# نصف — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D9%81/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B5%D9%81/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نصف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D9%81.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: نصف

النصف، مثلثة هكذا نقله الصاغاني، عن ابن الأعرابي، قال شيخنا: أفصحها الكسر، وأقيسها الضم؛ لأنه الجاري على بقية الأجزاء كالربع والخمس والسدس، ثم الفتح. قلت: الكسر والضم نقلهما ابن سيده، وأما الفتح فإنه عن ابن الأعرابي، وقرأ زيد بن ثابت  فلها النصف  بالضم: أحد شقي الشيء وفي الأساس أحد جزأي الكمال كالنصيف كأمير، كالثليث والثمين والعشير، في الثلث والثمن والعشر، قاله أبو عبيد ومنه الحديث: ما أدرك مد أحدهم ولا نصيفه وقال الراجز:
  لم يغذها مد ولا نصيف وقد مر في ع - ج - ف. ج: أنصاف كشبر وأشبار، وصبر وأصبار، وقفل وأقفال. والنصف بالكسر، ويثلث هو: النصفة الاسم من الإنصاف، نقله الجوهري، واقتصر على الكسر، وأنشد للفرزدق:
  ولكن نصفا لو سببت وسبـنـى                      بنو عبد شمس من مناف وهاشم قال الصاغاني: هكذا أنشده سيبويه، والذي في شعره ولكن عدلا وإناء نصفان كسحبان، وقربة نصفي، ككسرى: إذا بلغ الماء نصفه ونصفها، وكذلك إذا بلغ الكيل نصفه، ولا يقال ذلك في غير النصف من الأجزاء، أعني أنه لا يقال: ثلثان ولا ربعان، ولا غير ذلك من الصفات التي تقتضى هذه الأجزاء، وهذا مروى عن ابن الأعرابي. ونصفه أي: الشيء كنصره ينصفه نصفا: بلغ نصفه تقول: نصفت القرآن. ونصف النهار ينصف وينصف: مثل انتصف، كأنصف وذلك إذا بلغ نصفه. وقيل: كل ما بلغ نصفه في ذاته فقد أنصف، وكل ما بلغ نصفه في غيره فقد نصف. وقال المسيب بن علس يصف غائصا على درة:
  نصف النهار الماء غامره                      ورفيقه بالغيب لا يدري أراد: انتصف النهار والماء غامره، فانتصف النهار ولم يخرج من الماء، فحذف واو الحال. ونصف القوم ينصفهم نصفا بالفتح ونصافة كسحابة ويكسر: إذا أخذ منهم النصف كما يقال: عشرهم يعشرهم عشرا: إذا أخذ منهم العشر. ونصف الشيء نصفا بالفتح: أخذ نصفه. ونصف القدح نصفا: شرب نصفه. ونصف النخل نصوفا كقعود: احمر بعض بسره وبعضه أخضر عن ابن عباد كنصف تنصيفا عن أبي حنيفة. ونصف فلانا ينصفه بالضم وينصفه بالكسر لغة فيه، ذكرهما يعقوب نصفا بالفتح، ونصافا ونصافة بكسرهما عن يعقوب وفتحهما عن غيره: خدمه قال لبيد رضي الله عنه يصف ظروف الخمر:
  لها غلل من رازقي وكرسف                      بأيمان عجم ينصفون المقاولا كأنصفه إنصافا. والمنصف، كمقعد ومنبر كلاهما عن ابن الأعرابي: الخادم ووافقه الأصمعي على الكسر، وفي حديث داود عليه السلام: فدخل المحراب، وأقعد منصفا على الباب وهي بهاء، ج: مناصف قال عمر بن أبي ربيعة:
  لتربها ولأخرى من مناصفهـا                      لقد وجدت به فوق الذي وجدا ومنصف كمقعد: واد باليمامة يسقي بلاد عامر من حنيفة، ومن ورائه قرقرى، كما في المعجم. والمنصف من الطريق ومن النهار، ومن كل شيء: نصفه. وقال ابن دريد: ناصفة: ع قال البعيث:
  أهاج عليك الشوق أطلال دمنة                      بناصفة الجوين أو جانب الهجل ويروى: بناصفة الجوين أو بمحجر والناصفة من الماء: مجراه في الوادي ج: نواصف قال طرفة ابن العبد:

  كأن حدوج المالكـية غـدوة                      خلايا سفين بالنواصف من دد أو الناصفة: صخرة تكون في مناصف أسناد الوادي كما في المحيط، وزاد في اللسان: ونحو ذلك من المسايل. والنصيف كأمير: الخمار ومنه الحديث في صفة الحور العين: ولنصيف إحداهن على رأسها خير من الدنيا وما فيها وأنشد الجوهري للنابغة يصف امرأة:
  سقط النصيف ولم يرد إسقاطه                      فتناولته واتقـتـنـا بـالـيد وقيل: نصيف المرأة: معجرها. وقال أبو سعيد: النصيف: ثوب تتجلل به المرأة فوق ثيابها كلها، سمي نصيفا؛ لأنه نصف بين الناس وبينها، فحجز أبصارهم عنها، قال: والدليل على صحة هذا قوله: سقط النصيف. لأن النصيف إذا جعل خمارا فسقط فليس لسترها وجهها مع كشفها شعرها معنى. ويقال: النصيف: العمامة، وكل ما غطى الرأس فهو نصيف. والنصيف من البرد: ماله لونان. والنصيف: مكيال لهم، نقله الجوهري، وبه فسر الحديث السابق، وقول الراجز. والنصف، محركة: الخدام، الواحد ناصف نقله الجوهري، وفي المحكم النصفة: الخدام، واحدهم ناصف. وقال ابن السكيت: النصف: المرأة بين الحدثة والمسنة قال غيره: كأن نصف عمرها قد ذهب، وأنشد ابن الأعرابي:
  وإن أتوك وقالوا إنها نصـف                      فإن أطيب نصفيها الذي غبرا أو هي التي بلغت خمسا وأربعين سنة، أو التي قد بلغت خمسين سنة ونحوها، والقياس الأول، لأنه يجره اشتاق، وهذا لا اشتقاق له، كما في اللسان، قال ابن السكيت: وتصغيرها نصيف، بلا هاء؛ لأنها صفة، وهن أنصاف، ونصف بضمتين، وبضمة الثانية عن سيبويه وقد يكون النصف للجمع كالواحد وهو نصف محركة، من قوم أنصاف ونصفين قال ابن الرقاع:
  تنصلتها له من بعد ما قذفـت                      بالعقر قذفة ظن سلفع نصف

  ورجل نصف، بالكسر: أي من أوساط الناس، وللأنثى والجمع كذلك. والإنصاف بالكسر: العدل قال ابن الأعرابي: أنصف: إذا أخذ الحق، وأعطى الحق. والاسم النصف والنصفة، محركتين وتفسيره أن تعطيه من الحق كالذي تستحقه لنفسك، ويقال: أنصفه من نفسه. وأنصف الرجل: سار نصف النهار عن ابن الأعرابي. وأنصف النهار: بلغ النصف أو مضى نصفه، كانتصف، وقد تقدم. وأنصف الشيء: أخذ نصفه عن ابن الأعرابي. وأنصف فلان: أسرع عن ابن عباد. ونصف الجارية بالخمار تنصيفا: خمرها به عن ابن الأعرابي. ونصف الشيء: جعله نصفين عن ابن الأعرابي أيضا. ونصف رأسه ولحيته: صار السواد والبياض نصفين نقله الصاغاني. وفي الصحاح: نصف الشيب رأسه بلغ النصف. ويقال: هو يشرب المنصف، كمعظم: الشراب طبخ حتى ذهب نصفه. والمنصف، كمحدث: من خمر رأسه بعمامة. ويقال انتصف منه: إذا استوفى حقه منه كاملا حتى صار كل على النصف سواء، كاستنصف منه وهذه عن الكسائي. وانتصفت الجارية: اختمرت بالنصيف كتنصف فيهما. ويقال: تنصفت السلطان، إذا سألته أن ينصفك. وتنصفت الجارية: تخمرت. ويقال: رمى فانتصف سهمه في الصيد: أي دخل فيه إلى النصف. ومنتصف النهار، وكل شيء بفتح الصاد: وسطه يقال: أتيته منتصف النهار، والشهر. وتناصفوا: أنصف بعضهم بعضا من نفسه، نقله الجوهري، وأنشد قول ابن الرقاع:
  إني غرضت إلى تناصف وجههـا                      غرض المحب إلى الحبيب الغائب يعني استواء المحاسن، كأن بعض أجزاء الوجه أنصف بعضا في أخذ القسط من الجمال، وغرضت: اشتقت وقال غيره: معناه خدمة وجهها بالنظر إليه: وقيل: إلى محاسنه التي تقسمت الحسن فتناصفته: أي أنصف بعضها بعضا، فاستوت فيه، وقال ابن الأعرابي: تناصف وجهها: محاسنها؛ أي أنها كلها حسنة ينصف بعضها بعضا، يريد أن أعضاءها حسنة متساوية في الجمال والحسن، فكأن بعضهما أنصف بعضا، فتناصف، وناصفه مناصفة: قاسمه على النصف نقله الجوهري. وتنصف الرجل: خدم نقله الجوهري، وأنشد لحرقة بنت النعمان ابن المنذر:
  فأف لدنيا لا يدوم نعـيمـهـا                      تقلب تارات بنا وتـصـرف
  بينا نسوس الناس والأمر أمرنا                      إذا نحن فيهم سوقة نتنصـف قال الصاغاني: والبيت مخروم وقال ابن بري: تنصفته: خدمته وعبدته، وأنشد:
  فإن الإله تنـصـفـتـه                      بأن لا أعق وأن لا أحوبا وتنصف فلانا استخدمه فهو ضد وعبارة العباب: تنصف: خدم، وتنصفه: استخدمه، فتنصف لازم متعد، ولم يذكر الضدية، فتأمل، ويروى قول الحرقة بفتح النون وبضمها؛ فبالفتح: أي نخدم، وبالضم: أي نستخدم. وتنصف زيدا: طلب ما عنده عن ابن عباد. وتنصف فلانا: خضع له عن ابن عباد أيضا. وتنصف السلطان: سأله أن ينصفه، كاستنصفه. وتنصف الشيب إياه: عمه عن ابن عباد. وقال الفراء: تنصفناك بيننا: أي جعلناك بيننا. والمناصف: أدوية صغار. واسم ع بعينه.
 ومما يستدرك عليه:

  قال اليزيدي: نصف الماء البئر والحب والكوز، وهو ينصفه نصفا ونصوفا، وقد أنصف الماء الحب إنصافا، وكذلك الكوز: إذا بلغ نصفه، فإن كنت أنت فعلت به قلت: أنصفت الماء الحب والكوز. وتقول: أنصف الشيب رأسه ونصف تنصيفا. وإذا بلغت نصف السن قلت: قد أنصفته، ونصفته، إنصافا وتنصيفا. والمناصف، بالضم: البسر رطب نصفه، لغة يمانية. ومنصف القوس، والوتر: موضع النصف منهما. والمنصف: الموضع الوسط بين الموضعين. ونصف النهار تنصيفا: انتصف قال العجاج:
  حتى إذا الليل التمام نصفا وقال ابن شميل: إن فلانة لعلى نصفها، محركة: أي نصف شبابها. ونصف الرجل تنصيفا: صار كهلا، كأنه بلغ نصف عمره. والنصيف، كأميرس: الخادم. وتنصفه  طلب معروفه، قال:
  فإن الإله تنـصـفـتـه                      بأن لا أخون وأن لا أخانا وقيل: تنصفته: أطعته، وانقدت له. ورجل متناصف: متساوي المحاسن. ومكان متناصف: مستوى الأجزاء، كأن بعض أجزائه ينصف بعضا، نقله الزمخشري. والنواصف: الرحاب، نقله الجوهري، وزاد غيره: بها شجر. وقيل: الناصفة الأرض تنبت الثمام وغيره، وقال أبو حنيفة: الناصفة: موضع منبات، يتسع من الوادي، وقال غيره: النواصف: أماكن بين الغلظ واللين. ويقال: انصف هذه الدراهم بيننا: أي اقسمها نصفين، كما في الأساس. ونصفه تنصيفا: استخدمه، كما في الأساس أيضا. والمنصف، كمقعد: اختلاس الحق بحيلة، عامية والجمع المناصف، والرجل مناصفي. ومنصف: من قرى بلنسية. وقد سموا ناصفا. وانتصفت الإبل ماء حوضها: شربته أجمع، نقله ابن الأعرابي، وهي لغة في الضاد المعجمة. واستنصف الوالي الخراج: استوفاه، هكذا نقله الزمخشري على الصواب في تركيب ن - ظ - ف وسيأتي للمصنف تبعا لغيره أنه استنظف، بالظاء. والمنصف، كمجلس: لغة في المنصف كمقعد، للوادي، عن الحفصي. والناصفة: الرحبة في الوادي. وقال الزمخشري: ناصفة: واد من أودية القبلية. وناصفة الشجناء: موضع في طريق اليمامة. وناصفة العمقين: في بلاد بني قشير، قال مصعب بن طفيل القشيري:
  بناصفة العمقين أو برقة اللوى
  على النأي والهجران شب شبوبها وناصفة العناب: موضع آخر، قال مالك بن نويرة:
  كأن الخيل مبركها سنيحا
  قطامي بناصفة العناب ويوم ناصفة: من أيام العرب. وناصفة العقيق: موضع بالمدينة، قال أبو معروف أحد بني عمرو ابن تميم:
  ألم تلمم على الدمن الخشوع
  بناصفة العقيق إلى البقيع والناصفة: ماء لبني جعفر بن كلاب، كذا في المعجم. والنواصف: موضع بعمان.

### Türkçe

**النصف**، **مثلثة**: şöyle; bunu الصاغاني, ابن الأعرابي’den nakletti. Şeyhimiz dedi: en fasihi kesradır, en kıyasîsi dammadır; çünkü o, **الربع** ve **الخمس** ve **السدس** gibi geri kalan parçalara cari olandır; sonra fetha. Ben dedim: kesra ve dammayı ابن سيده nakletti; fethaya gelince, o ابن الأعرابي’dendir. Zeyd b. Sâbit **فلها النصف**’ı damma ile okudu: şeyin iki yarısından biri. Ve **الأساس**’ta: kemalin iki cüzünden biri; **النصيف** gibi, **أمير** vezninde; **الثليث** ve **الثمين** ve **العشير** gibi; **الثلث** ve **الثمن** ve **العشر** hakkında. Bunu Ebû Ubeyd söyledi. Ondandır hadis: “Onlardan birinin **مد**’ine de, **نصيف**’ine de erişmedi.” Ve râciz dedi ki:
  “Onu ne bir **مد** ne de bir **نصيف** besledi.”
Ve **ع - ج - ف**’de geçti. Çoğulu: **أنصاف**; **شبر** ve **أشبار**; **صبر** ve **أصبار**; **قفل** ve **أقفال** gibi. Ve **النصف** kesra ile, ve üçlenir; o: **النصفة**: **الإنصاف**’tan isimdir; bunu الجوهري nakletti ve kesra ile yetindi. Ve الفرزدق’tan inşad etti:
  “Fakat bir **نصف**; eğer sövseydim ve sövselerdi beni
  **بنو عبد شمس**; **مناف** ve **هاشم**’den.”
الصاغاني dedi: Sîbeveyh onu böyle inşad etti; onun şiirinde olan ise: “fakat bir **عدل**.” Ve “bir kap iki **نصفان**” **سحبان** gibi; ve “bir kırba **نصفي**” **كسرى** gibi: su onun yarısına ve onun yarısına ulaştığında; ve aynı şekilde ölçek onun yarısına ulaştığında. Ve bu, parçaların yarısı dışında söylenmez; yani denir ki: **ثلثان** ve **ربعان** denmez; ve bu parçaları gerektiren sıfatlardan başka bir şey de denmez. Bu, ابن الأعرابي’den rivayet edilmiştir.

Ve “**نصفه**” yani: şey; “**نصره**” gibi: “**ينصفه** **نصفا**”: onun yarısına ulaştı; “Kur’ân’ı **نصفت**” dersin. Ve “günün yarısı” **ينصف** ve **ينصف**: **انتصف** gibi; **أنصف** gibi; bu, onun yarısına ulaştığında. Ve denildi: her ne kendi zatında yarısına ulaşırsa **أنصف** etmiştir; her ne başkasında yarısına ulaşırsa **نصف** etmiştir. Ve المسيب بن علس, bir inciye dalanı vasfederek dedi ki:
  “Günün yarısı; su onu kaplamıştı,
  ve arkadaşı gayb ile; bilmez.”
Murad etti: gün yarılandı ve su onu kaplamıştı; gün yarılandı da sudan çıkmadı; hâl vâvını hazfetti.

Ve “kavmin yarısı” onları **ينصفهم** **نصفا** fetha ile ve **نصافة** **سحابة** gibi, ve kesra ile de: onlardan yarıyı aldığında; “onların onda birini aldı” denildiği gibi: “**عشرهم** **يعشرهم** **عشرا**”: onlardan onda biri aldığında. Ve “şeyin yarısını” **نصفا** fetha ile: onun yarısını aldı. Ve “kadehin yarısını” **نصفا**: onun yarısını içti. Ve “hurma” **نصوفا** **قعود** gibi: onun **بسر**’inin bir kısmı kızardı, bir kısmı yeşil kaldı; ابن عباد’dan; Ebû Hanîfe’den “**نصف**” gibi “**تنصيفا**”.

Ve “falancaya hizmet etti”: onu **ينصفه** damma ile ve onu **ينصفه** kesra ile; onda bir lugattır; ikisini de Ya‘kūb zikretti: **نصفا** fetha ile; ve **نصافا** ve **نصافة** ikisinin kesrası ile Ya‘kūb’dan; ikisinin fethası ise başkasından. Lebîd (Allah ondan razı olsun) şarap kaplarını vasfederek dedi ki:
  “Onun için **رازقي** ve **كرسف**’ten **غلل**ler vardır,
  Acem elleriyle; **المقاولا**’yı **ينصفون**.”
“**أنصفه**” gibi: **إنصافا**.

Ve **المنصف**, **مقعد** ve **منبر** gibi; ikisi de ابن الأعرابي’den: hizmetçi. Ve الأصمعي kesra üzerinde ona muvafakat etti. Ve Dâvûd (aleyhisselâm) hadîsinde: “Mihraba girdi ve kapı üzerine bir **منصفا** oturttu.” Bu, **هاء** iledir. Çoğulu: **مناصف**. Ömer b. Ebî Rebî‘a dedi ki:
  “Onun toprağına ve onun **مناصف**’inden bir başkasına;
  onda, bulduğunun üstünde bir şey buldum.”

Ve **منصف** **مقعد** gibi: Yemâme’de bir vâdidir; Hanîfe’den Âmir beldelerini sular; onun arkasında **قرقرى** vardır; **المعجم**’de olduğu gibi. Ve “yolun **منصف**’i” ve “günün **منصف**’i” ve her şeyin **منصف**’i: onun yarısıdır.

Ve İbn Düreyd dedi: **ناصفة**: ‘ayn. البعيث dedi ki:
  “Sana şevki coşturdu mu, **دمنة**’nin izleri,
  **ناصفة الجوين**’de yahut **الهجل**’in yanı.”
Ve “**بناصفة الجوين** yahut **بمحجر**” diye rivayet edilir. Ve “suyun **الناصفة**’si”: vâdideki akış yeridir. Çoğulu: **نواصف**. Tarafa b. el-‘Abd dedi ki:

  “Sanki **المالكية**’nin **حدوج**’ları bir sabah,
  **دد**’den **النواصف**’ta gemi gözleri.”

Veya **الناصفة**: vâdinin yamaçlarının ortalarında bulunan bir kaya; **المحيط**’ta olduğu gibi. Ve **اللسان**’da artırdı: ve bunun benzeri **المسايل**’den.

Ve **النصيف** **أمير** gibi: başörtüsü. Ondandır hadis, **الحور العين**’in sıfatında: “Onlardan birinin başındaki **نصيف** elbette dünya ve içindekilerden hayırlıdır.” Ve الجوهري, النابغة’den bir kadını vasfederek inşad etti:
  “**النصيف** düştü; düşürmeyi istemedi,
  onu aldı ve elimizle bizden sakındı.”
Ve denildi: kadının **نصيف**’i: onun **معجر**’idir. Ebû Saîd dedi: **النصيف**: kadının bütün elbiselerinin üstüne büründüğü bir elbisedir; ona **نصيف** denildi; çünkü o, insanlar ile onun arasında bir yarıdır; böylece onların bakışlarını ondan alıkoydu. Dedi: bunun sıhhatine delil onun sözü: “**سقط النصيف**.” Çünkü **النصيف** eğer bir **خمار** kılınırsa ve düşerse, saçını açığa çıkarırken yüzünü örtmesinin bir manası yoktur. Ve denilir: **النصيف**: sarık; başı örten her şey **نصيف**’tir. Ve **البرد**’den **النصيف**: iki rengi olandır. Ve **النصيف**: onlar için bir ölçek; bunu الجوهري nakletti; ve onunla önceki hadis ve râcizin sözü tefsir edildi.

Ve **النصف**, harekeli: hizmetçiler; tekili **ناصف**; bunu الجوهري nakletti. Ve **المحكم**’de: **النصفة**: hizmetçiler; onların teki **ناصف**. İbnü’s-Sikkît dedi: **النصف**: genç ile yaşlı arası kadın. Başkası dedi: sanki ömrünün yarısı gitmiştir. Ve İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
  “Ve sana geldiler ve ‘o bir **نصف**’ dedilerse,
  onun iki **نصف**’ının en hoşu, topraklananıdır.”
Veya o, kırk beş yıla ulaşmış olandır; yahut elli yıla ve benzerine ulaşmış olandır. Kıyas birincisidir; çünkü onu **اشتاق** çeker; bunun ise اشتقاقı yoktur; **اللسان**’da olduğu gibi. İbnü’s-Sikkît dedi: onun küçültmesi **نصيف**’tir, **هاء**sız; çünkü o bir sıfattır. Ve onlar **أنصاف**’tır. Ve **نصف** iki damma ile; ikinci damma ile olanı Sîbeveyh’den. Ve **النصف** cem‘ için de olabilir, tekil gibi; o, harekeli **نصف**’tır; **أنصاف** ve **نصفين** kavminden. İbnü’r-Riqâ‘ dedi ki:
  “Onu onun için sıyırdım; sonra attıktan sonra,
  **بالعقر** ile bir atış; **سلفع نصف** sandı.”

Ve **نِصْف** (kesre ile) bir adam: yani insanların orta tabakasından; dişi için ve çoğul için de böyledir. Ve **الإِنْصاف** (kesre ile): adalet. İbnü’l-A‘râbî dedi: **أَنْصَفَ**: hakkı aldığı ve hakkı verdiği zaman. İsim **النِّصْف** ve **النِّصْفَة**’dir; ikisi de harekeli; ve onun tefsiri: ona haktan, kendin için hak ettiğin gibi vermendir; ve “**أَنْصَفَهُ مِنْ نَفْسِهِ**” denir. Ve **أَنْصَفَ الرَّجُلُ**: İbnü’l-A‘râbî’den; günün yarısı kadar yürüdü. Ve **أَنْصَفَ النَّهارُ**: yarıya ulaştı yahut onun yarısı geçti; **اِنْتَصَفَ**; ve daha önce geçti. Ve **أَنْصَفَ الشَّيْءَ**: İbnü’l-A‘râbî’den; onun yarısını aldı. Ve **أَنْصَفَ فُلانٌ**: İbn Abbâd’dan; hızlandı. Ve **نَصَّفَ الجارِيَةَ بِالخِمارِ تَنْصِيفًا**: İbnü’l-A‘râbî’den; onu onunla örttü. Ve **نَصَّفَ الشَّيْءَ**: İbnü’l-A‘râbî’den de; onu iki yarı yaptı. Ve **نَصَّفَ رَأْسَهُ وَلِحْيَتَهُ**: siyahlık ve beyazlık iki yarı oldu; es-Sağânî nakletti. Ve **الصِّحاح**’ta: **نَصَّفَ الشَّيْبُ رَأْسَهُ**: yarıya ulaştı. Ve “o **المُنَصَّف** içer” denir, **مُعْظَم** gibi: içki pişirildi, ta ki onun yarısı gidinceye kadar. Ve **المُنَصَّف** ( **مُحْدِث** gibi): başını sarıkla örten kimse. Ve “**اِنْتَصَفَ مِنْهُ**” denir: ondan hakkını tam olarak aldığı zaman; ta ki her biri yarı üzerinde eşit oluncaya kadar; **اِسْتَنْصَفَ مِنْهُ** gibi; ve bu, el-Kisâî’dendir. Ve **اِنْتَصَفَتِ الجارِيَةُ**: **النَّصِيف** ile örtündü; ikisinde de **تَنَصَّفَ** gibi. Ve “**تَنَصَّفْتُ السُّلْطانَ**” denir: ondan seni insafa getirmesini istediğin zaman. Ve **تَنَصَّفَتِ الجارِيَةُ**: örtündü. Ve “attı da oku avda **اِنْتَصَفَ**” denir: yani onun içine yarıya kadar girdi. Ve **مُنْتَصَفُ النَّهارِ** ve her şeyin **الصاد**’ı fetha ile: onun ortasıdır; “ona günün ortasında ve ayın ortasında geldim” denir. Ve **تَناصَفُوا**: el-Cevherî nakletti; bazısı bazısına kendi nefsinden insaf etti. Ve İbnü’r-Riqâ‘ın sözünü inşad etti:
  Ben onun yüzünün **تَناصُف**’una yöneldim                      sevenin, gaip sevgiliye yönelişi gibi
yani güzelliklerin eşitliği; sanki yüzün bazı parçaları, güzellikten payı almada bazılarına insaf etti. Ve **غَرِضْتُ**: özledim. Ve başkası dedi: manası, ona bakmakla yüzüne hizmet etmektir. Ve denildi: güzelliği bölüşen güzelliklerine; sonra onu **تَناصَفَتْ**: yani bazısı bazısına insaf etti; böylece onda eşit oldu. Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **تَناصَفُ وَجْهِها**: onun güzellikleridir; yani onların hepsi güzeldir; bazısı bazısına insaf eder; onun uzuvlarının güzellik ve hüsn bakımından güzel ve eşit olduğunu kasteder; sanki ikisinden bazısı bazısına insaf etti; böylece **تَناصَفَ**. Ve **ناصَفَهُ مُناصَفَةً**: el-Cevherî nakletti; onu yarı üzerine paylaştırdı. Ve **تَنَصَّفَ الرَّجُلُ**: el-Cevherî nakletti; hizmet etti. Ve Huraqa bint en-Nu‘mân b. el-Münzir’e ait olarak inşad etti:
  Öf, nimeti kalıcı olmayan dünyaya                      bazen bizi çevirir ve döndürür
  Biz insanları yönetirken ve iş bizim işimizken                      bir de bakarsın onların içinde sıradan kimseler oluruz, **نَتَنَصَّفُ**
es-Sağânî dedi: beyit **مَخْرُوم**dur. Ve İbn Berî dedi: **تَنَصَّفْتُهُ**: ona hizmet ettim ve ona kulluk ettim. Ve inşad etti:
  Şüphesiz ilah ona **تَنَصَّفْتُهُ**                      (şu şartla ki) ne isyan edeyim ne de günah işleyeyim
Ve **تَنَصَّفَ فُلانًا**: onu hizmetçi edindi; o ise zıddıdır. Ve **العباب**’ın ibaresi: **تَنَصَّفَ**: hizmet etti; ve **تَنَصَّفَهُ**: onu hizmetçi edindi; böylece **تَنَصَّفَ** lâzım, müteaddîdir; ve zıtlığı zikretmedi; öyleyse düşün. Ve Huraqa’nın sözü **النون**’un fethasıyla ve dammasıyla rivayet edilir; fetha ile: yani hizmet ederiz; damma ile: yani hizmetçi ediniriz. Ve **تَنَصَّفَ زَيْدًا**: İbn Abbâd’dan; onun yanındakini talep etti. Ve **تَنَصَّفَ فُلانًا**: İbn Abbâd’dan da; ona boyun eğdi. Ve **تَنَصَّفَ السُّلْطانَ**: **اِسْتَنْصَفَهُ** gibi; ondan kendisine insaf etmesini istedi. Ve **تَنَصَّفَ الشَّيْبُ إِيّاهُ**: İbn Abbâd’dan; onu kapladı. Ve el-Ferrâ dedi: “**تَنَصَّفْناكَ بَيْنَنا**”: yani seni aramızda (ortaya) koyduk. Ve **المَناصِف**: küçük ilaçlardır. Ve **ع**’ın ismi, aynen kendisidir.
Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir:

  el-Yezîdî dedi: **نَصَفَ** su, kuyu, küp ve testi; ve o, onu **نَصْفًا** ve **نُصُوفًا** ile **يَنْصِفُ**; ve su, küpü **إِنْصافًا** ile **أَنْصَفَ**; ve aynı şekilde testi: yarısına ulaştığı zaman. Eğer onu sen yaptıysan “suyu küpü ve testiyi **أَنْصَفْتُ**” dersin. Ve “**أَنْصَفَ الشَّيْبُ رَأْسَهُ** ve **نَصَّفَ تَنْصِيفًا**” dersin. Ve yaşın yarısına ulaştığın zaman “onu **أَنْصَفْتُ** ve **نَصَّفْتُ**; **إِنْصافًا** ve **تَنْصِيفًا**” dersin. Ve **المَناصِف** (damme ile): yarısı taze hurma olan **البُسْر**; Yemenî bir lehçe. Ve **مُنْصَفُ القَوْسِ** ve **الوَتَرِ**: ikisinin yarı yeridir. Ve **المُنْصَف**: iki yer arasındaki orta yerdir. Ve **نَصَّفَ النَّهارَ تَنْصِيفًا**: **اِنْتَصَفَ**; el-‘Accâc dedi:
  Ta ki tamam geceyi **نَصَفَ** edinceye kadar
Ve İbn Şümeyl dedi: “Şüphesiz falanca kadın kendi **نَصَف**’ı üzerindedir” (harekeli): yani gençliğinin yarısı üzerindedir. Ve **نَصَّفَ الرَّجُلُ تَنْصِيفًا**: kühûl oldu; sanki ömrünün yarısına ulaştı. Ve **النَّصِيف** ( **أَمِيرس** gibi): hizmetçi. Ve **تَنَصَّفَهُ**: onun iyiliğini talep etti; dedi ki:
  Şüphesiz ilah ona **تَنَصَّفْتُهُ**                      (şu şartla ki) ne hıyanet edeyim ne de kardeşlik edeyim
Ve denildi: **تَنَصَّفْتُهُ**: ona itaat ettim ve ona boyun eğdim. Ve **رَجُلٌ مُتَناصِفٌ**: güzellikleri eşit. Ve **مَكانٌ مُتَناصِفٌ**: parçaları düz; sanki onun bazı parçaları bazılarına insaf eder; ez-Zemahşerî nakletti. Ve **النَّواصِف**: geniş avlular; el-Cevherî nakletti; başkası artırdı: onda ağaç vardır. Ve denildi: **النّاصِفَة** toprak, **الثُّمام** ve başkasını bitirir. Ve Ebû Hanîfe dedi: **النّاصِفَة**: bir bitiş yeri; vadiden genişler. Ve başkası dedi: **النَّواصِف**: sertlik ile yumuşaklık arasında yerlerdir. Ve “bu dirhemleri aramızda **اِنْصِفْ**” denir: yani onları iki yarı böl; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve **نَصَّفَهُ تَنْصِيفًا**: onu hizmetçi edindi; yine **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve **المُنْصَف** ( **مَقْعَد** gibi): hile ile hakkı kapma; avamîdir; çoğulu **المَناصِف**; ve adam **مَناصِفِيّ**. Ve **مُنْصَف**: Belensiye köylerindendir. Ve **ناصِفًا** diye adlandırdılar. Ve **اِنْتَصَفَتِ الإِبِلُ ماءَ حَوْضِها**: İbnü’l-A‘râbî nakletti; onu bütünüyle içti; ve bu, **الضاد** (mu‘ceme) hakkında bir dildir. Ve **اِسْتَنْصَفَ الوالِي الخَراجَ**: onu tam aldı; ez-Zemahşerî bunu **ن - ظ - ف** terkibinde doğru olarak böyle nakletti; ve musannif için başkasına tâbi olarak “**اِسْتَنْظَفَ**” ( **الظاء** ile) gelecektir. Ve **المُنْصَف** ( **مَجْلِس** gibi): el-Hafsî’den; vadi için, **المُنْصَف** ( **مَقْعَد** gibi) hakkında bir dildir. Ve **النّاصِفَة**: vadideki geniş düzlük. Ve ez-Zemahşerî dedi: **ناصِفَة**: **القِبْلِيَّة** vadilerinden bir vadidir. Ve **ناصِفَةُ الشَّجْناءِ**: Yemâme yolu üzerinde bir yerdir. Ve **ناصِفَةُ العُمْقَيْنِ**: Benî Kuşeyr diyarındadır; Mus‘ab b. Tufeyl el-Kuşeyrî dedi:
  **ناصِفَةُ العُمْقَيْنِ**’de yahut **بَرْقَةُ اللِّوَى**’da
  uzaklık ve terk ediş üzerine onun alevlenişi alevlendi
Ve **ناصِفَةُ العِنّابِ**: başka bir yerdir; Mâlik b. Nuveyra dedi:
  Sanki atlar, çöktüğü yer **سَنِيح**’ta
  **قُطامِي**’dir, **ناصِفَةُ العِنّابِ**’da
Ve **يَوْمُ ناصِفَة**: Arap günlerindendir. Ve **ناصِفَةُ العَقِيقِ**: Medine’de bir yerdir; Benî ‘Amr b. Temîm’den Ebû Ma‘rûf dedi:
  Huşûlu harabeler üzerine uğramadın mı
  **ناصِفَةُ العَقِيقِ**’te, **البَقِيع**’e doğru
Ve **النّاصِفَة**: Benî Ca‘fer b. Kilâb’a ait bir sudur; **المعجم**’de böyle. Ve **النَّواصِف**: Umân’da bir yerdir.
