# نص — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B5/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: نص

باب الصّاد والنون
صن ، نص : ( مستعملان ) .
صن : قال اللَّيث : الصَّنُّ : شِبْه السَّلَّة المُطْبَقَة
يُجعل فيها الطّعام .
سَلَمة عن الفرَّاء قال : الصِّنّ : بَوْل الوَبْر . والصِّنُّ أيضاً : أوّل يوم من أيّام العَجوز ، وأنشد غيره :
فإذا انقَضَتْ أيّامُ شَهْلَتِنا
صِنٌّ وصِنَّبْرٌ مع الوَبْرِ
وقال جرير في صِنّ الوَبْرِ :
تَطَلَّى وهيَ سَيِّئَةُ المعَرَّى
بِصِنِّ الوَبْر تحسَبه مَلابَا
وأخبرَني المنذريُّ عن أبي الهيثم عن نُصَيْر الرّازيّ يقال للتَّيْس إذا هاج : قد أصَنّ فهو مُصِن . وصُنانه : ريحُه عند هِياجه .
ويقال للبَغْلَة إذا أمسكْتَها في يَدِك فأنتَنَتْ : قد أصَنَّتْ .
ويقال للرَّجُل المُطَيَّخِ المُخْفِي كلامَه : مُصِنَّ .
قال : وإذا تأخَّر ولدُ الناقة حتى يقع في الصَّلاَ فهو مُصِنّ وهُنّ مِصِنّاتٌ مَصَانٌّ .
وقال ابن السكّيت : المُصِنّ : الرافعُ رأسَه تكبُّراً ، وأنشد :
يا كَرَواناً صُكَّ فاكْبأنّا
فشَنَّ بالسَّلْحِ فلمّا شَنَّا
بَلَّ الذَّنابَى عَبَساً مُبِنَّا
أَإِبِلِي نأكُلُها مُصِنَّا
وقال أبو عمرو : أتانا فلانٌ مُصِنّاً بأَنْفه : إذا رَفع أَنفَه من العَظَمة . وأَصَنَّ : إذا سَكَت ؛ فهو مُصِنٌّ ساكِت ، وأَنشَد :
قد أخَذَتْني نَعْسَةٌ أُرْدُنُّ
ومَوْهَبٌ مُبْزٍ بها مُصِنُّ
وقال أبو عُبَيدةَ : إذا دنا نَتاجُ الفَرَسِ وارْتَكَضَ ولدُها وتحرّك في صَلاَها فهي حينئذ مُصِنّة وقد أصنّت الفرس ، ورُبَّما وقع السّقيُ في بعض حركته حتى ترى سواده من طُبييها ، والسَّقيُ طرف السَّابيَاء .
قال : وقلّ ما تكونُ الفرس مُصِنَّة : إذا كانت مُذْكِرة تلد الذكور .
نص : قال الليث : النَّصُّ : رَفْعُك الشيءَ . ونَصَّصْتُ ناقتي : إذا رَفَعْتَهَا في السَّيْرِ .
ثعلب عن ابن الأعرابي : النَّصّ : الإسناد إلى الرئيس الأكبر . والنَّصّ : التَّوْقيف . والنَّصّ : التعيين على شيءٍ مّا .
وفي الحديث ( أنَّ النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) حين دَفَع من عَرَفات سارَ العَنَق ، فإذا وَجد فَجْوَةً نَصَّ ) . قال أبو عُبَيْد : النَّصُّ : التحريك حتّى تستخرج من الناقة أَقْصَى سَيْرِها ، وأَنشَد :
وتَقْطَع الخَرْقَ بسَيْرٍ نَصِّ
رُوي عن عليّ أنه قال : إذا بلغ النساءُ نَصَّ الحِقَاقِ فالعَصَبَةُ أَوْلى .
قال أبو عُبيد : النَّصُّ : أصلُه منتَهى الأشياء ومبلغُ أَقصاها ، ومنه قيل :
نَصَصْتُ الرجلَ : إذا استقصيْتَ مسألتَه عن الشيءِ حتى يستخرج كلَّ ما عندَه ، وكذلك النَّصّ في السَّيْرِ إنّما هو أَقصَى ما تَقدر عليه الدابّة . قال : فَنَصّ الحِقاقِ إِنّما هو الإدرَاك .
وقال ابن المُبَارَك : نَصُّ الحِقاق : بُلُوغُ العَقْل .
ورُوِيَ عن كعب أنّه قال : يقول الجبّارُ : احذَروني فإنِّي لا أُناصُّ عَبْداً إلاَّ عَذَّبْتُه ) ، أي : لا أستقصِي عليه إلا عَذَّبْتُه ؛ قاله ابن الأعرابي ، وقال : نَصَّص الرجلُ غَرِيمَه : إذا اسْتَقْصَى عليه .
وقال اللّيث : الماشطة تَنُصُّ العَروسَ فتُقْعِدُها على المِنَصَّة ، وهيَ تَنْتَصُّ عليها لِتُرَى من بين النساء .
وقال شمر : النّصْنَصَةُ والنّضْنَضَةُ : الحركة ، وكل شيءٍ قلقلته فقد نَصْنَصْتَه .
وقال الأصمعيّ : نَصْنَصَ لسانَه ونَضْنَضَهُ : إذا حَرَّكه .
وقال اللَّيث : النَّضْنَضَةُ : إثْبَاتُ الْبَعيرِ رُكْبَتَيْه في الأرض ، وتَحَرُّكه إذا هَمَّ بالنُّهُوضِ . قال : وانتَصَّ الشيءُ وانتَصَب : إذا استوَى واستَقامَ ، وقال الرّاجز :
فَبَاتَ مُنْتَصّاً ومَا تَكَرْدَسَا
وقال أبو تراب : كان حَصِيصُ القوم وبَصيصُهم ونَصِيصُهم كذا وكذا ، أي : عَدَدُهم بالحاء والنون والباء .

### Türkçe

باب **الصّاد** و**النون**
**صن** ، **نص** : (ikisi de kullanımdadır).

**صن** : el-Leys dedi: **الصَّنُّ**: yiyeceğin içine konulduğu, kapaklı sepete benzer şeydir.

Seleme, el-Ferrâ’dan şöyle dediğini aktardı: **الصِّنّ**: **الوَبْر**’ün idrarıdır. **الصِّنُّ** ayrıca: **العَجوز** günlerinden günlerin ilkidir. Başkası şu beyti okudu:
فإذا انقَضَتْ أيّامُ شَهْلَتِنا
صِنٌّ وصِنَّبْرٌ مع الوَبْرِ

Cerîr, **صِنّ الوَبْرِ** hakkında şöyle dedi:
تَطَلَّى وهيَ سَيِّئَةُ المعَرَّى
بِصِنِّ الوَبْر تحسَبه مَلابَا

Münzirî bana, Ebû’l-Heysem’den, o da Nusayr er-Râzî’den haber verdi: teke kızıştığında ona “**قد أصَنّ**” denir; o da **مُصِن**’dir. **صُنانه**: kızışması esnasındaki kokusudur.

Katırı elinde tuttuğunda da kokarsa: “**قد أصَنَّتْ**” denir.

Sözünü gizleyen, konuşmasını saklayan, örtülü kimseye: **مُصِنَّ** denir.

Dedi ki: dişi devenin yavrusu gecikince, **الصَّلاَ**’ya düşecek olursa o **مُصِنّ**’dir; onlar **مِصِنّاتٌ** **مَصَانٌّ**’dır.

İbnü’s-Sikkît dedi: **المُصِنّ**: kibirlenerek başını kaldıran kimsedir. Şu beyti okudu:
يا كَرَواناً صُكَّ فاكْبأنّا
فشَنَّ بالسَّلْحِ فلمّا شَنَّا
بَلَّ الذَّنابَى عَبَساً مُبِنَّا
أَإِبِلِي نأكُلُها مُصِنَّا

Ebû Amr dedi: “Falanca bize burnuyla **مُصِنّاً** geldi”: büyüklükten burnunu kaldırdığı zaman. Ve **أَصَنَّ**: sustuğu zaman; o, susan **مُصِنٌّ**’dur. Şu beyti okudu:
قد أخَذَتْني نَعْسَةٌ أُرْدُنُّ
ومَوْهَبٌ مُبْزٍ بها مُصِنُّ

Ebû Ubeyde dedi: kısrağın doğumu yaklaştığında, yavrusu tekmeleyip hareket ettiğinde, **صَلاَ**’sında kıpırdadığında, o vakit o **مُصِنّة**’dir; kısrak da **قد أصنّت** olmuştur. Bazen sulanma onun bazı hareketinde olur da, iki memesinden siyahlığını görürsün; **السَّقيُ** ise **السَّابيَاء**’ın ucudur.

Dedi ki: kısrağın **مُصِنَّة** olması az olur: erkek doğuran, erkek doğurucu olduğunda.

**نص** : el-Leys dedi: **النَّصُّ**: senin bir şeyi kaldırmandır. “**نَصَّصْتُ** devecemi”: yürüyüşte onu kaldırdığım zaman.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **النَّصّ**: en büyük reise isnad etmektir. **النَّصّ**: durdurmadır. **النَّصّ**: bir şey üzerine tayin etmektir.

Hadiste: (Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) **عَرَفات**’tan ayrılıp sevk ettiğinde **العَنَق** ile yürüdü; bir açıklık bulunca **نَصَّ**.) Ebû Ubeyd dedi: **النَّصُّ**: deveden yürüyüşünün en uç noktasını çıkarmak için, hareket ettirmektir. Şu beyti okudu:
وتَقْطَع الخَرْقَ بسَيْرٍ نَصِّ

Ali’den rivayet edildi ki şöyle dedi: kadınlar **نَصَّ الحِقَاقِ**’a ulaştığında, **العَصَبَةُ** daha önceliklidir.

Ebû Ubeyd dedi: **النَّصُّ**: aslı, şeylerin sonu ve en uç sınırına varışıdır. Ondan dolayı şöyle denmiştir: “**نَصَصْتُ** adamı”: bir şey hakkında onun sorgusunu sonuna kadar götürdüğümde, onda olanın hepsini çıkarıncaya kadar; aynı şekilde yürüyüşteki **النَّصّ** da ancak binitin gücünün yettiği en uç noktadır. Dedi ki: **فَنَصّ الحِقاقِ** ancak erişmedir.

İbnü’l-Mübârek dedi: **نَصُّ الحِقاق**: akla ulaşmaktır.

Ka‘b’dan rivayet edildi ki şöyle dedi: cebbar der ki: “Benden sakının; çünkü ben bir kula ancak **أُناصُّ** ederim de ona azap ederim”; yani: ona ancak sonuna kadar giderim de ona azap ederim; bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi. Ve dedi ki: “**نَصَّص** adam, alacaklısını”: ona karşı sonuna kadar gittiği zaman.

el-Leys dedi: saç tarayan kadın, gelini **تَنُصُّ** eder; onu **المِنَصَّة** üzerine oturtur; o da kadınların arasından görülsün diye onun üzerinde **تَنْتَصُّ** eder.

Şemmer dedi: **النّصْنَصَةُ** ve **النّضْنَضَةُ**: harekettir; her şeyi sallayıp oynattığında onu **نَصْنَصْتَه** etmiş olursun.

el-Asma‘î dedi: dilini **نَصْنَصَ** etti ve **نَضْنَضَهُ** etti: onu hareket ettirdiği zaman.

el-Leys dedi: **النَّضْنَضَةُ**: devenin iki dizini yere sabitlemesi ve kalkmaya niyetlendiğinde hareket etmesidir. Dedi ki: şey **انتَصَّ** etti ve **انتَصَب** etti: düzleşip doğrulduğu zaman. Râciz şöyle dedi:
فَبَاتَ مُنْتَصّاً ومَا تَكَرْدَسَا

Ebû Turâb dedi: kavmin **حَصِيصُ**’u ve **بَصيصُ**’u ve **نَصِيصُ**’u şöyle şöyle idi; yani: **الحاء** ve **النون** ve **الباء** ile onların sayısı.
