْعان** denilmez ve bu parçaları gerektiren sıfatlardan başka bir şey denilmez; bu, İbn el-A‘râbî’den rivayet edilmiştir. Ve **نصَّف** hurma (büsr): onun **نصف**’ı yumuşadı; bu, Ebû Hanîfe’dendir.
Ve yayın ve kirişin **مَنْصَفُ**’ı: ikisinin **النِّصف**’ının yeri. Ve şeyin **مَنْصَفُ**’ı:
onun ortasıdır. Ve yolun ve gündüzün ve her şeyin **المَنْصَف**’ı: onun ortasıdır. Ve **المَنْصَف**: yolun **نصف**’ıdır. Ve hadiste: “**بالمَنصف** olunca” yani iki yer arasındaki orta yer. Ve gecenin ve gündüzün **مُنْتَصفُ**’ı: onun ortasıdır. Ve gündüz **انتصف** etti ve **نصَف** etti; o, **يَنْصُف** eder. Ve denilir: gündüz **أَنصَف** etti de; yani **انتصف** etti; **نصَّف** de böyledir; el-Ferazdak dedi:
وإنْ نَبَّهَتْهُنَّ الولائدُ بعدما
تصعَّد يومُ الصَّيْف، أَو كاد يَنْصُف
Ve el-‘Accâc dedi:
حتى إذا الليلُ التَّمامُ نصَّفا
Ve her şey, başkasının **نصف**’ına ulaştığında, onu **نصَف** etmiştir; her şey de kendi nefsinin **نِصْف**’ına ulaştığında, muhakkak **أَنصَف** etmiştir. İbn es-Sikkît: gündüz **نصَف** etti, **انتصف** ettiğinde; ve gündüz **أَنصف** etti, **انتصف** ettiğinde. Ve **نصَّفْت** şeyi; onun **نِصف**’ını aldığında. Ve şeyin **تَنْصِيفُ**’i: onu iki **نِصْف** yapmak. Ve malı onunla **ناصَفْته**: onu **النصف** üzere paylaştım. Ve **النَّصَفُ**: kühûl (orta yaşlı), sanki ömrünün **نِصف**’ına ulaşmış gibi. Ve kavim **أَنصاف** ve **نَصَفُون**; dişisi de **نصَف** ve **نَصَفة** yine böyledir: sanki ömrünün **نِصف**’ı gitmiş; şair bunu şu sözünde açıklamıştır:
لا تَنْكِحَنَّ عَجُوزاً أَو مُطلَّقةً،
ولا يَسُوقَنَّها في حَبْلِك القَدَرُ
وإن أَتَوْكَ فقالوا: إنها نَصَفٌ،
فإنَّ أَطْيَبَ نِصْفَيْها الذي غَبَرا
(* bu beyitte **إقواء** vardır.)
Bunu İbn el-A‘râbî okuttu. İbn Şümeyl: “Şüphesiz falanca, **نَصَفِها** üzeredir” yani gençliğinin **نِصْف**’ı üzeredir; ve okudu:
إنَّ غُلاماً، غَرَّه جَرْشَبِيَّةٌ
على نَفْسِها من نفْسِه، لَضَعِيف
**الجَرْشَبِيّة**: büyük, ihtiyar, çok yaşlı kocakarı; ve denildi ki: **النَّصَف** (harekeli), genç kadın ile yaşlı kadın arasındaki kadın; küçültmesi, sıfat olduğu için, ه olmaksızın **نُصَيْف**’tir; ve Ka‘b’ın kasidesinde:
شَدَّ النهارِ ذِراعَيْ عَيْطَلٍ نَصَفٍ
**النصف** (harekeli): genç ile kühûl arasındaki (kadın); ve denildi ki: kadınlardan **النصَف**: kırk beş ve civarına ulaşmış olandır; ve denildi ki: elliye ulaşmış olandır; kıyas birincisidir; çünkü onu iştikak sürükler, bunun ise iştikakı yoktur; çoğulu **أَنصاف** ve **نُصُفٌ**
ve **نُصْفٌ**’tur; sonuncusu Sîbeveyh’tendir; ve **النصَف** çoğul için tekil gibi olabilir; ve muhakkak **نَصَّف** etmiştir.
Ve **النَّصِيف**: bir ölçek. Ve onları **نصَفَ**: onlardan **النِّصف**’ı aldı; onları **يَنْصُفهم نَصْفاً**; tıpkı “onları **عشَرَهم يَعْشُرُهم عَشْراً**” denildiği gibi. Ve Peygamber’in, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, hadisinde:
“Arkadaşlarıma sövmeyin; çünkü sizden biriniz yeryüzünde olanın hepsini infak etse, onların birinin **مُدّ**’una da **نَصِيف**’ine de yetişemez”; Ebû ‘Ubeyd dedi: Araplar **النِّصف**’a **النصيف** derler; tıpkı **العُشر** için **العَشِير** ve **الثُّمن** için **الثَّمِين** dedikleri gibi; ve Seleme b. el-Ekva‘dan okundu:
لم يَغْذُها مُدٌّ ولا نَصِيفُ،
ولاتُمَيْراتٌ ولا تعْجِيفُ
لكنْ غذاها اللَّبَن الخَريفُ:
أَلمَحْضُ والقارِصُ والصَّريفُ
Ve **النصِيف**: başörtüsü; kadın başını başörtüsüyle **نَصَّفَت**. Ve cariye **انتَصَفَت**
ve **تَنَصَّفت** yani örtündü; ben de onu **نصَّفْتها تَنْصيفاً**; bundan, hurilerin sıfatı hakkında hadiste: “Onlardan birinin başındaki **نَصِيف** dünya ve içindekilerden hayırlıdır”; o, başörtüsüdür; ve denildi ki **المِعْجَر**; ve bundan, en-Nâbiga’nın bir kadını vasfederek sözü:
سقَطَ النَّصِيف، ولم تُرِد إسقاطَه،
فَتناوَلَتْه واتَّقَتْنا باليَدِ
Ebû Sa‘îd dedi: **النصِيف** kadının bütün elbiselerinin üstüne büründüğü bir elbisedir; **نصيف** diye adlandırıldı; çünkü o, insanlar ile onun arasında bir **نصَف**tır; böylece onların bakışlarını ondan alıkoydu; dedi: söylediğinin sıhhatine delil, en-Nâbiga’nın “**سقط النصيف**” sözüdür; çünkü **النصيف** başörtüsü yapılır da düşerse, saçını açmasıyla yüzünü örtmesinin bir anlamı yoktur; ve denildi ki: kadının **نَصِيف**’i onun **مِعْجَر**’ıdır.
Ve **النَّصَفُ** ve **النَّصَفةُ** ve **الإنْصاف**: hakkı vermektir; ondan **انتصف** etti; ve adam arkadaşına **أَنصف** etti **إنْصافاً**; ve ona **النَّصفَةَ** verdi. İbn el-A‘râbî: **أَنصف** etti; hakkı aldığında ve hakkı verdiğinde. Ve **النصَفة**: **الإنصاف**’ın adıdır; tefsiri: kendinden ona **النصَف** vermendir; yani ona, kendin için hak ettiğin gibi haktan verirsin. Ve denilir: falancadan **انتصفت**; hakkımı tam aldım; ta ki ben ve o **النَّصَف** üzere eşit oluncaya kadar. Ve sultanı **تَنَصَّفت**; yani ondan beni **يُنْصِفَني** istemek. Ve **النِّصْفُ**: **الإنْصافُ**; el-Ferazdak dedi:
ولكنَّ نِصْفاً، لو سَبَبْتُ وسَبَّني
بنُو عبد شَمسٍ من مَنافٍ وهاشِمِ
Ve adam **أَنصَف** etti; yani adalet etti. Ve denilir: onu kendinden **أَنْصفَه**; ben de ondan **انْتصفْت**; ve **تَناصَفوا** yani birbirlerine kendilerinden **أَنصف** ettiler; ve Zınbâ‘ b. Rûh ile Ömer’in hadisinde:
مَتَى أَلْقَ زِنْباعَ بن رَوْحٍ ببلدةٍ،
لي النِّصْفُ منها، يَقْرَع السِّنَّ من نَدَمْ
**النصف** (kesre ile): **الانتصاف**; ve onu hasmından **أَنصَفه**; onu **يُنْصِفُه إنْصافاً**; ve onu **نَصَفه**; onu **ينْصِفه** ve **يَنْصُفه نَصْفاً** ve **نِصافة** ve **نَصافاً** ve **نِصافاً**; ve onu **أَنصَفَه**
ve **تَنَصَّفَه**; hepsi: ona hizmet etti. el-Cevherî: **تنصَّف** yani hizmet etti; el-Huraka bint en-Nu‘mân b. el-Münzir dedi:
فبَيْنا نَسُوسُ الناسَ، والأَمْرُ أَمْرُنا،
إذا نحنُ فيهم سُوقةٌ نَتَنَصَّفُ
فأُفٍّ لدُنيا لا يدُوم نَعيمُها؛
تقَلَّبُ تاراتٍ بِنا وتَصَرَّفُ
Ve denilir: onu **تنصَّفْته**; **خدَمْته** ve **عبَدْته** manasında; ve İbn Berrî okuttu:
فإنَّ الإلَه تَنَصَّفْته،
بأَنْ لاأَعُقَّ وأَن لا أَحُوبا
Dedi: ve bunun üzerine el-Huraka bint en-Nu‘mân b. el-Münzir’in beyti vardır:
إذا نحن فيهم سوقة نتنصف
Ve kavmi **نصف** etti de: onlara hizmet etti; Lebîd dedi:
لها غَلَلٌ من زازِقيٍّ وكُرْسُفٍ
بأَيْمانِ عُجْمٍ يَنْصُفون المَقاوِلا
“**لها**” sözü: şarap kapları içindir. Ve **الناصِفُ** ve **المِنْصَف** (mîm kesre ile): hizmetçi. Ve hizmetçiye: **مِنْصَف** ve **مَنْصَفٌ** denilir. Ve **النَّصِيفُ**: hizmetçi. Ve İbn Abbâs’ın, Allah onlardan razı olsun, hadisinde: Dâvûd’u, onun üzerine selâm olsun, zikretti; dedi ki: mihraba girdi ve kapı üzerine bir **مِنْصفاً** oturttu; yani bir hizmetçi; çoğulu **مَناصِف**; İbn el-Esîr dedi: **المنصف** (mîm kesre ile) hizmetçidir; mîm bazen fetha edilir. Ve İbn Selâm’ın, Allah ondan razı olsun, hadisinde: bana bir **مِنصف** geldi de elbiselerimi arkamdan kaldırdı. Ve denilir: adamı **نصَفْت**; ben onu **أَنْصُفُه** ve **أَنْصِفُه نِصافة ونَصافة**; yani ona hizmet ettim. Ve **النَّصَفةُ**:
hizmetçilerdir; tekilleri **ناصِفٌ**’tir; ve **الصحاح**’ta: ve **النصَف** hizmetçilerdir. Ve onu **تنصَّفه**: onun iyiliğini talep etti; dedi:
فإن الإله تَنَصَّفْتُه،
بأَنْ لا أَخُونَ وأَنْ لا أُخانا
Ve denildi ki: onu **تَنَصَّفْته**; ona itaat ettim ve ona boyun eğdim; ve İbn Herme’nin sözü:
مَنْ ذا رسولٌ ناصِحٌ فَمُبَلِّغٌ
عنَّي عُلَيَّةَ غَيرَ قِيلِ الكاذِبِ
أَني غَرِضْتُ إلى تَناصُف وجْهِها،
غَرَضَ المُحِبِّ إلى الحبيبِ الغائِبِ
yani özledim; ve denildi ki: manası, yüzüne bakmakla yüzünün hizmetidir; ve denildi ki: güzellikleri, güzelliği paylaştırıp da onu **تَناصَفَتْه**; yani onun bir kısmı bir kısmına **أَنصف** etti de onda eşit oldu; ve İbn el-A‘râbî dedi: yüzünün **تناصُف**’u, güzellikleridir; hepsi güzel olup bir kısmı bir kısmına **يُنْصِفُ** eder; yani uzuvları güzellik ve hüsn bakımından eşittir; sanki bir kısmı bir kısmına **أَنصف** etmiş de **تناصف** etmiş; ve el-Cevherî dedi: güzelliklerin eşitliği; sanki yüz uzuvlarının bir kısmı bir kısmına güzellikten **القِسْط** alma hususunda **أَنصف** etmiş; ve **رجل متناصف**: güzellikleri eşit olan; ve **أَنصف** etti: efendisine hizmet etti. Ve **أَنصف** etti: gündüzün **نصف**’ında yürüdü.
Ve **المَناصِف**: küçük vadilerdir; ve **النواصِف**: vadi yamaçlarının **مَناصِف**’inde ve benzeri akıntı yerlerinde kayalardır; ve İbn es-Sabğâ’nın hadisinde:
بين القِرانِ السَّوْء والنَّواصِف
**ناصفة**’nin çoğuludur; o kayadır. İbn el-Esîr dedi: **التَّراصُف** diye de rivayet edilir. Ve **النواصِفُ**:
vadide su mecralarıdır; tekili **ناصفة**’dir; ve okundu:
خَلايا سَفِينٍ بالنَّواصِف من دَدِ
Ve yerden **الناصفة**: içinde ağaç bulunan geniş düzlük; **ناصفة** olmaz, ancak onun ağaçları vardır. Ve **الناصفة**: **الثُّمام** ve başkasını bitiren yerdir. Ve Ebû Hanîfe dedi: **الناصفة** vadiden genişleyen bir bitiş yeridir; el-A‘şâ dedi:
كخَذُولٍ تَرْعى النَّواصِفَ من تَثْـ
ـلِيثَ قَفْراً، خَلا لها الأَسْلاقُ
Ve **الناصفة**: su mecrasıdır; çoğulu **النواصف**; ve denildi ki: **النواصف** sertlik ile yumuşaklık arasında yerlerdir; ve Tarafe’nin sözü okundu:
كأَنَّ حُدُوجَ المالِكِيّةِ، غُدْوةً،
خَلايا سَفِينٍ بالنَّواصِفِ من دَدِ
Ve denildi ki: **النواصِف** yerden geniş düzlüklerdir. Ve **ناصفةُ**: bir yerdir; dedi:
بناصِفةِ الجَوَّيْن أَو بمُحَجِّر

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D9%81/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ن ص ف * * النِّصْفُ * أحد شقي الشيء وضم النون لغة فيه وقرأ زيد بن ثابت رضي الله عنه ﴿فلها النُّصْفُ﴾ و * النَّصَفُ * بفتحتين المرأة التي بين الحدثة والمسنة ورجل نَصَفٌ أيضا و * النَّصِيفُ * النصف والنَّصِيف أيضا مكيال وفي الحديث ﴿ما بلغتم مد أحدهم ولا نصيفه﴾ و * نَصَفَ * الشيء بلغ نصفه تقول نَصَفَ القرآن أي بلغ نصفه ونَصَف عمره ونَصَفَ الشيب رأسه ونَصَفَ الإزار ساقه ونَصَفَ النهار و * انْتَصَفَ * بمعنى وباب الكل نصر و * المَنْصَفُ * بوزن المَعْلَمُ نصف الطريق و * أَنْصَفَ * النهار انتصف وأَنْصَفَ الرجل عدل يقال أنصفه من نفسه و * انْتَصَفَ * هو منه و * تَنَاصَفَ * القوم أنصف بعضهم بعضا من نفسه و * تَنْصِيفُ * الشيء جعله نصفين و * نَاصَفَهُ * المال قاسمه على النصف

##### Türkçe

* ن ص ف * * **النِّصْفُ** * şeyin iki parçasından biri; **النون**’u zammetmek de onda bir dildir. Zeyd b. Sâbit رضي الله عنه ﴿**فلها النُّصْفُ**﴾ okudu. Ve * **النَّصَفُ** * iki fetha ile: genç kadın ile yaşlı kadın arasındaki kadın; ve erkek de **نَصَفٌ** (olur) ayrıca. Ve * **النَّصِيفُ** *: yarı; ve **النَّصِيفُ** ayrıca bir ölçek. Hadiste: ﴿**ما بلغتم مد أحدهم ولا نصيفه**﴾ (vardır). Ve * **نَصَفَ** *: şey, onun yarısına ulaştı; dersin ki: **نَصَفَ القرآن** yani onun yarısına ulaştı; ve **نَصَفَ عمره**; ve **نَصَفَ الشيب رأسه**; ve **نَصَفَ الإزار ساقه**; ve **نَصَفَ النهار**. Ve * **انْتَصَفَ** * “anlamında”dır; ve babın tamamı **نصر**’dır. Ve * **المَنْصَفُ** * **المَعْلَمُ** vezninde: yolun yarısı. Ve * **أَنْصَفَ** *: gündüz, yarı oldu; ve **أَنْصَفَ الرجل**: adalet etti; “onu kendi nefsinden insafa getirdi” denir. Ve * **انْتَصَفَ** *: o, ondan (insafını) aldı. Ve * **تَنَاصَفَ** *: kavim, birbirlerini kendi nefislerinden insafa getirdi. Ve * **تَنْصِيفُ** *: şeyi iki yarı yaptı. Ve * **نَاصَفَهُ** *: malı, onu yarı üzerine paylaştı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D9%81/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

النصف، مثلثة هكذا نقله الصاغاني، عن ابن الأعرابي، قال شيخنا: أفصحها الكسر، وأقيسها الضم؛ لأنه الجاري على بقية الأجزاء كالربع والخمس والسدس، ثم الفتح. قلت: الكسر والضم نقلهما ابن سيده، وأما الفتح فإنه عن ابن الأعرابي، وقرأ زيد بن ثابت  فلها النصف  بالضم: أحد شقي الشيء وفي الأساس أحد جزأي الكمال كالنصيف كأمير، كالثليث والثمين والعشير، في الثلث والثمن والعشر، قاله أبو عبيد ومنه الحديث: ما أدرك مد أحدهم ولا نصيفه وقال الراجز:
  لم يغذها مد ولا نصيف وقد مر في ع - ج - ف. ج: أنصاف كشبر وأشبار، وصبر وأصبار، وقفل وأقفال. والنصف بالكسر، ويثلث هو: النصفة الاسم من الإنصاف، نقله الجوهري، واقتصر على الكسر، وأنشد للفرزدق:
  ولكن نصفا لو سببت وسبـنـى                      بنو عبد شمس من مناف وهاشم قال الصاغاني: هكذا أنشده سيبويه، والذي في شعره ولكن عدلا وإناء نصفان كسحبان، وقربة نصفي، ككسرى: إذا بلغ الماء نصفه ونصفها، وكذلك إذا بلغ الكيل نصفه، ولا يقال ذلك في غير النصف من الأجزاء، أعني أنه لا يقال: ثلثان ولا ربعان، ولا غير ذلك من الصفات التي تقتضى هذه الأجزاء، وهذا مروى عن ابن الأعرابي. ونصفه أي: الشيء كنصره ينصفه نصفا: بلغ نصفه تقول: نصفت القرآن. ونصف النهار ينصف وينصف: مثل انتصف، كأنصف وذلك إذا بلغ نصفه. وقيل: كل ما بلغ نصفه في ذاته فقد أنصف، وكل ما بلغ نصفه في غيره فقد نصف. وقال المسيب بن علس يصف غائصا على درة:
  نصف النهار الماء غامره                      ورفيقه بالغيب لا يدري أراد: انتصف النهار والماء غامره، فانتصف النهار ولم يخرج من الماء، فحذف واو الحال. ونصف القوم ينصفهم نصفا بالفتح ونصافة كسحابة ويكسر: إذا أخذ منهم النصف كما يقال: عشرهم يعشرهم عشرا: إذا أخذ منهم العشر. ونصف الشيء نصفا بالفتح: أخذ نصفه. ونصف القدح نصفا: شرب نصفه. ونصف النخل نصوفا كقعود: احمر بعض بسره وبعضه أخضر عن ابن عباد كنصف تنصيفا عن أبي حنيفة. ونصف فلانا ينصفه بالضم وينصفه بالكسر لغة فيه، ذكرهما يعقوب نصفا بالفتح، ونصافا ونصافة بكسرهما عن يعقوب وفتحهما عن غيره: خدمه قال لبيد رضي الله عنه يصف ظروف الخمر:
  لها غلل من رازقي وكرسف                      بأيمان عجم ينصفون المقاولا كأنصفه إنصافا. والمنصف، كمقعد ومنبر كلاهما عن ابن الأعرابي: الخادم ووافقه الأصمعي على الكسر، وفي حديث داود عليه السلام: فدخل المحراب، وأقعد منصفا على الباب وهي بهاء، ج: مناصف قال عمر بن أبي ربيعة:
  لتربها ولأخرى من مناصفهـا                      لقد وجدت به فوق الذي وجدا ومنصف كمقعد: واد باليمامة يسقي بلاد عامر من حنيفة، ومن ورائه قرقرى، كما في المعجم. والمنصف من الطريق ومن النهار، ومن كل شيء: نصفه. وقال ابن دريد: ناصفة: ع قال البعيث:
  أهاج عليك الشوق أطلال دمنة                      بناصفة الجوين أو جانب الهجل ويروى: بناصفة الجوين أو بمحجر والناصفة من الماء: مجراه في الوادي ج: نواصف قال طرفة ابن العبد:

  كأن حدوج المالكـية غـدوة                      خلايا سفين بالنواصف من دد أو الناصفة: صخرة تكون في مناصف أسناد الوادي كما في المحيط، وزاد في اللسان: ونحو ذلك من المسايل. والنصيف كأمير: الخمار ومنه الحديث في صفة الحور العين: ولنصيف إحداهن على رأسها خير من الدنيا وما فيها وأنشد الجوهري للنابغة يصف امرأة:
  سقط النصيف ولم يرد إسقاطه                      فتناولته واتقـتـنـا بـالـيد وقيل: نصيف المرأة: معجرها. وقال أبو سعيد: النصيف: ثوب تتجلل به المرأة فوق ثيابها كلها، سمي نصيفا؛ لأنه نصف بين الناس وبينها، فحجز أبصارهم عنها، قال: والدليل على صحة هذا قوله: سقط النصيف. لأن النصيف إذا جعل خمارا فسقط فليس لسترها وجهها مع كشفها شعرها معنى. ويقال: النصيف: العمامة، وكل ما غطى الرأس فهو نصيف. والنصيف من البرد: ماله لونان. والنصيف: مكيال لهم، نقله الجوهري، وبه فسر الحديث السابق، وقول الراجز. والنصف، محركة: الخدام، الواحد ناصف نقله الجوهري، وفي المحكم النصفة: الخدام، واحدهم ناصف. وقال ابن السكيت: النصف: المرأة بين الحدثة والمسنة قال غيره: كأن نصف عمرها قد ذهب، وأنشد ابن الأعرابي:
  وإن أتوك وقالوا إنها نصـف                      فإن أطيب نصفيها الذي غبرا أو هي التي بلغت خمسا وأربعين سنة، أو التي قد بلغت خمسين سنة ونحوها، والقياس الأول، لأنه يجره اشتاق، وهذا لا اشتقاق له، كما في اللسان، قال ابن السكيت: وتصغيرها نصيف، بلا هاء؛ لأنها صفة، وهن أنصاف، ونصف بضمتين، وبضمة الثانية عن سيبويه وقد يكون النصف للجمع كالواحد وهو نصف محركة، من قوم أنصاف ونصفين قال ابن الرقاع:
  تنصلتها له من بعد ما قذفـت                      بالعقر قذفة ظن سلفع نصف

  ورجل نصف، بالكسر: أي من أوساط الناس، وللأنثى والجمع كذلك. والإنصاف بالكسر: العدل قال ابن الأعرابي: أنصف: إذا أخذ الحق، وأعطى الحق. والاسم النصف والنصفة، محركتين وتفسيره أن تعطيه من الحق كالذي تستحقه لنفسك، ويقال: أنصفه من نفسه. وأنصف الرجل: سار نصف النهار عن ابن الأعرابي. وأنصف النهار: بلغ النصف أو مضى نصفه، كانتصف، وقد تقدم. وأنصف الشيء: أخذ نصفه عن ابن الأعرابي. وأنصف فلان: أسرع عن ابن عباد. ونصف الجارية بالخمار تنصيفا: خمرها به عن ابن الأعرابي. ونصف الشيء: جعله نصفين عن ابن الأعرابي أيضا. ونصف رأسه ولحيته: صار السواد والبياض نصفين نقله الصاغاني. وفي الصحاح: نصف الشيب رأسه بلغ النصف. ويقال: هو يشرب المنصف، كمعظم: الشراب طبخ حتى ذهب نصفه. والمنصف، كمحدث: من خمر رأسه بعمامة. ويقال انتصف منه: إذا استوفى حقه منه كاملا حتى صار كل على النصف سواء، كاستنصف منه وهذه عن الكسائي. وانتصفت الجارية: اختمرت بالنصيف كتنصف فيهما. ويقال: تنصفت السلطان، إذا سألته أن ينصفك. وتنصفت الجارية: تخمرت. ويقال: رمى فانتصف سهمه في الصيد: أي دخل فيه إلى النصف. ومنتصف النهار، وكل شيء بفتح الصاد: وسطه يقال: أتيته منتصف النهار، والشهر. وتناصفوا: أنصف بعضهم بعضا من نفسه، نقله الجوهري، وأنشد قول ابن الرقاع:
  إني غرضت إلى تناصف وجههـا                      غرض المحب إلى الحبيب الغائب يعني استواء المحاسن، كأن بعض أجزاء الوجه أنصف بعضا في أخذ القسط من الجمال، وغرضت: اشتقت وقال غيره: معناه خدمة وجهها بالنظر إليه: وقيل: إلى محاسنه التي تقسمت الحسن فتناصفته: أي أنصف بعضها بعضا، فاستوت فيه، وقال ابن الأعرابي: تناصف وجهها: محاسنها؛ أي أنها كلها حسنة ينصف بعضها بعضا، يريد أن أعضاءها حسنة متساوية في الجمال والحسن، فكأن بعضهما أنصف بعضا، فتناصف، وناصفه مناصفة: قاسمه على النصف نقله الجوهري. وتنصف الرجل: خدم نقله الجوهري، وأنشد لحرقة بنت النعمان ابن المنذر:
  فأف لدنيا لا يدوم نعـيمـهـا                      تقلب تارات بنا وتـصـرف
  بينا نسوس الناس والأمر أمرنا                      إذا نحن فيهم سوقة نتنصـف قال الصاغاني: والبيت مخروم وقال ابن بري: تنصفته: خدمته وعبدته، وأنشد:
  فإن الإله تنـصـفـتـه                      بأن لا أعق وأن لا أحوبا وتنصف فلانا استخدمه فهو ضد وعبارة العباب: تنصف: خدم، وتنصفه: استخدمه، فتنصف لازم متعد، ولم يذكر الضدية، فتأمل، ويروى قول الحرقة بفتح النون وبضمها؛ فبالفتح: أي نخدم، وبالضم: أي نستخدم. وتنصف زيدا: طلب ما عنده عن ابن عباد. وتنصف فلانا: خضع له عن ابن عباد أيضا. وتنصف السلطان: سأله أن ينصفه، كاستنصفه. وتنصف الشيب إياه: عمه عن ابن عباد. وقال الفراء: تنصفناك بيننا: أي جعلناك بيننا. والمناصف: أدوية صغار. واسم ع بعينه.
 ومما يستدرك عليه:

  قال اليزيدي: نصف الماء البئر والحب والكوز، وهو ينصفه نصفا ونصوفا، وقد أنصف الماء الحب إنصافا، وكذلك الكوز: إذا بلغ نصفه، فإن كنت أنت فعلت به قلت: أنصفت الماء الحب والكوز. وتقول: أنصف الشيب رأسه ونصف تنصيفا. وإذا بلغت نصف السن قلت: قد أنصفته، ونصفته، إنصافا وتنصيفا. والمناصف، بالضم: البسر رطب نصفه، لغة يمانية. ومنصف القوس، والوتر: موضع النصف منهما. والمنصف: الموضع الوسط بين الموضعين. ونصف النهار تنصيفا: انتصف قال العجاج:
  حتى إذا الليل التمام نصفا وقال ابن شميل: إن فلانة لعلى نصفها، محركة: أي نصف شبابها. ونصف الرجل تنصيفا: صار كهلا، كأنه بلغ نصف عمره. والنصيف، كأميرس: الخادم. وتنصفه  طلب معروفه، قال:
  فإن الإله تنـصـفـتـه                      بأن لا أخون وأن لا أخانا وقيل: تنصفته: أطعته، وانقدت له. ورجل متناصف: متساوي المحاسن. ومكان متناصف: مستوى الأجزاء، كأن بعض أجزائه ينصف بعضا، نقله الزمخشري. والنواصف: الرحاب، نقله الجوهري، وزاد غيره: بها شجر. وقيل: الناصفة الأرض تنبت الثمام وغيره، وقال أبو حنيفة: الناصفة: موضع منبات، يتسع من الوادي، وقال غيره: النواصف: أماكن بين الغلظ واللين. ويقال: انصف هذه الدراهم بيننا: أي اقسمها نصفين، كما في الأساس. ونصفه تنصيفا: استخدمه، كما في الأساس أيضا. والمنصف، كمقعد: اختلاس الحق بحيلة، عامية والجمع المناصف، والرجل مناصفي. ومنصف: من قرى بلنسية. وقد سموا ناصفا. وانتصفت الإبل ماء حوضها: شربته أجمع، نقله ابن الأعرابي، وهي لغة في الضاد المعجمة. واستنصف الوالي الخراج: استوفاه، هكذا نقله الزمخشري على الصواب في تركيب ن - ظ - ف وسيأتي للمصنف تبعا لغيره أنه استنظف، بالظاء. والمنصف، كمجلس: لغة في المنصف كمقعد، للوادي، عن الحفصي. والناصفة: الرحبة في الوادي. وقال الزمخشري: ناصفة: واد من أودية القبلية. وناصفة الشجناء: موضع في طريق اليمامة. وناصفة العمقين: في بلاد بني قشير، قال مصعب بن طفيل القشيري:
  بناصفة العمقين أو برقة اللوى
  على النأي والهجران شب شبوبها وناصفة العناب: موضع آخر، قال مالك بن نويرة:
  كأن الخيل مبركها سنيحا
  قطامي بناصفة العناب ويوم ناصفة: من أيام العرب. وناصفة العقيق: موضع بالمدينة، قال أبو معروف أحد بني عمرو ابن تميم:
  ألم تلمم على الدمن الخشوع
  بناصفة العقيق إلى البقيع والناصفة: ماء لبني جعفر بن كلاب، كذا في المعجم. والنواصف: موضع بعمان.

##### Türkçe

**النصف**، **مثلثة**: şöyle; bunu الصاغاني, ابن الأعرابي’den nakletti. Şeyhimiz dedi: en fasihi kesradır, en kıyasîsi dammadır; çünkü o, **الربع** ve **الخمس** ve **السدس** gibi geri kalan parçalara cari olandır; sonra fetha. Ben dedim: kesra ve dammayı ابن سيده nakletti; fethaya gelince, o ابن الأعرابي’dendir. Zeyd b. Sâbit **فلها النصف**’ı damma ile okudu: şeyin iki yarısından biri. Ve **الأساس**’ta: kemalin iki cüzünden biri; **النصيف** gibi, **أمير** vezninde; **الثليث** ve **الثمين** ve **العشير** gibi; **الثلث** ve **الثمن** ve **العشر** hakkında. Bunu Ebû Ubeyd söyledi. Ondandır hadis: “Onlardan birinin **مد**’ine de, **نصيف**’ine de erişmedi.” Ve râciz dedi ki:
  “Onu ne bir **مد** ne de bir **نصيف** besledi.”
Ve **ع - ج - ف**’de geçti. Çoğulu: **أنصاف**; **شبر** ve **أشبار**; **صبر** ve **أصبار**; **قفل** ve **أقفال** gibi. Ve **النصف** kesra ile, ve üçlenir; o: **النصفة**: **الإنصاف**’tan isimdir; bunu الجوهري nakletti ve kesra ile yetindi. Ve الفرزدق’tan inşad etti:
  “Fakat bir **نصف**; eğer sövseydim ve sövselerdi beni
  **بنو عبد شمس**; **مناف** ve **هاشم**’den.”
الصاغاني dedi: Sîbeveyh onu böyle inşad etti; onun şiirinde olan ise: “fakat bir **عدل**.” Ve “bir kap iki **نصفان**” **سحبان** gibi; ve “bir kırba **نصفي**” **كسرى** gibi: su onun yarısına ve onun yarısına ulaştığında; ve aynı şekilde ölçek onun yarısına ulaştığında. Ve bu, parçaların yarısı dışında söylenmez; yani denir ki: **ثلثان** ve **ربعان** denmez; ve bu parçaları gerektiren sıfatlardan başka bir şey de denmez. Bu, ابن الأعرابي’den rivayet edilmiştir.

Ve “**نصفه**” yani: şey; “**نصره**” gibi: “**ينصفه** **نصفا**”: onun yarısına ulaştı; “Kur’ân’ı **نصفت**” dersin. Ve “günün yarısı” **ينصف** ve **ينصف**: **انتصف** gibi; **أنصف** gibi; bu, onun yarısına ulaştığında. Ve denildi: her ne kendi zatında yarısına ulaşırsa **أنصف** etmiştir; her ne başkasında yarısına ulaşırsa **نصف** etmiştir. Ve المسيب بن علس, bir inciye dalanı vasfederek dedi ki:
  “Günün yarısı; su onu kaplamıştı,
  ve arkadaşı gayb ile; bilmez.”
Murad etti: gün yarılandı ve su onu kaplamıştı; gün yarılandı da sudan çıkmadı; hâl vâvını hazfetti.

Ve “kavmin yarısı” onları **ينصفهم** **نصفا** fetha ile ve **نصافة** **سحابة** gibi, ve kesra ile de: onlardan yarıyı aldığında; “onların onda birini aldı” denildiği gibi: “**عشرهم** **يعشرهم** **عشرا**”: onlardan onda biri aldığında. Ve “şeyin yarısını” **نصفا** fetha ile: onun yarısını aldı. Ve “kadehin yarısını” **نصفا**: onun yarısını içti. Ve “hurma” **نصوفا** **قعود** gibi: onun **بسر**’inin bir kısmı kızardı, bir kısmı yeşil kaldı; ابن عباد’dan; Ebû Hanîfe’den “**نصف**” gibi “**تنصيفا**”.

Ve “falancaya hizmet etti”: onu **ينصفه** damma ile ve onu **ينصفه** kesra ile; onda bir lugattır; ikisini de Ya‘kūb zikretti: **نصفا** fetha ile; ve **نصافا** ve **نصافة** ikisinin kesrası ile Ya‘kūb’dan; ikisinin fethası ise başkasından. Lebîd (Allah ondan razı olsun) şarap kaplarını vasfederek dedi ki:
  “Onun için **رازقي** ve **كرسف**’ten **غلل**ler vardır,
  Acem elleriyle; **المقاولا**’yı **ينصفون**.”
“**أنصفه**” gibi: **إنصافا**.

Ve **المنصف**, **مقعد** ve **منبر** gibi; ikisi de ابن الأعرابي’den: hizmetçi. Ve الأصمعي kesra üzerinde ona muvafakat etti. Ve Dâvûd (aleyhisselâm) hadîsinde: “Mihraba girdi ve kapı üzerine bir **منصفا** oturttu.” Bu, **هاء** iledir. Çoğulu: **مناصف**. Ömer b. Ebî Rebî‘a dedi ki:
  “Onun toprağına ve onun **مناصف**’inden bir başkasına;
  onda, bulduğunun üstünde bir şey buldum.”

Ve **منصف** **مقعد** gibi: Yemâme’de bir vâdidir; Hanîfe’den Âmir beldelerini sular; onun arkasında **قرقرى** vardır; **المعجم**’de olduğu gibi. Ve “yolun **منصف**’i” ve “günün **منصف**’i” ve her şeyin **منصف**’i: onun yarısıdır.

Ve İbn Düreyd dedi: **ناصفة**: ‘ayn. البعيث dedi ki:
  “Sana şevki coşturdu mu, **دمنة**’nin izleri,
  **ناصفة الجوين**’de yahut **الهجل**’in yanı.”
Ve “**بناصفة الجوين** yahut **بمحجر**” diye rivayet edilir. Ve “suyun **الناصفة**’si”: vâdideki akış yeridir. Çoğulu: **نواصف**. Tarafa b. el-‘Abd dedi ki:

  “Sanki **المالكية**’nin **حدوج**’ları bir sabah,
  **دد**’den **النواصف**’ta gemi gözleri.”

Veya **الناصفة**: vâdinin yamaçlarının ortalarında bulunan bir kaya; **المحيط**’ta olduğu gibi. Ve **اللسان**’da artırdı: ve bunun benzeri **المسايل**’den.

Ve **النصيف** **أمير** gibi: başörtüsü. Ondandır hadis, **الحور العين**’in sıfatında: “Onlardan birinin başındaki **نصيف** elbette dünya ve içindekilerden hayırlıdır.” Ve الجوهري, النابغة’den bir kadını vasfederek inşad etti:
  “**النصيف** düştü; düşürmeyi istemedi,
  onu aldı ve elimizle bizden sakındı.”
Ve denildi: kadının **نصيف**’i: onun **معجر**’idir. Ebû Saîd dedi: **النصيف**: kadının bütün elbiselerinin üstüne büründüğü bir elbisedir; ona **نصيف** denildi; çünkü o, insanlar ile onun arasında bir yarıdır; böylece onların bakışlarını ondan alıkoydu. Dedi: bunun sıhhatine delil onun sözü: “**سقط النصيف**.” Çünkü **النصيف** eğer bir **خمار** kılınırsa ve düşerse, saçını açığa çıkarırken yüzünü örtmesinin bir manası yoktur. Ve denilir: **النصيف**: sarık; başı örten her şey **نصيف**’tir. Ve **البرد**’den **النصيف**: iki rengi olandır. Ve **النصيف**: onlar için bir ölçek; bunu الجوهري nakletti; ve onunla önceki hadis ve râcizin sözü tefsir edildi.

Ve **النصف**, harekeli: hizmetçiler; tekili **ناصف**; bunu الجوهري nakletti. Ve **المحكم**’de: **النصفة**: hizmetçiler; onların teki **ناصف**. İbnü’s-Sikkît dedi: **النصف**: genç ile yaşlı arası kadın. Başkası dedi: sanki ömrünün yarısı gitmiştir. Ve İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
  “Ve sana geldiler ve ‘o bir **نصف**’ dedilerse,
  onun iki **نصف**’ının en hoşu, topraklananıdır.”
Veya o, kırk beş yıla ulaşmış olandır; yahut elli yıla ve benzerine ulaşmış olandır. Kıyas birincisidir; çünkü onu **اشتاق** çeker; bunun ise اشتقاقı yoktur; **اللسان**’da olduğu gibi. İbnü’s-Sikkît dedi: onun küçültmesi **نصيف**’tir, **هاء**sız; çünkü o bir sıfattır. Ve onlar **أنصاف**’tır. Ve **نصف** iki damma ile; ikinci damma ile olanı Sîbeveyh’den. Ve **النصف** cem‘ için de olabilir, tekil gibi; o, harekeli **نصف**’tır; **أنصاف** ve **نصفين** kavminden. İbnü’r-Riqâ‘ dedi ki:
  “Onu onun için sıyırdım; sonra attıktan sonra,
  **بالعقر** ile bir atış; **سلفع نصف** sandı.”

Ve **نِصْف** (kesre ile) bir adam: yani insanların orta tabakasından; dişi için ve çoğul için de böyledir. Ve **الإِنْصاف** (kesre ile): adalet. İbnü’l-A‘râbî dedi: **أَنْصَفَ**: hakkı aldığı ve hakkı verdiği zaman. İsim **النِّصْف** ve **النِّصْفَة**’dir; ikisi de harekeli; ve onun tefsiri: ona haktan, kendin için hak ettiğin gibi vermendir; ve “**أَنْصَفَهُ مِنْ نَفْسِهِ**” denir. Ve **أَنْصَفَ الرَّجُلُ**: İbnü’l-A‘râbî’den; günün yarısı kadar yürüdü. Ve **أَنْصَفَ النَّهارُ**: yarıya ulaştı yahut onun yarısı geçti; **اِنْتَصَفَ**; ve daha önce geçti. Ve **أَنْصَفَ الشَّيْءَ**: İbnü’l-A‘râbî’den; onun yarısını aldı. Ve **أَنْصَفَ فُلانٌ**: İbn Abbâd’dan; hızlandı. Ve **نَصَّفَ الجارِيَةَ بِالخِمارِ تَنْصِيفًا**: İbnü’l-A‘râbî’den; onu onunla örttü. Ve **نَصَّفَ الشَّيْءَ**: İbnü’l-A‘râbî’den de; onu iki yarı yaptı. Ve **نَصَّفَ رَأْسَهُ وَلِحْيَتَهُ**: siyahlık ve beyazlık iki yarı oldu; es-Sağânî nakletti. Ve **الصِّحاح**’ta: **نَصَّفَ الشَّيْبُ رَأْسَهُ**: yarıya ulaştı. Ve “o **المُنَصَّف** içer” denir, **مُعْظَم** gibi: içki pişirildi, ta ki onun yarısı gidinceye kadar. Ve **المُنَصَّف** ( **مُحْدِث** gibi): başını sarıkla örten kimse. Ve “**اِنْتَصَفَ مِنْهُ**” denir: ondan hakkını tam olarak aldığı zaman; ta ki her biri yarı üzerinde eşit oluncaya kadar; **اِسْتَنْصَفَ مِنْهُ** gibi; ve bu, el-Kisâî’dendir. Ve **اِنْتَصَفَتِ الجارِيَةُ**: **النَّصِيف** ile örtündü; ikisinde de **تَنَصَّفَ** gibi. Ve “**تَنَصَّفْتُ السُّلْطانَ**” denir: ondan seni insafa getirmesini istediğin zaman. Ve **تَنَصَّفَتِ الجارِيَةُ**: örtündü. Ve “attı da oku avda **اِنْتَصَفَ**” denir: yani onun içine yarıya kadar girdi. Ve **مُنْتَصَفُ النَّهارِ** ve her şeyin **الصاد**’ı fetha ile: onun ortasıdır; “ona günün ortasında ve ayın ortasında geldim” denir. Ve **تَناصَفُوا**: el-Cevherî nakletti; bazısı bazısına kendi nefsinden insaf etti. Ve İbnü’r-Riqâ‘ın sözünü inşad etti:
  Ben onun yüzünün **تَناصُف**’una yöneldim                      sevenin, gaip sevgiliye yönelişi gibi
yani güzelliklerin eşitliği; sanki yüzün bazı parçaları, güzellikten payı almada bazılarına insaf etti. Ve **غَرِضْتُ**: özledim. Ve başkası dedi: manası, ona bakmakla yüzüne hizmet etmektir. Ve denildi: güzelliği bölüşen güzelliklerine; sonra onu **تَناصَفَتْ**: yani bazısı bazısına insaf etti; böylece onda eşit oldu. Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **تَناصَفُ وَجْهِها**: onun güzellikleridir; yani onların hepsi güzeldir; bazısı bazısına insaf eder; onun uzuvlarının güzellik ve hüsn bakımından güzel ve eşit olduğunu kasteder; sanki ikisinden bazısı bazısına insaf etti; böylece **تَناصَفَ**. Ve **ناصَفَهُ مُناصَفَةً**: el-Cevherî nakletti; onu yarı üzerine paylaştırdı. Ve **تَنَصَّفَ الرَّجُلُ**: el-Cevherî nakletti; hizmet etti. Ve Huraqa bint en-Nu‘mân b. el-Münzir’e ait olarak inşad etti:
  Öf, nimeti kalıcı olmayan dünyaya                      bazen bizi çevirir ve döndürür
  Biz insanları yönetirken ve iş bizim işimizken                      bir de bakarsın onların içinde sıradan kimseler oluruz, **نَتَنَصَّفُ**
es-Sağânî dedi: beyit **مَخْرُوم**dur. Ve İbn Berî dedi: **تَنَصَّفْتُهُ**: ona hizmet ettim ve ona kulluk ettim. Ve inşad etti:
  Şüphesiz ilah ona **تَنَصَّفْتُهُ**                      (şu şartla ki) ne isyan edeyim ne de günah işleyeyim
Ve **تَنَصَّفَ فُلانًا**: onu hizmetçi edindi; o ise zıddıdır. Ve **العباب**’ın ibaresi: **تَنَصَّفَ**: hizmet etti; ve **تَنَصَّفَهُ**: onu hizmetçi edindi; böylece **تَنَصَّفَ** lâzım, müteaddîdir; ve zıtlığı zikretmedi; öyleyse düşün. Ve Huraqa’nın sözü **النون**’un fethasıyla ve dammasıyla rivayet edilir; fetha ile: yani hizmet ederiz; damma ile: yani hizmetçi ediniriz. Ve **تَنَصَّفَ زَيْدًا**: İbn Abbâd’dan; onun yanındakini talep etti. Ve **تَنَصَّفَ فُلانًا**: İbn Abbâd’dan da; ona boyun eğdi. Ve **تَنَصَّفَ السُّلْطانَ**: **اِسْتَنْصَفَهُ** gibi; ondan kendisine insaf etmesini istedi. Ve **تَنَصَّفَ الشَّيْبُ إِيّاهُ**: İbn Abbâd’dan; onu kapladı. Ve el-Ferrâ dedi: “**تَنَصَّفْناكَ بَيْنَنا**”: yani seni aramızda (ortaya) koyduk. Ve **المَناصِف**: küçük ilaçlardır. Ve **ع**’ın ismi, aynen kendisidir.
Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir:

  el-Yezîdî dedi: **نَصَفَ** su, kuyu, küp ve testi; ve o, onu **نَصْفًا** ve **نُصُوفًا** ile **يَنْصِفُ**; ve su, küpü **إِنْصافًا** ile **أَنْصَفَ**; ve aynı şekilde testi: yarısına ulaştığı zaman. Eğer onu sen yaptıysan “suyu küpü ve testiyi **أَنْصَفْتُ**” dersin. Ve “**أَنْصَفَ الشَّيْبُ رَأْسَهُ** ve **نَصَّفَ تَنْصِيفًا**” dersin. Ve yaşın yarısına ulaştığın zaman “onu **أَنْصَفْتُ** ve **نَصَّفْتُ**; **إِنْصافًا** ve **تَنْصِيفًا**” dersin. Ve **المَناصِف** (damme ile): yarısı taze hurma olan **البُسْر**; Yemenî bir lehçe. Ve **مُنْصَفُ القَوْسِ** ve **الوَتَرِ**: ikisinin yarı yeridir. Ve **المُنْصَف**: iki yer arasındaki orta yerdir. Ve **نَصَّفَ النَّهارَ تَنْصِيفًا**: **اِنْتَصَفَ**; el-‘Accâc dedi:
  Ta ki tamam geceyi **نَصَفَ** edinceye kadar
Ve İbn Şümeyl dedi: “Şüphesiz falanca kadın kendi **نَصَف**’ı üzerindedir” (harekeli): yani gençliğinin yarısı üzerindedir. Ve **نَصَّفَ الرَّجُلُ تَنْصِيفًا**: kühûl oldu; sanki ömrünün yarısına ulaştı. Ve **النَّصِيف** ( **أَمِيرس** gibi): hizmetçi. Ve **تَنَصَّفَهُ**: onun iyiliğini talep etti; dedi ki:
  Şüphesiz ilah ona **تَنَصَّفْتُهُ**                      (şu şartla ki) ne hıyanet edeyim ne de kardeşlik edeyim
Ve denildi: **تَنَصَّفْتُهُ**: ona itaat ettim ve ona boyun eğdim. Ve **رَجُلٌ مُتَناصِفٌ**: güzellikleri eşit. Ve **مَكانٌ مُتَناصِفٌ**: parçaları düz; sanki onun bazı parçaları bazılarına insaf eder; ez-Zemahşerî nakletti. Ve **النَّواصِف**: geniş avlular; el-Cevherî nakletti; başkası artırdı: onda ağaç vardır. Ve denildi: **النّاصِفَة** toprak, **الثُّمام** ve başkasını bitirir. Ve Ebû Hanîfe dedi: **النّاصِفَة**: bir bitiş yeri; vadiden genişler. Ve başkası dedi: **النَّواصِف**: sertlik ile yumuşaklık arasında yerlerdir. Ve “bu dirhemleri aramızda **اِنْصِفْ**” denir: yani onları iki yarı böl; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve **نَصَّفَهُ تَنْصِيفًا**: onu hizmetçi edindi; yine **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve **المُنْصَف** ( **مَقْعَد** gibi): hile ile hakkı kapma; avamîdir; çoğulu **المَناصِف**; ve adam **مَناصِفِيّ**. Ve **مُنْصَف**: Belensiye köylerindendir. Ve **ناصِفًا** diye adlandırdılar. Ve **اِنْتَصَفَتِ الإِبِلُ ماءَ حَوْضِها**: İbnü’l-A‘râbî nakletti; onu bütünüyle içti; ve bu, **الضاد** (mu‘ceme) hakkında bir dildir. Ve **اِسْتَنْصَفَ الوالِي الخَراجَ**: onu tam aldı; ez-Zemahşerî bunu **ن - ظ - ف** terkibinde doğru olarak böyle nakletti; ve musannif için başkasına tâbi olarak “**اِسْتَنْظَفَ**” ( **الظاء** ile) gelecektir. Ve **المُنْصَف** ( **مَجْلِس** gibi): el-Hafsî’den; vadi için, **المُنْصَف** ( **مَقْعَد** gibi) hakkında bir dildir. Ve **النّاصِفَة**: vadideki geniş düzlük. Ve ez-Zemahşerî dedi: **ناصِفَة**: **القِبْلِيَّة** vadilerinden bir vadidir. Ve **ناصِفَةُ الشَّجْناءِ**: Yemâme yolu üzerinde bir yerdir. Ve **ناصِفَةُ العُمْقَيْنِ**: Benî Kuşeyr diyarındadır; Mus‘ab b. Tufeyl el-Kuşeyrî dedi:
  **ناصِفَةُ العُمْقَيْنِ**’de yahut **بَرْقَةُ اللِّوَى**’da
  uzaklık ve terk ediş üzerine onun alevlenişi alevlendi
Ve **ناصِفَةُ العِنّابِ**: başka bir yerdir; Mâlik b. Nuveyra dedi:
  Sanki atlar, çöktüğü yer **سَنِيح**’ta
  **قُطامِي**’dir, **ناصِفَةُ العِنّابِ**’da
Ve **يَوْمُ ناصِفَة**: Arap günlerindendir. Ve **ناصِفَةُ العَقِيقِ**: Medine’de bir yerdir; Benî ‘Amr b. Temîm’den Ebû Ma‘rûf dedi:
  Huşûlu harabeler üzerine uğramadın mı
  **ناصِفَةُ العَقِيقِ**’te, **البَقِيع**’e doğru
Ve **النّاصِفَة**: Benî Ca‘fer b. Kilâb’a ait bir sudur; **المعجم**’de böyle. Ve **النَّواصِف**: Umân’da bir yerdir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D9%81/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

أَنَصَفَهُ
4 أَنَصَفَهُ ذ He did justice to him: (MA:) he acted equitably with him: (Msb:) he gave him, or obtained for him, his right, or due, from (مِنْ) another: see أَعْذَرَ. ― -b2- اِنْصاَفٌ The giving what is right, or due: (M:) or the granting, or rendering, justice. (KL, PS.) ― -b3- أَنْصَفَهُ مِنْ ظَالِمِهِ [He exacted justice for him from his wronger]. (T voce ظَلَّمَ.)

اِنْتَصَفَ مِنْهُ
8 اِنْتَصَفَ مِنْهُ ذ He exacted, or obtained, his right, or due, from him (M, K) completely, so that each of them became on a par with the other; (K;) [i. e. with equity]. ― -b2- اِنْتَصَفَ It became halved: (Msb:) [often said of the daytime (النَّهَارُ)].

طُبِخَ عَلَى النِّصْفِ
طُبِخَ عَلَى النِّصْفِ ذ , and أُصْلِحَ على النصف, It (wine) was boiled until half of it had gone, or evaporated. (TA, voce طَابَة.)

مَكَانٌ نَصَفٌ بَيْنَ مَكَانَيْنِ
مَكَانٌ نَصَفٌ بَيْنَ مَكَانَيْنِ ذ [A place half-way, midway, or equidistant, between two places]. (Mughnee in art. سَوَآءٌ.) ― -b2- نَصَفٌ A middle-aged woman or man: (S, K:) or forty-five years old: or fifty years old. (K.) Dim. نُصيف.

نَصِيفٌ
نَصِيفٌ ذ A woman's muffler: see خِمَارٌ.

نُصَيْفٌ
نُصَيْفٌ ذ , dim. of نَصَفٌ: see خَلَيْقٌ voce خَلَقٌ.

مُنَصَّفٌ
مُنَصَّفٌ ذ Expressed juice, (Mgh, Msb,) or wine, or beverage, (K,) cooked until half of it has gone [by evaporation]. (Mgh, Msb, K.)

مَنَاصَفٌ
مَنَاصَفٌ ذ Not wholly ripe: [half-ripe:] applied to the date. (TA, voce بُسْرٌ.)

أَنْصاَفُ اللَّبِنِ
أَنْصاَفُ اللَّبِنِ ذ [Half-bricks, or] cut bricks, whereof the one is placed, in building, beside the whole brick, for the purpose of ornamentation. (Msb in art. خرج.)

##### Türkçe

**أَنَصَفَهُ**
4 **أَنَصَفَهُ** ذ Ona adalet etti: (MA:) onunla eşitlik üzere davrandı: (Msb:) ona, yahut onun için, (مِنْ) bir başkasından, onun hakkını veya payını verdi, yahut elde etti: **أَعْذَرَ**’a bak. ― -b2- **اِنْصاَفٌ** Hak olanı veya payı olanı vermek: (M:) yahut adaleti bahşetmek, yahut icra etmek. (KL, PS.) ― -b3- **أَنْصَفَهُ مِنْ ظَالِمِهِ** [Onun için, ona zulmedenden adaleti aldı]. (T, **ظَلَّمَ** maddesinde.)

**اِنْتَصَفَ مِنْهُ**
8 **اِنْتَصَفَ مِنْهُ** ذ Ondan, onun hakkını veya payını (M, K) tamamen aldı yahut elde etti; öyle ki ikisinden her biri diğeriyle denk oldu; (K;) [yani eşitlik üzere]. ― -b2- **اِنْتَصَفَ** Yarı oldu: (Msb:) [çoğu kez gündüz (**النَّهَارُ**) hakkında söylenir].

**طُبِخَ عَلَى النِّصْفِ**
**طُبِخَ عَلَى النِّصْفِ** ذ , ve **أُصْلِحَ على النصف**, O (şarap) onun yarısı gidinceye, yahut buharlaşıp uçuncaya kadar kaynatıldı. (TA, **طَابَة** maddesinde.)

**مَكَانٌ نَصَفٌ بَيْنَ مَكَانَيْنِ**
**مَكَانٌ نَصَفٌ بَيْنَ مَكَانَيْنِ** ذ [İki yer arasında yarı-yol, orta yer, yahut eşit uzaklıkta bir yer]. (Mughnee, **سَوَآءٌ** maddesinde.) ― -b2- **نَصَفٌ** Orta yaşlı bir kadın veya erkek: (S, K:) yahut kırk beş yaşında: yahut elli yaşında. (K.) Küçültmesi **نُصيف**.

**نَصِيفٌ**
**نَصِيفٌ** ذ Bir kadının başörtüsü: **خِمَارٌ**’a bak.

**نُصَيْفٌ**
**نُصَيْفٌ** ذ , **نَصَفٌ**’ın küçültmesi: **خَلَيْقٌ**’a bak, **خَلَقٌ** maddesinde.

**مُنَصَّفٌ**
**مُنَصَّفٌ** ذ Sıkılmış su, (Mgh, Msb,) yahut şarap, yahut içecek, (K,) onun yarısı [buharlaşma ile] gidinceye kadar pişirilmiş. (Mgh, Msb, K.)

**مَنَاصَفٌ**
**مَنَاصَفٌ** ذ Tamamen olgunlaşmamış: [yarı olgun:] hurmaya uygulanır. (TA, **بُسْرٌ** maddesinde.)

**أَنْصاَفُ اللَّبِنِ**
**أَنْصاَفُ اللَّبِنِ** ذ [Yarım tuğlalar, yahut] kesilmiş tuğlalar; bunlardan biri, süsleme maksadıyla, yapıda tam tuğlanın yanına konur. (Msb, **خرج** maddesinde.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D9%81/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

نَصَفَ
نَصَفَ U ( n. ac. ),
a.  Was at, came to, reached the middle of.

b.  Halved; took the half of; drank the half of.

c.  ( n. ac. نَصْف 1 ,  نَصَاْفَة 22t ,  نِصَاْفَة 23t ), Went shares with, divided, shared with; received, took half from.

d.  [ acc. &  Bain ], Divided equally between.

e.  Was partly ripe ( palm-tree ).

f.  I ,  U ( n. ac. نَصْف 1 ,  نَصَاْف 22 ,  نَصَاْفَة 22t ,  نِصَاْف 23 ,  نِصَاْفَة 23t ,  نَصَفَاْن 36 ), Served.

نَصَّفَ
نَصَّفَ II ,
a.  Halved.

b.  Was half white & half black ( hair ).

c.  Veiled ( girl ).

d.  see I (e) .

نَاْصَفَ
نَاْصَفَ III ,
a.  Shared with.

أَنْصَفَ
أَنْصَفَ IV ,
a.  see I (b) , ( f ).

c.  Was   just, equitable.

d.  Acted, behaved justly to.

e.  Travelled at noon.

f.  Reached the meridian ( day ).

g.  [ acc. &  Min ], Procured justice for.... from.

تَنَصَّفَ
تَنَصَّفَ V ,
a.  Served; was a servant.

b.  Took into service; asked a service of.

c.  Submitted to.

d.  [ Min ], Obtained his rights from.

e.  Was veiled; put on a veil.

f.  see VIII (a) .

تَنَاْصَفَ
تَنَاْصَفَ VI ,
a.  Acted justly towards each other.

اِنْتَصَفَ
اِنْتَصَفَ VIII ,
a.  Was at, reached the middle.

b.  Kept to the middle; acted rightly.

c.  [ Fī ], Pierced, transfixed.

d.  see V (d) , ( e ).

اِسْتَنْصَفَ
اِسْتَنْصَفَ X ,
a.  see V (d) .

نَصْف
نَصْف 1 ,
a.  see 2 (a) , ( b ), ( c ).

نَصْفَى
نَصْفَى 1ya ,
a.  fem. of نَصْفَاْنُ 33 .

نِصْف
نِصْف 2 , ( pl. أَنْصَاْف 38 ),
a.  Half.

b.  Middle, midst.

c.  Justice, equity, right; fairness.

d.  Of middle height.

e.  Middleaged.

نُصْف
نُصْف 3 ,
a.  see 2 (a) , ( b ), ( c ).

نَصَف
نَصَف 4 , ( pl. reg. &  أَنْصَاْف 38 ),
a.  see 2 (e) .

b.  ( pl. نُصْف 3 ,  نُصُف 10 ,  أَنْصَاْف 38 ), Middle-aged woman; matron.

c.  see 2 (c) .

نَصَفَة
نَصَفَة 4t ,
a.  see 2 (c) .

أَنْصَفُ
أَنْصَفُ 14 ,
a.  Juster, fairer.

مَنْصَف
مَنْصَف 17 , ( pl. مَنَاْصِفُ 44 ),
a.  Servant.

b.  Middle of.

مَنْصَفَة
مَنْصَفَة 17t ,  مِنْصَف 20 ,  مِنْصَفَة 20t ,
a.  see 17 (a) .

نَاْصِف
نَاْصِف 21 , ( pl. نَصَف 4 ,  نُصَّاْف 29 ),
a.  Servant, domestic, man-servant.

نَاْصِفَة
نَاْصِفَة 21t , ( pl. نَوَاْصِفُ 41 ),
a.  Servant-maid.

b.  Channel; gully.

نَصِيْف
نَصِيْف 25 ,
a.  see 1 (a) .

b.  Turban.

c.  Cloth of two colours.

d.  A certain measure of corn.

نَصْفَاْنُ
نَصْفَاْنُ 33 ,
a.  Half-full.

نَصَّفَ
N. Ag. نَصَّفَ II ,
a.  Veiled.

نَصَّفَ
N. P. نَصَّفَ II ,
a.  Boiled down ( liquid ).

أَنْصَفَ
N. Ac. أَنْصَفَ IV ,
a.  see 2 (c) .

اِنْتَصَفَ
N. P. اِنْتَصَفَ VIII ,
a.  Middle.

b.  Noon.

نَصْف اللَّيْل
نَصْف اللَّيْل
a.  Midnight.

نَصْف النَّهَار
نَصْف النَّهَار
a.  Noon; meridian.

##### Türkçe

**نَصَفَ**
**نَصَفَ** U (mast. is. ),
a. Ortada idi; ortasına geldi; ortasına ulaştı.

b. İkiye böldü; yarısını aldı; yarısını içti.

c. (mast. is. **نَصْف** 1, **نَصَاْفَة** 22t, **نِصَاْفَة** 23t), Paylaştı, böldü, ortaklaştı; …den yarım aldı, yarısını aldı.

d. [acc. & Bain], İkisi arasında eşit olarak böldü.

e. (Hurma ağacı) kısmen olgunlaştı.

f. I, U (mast. is. **نَصْف** 1, **نَصَاْف** 22, **نَصَاْفَة** 22t, **نِصَاْف** 23, **نِصَاْفَة** 23t, **نَصَفَاْن** 36), Hizmet etti.

**نَصَّفَ**
**نَصَّفَ** II,
a. İkiye böldü.

b. (Saç) yarısı beyaz ve yarısı siyah oldu.

c. (Kızı) örttü.

d. I (e)’ye bak.

**نَاْصَفَ**
**نَاْصَفَ** III,
a. …ile paylaştı.

**أَنْصَفَ**
**أَنْصَفَ** IV,
a. I (b), (f)’ye bak.

c. Adil, hakkaniyetli oldu.

d. …e karşı adil davrandı.

e. Öğle vaktinde yolculuk etti.

f. (Gün) meridyene ulaştı.

g. [acc. & Min], … için …den adaleti sağladı.

**تَنَصَّفَ**
**تَنَصَّفَ** V,
a. Hizmet etti; hizmetçi oldu.

b. Hizmete aldı; bir hizmet istedi.

c. Boyun eğdi.

d. [Min], Haklarını …den aldı.

e. Örtündü; örtü takındı.

f. VIII (a)’ya bak.

**تَنَاْصَفَ**
**تَنَاْصَفَ** VI,
a. Birbirlerine karşı adil davrandılar.

**اِنْتَصَفَ**
**اِنْتَصَفَ** VIII,
a. Ortada idi; ortasına ulaştı.

b. Ortada durdu; doğru davrandı.

c. [Fī], Delip geçti, sapladı.

d. V (d), (e)’ye bak.

**اِسْتَنْصَفَ**
**اِسْتَنْصَفَ** X,
a. V (d)’ye bak.

**نَصْف**
**نَصْف** 1,
a. 2 (a), (b), (c)’ye bak.

**نَصْفَى**
**نَصْفَى** 1ya,
a. **نَصْفَاْنُ** 33’ün müennesi.

**نِصْف**
**نِصْف** 2, (çoğ. **أَنْصَاْف** 38),
a. Yarı.

b. Orta, ortası.

c. Adalet, hakkaniyet, hak; insaf.

d. Orta boylu.

e. Orta yaşlı.

**نُصْف**
**نُصْف** 3,
a. 2 (a), (b), (c)’ye bak.

**نَصَف**
**نَصَف** 4, (çoğ. kuralî & **أَنْصَاْف** 38),
a. 2 (e)’ye bak.

b. (çoğ. **نُصْف** 3, **نُصُف** 10, **أَنْصَاْف** 38), Orta yaşlı kadın; matron.

c. 2 (c)’ye bak.

**نَصَفَة**
**نَصَفَة** 4t,
a. 2 (c)’ye bak.

**أَنْصَفُ**
**أَنْصَفُ** 14,
a. Daha adil, daha insaflı.

**مَنْصَف**
**مَنْصَف** 17, (çoğ. **مَنَاْصِفُ** 44),
a. Hizmetçi.

b. Ortası.

**مَنْصَفَة**
**مَنْصَفَة** 17t, **مِنْصَف** 20, **مِنْصَفَة** 20t,
a. 17 (a)’ya bak.

**نَاْصِف**
**نَاْصِف** 21, (çoğ. **نَصَف** 4, **نُصَّاْف** 29),
a. Hizmetçi, ev hizmetlisi, erkek hizmetçi.

**نَاْصِفَة**
**نَاْصِفَة** 21t, (çoğ. **نَوَاْصِفُ** 41),
a. Kadın hizmetçi.

b. Kanal; yarıntı.

**نَصِيْف**
**نَصِيْف** 25,
a. 1 (a)’ya bak.

b. Sarık.

c. İki renkli kumaş.

d. Tahıl için belirli bir ölçü.

**نَصْفَاْنُ**
**نَصْفَاْنُ** 33,
a. Yarı dolu.

**نَصَّفَ**
İsm-i fâil **نَصَّفَ** II,
a. Örten.

**نَصَّفَ**
İsm-i mef‘ûl **نَصَّفَ** II,
a. Kaynatılıp koyulaştırılmış (sıvı).

**أَنْصَفَ**
Mast. **أَنْصَفَ** IV,
a. 2 (c)’ye bak.

**اِنْتَصَفَ**
İsm-i mef‘ûl **اِنْتَصَفَ** VIII,
a. Orta.

b. Öğle.

**نَصْف اللَّيْل**
**نَصْف اللَّيْل**
a. Gece yarısı.

**نَصْف النَّهَار**
**نَصْف النَّهَار**
a. Öğle; meridyen.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D9%81/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

نصف
نَصَفَ - يَنْصُفُ - نِصْف - النِصْف
نَصَفَ - يَنْصُفُ + كائن + مقداراً: يقسم المقدار إلى قسمين متكافئين: يقسم الأشياء القابلة للعد من مال أو ثمر أو وقت إلى قسمين متكافئين بالعدد
نِصْفُ - النِصْف: اسم فعل " نَصَفَ - يَنْصُفُ ": وهو كذلك بمعنى مفعول: المقدار من الأشياء أو الوقت الذي نحصل عليه بقسمة المقدار الأصلي إلى قسمين متساويين
نِصْفُه: نصف المقدار: نصف المال- نصف الليل - نصف اليوم
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " قطع الشيء وفصله إلى جزأين أو عدة أجزاء كبيرة"، وهي:
نَصَفَ - يَنْصُفُ، شَطََرَ - يَشْطُرُ، فَلَقَ - يَفْلِقُ (فَلَقَ - يَفْلُقُ)، فَطَرَ- يَفْطِرُ (فَطَرَ- يَفْطُرُ)، جَزَأَ - يَجْزَأُ، بَعَضَ - يَبْعَضُ

نصف
نصف المال	﴿ولكم نصف ما ترك أزواجكم إن لم يكن لهن ولد فإن كان لهن ولد فلكم الربع مما تركن من بعد وصية يوصين بها أو دين ولهن الربع مما تركتم إن لم يكن لكم ولد فإن كان لكم ولد فلهن الثمن مما تركتم من بعد وصية توصون بها أو دين وإن كان رجل يورث كلالة أو امرأة وله أخ أو أخت فلكل واحد منهما السدس فإن كانوا أكثر من ذلك فهم شركاء في الثلث من بعد وصية يوصى بها أو دين غير مضار وصية من الله والله عليم حليم(12)﴾ النساء ﴿يستفتونك قل الله يفتيكم في الكلالة إن امرؤ هلك ليس له ولد وله أخت فلها نصف ما ترك وهو يرثها إن لم يكن لها ولد فإن كانتا اثنتين فلهما الثلثان مما ترك وإن كانوا إخوة رجالا ونساء فللذكر مثل حظ الأنثيين يبين الله لكم أن تضلوا والله بكل شيء عليم(176)﴾ النساء
 	﴿وإن طلقتموهن من قبل أن تمسوهن وقد فرضتم لهن فريضة فنصف ما فرضتم إلا أن يعفون أو يعفو الذي بيده عقدة النكاح وأن تعفوا أقرب للتقوى ولا تنسوا الفضل بينكم إن الله بما تعملون بصير(237)﴾ البقرة
النصف
نصف المال﴿يوصيكم الله في أولادكم للذكر مثل حظ الأنثيين فإن كن نساء فوق اثنتين فلهن ثلثا ما ترك وإن كانت واحدة فلها النصف ولأبويه لكل واحد منهما السدس مما ترك إن كان له ولد فإن لم يكن له ولد وورثه أبواه فلأمه الثلث فإن كان له إخوة فلأمه السدس من بعد وصية يوصي بها أو دين آباؤكم وأبناؤكم لا تدرون أيهم أقرب لكم نفعا فريضة من الله إن الله كان عليما حكيما(11)﴾ النساء
نصف العذاب	﴿ومن لم يستطع منكم طولا أن ينكح المحصنات المؤمنات فمن ما ملكت أيمانكم من فتياتكم المؤمنات والله أعلم بإيمانكم بعضكم من بعض فانكحوهن بإذن أهلهن وآتوهن أجورهن بالمعروف محصنات غير مسافحات ولا متخذات أخدان فإذا أحصن فإن أتين بفاحشة فعليهن نصف ما على المحصنات من العذاب ذلك لمن خشي العنت منكم وأن تصبروا خير لكم والله غفور رحيم(25)﴾ النساء
نصفه
نصف الوقت﴿نصفه أو انقص منه قليلا (3)﴾ المزمل ﴿إن ربك يعلم أنك تقوم أدنى من ثلثي الليل ونصفه وثلثه وطائفة من الذين معك والله يقدر الليل والنهار علم أن لن تحصوه فتاب عليكم فاقرءوا ما تيسر من القرآن علم أن سيكون منكم مرضى وآخرون يضربون في الأرض يبتغون من فضل الله وآخرون يقاتلون في سبيل الله فاقرءوا ما تيسر منه وأقيموا الصلاة وآتوا الزكاة وأقرضوا الله قرضا حسنا وما تقدموا لأنفسكم من خير تجدوه عند الله هو خيرا وأعظم أجرا واستغفروا الله إن الله غفور رحيم(20)﴾ المزمل
مختار الصحاح
● [نصف] ن ص ف: النِّصْفُ أحد شقي الشيء وضم النون لغة فيه وقرأ زيد بن ثابت رضي الله عنه ﴿فلها النُّصْفُ﴾ و النَّصَفُ بفتحتين المرأة التي بين الحدثة والمسنة ورجل نَصَفٌ أيضا و النَّصِيفُ النصف والنَّصِيف أيضا مكيال وفي الحديث ﴿ما بلغتم مد أحدهم ولا نصيفه﴾ و نَصَفَ الشيء بلغ نصفه تقول نَصَفَ القرآن أي بلغ نصفه ونَصَف عمره ونَصَفَ الشيب رأسه ونَصَفَ الإزار ساقه ونَصَفَ النهار و انْتَصَفَ بمعنى وباب الكل نصر و المَنْصَفُ بوزن المَعْلَمُ نصف الطريق و أَنْصَفَ النهار انتصف وأَنْصَفَ الرجل عدل يقال أنصفه من نفسه و انْتَصَفَ هو منه و تَنَاصَفَ القوم أنصف بعضهم بعضا من نفسه و تَنْصِيفُ الشيء جعله نصفين و نَاصَفَهُ المال قاسمه على النصف
الراغب
نصف
- نصف الشيء: شطره. قال تعالى: }ولكم نصف ما ترك أزواجكم إن لم يكن لهن ولد﴿[النساء/12]،﴾وإن كانت واحدة فلها النصف﴿[النساء/11]،﴾فلها نصف ما ترك{ [النساء/176]، وإناء نصفان: بلغ ما فيه نصفه، ونصف النهار وانتصف: بلغ نصفه، ونصف الإزار ساقه، والنصيف: مكيال، كأنه نصف المكيال الأكبر، ومقنعة النساء كأنها نصف من المقنعة الكبيرة، قال الشاعر:
- 444 - سقط النصيف ولم ترد إسقاطه * فتناولته واتقتنا باليد
(البيت للنابغة الذبياني من قصيدة مطلعها:
أمن آل مية رائح أو مغتد * عجلان ذا زاد وغير مزود
وهو في ديوانه ص 40؛ واللسان (نصف) )
وبلغنا منصف الطريق. والنصف: المرأة التي بين الصغيرة والكبيرة، والمنصف من الشراب: ما طبخ فذهب منه نصفه، والإنصاف في المعاملة: العدالة، وذلك أن لا يأخذ من صاحبه من المنافع إلا مثل ما يعطيه، ولا ينيله من المضار إلا مثل ما يناله منه، واستعمل النصفة في الخدمة، فقيل للخادم: ناصف، وجمعه: نصف، وهو أن يعطي صاحبه ما عليه بإزاء ما يأخذ من النفع. والانتصاف والاستنصاف: طلب النصفة.
ملخص اللسان
1.     النِّصْفُ: أَحد شقَّي الشيء ، النِّصْفُ والنُّصف،بالضم، والنَّصِيفُ والنَّصْفُ؛ الأَخيرة عن ابن جني: أَحد جزأَي الكمال،
2.     ونصَفَ الشيءَ يَنْصُفُه نَصْفاً وانتَصَفه وتَنَصَّفَه ونَصَّفه: أَخذ نِصْفَه.
3.     ونصَفَ القَدَحَ يَنْصفُه نَصْفاً: شرب نِصْفَه.
4.     ونصفَ الشيءُ الشيءَ ينصُفُه: بلغ نِصْفَه. ونصَف النهارُ يَنْصُف وينصِف وانْتَصَف وأَنْصَف: بلغ نِصْفه، وقيل: كلُّ ما بَلغ نِصْفه في ذاته فقد أَنصَف؛ وكلُّ ما بلغ نصفه في غيره فقد نصَف؛
5.     ومَنْصَفُ القَوْسِ والوتَر: موضع النِّصف منهما. ومَنْصَف الشيء:وسَطُه.والمَنْصَف من الطريق ومن النهار ومن كل شيء: وسطه
6.     ويقال: أَنصَف النهار أَيضاً أَي انتصف
7.     وناصَفْته المال: قاسَمْته على النصف.وقد نصَفَهم: أخذ منهم النِّصف يَنْصُفهم نَصْفاً كما يقال عشَرَهم يَعْشُرُهم عَشْراً.
8.     والنَّصِيف: مِكيال.
9.     والنصِيف: الخِمار، وقد نَصَّفَتِ المرأَةُ رأْسها بالخمار. وانتَصَفَت الجارية وتَنَصَّفت أَي اختمرت
10.                        والنَّصَفُ والنَّصَفةُ والإنْصاف: إعطاء الحق، وقد انتصف منه، وأَنصف الرجلُ صاحبه إنْصافاً، وقد أَعطاه النَّصفَةَ. أَنصف إذا أَخذ الحق وأَعطى الحق. والنصَفة: اسم الإنصاف، وتفسيره أَن تعطيه من نفسك النصَف أَي تُعْطيه من الحق كالذي تستحق لنفسك. ويقال: انتصفت من فلان أَخذْت حقي كَمَلاً حتى صرت أَنا وهو على النَّصَف سَواءً. وتَنَصَّفْت السلطان أَي سأَلته أَن يُنْصِفَني
11.                        ونَصَفه ينْصِفه ويَنْصُفه نَصْفاً ونِصافة ونَصافاً ونِصافاً وأَنصَفَه وتَنَصَّفَه كلُّه: خدَمه ،والناصِفُ والمِنْصَف، بكسر الميم: الخادم.ويقال للخادم: مِنْصَف ومَنْصَفٌ. والنَّصِيفُ: الخادم
12.                        والمَناصِف: أَودية صغار،
13.                        والنواصِف: صخور في مَناصِف أَسناد الوادي ونحو ذلك من المَسايِل
لسان العرب
● - نصف: النِّصْفُ: أَحد شقَّي الشيء. ابن سيده: النِّصْفُ والنُّصف،   بالضم، والنَّصِيفُ والنَّصْفُ؛ الأَخيرة عن ابن جني: أَحد جزأَي الكمال،   وقرأَ زيد بن ثابت: فلها النُّصْف. وفي الحديث: الصبر نِصْف الإيمان؛ قال ابن   الأَثير: أَراد بالصبر الوَرَع لأَن العبادة قِسمان: نُسُك وورَعٌ،   فالنُّسُك ما أَمَرَتْ به الشريعة، والورَعُ ما نَهَت عنه، وإنما يُنْتَهى   عنه بالصبر فكان الصبرُ نِصفَ الإيمانِ، والجمع أَنْصاف. ونصَفَ الشيءَ   يَنْصُفُه نَصْفاً وانتَصَفه وتَنَصَّفَه ونَصَّفه: أَخذ نِصْفَه.   والمُنَصَّفُ من الشراب: الذي يُطبَخ حتى يذهب نِصْفُه. ونصَفَ القَدَحَ يَنْصفُه   نَصْفاً: شرب نِصْفَه. ونصفَ الشيءُ الشيءَ ينصُفُه: بلغ نِصْفَه. ونصَف   النهارُ يَنْصُف وينصِف وانْتَصَف وأَنْصَف: بلغ نِصْفه، وقيل: كلُّ ما   بَلغ نِصْفه في ذاته فقد أَنصَف؛ وكلُّ ما بلغ نصفه في غيره فقد نصَف؛   وقال المسيب بن علس يصف غائصاً في البحر على دُرَّة:   نَصَفَ النهارُ، الماءُ غامِرُه،   ورَفِيقُه بالغَيْبِ لا يدري   أَراد انتصَف النهارُ والماءُ غامره فانتَصَفَ النهارُ ولم يخرج من   الماء، فحذف واو الحال، ونصَفْت الشيء إذا بلغت نِصْفه؛ تقول: نَصَفْت القرآن   أَي بلغت النصف؛ ونصَفَ عُمُرَه ونصَف الشيبُ رأْسَه. ويقال: قد نصَف   الإزارُ ساقَه يَنْصُفها إذا بلغ نِصفها؛ وأَنشد لأَبي جُنْدَب الهذلي:   وكنتُ، إذا جارِي دَعا لِمَضُوفةٍ،   أُشَمِّر حتى يَنْصُف الساقَ مِئْزَرِي   وقال ابنُ مَيَّادةَ يمدح رجلاً:   ترَى سَيْفَه لا يَنْصُفُ السَّاقَ نَعْلُه،   أَجَلْ لا، وإن كانت طِوالاً مَحامِلُهْ   اليزيديّ: ونصف الماءُ البئر والحُبَّ والكُوزَ وهو يَنصُفه نَصفاً   ونُصوفاً، وقد أَنصَف الماءُ الحبّ إنْصافاً؛ وكذلك الكوز إذا بلغ نصفه، فإن   كنت أَنت فعَلْت به قلت: أَنصَفْتُ الماءَ الحُبَّ والكوز إنصافاً،   وتقول: أَنصَف الشيبُ رأْسه ونصَّف تَنْصيفاً، وإذا بلغت نصْف السّنّ قلت: قد   أَنصَفْته ونصَّفْته إنصافاً وتنصيفاً وأَنصفْته من نفسي.   وإناء نَصْفان، بالفتح: بلغ الكيلُ أَو الماء نِصْفَه، وجُمْجُمةٌ   نَصْفَى، ولا يقال ذلك في غير النِّصْف من الأَجزاء أَْعني أنه، لا يقال   ثَلْثان ولا رَبْعان ولا غير ذلك من الصفات التي تقتضي هه الأجزاء، وهذا مرويّ   عن ابن الأَعرابي. ونصَّف البُسْرُ: رطَّب نصفُه؛ هذه عن أَبي حنيفة.   ومَنْصَفُ القَوْسِ والوتَر: موضع النِّصف منهما. ومَنْصَف الشيء:   وسَطُه. والمَنْصَف من الطريق ومن النهار ومن كل شيء: وسطه. والمَنْصَف: نصف   الطريق. وفي الحديث: حتى إذا كان بالمَنصف أَي الموضع الوسَط بين   الموضعين. ومُنْتَصفُ الليل والنهار: وسَطُه. وانتصف النهارُ ونصَفَ، فهو   يَنْصُف. ويقال: أَنصَف النهار أَيضاً أَي انتصف، وكذلك نصَّف؛ قال   الفرزدق:وإنْ نَبَّهَتْهُنَّ الولائدُ بعدما   تصعَّد يومُ الصَّيْف، أَو كاد يَنْصُف   وقال العجاج:   حتى إذا الليلُ التَّمامُ نصَّفا   وكل شيء بلَغ نصف غيره فقد نصَفَه؛ وكل شيء بلغ نِصْف نفْسِه فقد   أَنصَف. ابن السكيت: نصَف النهارُ إذا انتصف؛ وأَنصفَ النهارُ إذا   انتصف.ونصَّفْت الشيء؛ إذا أَخذت نِصفه. وتَنْصِيفُ الشيء: جعله نِصْفَين.   وناصَفْته المال: قاسَمْته على النصف. والنَّصَفُ: الكَهْل كأَنه بلغ نِصف   عُمُره. وقوم أَنصاف ونَصَفُون، والأُنثى نصَف ونَصَفة كذلك أَيضاً:   كأَنَّ نِصفَ عمرها ذهب؛ وقد بيَّن ذلك الشاعر في قوله:   لا تَنْكِحَنَّ عَجُوزاً أَو مُطلَّقةً،   ولا يَسُوقَنَّها في حَبْلِك القَدَرُ   وإن أَتَوْكَ فقالوا: إنها نَصَفٌ،   فإنَّ أَطْيَبَ نِصْفَيْها الذي غَبَرا   (* في هذا البيت إقواء.)   أَنشده ابن الأَعرابي. ابن شميل: إن فلانة لعلى نَصَفِها أَي نِصْف   شبابها؛ وأَنشد:   إنَّ غُلاماً، غَرَّه جَرْشَبِيَّةٌ   على نَفْسِها من نفْسِه، لَضَعِيف   الجَرْشَبِيّة: العجوز الكبيرة الهَرِمة، وقيل: النَّصَف، بالتحريك،   المرأَة بين الحَدَثة والمُسِنّة، وتصغيرها نُصَيْف بلا هاء لأَنها صفة؛ وفي   قصيدة كعب:   شَدَّ النهارِ ذِراعَيْ عَيْطَلٍ نَصَفٍ   النصف، بالتحريك: التي بين الشابَّة والكهْلة، وقيل: النصَف من النساء   التي قد بلغت خمساً وأَربعين ونحوها، وقيل: التي قد بلغت خمسين، والقياس   الأَول لأَنه يجرّه اشتقاق وهذا لا اشتقاق له، والجمع أَنصاف ونُصُفٌ   ونُصْفٌ؛ الأَخيرة عن سيبويه، وقد يكون النصَف للجمع كالواحد، وقد نَصَّف.   والنَّصِيف: مِكيال. وقد نصَفَهم: أخذ منهم النِّصف يَنْصُفهم نَصْفاً كما   يقال عشَرَهم يَعْشُرُهم عَشْراً. وفي حديث النبي، صلى اللّه عليه وسلم:   لاتسُبُّوا أَصحابي فإن أَحدكم لو أَنفق ما في الأَرض جميعاً ما أَدرك   مُدَّ أَحدِهم ولا نَصِيفَه؛ قال أَبو عبيد: العرب تسمي النِّصف النصيف كما   يقولون في العُشر العَشِير وفي الثُّمن الثَّمِين؛ وأَنشد لسلَمة بن   الأَكوع:   لم يَغْذُها مُدٌّ ولا نَصِيفُ،   ولاتُمَيْراتٌ ولا تعْجِيفُ   لكنْ غذاها اللَّبَن الخَريفُ:   أَلمَحْضُ والقارِصُ والصَّريفُ   والنصِيف: الخِمار، وقد نَصَّفَتِ المرأَةُ رأْسها بالخمار. وانتَصَفَت   الجارية وتَنَصَّفت أَي اختمرت، ونصَّفْتها أَنا تَنْصيفاً؛ ومنه الحديث   في صفة الحور العين: ولَنَصِيفُ إحداهن على رأْسها خير من الدنيا وما   فيها؛ هو الخِمار، وقيل المِعْجَر؛ ومنه قول النابغة يصف امرأَة:   سقَطَ النَّصِيف، ولم تُرِد إسقاطَه،   فَتناوَلَتْه واتَّقَتْنا باليَدِ   قال أَبو سعيد: النصِيف ثوب تتجلَّل به المرأَة فوق ثيابها كلها، سمي   نصيفاً لأَنه نصَفٌ بين الناس وبينها فحَجز أَبصارهم عنها، قال: والدليل   على صحة ما قاله قول النابغة: سقط النصيف، لأَن النصيف إذا جعل خِماراً   فسقط فليس لستْرِها وجهَها مع كشفِها شعَرها معنًى، وقيل: نَصِيف المرأَة   مِعْجَرُها.   والنَّصَفُ والنَّصَفةُ والإنْصاف: إعطاء الحق، وقد انتصف منه، وأَنصف   الرجلُ صاحبه إنْصافاً، وقد أَعطاه النَّصفَةَ. ابن الأَعرابي: أَنصف إذا   أَخذ الحق وأَعطى الحق. والنصَفة: اسم الإنصاف، وتفسيره أَن تعطيه من   نفسك النصَف أَي تُعْطيه من الحق كالذي تستحق لنفسك. ويقال: انتصفت من فلان   أَخذْت حقي كَمَلاً حتى صرت أَنا وهو على النَّصَف سَواءً. وتَنَصَّفْت   السلطان أَي سأَلته أَن يُنْصِفَني. والنِّصْفُ: الإنْصافُ؛ قال   الفرزدق:ولكنَّ نِصْفاً، لو سَبَبْتُ وسَبَّني   بنُو عبد شَمسٍ من مَنافٍ وهاشِمِ   وأَنصَف الرجلُ أَي عدل. ويقال: أَنْصفَه من نفْسه وانْتصفْت أَنا منه   وتَناصَفوا أَي أَنصف بعضُهم بعضاً من نفسه؛ وفي حديث عمر مع زِنْباع بن   رَوْح:   مَتَى أَلْقَ زِنْباعَ بن رَوْحٍ ببلدةٍ،   لي النِّصْفُ منها، يَقْرَع السِّنَّ من نَدَمْ   النصف، بالكسر: الانتصاف، وقد أَنصَفه من خصمه يُنْصِفُه إنْصافاً   ونَصَفه ينْصِفه ويَنْصُفه نَصْفاً ونِصافة ونَصافاً ونِصافاً وأَنصَفَه   وتَنَصَّفَه كلُّه: خدَمه. الجوهري: تنصَّف أَي خَدم؛ قالت الحُرَقة بنت   النعمان بن المنذر:   فبَيْنا نَسُوسُ الناسَ، والأَمْرُ أَمْرُنا،   إذا نحنُ فيهم سُوقةٌ نَتَنَصَّفُ   فأُفٍّ لدُنيا لا يدُوم نَعيمُها؛   تقَلَّبُ تاراتٍ بِنا وتَصَرَّفُ   ويقال: تنصَّفْته بمعنى خدَمْته وعبَدْته؛ وأَنشد ابن بري:   فإنَّ الإلَه تَنَصَّفْته،   بأَنْ لاأَعُقَّ وأَن لا أَحُوبا   قال: وعليه بيت الحُرَقة بنت النعمان بن المنذر:   إذا نحن فيهم سوقة نتنصف   ونصف القومَ أَيضاً: خدمهم؛ قال لبيد:   لها غَلَلٌ من زازِقيٍّ وكُرْسُفٍ   بأَيْمانِ عُجْمٍ يَنْصُفون المَقاوِلا   قوله لها أَي لظُروف الخمر. والناصِفُ والمِنْصَف، بكسر الميم: الخادم.   ويقال للخادم: مِنْصَف ومَنْصَفٌ. والنَّصِيفُ: الخادم. وفي حديث ابن   عباس، رضي اللّه عنهما: أَنه ذكر داود، عليه السلام، فقال: دخل المِحراب   وأَقعد مِنْصفاً على الباب، يعني خادماً، والجمع مَناصِف؛ قال ابن الأَثير:   المنصف، بكسر الميم، الخادم، وقد تفتح الميم. وفي حديث ابن سَلام، رضي   اللّه عنه: فجاءني مِنصف فرَفع ثيابي من خَلْفي. ويقال: نصَفْت الرجل فأَنا   أَنْصُفُه وأَنْصِفُه نِصافة ونَصافة أَي خدمته. والنَّصَفةُ:   الخُدَّام، واحدهم ناصِفٌ، وفي الصحاح: والنصَف الخدَّام. وتنصَّفه: طلَب   مَعْرُوفه؛ قال:   فإن الإله تَنَصَّفْتُه،   بأَنْ لا أَخُونَ وأَنْ لا أُخانا   وقيل: تَنَصَّفْته أَطعْته وانْقَدْت له؛ وقول ابن هَرْمَةَ:   مَنْ ذا رسولٌ ناصِحٌ فَمُبَلِّغٌ   عنَّي عُلَيَّةَ غَيرَ قِيلِ الكاذِبِ   أَني غَرِضْتُ إلى تَناصُف وجْهِها،   غَرَضَ المُحِبِّ إلى الحبيبِ الغائِبِ   أَي اشْتَقْت، وقيل: معناه خِدْمة وجهها بالنظر إليه، وقيل: إلى محاسنه   التي تقَسَّمت الحسن فتَناصَفَتْه أَي أَنصفَ بعضُها بعضاً فاستوت فيه؛   وقال ابن الأَعرابي: تناصُف وجهِها محاسنها أَنها كلّها حَسَنة يُنْصِفُ   بعضها بعضاً، يريد أَن أَعضاءها متساوية في الجمال والحسن فكأَنَّ بعضها   أَنصف بعضاً فتناصف؛ وقال الجوهري: يعني استواء المحاسن كأَنَّ بعض أَعضاء   الوجه أَنصف بعضاً في أَخذ القِسْط من الجمال؛ ورجل متناصف: مُتساوي   المحاسن، وأَنصف إذا خدم سيده. وأَنصف إذا سار بنصف النهار.   والمَناصِف: أَودية صغار، والنواصِف: صخور في مَناصِف أَسناد الوادي   ونحو ذلك من المَسايِل؛ وفي حديث ابن الصَّبْغاء:   بين القِرانِ السَّوْء والنَّواصِف   جمع ناصفة وهي الصخرة. قال ابن الأَثير: ويروى التَّراصُف. والنواصِفُ:   مجاري الماء في الوادي، واحدتها ناصفة: وأَنشد:   خَلايا سَفِينٍ بالنَّواصِف من دَدِ   والناصفة من الأَرض: رَحَبة بها شجر لا تكون ناصفة إلا ولها شجر.   والناصفة: الأَرض التي تُنبت الثُّمام وغيره. وقال أَبو حنيفة: الناصفة موضع   مِنبات يتَّسع من الوادي؛ قال الأَعشى:   كخَذُولٍ تَرْعى النَّواصِفَ من تَثْـ   ـلِيثَ قَفْراً، خَلا لها الأَسْلاقُ   والناصفة: مجرى الماء، والجمع النواصف، وقيل: النواصف أَماكن بين   الغِلَظ واللَّين؛ وأَنشد قول طرفة:   كأَنَّ حُدُوجَ المالِكِيّةِ، غُدْوةً،   خَلايا سَفِينٍ بالنَّواصِفِ من دَدِ   وقيل: النواصِف رِحاب من الأَرض. وناصفةُ: موضع؛ قال:   بناصِفةِ الجَوَّيْن أَو بمُحَجِّر
مقاييس اللغة:
(نصف) النون والصاد والفاء أصلانِ صحيحان: أحدهما يدلُّ على شَطْر الشَّيء، والأخرى على جنسٍ من الخِدمة والاستعمال.
فالأوَّل نِصْفُ الشيء ونَصِيفُه: شَطْرُه. وفي الحديث: "ما بَلَغَ مُدَّ أحدِهم ولا نَصِيفَه([3])"، وذلك كثُمن وثَمِين. قال:
لم يَغْذُها مُدٌّ ولا نَصِيفُ *** ولا تُمَيراتٌ ولا تعجيفُ([4])
ويقال: إناء نَصْفانُ: بَلَغ الماءُ نِصْفَه. والنَّصَف: بين المُسِنَّة والحَدَثة، أي بلَغتْ نِصَف عُمرها. والإنصافُ في المعاملة، كأنَّه الرِّضا بالنِّصف. والنِّصْف: الإنصاف أيضاً. ونَصَفَ النهارُ يَنْصُفُ: انتصَفَ. قال:
نَصَفَ النَّهارُ الماءُ غامِرُه *** ورفيقُه بالغَيبِ لا يدري([5])
ونصَفَ الإزارُ ساقَه: بلَغَ نِصْفَها يَنْصُفُها. قال:
ترى سيفَه لا يَنْصُف السَّاقَ نَعْلُه *** أجَلْ لا وإن كانت طِوالاً مَحامِلُه([6])
القاموس المحيط:
النُِّصْفُ، مُثَلَّثَةً أحَدُ شِقَّيِ الشيءِ، كالنَّصيفِ، ج أنصافٌ، وبالكسرِ ويُثَلَّثُ النَّصَفَةُ.
وإناءٌ نَصْفَانُ، وقِرْبَةٌ نَصْفَى: بَلَغَ الماءُ نِصْفَهُ. ونَصَفَهُ، كنَصَرَه: بلَغَ نِصْفَه، و النهارُ: انْتَصَفَ كأَنْصَفَ، و القومَ نَصْفاً ونَصافةً، ويُكْسَرُ: أخَذَ منهم النِصْفَ، و الشيءَ نَصْفاً: أخَذَ نِصْفَهُ، و القَدَحَ: شَرِبَ نِصْفَه، و النَّخْلُ نُصوفاً: احْمَرَّ بَعْضُ بُسْرِهِ، وبعضُه أخْضَرُ، كنَصَّفَ تَنْصيفاً، و فلاناً يَنْصُفُه ويَنْصِفه نَصْفاً ونِصافاً ونِصافَةً، بكسرهما وفتحهما: خَدَمَهُ، كأَنْصَفَهُ. والمَنْصَفُ كَمَقْعَدٍ ومِنْبَرٍ: الخادِمُ، وهي بهاءٍ، ج: مَناصِفُ. وكَمَقْعَدٍ: وادٍ باليَمامَةِ، و من الطريقِ: نِصْفُهُ. وناصِفَةُ: ع، و من الماءِ: مَجْرَاهُ، ج: نَواصِفُ، أو صَخْرَةٌ تكونُ في مَناصِفِ أسْنَادِ الوادي. وكأَميرٍ: الخِمارُ والعِمامةُ، وكلُّ ما غَطَّى الرأسَ، و من البُرْدِ: ما لَه لَوْنَانِ، ومِكْيَالٌ. والنَّصَفُ، محرَّكةً: الخُدّامُ، الواحدُ: ناصِفٌ، والمرأةُ بين الحَدَثَةِ والمُسِنَّةِ، أو التي بَلَغَتْ خَمْساً وأربعِينَ، أو خَمْسِينَ سنةً ونَحْوها، وتَصْغيرُها: نُصَيْفٌ بِلا هاءٍ، لأَنَّها صِفَةٌ، وهُنَّ أنصافٌ ونُصُفٌ، بضمتينِ وبِضَمَّةٍ، وهو نَصَفٌ، محرَّكةً، من أنْصافٍ ونَصَفِيْنَ.
ورجُلٌ نِصْفٌ بالكسرِ: من أوساطِ الناسِ، وللأُنْثَى والجَمْعِ كذلك. والإِنْصَافُ: العَدْلُ، والاسْمُ: النَّصَفُ والنَّصَفَةُ، مُحرّكتَينِ. وأنْصَفَ: سارَ نِصْفَ النَّهَارِ، و النَّهارُ: بَلَغَ النِّصْفَ، و الشيءَ: أخَذَ نِصْفَهُ، و فلانٌ: أسْرَعَ. ونَصَّفَ الجارِيَةَ تَنْصِيفاً: خَمَّرَها، و الشيءَ: جَعَلَهُ نِصْفَيْنِ، و رأسُه ولِحْيَتُهُ: صارَ السَّوادُ والبياضُ نِصْفَيْنِ. وكمُعَظَّمٍ: الشَّرابُ طُبخَ حتى ذَهَبَ نِصْفُهُ. وكمُحَدِّثٍ: مَنْ خَمَّرَ رأسَه بِعِمامَةٍ. وانْتَصَفَ منه: اسْتوْفَى حَقَّه منه كاملاً، حتى صارَ كلٌّ على النَّصَفِ سواءً، كاسْتَنْصَفَ منه، و الجارِيَةُ: اخْتَمَرَتْ، كتَنَصَّفَ فيهما، و سَهْمُهُ في الصَّيْدِ: دَخَلَ. ومُنْتَصَفُ كلِّ شيءٍ، بفتح الصادِ: وسَطُهُ. وتَناصَفوا: أنْصَفَ بعضُهم بعضاً.
وناصَفَه: قاسَمَه على النِصْفِ. وتَنَصَّفَ: خَدَمَ، و فلاناً: اسْتَخْدَمَهُ، ضِدٌّ، و زَيْداً: طَلَبَ ما عندَه، و فلاناً: خَضَعَ له، و السُّلْطانَ: سأَلَهُ أنْ يُنْصِفَه، و الشَّيْبُ إياهُ: عَمَّهُ.
وتَنَصَّفْنَاكَ بَيْننا: جَعَلْنَاكَ بيننا. والمناصِفُ: ع.
تاج العروس:
ن - ص - ف
النَّصْفُ مثَلَّثَةً هكَذا نَقَلَه الصّاغانِيُّ عن ابنِ الأَعْرابِيَّ قالَ شَيْخُنا : أفصَحُها الكَسْرُ وأَقْيَسُها الضمُّ ؛ لأَنّه الجارِي على بَقِيَّةِ الأَجْزاءِ كالرُّبع والخُمْسِ والسُّدْسِ ثم الفَتْحُ . قلتُ : الَكْسُر والضمُّ نَقَلهَما ابنُ سِيدَه وأَما الفَتْحُ فإنَّه عن ابنِ الأَعرابِيِّ وقَرَأَ زيدُ بنُ ثابِتٍ " فَلَها النَّصْفُ " بالضمِّ : أَحَدُ شِقَّيِ الشَّيْءِ وفي الأساس أَحَدُ جُزْأَيِ الكَمالِ كالنَّصِيفِ كأَمِيرٍ كالثَّليثِ والثَّمِينِ والعَشِيرِ في الثُّلثِ والثُّمنِ والعُشر قاله أَبو عُبَيْدٍ ومنه الحَديِثُ : ما أَدْرَكَ مُدَّ أَحَدِهِمْ ولا نَصِيفه وقالَ الرّاجِزُ :
" لَمْ يَغْذُهَا مُدٌّ ولا نَصِيفُ وقد مَرَّ في ع - ج - ف . ج : أَنْصافٌ كِشْبرٍ وأَشْبارٍ وصَبْرٍ وأَصْبارٍ وقُفْلٍ وأَقْفالٍ . والنِّصفُ بالكسرِ ويُثَلَّثَ هو : النَّصَفَةُ الاسمُ من الإِنْصافِ نَقَلَه الجَوْهَرِيُّ واقْتَصَرَ على الكَسْرِ وأَنشَدَ للفَرَزْدَقِ :
ولِكنَّ نِصْفاً لو سَبَبْتُ وسَبنَّىِ ... بَنُو عَبْدِ شَمْسٍ مِنْ مَنافٍ وهاشِمِ قالَ الصّاغانِيّ : هكذا أَنشَدَه سِيبَوَيْه والذي في شِعْرِه ولِكَّن عَدْلاً وإناءٌ نَصْفانُ كسَحْبانَ وقِرْبَةٌ نَصْفَي ككَسْرَى : إذا بَلَغَ الماءُ نِصْفَه ونِصْفَها وكذلِكَ إذا بَلَغَ الكَيْلُ نِصْفَه ولا يُقالُ ذلِكَ في غيرِ النَّصْفِ من الأَجْزاءِ أَعْنِي أَنّه لا يُقال : ثَلْثانُ ولا رَبْعانُ ولا غَيْرُ ذلِك من الصِّفات التي تَقْتَضِى هذه الأَجْزاءَ وهذا مَرْوِىُّ عن ابنِ الأَعْرابِيِّ . ونَصَفَهُ أَي : الشَّيْءَ كنَصَرَه يَنْصُفُه نَصْفاً : بَلَغَ نِصْفهَ تَقُولُ : نَصَفْتُ القُرآنَ . ونَصَفَ النَّهارُ يَنْصِفُ ويَنْصُفُ : مثلُ انْتَصَفَ كأَنْصَفَ وذلِكَ إذا بَلَغَ نِصْفَه . وقِيلَ : كُلُّ ما بَلَغَ نِصْفَه في ذاتِه فقَدْ أَنْصَفَ وكُلُّ ما بَلَغ نِصْفَه في غَيْرهِ فقَدْ نَصَفَ . وقالَ المُسَيَّبُ بنُ عَلَسٍ يَصِفُ غائِصاً على دُرَّةٍ :
نَصَفَ النَّهارُ الماءُ غامِرُه ... ورَفِيقُهُ بالغَيْبِ لا يَدْرِي أراد : انْتَصَفَ النَّهارُ والماءُ غامِرُهُ فانْتَصَف النَّهارُ ولمْ يَخْرُجْ من الماءِ فحَذَف واوَ الحالِ . ونَصَفَ القومَ يَنْصُفُهم نَصْفاً بالفتحِ وَنِصَافَةً كسَحابَةٍ ويُكْسَرُ : إذا أَخَذَ مِنْهُم النِّصْفَ كما يُقالُ : عَشَرهُم يَعْشُرُهُم عَشْراً : إذا أَخَذ َمنهم العُشْرَ . ونَصَفَ الشَّيْءَ نَصْفاً بالفَتْحِ : أَخَذَ نِصْفَهُ . ونَصَفَ القَدَحَ نَصْفاً : شَرِبَ نِصْفَه . ونَصَفَ النَّخْلُ نُصُوفاً كقُعُودٍ : احْمَرَّ بَعْضُ بُسْرِهِ وبَعْضُه أَخْضَرُ عن ابنِ عَبّادٍ كَنصَّفَ تَنْصِيفاً عن أَبي حَنِيَفةَ . ونَصفَ فُلاناً يَنْصُفُه بالضمِّ ويَنْصِفُه بالكسِر لُغَةٌ فيه ذكَرَهُما يَعْقُوبُ نَصْفاً بالفَتْحِ ونِصافاً ونِصافَةً بكَسْرِهِما عن يَعْقُوبَ وفَتْحهِما عن غَيْرِه : خَدَمَهُ قالَ لَبِيدٌ رَضِيَ اللهُ عنه يَصفُ ظُروفَ الخَمْرِ :
لَها غَلَلٌ مِنْ رازِقيٍّ وكُرْسُفٍ ... بأيْمانِ عُجْمٍ يَنْصُفُونَ المَقاوِلاَ كأَنْصَفَه إنْصافاً . والمِنَصْفُ كمَقْعَد ومِنْبَرٍ كِلاهُما عن ابنِ الأَعْرابِي : الخادِم ووافَقَه الأَصْمَعِيُّ على الكسرِ وفي حَديثِ دَاودَ عليه السَّلامُ : فدَخَلَ المِحْرابَ وأَقْعَدَ مِنْصَفاً عَلَى البابِ وهي بهاءٍ ج : مَناصِفُ قال عُمَرُ بنُ أَبِي رَبِيعَةَ :
لتِرْبِها ولأُخْرَى مِنْ مَناصِفِها ... لقَدْ وَجَدْتُ بِه فَوْقَ الَّذِي وَجَدَا ومَنْصَفٌ كمَقْعَدٍ : وادٍ باليَمامَةِ يَسْقِي بلادَ عامَرٍ من حَنِيَفَةَ ومِنْ وَرائِه قَرْقَرَى كما في المُعْجَمِ . والمَنْصَفُ من الطَّرِيقِ ومِنَ النَّهارِ ومِنْ كُلِّ شيءٍ : نِصفُه . وقالَ ابنُ دُرَيْدٍ : ناصِفَةُ : ع قالَ البَعِيثُ :
أهاجَ عليكَ الشَّوْقَ أَطْلالُ دِمْنَةٍ ... بناصِفَةِ الجَوَّيْنِ أو جانِبِ الهَجْلِ ويُرْوَى : بناصِفَةِ الجَوَّيْنِ أو بمُحَجَّرِ والنّاصِفَةِ مِنَ الماءِ : مَجْراهُ في الوادِي ج : نَواصِفُ قالَ طَرَفَةُ ابنُ العَبْدِ :
كأَنَّ حُدُوجَ المالِكِيَّةِ غُدْوَةً ... خَلايَا سَفِينٍ بالنَّواصِفِ مِنْ َددِ أَو النّاصِفَةُ : صَخْرَةٌ تَكُونُ في مَناصِفِ أَسْنادِ الوادِي كما في المُحِيطِ وزادَ في اللِّسانِ : ونَحْوِ ذلِكَ من المَسايِلِ . والنَّصِيفُ كأَمِيرٍ : الخِمارُ ومنه الحَدِيثُ في صِفَةِ الحُورِ العِينِ : ولنَصَيِفُ إحْداهُنَّ علَىَ رَأْسِها خَيْرٌ مِنَ الُّدنْيَا وما فِيهَا وأَنشَدَ الجوهرِيُّ للنّابِغَةِ يَصِفُ امْرَأَةً :
سَقَطَ النَّصِيفُ ولَمْ يُرِدْ إِسْقاطَهُ ... فتَناوَلَتْهُ واتَّقَتْنا باليَدِ وقِيلَ : نَصِيفُ المرأَةِ : مِعْجَرُها . وقال أَبو سَعِيدٍ : النَّصِيفُ : ثَوْبٌ تَتَجَلَّلُ به المَرْأَةُ فوقَ ثِيابِها كُلِّها سُمِّيَُ نَصِيفاً ؛ لأَنّه نَصَفَ بينَ النّاسِ وبَيْنَها فحَجَزَ أبْصارَهُم عَنْها قالَ : والدَّلِيلُ على صِحَّةِ هذا قولُه : سَقَطَ النَّصِيفُ . لأَنَّ النَّصِيفَ إذا جُعِلَ خِماراً فَسَقَطَ فليَس لسَتْرِها وَجْهَها مع كَشْفِها شَعْرَها معنىً . ويُقالُ : النَّصِيفُ : العِمامَةُ وكُلُّ ما غَطَّى الرَّأْسَ فهو نَصِيفٌ . والنَّصِيفُ من البُرْدِ : مالَهُ لَونْانِ . والنَّصِيفُ : مِكْيالٌ لَهُمْ نقَلَه الجَوْهَرِيُّ وبه فُسّرَ الحدِيثُ السابقُ وقولُ الرَّاجِزِ . والَّنصَفُ مُحَرَّكَةً : الخُدّامُ الواحِدُ ناصِفٌ نقَلَه الجَوْهَرِيُّ وفي المُحْكَمِ النَّصَفَةُ : الخُداّمُ واحِدُهم ناصِفٌ . وقالَ ابنُ السِّكِّيتِ : النَّصَفُ : المَرْأَةُ بينَ الحَدَثَةِ والمُسِنَّةِ قالَ غيرُه : كأَنَّ نِصْفَ عُمْرِها قد ذَهَبَ وأَنْشَدَ ابنُ الأَعْرابِيِّ :
وإنْ أَتَوْكَ وقالُوا إنَّها نَصَفٌ ... فإنَّ أَطْيَبَ نِصْفَيْها الذَّيِ غَبَرَا أو هي التّيِ بَلَغَتْ خَمْساً وأَرْبَعِينَ سَنَةً أَو التَّيِ قَدْ بَلَغَتْ خَمْسِينَ سَنَةً ونَحْوَها والقِياسُ الأَوَّلُ لأَنَّهُ يَجُره اشْتِاقٌ وهذا لا اشْتِقاقَ لَهُ كَما في اللِّسانِ قالَ ابْنُ السِّكِّيتِ : وتَصْغِيرُها نُصَيْفٌ بلا هاءٍ ؛ لأَنَّها صِفَةٌ وهُنَّ أَنْصافٌ ونُصُفٌ بضَمَّتَيْنِ وبِضَمَّةٍ الثانِيَةُ عن سِيَبويْهِ وقد يَكُونُ النَّصَفُ للجَمْعِ كالواحِدِ وهو نَصَفٌ مُحَرَّكَةً من قومٍ أَنْصافٍ ونَصَفِينَ قالَ ابنُ الرِّقَاعِ :
تَنَصَّلَتْها لَهُ من بَعْدِ ما قَذَفَتْ ... بالعُقْرِ قَذْفَةَ ظَنٍّ سَلْفَعٌ نَصَفُ
ورَجُلٌ نِصْفٌ بالكَسْرِ : أَي من أَوْساطِ النّاسِ وللأُنْثَى والجَمْعِ كَذِلكَ . والإنْصافُ بالكسرِ : العَدْلُ قال ابنُ الأَعرابِيِّ : أَنْصَفَ : إذا أَخَذَ الحَقَّ وأَعْطَى الحَقَّ . والاسْمُ النَّصَفُ والنَّصَفَةُ مُحَرَّكَتَيْنِ وتَفْسِيرهُ أَنْ تُعْطِيَهُ من الحَقِّ كالذَّيِ تَسْتَحِقُّه لنَفْسِكَ ويُقالُ : أَنْصَفَه من نَفْسِه . وأَنْصَفَ الرَّجُلُ : سارَ نِصْفَ النَّهارِ عن ابنِ الأَعرابيِّ . وأَنْصَفَ النَّهارُ : بَلَغَ النِّصْفَ أو مَضَى نِصْفُه كانْتَصَفَ وقد تقُدَّمَ . وأَنْصَفَ الشَّيءَ : أَخَذَ نِصْفَه عن ابنِ الأَعرابِيِّ . وأَنْصَفَ فُلانٌ : أَسْرَعَ عن ابنِ عَبّادٍ . ونَصَّفَ الجارِيَةَ بالخِمارِ تَنْصِيفاً : خَمَّرَها به عن ابنِ الأَعْراِبيِّ . ونَصَّفَ الشّيْءَ : جَعَلَه نِصْفَيْنِ عن ابنِ الأَعْرابِيِّ أَيْضاً . ونَصَّفَ رَأْسُه ولِحْيَتُه : صارَ السَّوادُ والبَياضُ نِصْفَيْنِ نقَلَه الصّاغانِيُّ . وفي الصِّحاحِ : نَصَّفَ الشّيْبُ رَأْسَه بَلَغَ النِّصْفَ . ويُقالُ : هو يَشْرَبُ المُنَصَّفَ كمُعَظَّمٍ : الشَّراب طُبِخَ حَتَّى ذَهَبَ نِصْفُه . والمُنَصِّفُ كمُحَدِّثٍ : مَنْ خَمَّرَ رَأْسَه بعِمامَة . ويُقالُ انْتَصَفَ منْه : إذا اسْتَوْفَى حَقَّه مِنْهُ كامِلاً حَتَّى صارَ كُلُّ عَلَى النِّصْفِ سَواءً كاسْتَنْصَفَ مِنْه وهذه عن الِكسائِيِّ . وانْتَصَفَت الجارِيَةُ : اخْتَمَرَتْ بالنَّصِيفِ كتَنَصَّفَ فيِهِما . ويُقالُ : تَنَصَّفْتُ السُّلْطانَ إذا سَأَلْتَه أَنْ يُنْصِفَكَ . وتَنَصَّفَت الجارِيَةُ : تَخَمَّرَتْ . ويُقالُ : رَمَى فانْتَصَفَ سَهْمُه في الصَّيِدْ : أَي دَخَل فيِه إلى النِّصْفِ . ومُنْتَصَفَ النَّهارِ وكُلِّ شَيْءٍ بفَتْحِ الصّادِ : وَسَطُه يُقالُ : أَتَيْتُه مُنْتَصَفَ النَّهارِ والشَّهْرِ . وتَناصَفُوا : أَنْصَفَ بَعْضُهُم بَعْضاً من نَفْسِه نقَلَه الجَوْهِريُّ وأَنْشَدَ قولَ ابنِ الرِّقاعِ :
إنِّي غَرِضْتُ إلى تَناصُفِ وَجْهِها ... غَرَضَ المُحِبِّ إلى الحَبِيبِ الغاِئبِ يَعْنِي اسْتِواءَ المَحاسِنِ كأَنَّ بعضَ أجْزاءِ الوَجْهِ أَنْصَفَ بَعْضاً في أَخْذِ القِسْطِ من الجَمالِ وغَرِضْتُ : اشْتَقْتُ وقالَ غيُره : مَعْناهُ خِدْمَة وَجْهِها بالنظرِ إليهِ : وقِيلَ : إلى مَحاسِنِه التي تَقَسَّمَت الحُسْنَ فتَناصَفَتْهُ : أي أَنْصَفَ بعضُها بَعْضاً فاسْتَوَتْ فيِه وقال ابنُ الأَعرابِيِّ : تَناصُفُ وَجْهِها : مَحاسِنُها ؛ أَي أَنّها كُلَّها حَسَنَةٌ يُنْصِفُ بعضُها بَعْضاً يُريدُ أَنَّ أعَضْاءَها حَسَنَةٌ متساويةٌ في الجَمالِ والحُسْنِ فكأَنَّ بعضَهما أَنْصَفَ بعضاً فتَناصَفَ وناصَفَه مُناصَفَةً : قاسَمَه على النِّصْفِ نقَلَه الجَوْهَرِيُّ . وتَنَصَّفَ الرّجُلُ : خَدَمَ نقَلَهَ الجَوْهريُِّ وأَنشَدَ لحُرَقَةَ بنتِ النُّعْمانِ ابنِ المُنْذَرِ :
فَأُفٍٍّ لدُنْيَا لا يَدُومُ نَعِيُمها ... تَقَلَّبُ تَاراتٍ بِنا وتَصَرَّفُ
بَيْنَا نَسُوسُ النّاسَ والأَمْرُ أَمْرُنَا ... إذا نَحْنُ فِيِهم سُوقَةٌ نَتَنَصَّفُ قال الصّاغانِيُّ : والبَيْتُ مَخْرُومٌ وقالَ ابنُ بَرِّي : تَنَصَّفْتُه : خَدَمْتُه وعَبَدْتُه وأَنْشَدَ :
فإنَّ الإله تَنَصَّفْتُه ... بأَنْ لا أَعُقَّ وأَنْ لا أَحُوبَا وتَنَصَّفَ فُلاناً اسْتَخْدَمَه فَهُو ضِدٌّ وعِبارةُ العُبابِ : تَنَصَّفَ : خَدَمَ وتَنَصَّفَه : اسْتَخْدَمَه فتَنَصَّفَ لازِمٌ مُتَعَدٍّ ولم يَذْكرُ الضِّدِّيَّةَ فتَأَمَّلْ ويُرْوَى قولُ الحُرَقَةِ بفَتْحِ النُّون وبِضَمِّها ؛ فبالْفَتْحِ : أَي نَخْدُم وبالضمِّ : أَي نُسْتَخْدَمُ . وتَنَصَّفَ زَيْداً : طَلَبَ ما عِنْدَه عن ابنِ عَبّادٍ . وتَنَصَّفَ فُلاناً : خَضَعَ له عن ابنِ عَبّادٍ أَيضاً . وتَنَصَّفَ السُّلْطانَ : سَأَلَه أَنْ يُنْصِفَه كاسْتَنْصَفَه . وتَنَصَّفَ الشَّيْبُ إيّاهُ : عَمَّهُ عن ابنِ عَبّادٍ . وقالَ الفَرّاءُ : تَنَصَّفْناكَ بَيْنَنا : أي جَعَلْناكَ بَيْنَنا . والمَناصِفُ : أَدْوِيَةٌ صغارٌ . واسْمُ ع بعَيْنِه
ومما يُسْتدرَكُ عليِه :
قال اليَزِيدِيُّ : نَصَفَ الماءُ البِئْرَ والحُبَّ والكُوزَ وهو يَنْصُفُه نَصْفاً ونُصُوفاً وقد أَنْصَفَ الماءُ الحُبَّ إِنْصافاً وكذلِكَ الكُوزَ : إذا بَلَغَ نِصْفَه فإنْ كُنْتَ أَنْتَ فَعَلْتَ بِه قُلْتَ : أَنصَفْتُ الماءَ الحُبَّ والكُوزَ . وتقَوُل : أَنْصَفَ الشيبُ رَأَسَه ونَصَّفَ تَنْصِيفاً . وإذا بَلَغْتَ نِصْفَ السِّنِّ قلتَ : قد أَنْصَفْتُه ونَصَّفْتُه إنْصافاً وتَنْصِيفاً . والمُناصِفُ بالضمٌّ : البُسْرُ رَطَّبَ نِصْفُه لغةٌ يَماِنَّيةٌ . ومَنْصَفُ القَوْسِ والوَتَرِ : مَوْضِعُ النِّصْفِ منهما . والمَنْصَفُ : المَوْضِعُ الوَسَطُ بينَ المَوضِعَيْنِ . ونَصَّفَ النَّهارُ تَنْصِيفاً : انْتَصَفَ قالَ العَجّاجُ :
" حَتَّى إذا اللَّيْلُ التَّمامُ نَصَّفَا وقالَ ابنُ شُمَيْلٍ : إنَّ فُلانَةَ لعَلَى نَصَفِهِا مُحَرَّكَةً : أَي نِصْفِ شَبابِها . ونَصَّفَ الرَّجُلُ تَنْصِيفاً : صارَ كَهْلاً كأَنَّه بَلَغَ نصفَ عُمُرِه . والنَّصِيفُ كأَمِيرٍس : الخادِمُ . وتَنَصَّفَه " طَلَبَ مَعْرُوفَه قالَ :
فإنّ الإله تَنَصَّفْتُه ... بأَن لا أَخُونَ وأَنْ لا أُخانَا وقيلَ : تَنَصَّفْتُه : أَطَعْتُه وانْقَدْتُ له . ورَجُلٌ مُتَنِاصفٌ : مُتَساوِي المَحاسِنِ . ومَكانٌ مُتَناصِفٌ : مُسْتَوِى الأَجْزاءِ كأَنَّ بعضَ أَجْزائِه يُنْصِفُ بَعْضاً نَقَلَه الزَّمَخْشَرِيُّ . والنَّواصِفُ : الرِّحابُ نَقَلَه الجَوْهَرِيُّ وزادَ غيرُه : بها شَجَرٌ . وقِيلَ : النّاِصَفُة الأَرْضُ تُنْبِت الثُّمامَ وغيرَه وقال أَبو حَنِيَفَة : النّاصِفَةُ : موضِعٌ مِنْباتٌ يَتَّسِعُ من الوادِي وقال غيرُه : النَّواصِفُ : أَماكِنُ بينَ الغِلَظٍ واللِّينِ . ويُقالُ : انْصِفْ هذِه الدَّراهِمَ بينَنا : أَي اقْسِمْها نِصْفَيْنِ كما في الأَساسِ . ونَصَّفَه تَنْصِيفاً : اسْتَخْدَمَه كما في الأَساسِ أَيضاً . والمَنْصَفُ كمَقْعَدٍ : اخْتِلاسُ الحَقِّ بحِيلَةٍ عامِّيّةٌ والجَمْعُ المَناصِفُ والرَّجُلُ مَناصِفِيٌّ . ومَنْصَف : مِنْ قُرَى بَلَنْسِيَة . وقدْ سَمَّوْا ناصِفاً . وانْتَصَفَت الإبِلُ ماءَ حَوْضِها : شَرِبَتْه أَجْمَعَ نقَلَه ابنُ الأَعْرابِيِّ وهي لُغَةٌ في الضّادِ المعجمةِ . واسْتَنْصَفَ الوالِي الخَراجَ : اسْتَوْفاهُ هكَذا نَقَلَه الزَّمَخْشَرِيُّ على الصَّوابِ في تركيب ن - ظ - ف وسَيَأْتِي للمُصَنِّفِ تَبَعاً لغَيْرِه أَنّه اسْتَنْظَفَ بالظاءِ . والمَنْصِفُ كمَجْلِسٍ : لُغَةٌ في المَنْصَفِ كمَقْعَدٍ للوادِي عن الحَفْصِيِّ . والنّاصِفَةُ : الرَّحْبَةُ في الوادِي . وقالَ الزَّمَخْشَرِيُّ : ناصِفَةُ : وادٍ من أَوْدِيَةِ القَبَلِيَّةِ . وناصِفَةُ الشَّجْناءِ : موضِعٌ في طَرِيقِ اليَمامَةِ . وناصِفَةُ العَمْقَيْنِ : في بِلادِ بَنِي قُشَيْرٍ قال مُصْعَبُ بنُ طُفَيْلٍ القُشَيْرِيُّ :
" بناصِفَةِ العَمْقَيْنِ أو بُرْقَةِ اللِّوَى
" على النَّأْيِ والهِجْرانِ شَبَّ شَبُوبُها وناصِفَةُ العُنابِ : موضِعٌ آخرُ قال مالِكُ بنُ نُوَيْرَةَ :
" كأَنَّ الخَيْلَ مَبْرَكَها سَنِيحاً
" قُطامِيٌّ بنَاصِفَةِ العُنَابِ ويومُ ناصِفَةَ : من أَيّامِ العَرَبِ . وناصِفَةُ العَقِيقِ : موضِعٌ بالمَدِينَةِ قال أَبو مَعْرُوفٍ أَحَدُ بَنِي عَمْرِو ابنِ تَمِيمٍ :
" أَلَمْ تُلْمِمْ عَلَى الدَّمَنِ الخُشُوعِ
" بناصِفَةِ العَقِيقِ إلى البَقِيِعِ والناصِفَةُ : ماءٌ لبَنِي جَعْفَرِ بنِ كلاِبٍ كذا في المُعْجَمِ . والنَّواصِفُ : موضِعٌ بعُمانَ

##### Türkçe

**نصف**
**نَصَفَ - يَنْصُفُ - نِصْف - النِصْف**
**نَصَفَ - يَنْصُفُ** + bir varlık + bir miktarı: miktarı iki denk kısma böler: mal, ürün veya vakit gibi sayılabilir şeyleri sayı bakımından iki denk kısma böler.
**نِصْفُ - النِصْف**: “**نَصَفَ - يَنْصُفُ**” fiilinin isim-fiilidir: ve aynı şekilde mef‘ûl anlamındadır: asıl miktarın iki eşit kısma bölünmesiyle elde ettiğimiz şeylerden veya vakitten olan miktar.
**نِصْفُه**: miktarın yarısı: malın yarısı - gecenin yarısı - günün yarısı.
Ve lafız, “bir şeyi kesmek ve onu iki parçaya veya birkaç büyük parçaya ayırmak” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**نَصَفَ - يَنْصُفُ**، **شَطََرَ - يَشْطُرُ**، **فَلَقَ - يَفْلِقُ** (**فَلَقَ - يَفْلُقُ**)، **فَطَرَ- يَفْطِرُ** (**فَطَرَ- يَفْطُرُ**)، **جَزَأَ - يَجْزَأُ**، **بَعَضَ - يَبْعَضُ**

**نصف**
**نصف المال**	﴿Ve eğer onların çocuğu yoksa, eşlerinizin bıraktığının yarısı sizindir; eğer onların çocuğu varsa, bıraktıklarından, vasiyet ettikleri bir vasiyetten veya bir borçtan sonra, sizin için dörtte bir vardır. Ve eğer sizin çocuğunuz yoksa, bıraktığınızdan onların için dörtte bir vardır; eğer sizin çocuğunuz varsa, bıraktığınızdan, vasiyet ettiğiniz bir vasiyetten veya bir borçtan sonra, onların için sekizde bir vardır. Ve eğer miras bırakılan bir erkek, ana-baba ve çocuk bırakmaksızın (kelâle) ise yahut bir kadın ise ve onun bir erkek kardeşi veya bir kız kardeşi varsa, ikisinden her biri için altıda bir vardır; eğer bundan daha çok iseler, vasiyet olunan bir vasiyetten veya bir borçtan sonra, zarar verici olmaksızın, üçte birde ortaktırlar; Allah’tan bir vasiyet olarak; Allah bilendir, halîmdir (12)﴾ النساء ﴿Senden fetva isterler; de ki: Allah size kelâle hakkında fetva verir: Eğer bir kişi ölür de onun çocuğu olmaz ve onun bir kız kardeşi olursa, bıraktığının yarısı onundur; ve eğer onun çocuğu olmazsa o da ona mirasçı olur. Eğer iki kız kardeş olurlarsa, bıraktığından onların için üçte iki vardır. Ve eğer erkekler ve kadınlar olarak kardeşler olurlarsa, erkeğe iki dişinin payı kadar vardır. Allah size açıklar ki sapmayasınız; Allah her şeyi bilendir (176)﴾ النساء
 	﴿Ve eğer onlara dokunmadan önce onları boşarsanız ve onlar için bir farîza belirlemişseniz, belirlediğinizin yarısı vardır; ancak onların bağışlaması yahut nikâh düğümü elinde olanın bağışlaması müstesna. Ve bağışlamanız takvaya daha yakındır. Aranızdaki fazlı unutmayın. Şüphesiz Allah yaptıklarınızı görendir (237)﴾ البقرة

**النصف**
**نصف المال**﴿Allah size çocuklarınız hakkında vasiyet eder: erkeğe iki dişinin payı kadar. Eğer ikiden fazla kadınlar olurlarsa, bıraktığının üçte ikisi onlarındır. Eğer bir tek olursa, onun için **النصف** vardır. Ve eğer onun çocuğu varsa, bıraktığından ana-babasının her birine altıda bir vardır. Eğer onun çocuğu yoksa ve ona ana-babası mirasçı olursa, annesine üçte bir vardır. Eğer onun kardeşleri varsa, annesine altıda bir vardır; vasiyet ettiği bir vasiyetten veya bir borçtan sonra. Babalarınız ve oğullarınız: hangisinin size fayda bakımından daha yakın olduğunu bilmezsiniz. Allah’tan bir farîza olarak. Şüphesiz Allah bilendir, hakîmdir (11)﴾ النساء
**نصف العذاب**	﴿Sizden kim, mümin iffetli kadınlarla evlenmeye güç yetiremezse, sağ ellerinizin malik olduğu mümin genç kızlarınızdan (alsın). Allah imanınızı daha iyi bilir; bazınız bazınızdandır. Öyleyse onları, ehlinin izniyle nikâhlayın ve ücretlerini onlara örfe göre verin; iffetli olarak, fuhuş yapanlar ve gizli dost edinenler olmaksızın. Sonra iffetli kılındıklarında, eğer bir fuhuş getirirlerse, onların üzerine, iffetli kadınların üzerine olan azabın yarısı vardır. Bu, sizden sıkıntıya düşmekten korkan kimse içindir; sabretmeniz ise sizin için daha hayırlıdır. Allah bağışlayandır, rahîmdir (25)﴾ النساء

**نصفه**
**نصف الوقت**﴿Onun yarısı veya ondan biraz eksilt (3)﴾ المزمل ﴿Şüphesiz Rabbin bilir ki sen gecenin üçte ikisinden daha azını, onun yarısını ve onun üçte birini ve seninle beraber olanlardan bir topluluğu ayakta durursun. Allah geceyi ve gündüzü takdir eder. Sizin onu sayamayacağınızı bildi de size tevbe ile döndü. Öyleyse Kur’an’dan kolay geleni okuyun. Bildi ki sizden hastalar olacak, başkaları Allah’ın fazlından aramak üzere yeryüzünde vuracaklar, başkaları Allah yolunda savaşacaklar. Öyleyse ondan kolay geleni okuyun; namazı ikame edin, zekâtı verin ve Allah’a güzel bir borç verin. Kendiniz için hayırdan ne öne gönderirseniz, onu Allah katında bulursunuz; o daha hayırlı ve ecir bakımından daha büyüktür. Allah’tan bağışlanma dileyin; şüphesiz Allah bağışlayandır, rahîmdir (20)﴾ المزمل

مختار الصحاح
● [**نصف**] ن ص ف: **النِّصْفُ** şeyin iki yarısından biridir; ve **النون**’un zammesi onda bir dildir. Zeyd b. Sâbit رضي الله عنه ﴿**فلها النُّصْفُ**﴾ okudu. Ve **النَّصَفُ** iki fetha ile: genç ile yaşlı arasındaki kadın; ve erkek de **نَصَفٌ**’tur. Ve **النَّصِيفُ** yarıdır; ve **النَّصِيفُ** ayrıca bir ölçektir. Ve hadiste: ﴿**ما بلغتم مد أحدهم ولا نصيفه**﴾. Ve **نَصَفَ** şey: onun yarısına ulaştı; dersin ki: **نَصَفَ القرآن** yani onun yarısına ulaştı; ve **نَصَف عمره**; ve **نَصَفَ الشيب رأسه**; ve **نَصَفَ الإزار ساقه**; ve **نَصَفَ النهار**. Ve **انْتَصَفَ** anlamca (aynıdır). Ve باب الكل **نصر**’dır. Ve **المَنْصَفُ** **المَعْلَمُ** vezninde: yolun yarısı. Ve **أَنْصَفَ النهار**: **انتصف**. Ve **أَنْصَفَ الرجل**: adalet etti; denir: **أنصفه من نفسه**; ve **انْتَصَفَ** o, ondan. Ve **تَنَاصَفَ القوم**: bazısı bazısına kendi nefsinden insaf etti. Ve **تَنْصِيفُ** şey: onu iki yarı yapmak. Ve **نَاصَفَهُ المال**: onu malda yarı üzerine paylaştırdı.

الراغب
**نصف**
- **نصف الشيء**: onun **شطره**’u. Yüce Allah dedi: }**ولكم نصف ما ترك أزواجكم إن لم يكن لهن ولد**﴿[النساء/12]،﴾**وإن كانت واحدة فلها النصف**﴿[النساء/11]،﴾**فلها نصف ما ترك**{ [النساء/176]، ve kap **نصفان**: içindekinin yarısına ulaştı; ve **نصف النهار** ve **انتصف**: onun yarısına ulaştı; ve **نصف الإزار ساقه**; ve **النصيف**: bir ölçektir; sanki daha büyük ölçenin yarısıdır; ve kadınların örtüsü: sanki büyük örtüden bir yarıdır. Şair dedi:
- 444 - **سقط النصيف ولم ترد إسقاطه * فتناولته واتقتنا باليد**
(beyit Nâbiga ez-Zübyânî’nindir; başlangıcı:
**أمن آل مية رائح أو مغتد * عجلان ذا زاد وغير مزود**
ve onun divanında s. 40; ve **اللسان** (**نصف**) )
Ve yolun **منصف**’ına ulaştık. Ve **النصف**: küçük ile büyük arasındaki kadın. Ve içkiden **المنصف**: pişirilip ondan yarısı giden şey. Ve muamelede **الإنصاف**: adalettir; bu, sahibinden menfaatlerden ancak ona verdiği kadarını almaması ve zararlardan ancak ondan kendisine erişen kadarını ona eriştirmesidir. Ve hizmette **النصفة** kullanıldı; böylece hizmetçiye **ناصف** denildi; çoğulu: **نصف**. Bu, sahibine, menfaatten aldığına karşılık, üzerindeki şeyi vermesidir. Ve **الانتصاف** ve **الاستنصاف**: **النصفة** talebidir.

ملخص اللسان
1.     **النِّصْفُ**: şeyin iki yarısından biri; **النِّصْفُ** ve **النُّصف** (zamme ile), ve **النَّصِيفُ** ve **النَّصْفُ**; sonuncusu İbn Cinnî’den: kemalin iki parçasından biri.
2.     Ve **نصَفَ الشيءَ يَنْصُفُه نَصْفاً** ve **انتَصَفه** ve **تَنَصَّفَه** ve **نَصَّفه**: onun yarısını aldı.
3.     Ve **نصَفَ القَدَحَ يَنْصفُه نَصْفاً**: onun yarısını içti.
4.     Ve **نصفَ الشيءُ الشيءَ ينصُفُه**: onun yarısına ulaştı. Ve **نصَف النهارُ يَنْصُف وينصِف** ve **انْتَصَف** ve **أَنْصَف**: onun yarısına ulaştı. Ve denildi ki: kendi zatında yarısına ulaşan her şey, muhakkak **أَنصَف** etmiştir; ve başkasında yarısına ulaşan her şey, muhakkak **نصَف** etmiştir.
5.     Ve **مَنْصَفُ القَوْسِ والوتَر**: ikisinin yarısının yeri. Ve **مَنْصَف الشيء**: onun ortası. Ve yoldan, gündüzden ve her şeyden **المَنْصَف**: onun ortasıdır.
6.     Ve denir: **أَنصَف النهار** ayrıca, yani **انتصف**.
7.     Ve **ناصَفْته المال**: onu malda yarı üzerine paylaştırdım. Ve muhakkak **نصَفَهم**: onlardan yarıyı aldı; **يَنْصُفهم نَصْفاً**; nasıl ki denir: **عشَرَهم يَعْشُرُهم عَشْراً**.
8.     Ve **النَّصِيف**: bir ölçektir.
9.     Ve **النصِيف**: başörtüsü; ve kadın başını başörtüsüyle **نَصَّفَت**. Ve cariye **انتَصَفَت** ve **تَنَصَّفت** yani örtündü.
10.                        Ve **النَّصَفُ** ve **النَّصَفةُ** ve **الإنْصاف**: hakkı vermektir. Ve ondan **انتصف** etti. Ve adam, arkadaşına **أَنصف** etti **إنْصافاً**; ve ona **النَّصفَةَ** verdi. **أَنصف**: hakkı aldı ve hakkı verdi. Ve **النصَفة**: **الإنصاف**’ın adıdır; ve onun tefsiri: kendinden ona **النصَف** vermendir; yani ona, kendin için hak ettiğin gibi haktan vermendir. Ve denir: falandan **انتصفت**: hakkımı tam aldım, ta ki ben ve o **على النَّصَف** eşit olduk. Ve **تَنَصَّفْت السلطان**: yani ondan beni insaf etmesini istedim.
11.                        Ve **نَصَفه ينْصِفه ويَنْصُفه نَصْفاً** ve **نِصافة** ve **نَصافاً** ve **نِصافاً** ve **أَنصَفَه** ve **تَنَصَّفَه** hepsi: ona hizmet etti. Ve **الناصِفُ** ve **المِنْصَف** (mîm’in kesresiyle): hizmetçi. Ve hizmetçiye: **مِنْصَف** ve **مَنْصَفٌ** denir. Ve **النَّصِيفُ**: hizmetçi.
12.                        Ve **المَناصِف**: küçük vadiler.
13.                        Ve **النواصِف**: vadinin yamaçlarının **مَناصِف**’inde ve bunun benzeri akıntı yataklarında kayalar.
