# نضب (ن-ض-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B6%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B6%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ن - ض - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B6%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الضاد والنون والباء معهما
ن ض ب، ن ب ض، ض ب ن مستعملات
نضب:
نَضَبَ الماءُ ينضُبُ نُضُوباً اذا ذَهَب في الأرض.
ونَضَبَ الدَّبَرُ اذا اشتَدَّ أثَرُه في الظَّهْر.
ونَضَبَتِ المَفازةُ اذا بَعُدَتْ، وخَرُقٌ ناضِبٌ: بعيد.
وأَنْضَبْتُ القَوسَ والوَتَرَ: لغةٌ في أَنْبَضْتُ، قال العجاج: تُرِنُّ إِرناناً اذا ما أنْضَبَا وهو أن تمُدَّ الوَتَرَ ثم تُرسِلُه.
وتَنْضُبُ اسمُ شَجَرٍ.
نبض:
الإنباضُ في ذِكر الوَتَر أجوَدُ، وكذلك القَوسُ، قال مْهَلْهِل:
أَنْبَضُوا مَعْجِسَ القِسِيِّ وأبْرَقْ		نا كما تُوعِدُ الفُحُوُل الفُحُولا
والعِرْقُ ينبِضُ نَبَضاناً أي يتحرَّك، ورُبَّما أَنْبَضَتْه الحُمَّى والوَجَعُ.
ومَنْبِض القلبِ: حيثُ تَراهُ يَنْبِضُ، وحيثُ تجِدُ هَمْسَ نَبَضانِه.
والنابِضُ اسم للغضب.
والمَنابِضُ: المَنادفِ في بعض الشعر، الواحدُ مِنْبَض مثلُ مِحْبَض، وأنشد:
لُغامٌ على الخَيْشومِ بعدَ هِبـابـهِ		كمَحْلوُجِ عُطْبٍ طَيَّرتَهُ المنابِض
والبَرق يَنْبِضُ أي يلمَعُ لَمَعاناً خفيفاً.
ضبن:
الضِّبْن: ما بين الإبْط والكَشْحِ.
وتقول: اضْطَبَنْتُ شيئاً أي حَمَلْتُه في ضِبني، ورُبَّما أخَذَه بيَدٍ فرَفَعَه الى فُوَيقِ سُرَّتِه فقال: أَضْطِبنُه أيضاً، فأوَّلُه الإبْطُ، ثم الحَضْنُ وأنشد:
لما تَفَلَّقَ عنه قَيْضُ بَيْضَـتِـهِ		آواه في ضِبْنِ مَضبُوٍّ به نَصَبُ
والضِّبنةُ: أهلُ الرجلِ لانّه يَضْطَبِنُها في كَنَفِه، وقيلَ: يُعانِقُها.
والضَّوْبانُ: الجَمَلُ المُسِنُّ، قال:
فقَرَّبْتُ ضَوْباناً قد اخضَرَّ نـابُـه		فلا ناضحي وانٍ ولا الغَرْبُ شَوَّلا
أي قلَّ فيه الماءُ فانْضَمَّ، ومنهم من يَرفع ضُوباناً.

##### Türkçe

باب **الضاد** و**النون** و**الباء** معهما
**ن ض ب**، **ن ب ض**، **ض ب ن** kullanımdadırlar.

**نضب**:
Su **نَضَبَ** eder, **ينضُبُ** (eder), **نُضُوباً** (olarak); yani yere gidip (çekilip) kaybolduğu zaman.
Ve **الدَّبَرُ** **نَضَبَ** etti; yani sırtta izi şiddetlendiği zaman.
Ve **المَفازةُ** **نَضَبَتْ**; yani uzaklaştığı zaman; ve **خَرُقٌ ناضِبٌ**: uzak.
Ve yayı ve kirişi **أَنْضَبْتُ**: **أَنْبَضْتُ**’da bir dildir (lehçedir). **العجاج** dedi:
تُرِنُّ إِرناناً اذا ما أنْضَبَا
Ve o, kirişi uzatman, sonra onu salıvermen demektir.
Ve **تَنْضُبُ** bir ağaç adıdır.

**نبض**:
Kirişin zikrinde **الإنباضُ** daha iyidir; yay da böyledir. **مْهَلْهِل** dedi:
أَنْبَضُوا مَعْجِسَ القِسِيِّ وأبْرَقْ		نا كما تُوعِدُ الفُحُوُل الفُحُولا
Ve damar **ينبِضُ** **نَبَضاناً**; yani hareket eder; ve bazen hummâ ve ağrı onu **أَنْبَضَتْ**.
Ve kalbin **مَنْبِض**’i: onun **يَنْبِضُ** ettiğini gördüğün yer ve onun **نَبَضان**’ının fısıltısını bulduğun yer.
Ve **النابِضُ** öfkenin adıdır.
Ve **المَنابِضُ**: bazı şiirde **المَنادفِ** (demektir); tekili **مِنْبَض**’dır, **مِحْبَض** gibidir. Ve okudu:
لُغامٌ على الخَيْشومِ بعدَ هِبـابـهِ		كمَحْلوُجِ عُطْبٍ طَيَّرتَهُ المنابِض
Ve şimşek **يَنْبِضُ**; yani hafif bir parıltıyla parlar.

**ضبن**:
**الضِّبْن**: koltuk altı ile böğür arasıdır.
Ve dersin: bir şeyi **اضْطَبَنْتُ**; yani onu **ضِبني**mde taşıdım. Ve bazen onu bir elle alır da onu göbeğinin biraz üstüne kaldırır, sonra: onu **أَضْطِبنُه** de der. Böylece onun evveli koltuk altıdır, sonra kucaktır. Ve okudu:
لما تَفَلَّقَ عنه قَيْضُ بَيْضَـتِـهِ		آواه في ضِبْنِ مَضبُوٍّ به نَصَبُ
Ve **الضِّبنةُ**: adamın ehli (ailesi); çünkü onu kendi himayesinde **يَضْطَبِنُ** eder. Ve denildi ki: ona sarılır.
Ve **الضَّوْبانُ**: yaşlı deve; dedi:
فقَرَّبْتُ ضَوْباناً قد اخضَرَّ نـابُـه		فلا ناضحي وانٍ ولا الغَرْبُ شَوَّلا
Yani onda su azaldı da büzüldü; ve onlardan kimi **ضُوباناً**’ı ref‘ eder (üstün okur).

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B6%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

نَضَبَ الماء يَنْضُبُ بالضم نُضوباً، أي غار في الأرض وسَفِلَ. ونُضوب القوم أيضاً: بُعْدُهُمْ. والناضب: البعيد. ومنه قيل للماء إذا ذهب: نَضَبَ، أي بَعُدَ. وخَرْقٌ ناضبٌ، أي بعيدٌ. وأَنْضَبْتُ وترَ القوس مثل أَنْبَضْتُهُ، مقلوب منه. والتَنْضُبُ: شجر، الواحدة: تَنْضُبَةٌ. قال الكميت:
إذا حَنَّ بين القومِ نَبْعٌ وتَنْضُبُ
قال ابن سلمة: النَبْعُ شجر القسِيِّ، وتَنْضُب شجرٌ يتَّخذ منه السهام.

##### Türkçe

**نَضَبَ** su, zamme ile **يَنْضُبُ** (çekilir), **نُضوباً** (çekilme); yani yere gömüldü ve alçaldı. Kavmin **نُضوب**u da: onların uzaklığıdır. **الناضب**: uzak olan. Bundan dolayı su gittiği zaman ona **نَضَبَ** denildi; yani uzaklaştı. Ve **خَرْقٌ ناضبٌ**: yani uzak (bir yer). Ve ben yayın kirişini **أَنْضَبْتُ**, tıpkı onu **أَنْبَضْتُهُ** gibi; ondan çevrilmiş (harfleri yer değiştirilmiş)tir. **التَنْضُبُ**: bir ağaçtır; teki: **تَنْضُبَةٌ**. Kümeyt dedi ki:
إذا حَنَّ بين القومِ نَبْعٌ وتَنْضُبُ
İbn Seleme dedi ki: **النَبْعُ** yayların ağacıdır; ve **تَنْضُب** okların yapıldığı bir ağaçtır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B6%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ض ن ب
نضب ، نبض ، ضبن : مستعملة .
نضب : الليث : نضَب الماءُ يَنضُب نُضُوباً : إذا ذَهب في الأرض .
ونَضَب الدَّبَرُ : إذا اشتَدّ أثَرُهُ في الظَّهر : ونَضَبتِ المفازةُ : إذا بَعُدَتْ .
أبو عُبَيد عن الأصمعيّ : الناضبُ : البعيدُ ، ومنه قيل للماء إذا ذَهَبَ : نَضَب ، أي : بَعُدَ .
وقال أبو زيد : إنّ فُلاناً لنَاضِبُ الخَيْر ، أي : قليلُ الخير ، وقد نَضَب خيرُه نُضوباً ، وأنشد :
إذا رَأَيْن غَفْلةً من راقِبِ
يُومِين بالأعْيُنِ والحَواجِبِ
إيماءَ بَرْقٍ في عَماءٍ ناضِبِ
أبو عُبيد : ومن الأشجار التَّنَضُبُ ، واحدتُها تَنْضُبَته .
قلتُ : هي شجرة ضَخْمةُ يقطَع منها العَمَد للأَخْبِية .
وقال شَمِر : نَضَّبَتِ الناقَةُ ، وتَنْضِيبُها : قِلَّةُ لَبَنِها ، وطولُ فُواقِها وبِطَاءُ دِرَّتِها .
نبض : أبو عبيد عن أبي عمرو : أنْبَضْتُ القوسَ وأنضَبْتُها : إذا جذبتَ وتَرَها لتُصوِّت .
قلت : وهذا من المقلوب .
وقال الليث : نبضَ العِرْقُ يَنبِضُ نَبَضاناً ، وهو تحرُّكُه ؛ وربما أنبضَتْه الحُمَّى وغيرُها من الأمْراض .
ومَنْبِضُ القَلْب : حيث تراه يَنبِض ، وحيث تجد هَمْسَ نَبضاتِه .
قال : والنابض : اسم للغَضَب .
وقال النابغة في إنباض القِسِيّ :
أنْبَضوا مَعْجِس القِسِيِّ وأَبرَقْ
نا كما تُوعِد الفُحولُ الفُحُولا
أبو عبيد عن الأحمر : ما له حَبَضٌ ولا نَبَض ، أي : ما يتحرّك .
وقال الأصمعي : النَّبْضُ : التحرّك ، ولا أعرف الحَبَض .
وقال الليث : المَنَابض : المنادف ، وهي المحابض ، وأنشد :
لُغامٌ على الخَيْشُوم بعد هِبابه
كمحلوجِ عُطْبٍ طيّرته المنابضُ
قال : والواحد منها مِنْبَض ومِحْبَض .
ضبن : قال الليث : الضِّبْنُ : ما تحت الإبْطِ والكَشْح .
وتقول : اضْطَبنْتُ شيئاً ، أي : حَمَلْتُه في ضِبْنِي ، ورُبَّما أَخذَه بيد فرفعه إلى فُوَيْق سُرّته . قال : فأوّلُه الإبْط ، ثم الضَّبْن ، ثم الحَضْنُ ، وأنشد :
لمّا تَغَلَّق عنه قَيْضُ بَيْضَتِه
آوَاه في ضِبْنِ مَطْنِيَ به نَصَبُ
ثعلب عن ابن الأعرابي : ضُبْنَةُ الرَّجُل وضَبْنَتُه وضَبِنَته : خاصَّتُه وبطانَته وزافِرَتُه ، وكذلك ظاهِرَتُه وظِهَارَتُه .
وقال غيره : ضِبْنةُ الرجل : عِيالُه .
وقال اللِّحياني : يقال : ضَبَنْتَ عنّا الهَدِيَّة ، أو ما كان من معروف ، نَضْبِن ضَبْناً ، قال : وقال الأصمعي : ضَبَنَتْ تَضْبِنُ ضَبْناً وخَضَنَتْ تخضِن خَضْناً كلُّه بمعنى واحد : إذا كفَفْتَ وصَرَفْتَ .
عن الفراء قال : نحن في ضبينه وفي حريمه وظله وذمته وخضارته وحضره وذراه وحشاه وكنفه ، كله بمعنى واحد .
وفي ( النَّوَادر ) : ماءٌ ضَبْنٌ ومَضْبونٌ ، ولَزْنٌ ومَلْزُون ، ولَزِنٌ وضَبِنٌ : إذا كان مَشْفُوهاً كثير الورد لا فَضْلَ فيه .
وقال الليث : الضَّوْبانُ : الحَمَل المُسِنّ القوِيُّ . ومنهم من يقول : ضُوْبان ، بضمّ الضاد .
وقال الشاعر :
تقَرّبْتُ ضُوباناً قد اخضرّ نابُه
فلا ناضِحِي وانٍ ولا القَرْبُ شَوّلا
قلت : من قال : ضَوْباناً ، احتَمَل أن تكون النون لامَ الفِعل ، ويكون على مثال فَوْعال ، ومن جعله فُعْلاناً جعله من ضابَ يَضُوب .

##### Türkçe

ض ن ب
**نضب** , **نبض** , **ضبن** : kullanımdadır.

**نضب** : el-Leys: **نضَب الماءُ يَنضُب نُضُوباً** : yere gidip (çekilip) kaybolduğu zaman.
Ve **نَضَب الدَّبَرُ** : sırt(ın)da izi şiddetlendiği zaman; ve **نَضَبتِ المفازةُ** : uzaklaştığı zaman.

Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: **الناضبُ** : uzak olan; bundan dolayı su, gidip (çekilip) kaybolduğu zaman ona **نَضَب** denildi; yani: uzaklaştı.

Ebû Zeyd dedi: Şüphesiz falan kimse **لنَاضِبُ الخَيْر**’dir; yani: hayrı azdır; ve hayrı **نَضَب** etti, **نُضوباً**; ve şu şiiri okudu:
إذا رَأَيْن غَفْلةً من راقِبِ
يُومِين بالأعْيُنِ والحَواجِبِ
إيماءَ بَرْقٍ في عَماءٍ ناضِبِ

Ebû Ubeyd: Ağaçlardan **التَّنَضُبُ** da vardır; onun teki **تَنْضُبَته**’dir.

Dedim: O, büyük bir ağaçtır; ondan çadırlar için direkler kesilir.

Şemir dedi: **نَضَّبَتِ الناقَةُ**; ve onun **تَنْضِيبُها**’sı: sütünün azlığı, sağım aralığının uzunluğu ve sütünün akışının yavaşlığıdır.

**نبض** : Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **أنْبَضْتُ القوسَ وأنضَبْتُها** : ses çıkarsın diye onun kirişini çektiğin zaman.

Dedim: Bu, ters çevrilmiş (kalb) olandandır.

El-Leys dedi: **نبضَ العِرْقُ يَنبِضُ نَبَضاناً**; bu, onun hareket etmesidir; bazen de hummâ ve başka hastalıklar onu **أنبضَتْه** eder.

Ve **مَنْبِضُ القَلْب**: onun nabız attığını gördüğün yer ve onun nabız atışlarının fısıltısını bulduğun yer.

Dedi: **النابض**: öfke için bir addır.

En-Nâbiga, yayları seslendirme hakkında dedi:
أنْبَضوا مَعْجِس القِسِيِّ وأَبرَقْ
نا كما تُوعِد الفُحولُ الفُحُولا

Ebû Ubeyd, el-Ahmer’den: Onun ne **حَبَضٌ**’ı vardır ne de **نَبَض**’ı; yani: hareket etmez.

El-Asmaî dedi: **النَّبْضُ** : hareket etmektir; **الحَبَض**’ı bilmem.

El-Leys dedi: **المَنَابض** : **المنادف**’dir; onlar **المحابض**’dır; ve şu şiiri okudu:
لُغامٌ على الخَيْشُوم بعد هِبابه
كمحلوجِ عُطْبٍ طيّرته المنابضُ

Dedi: Onun teki **مِنْبَض** ve **مِحْبَض**’dır.

**ضبن** : el-Leys dedi: **الضِّبْنُ** : koltuk altı ile böğür arasının alt tarafıdır.

Ve dersin ki: **اضْطَبنْتُ شيئاً**; yani: onu **ضِبْنِي**’mde taşıdım; bazen de onu eliyle alır, göbeğinin biraz üstüne kadar kaldırır. Dedi: Onun ilki koltuk altıdır, sonra **الضَّبْن** , sonra **الحَضْن**; ve şu şiiri okudu:
لمّا تَغَلَّق عنه قَيْضُ بَيْضَتِه
آوَاه في ضِبْنِ مَطْنِيَ به نَصَبُ

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **ضُبْنَةُ الرَّجُل** ve **ضَبْنَتُه** ve **ضَبِنَته** : onun hasları, iç çevresi ve **زافِرَتُه**’dir; aynı şekilde **ظاهِرَتُه** ve **ظِهَارَتُه** de (böyledir).

Başkası dedi: **ضِبْنةُ الرجل** : onun ailesidir.

El-Lihyânî dedi: Şöyle denir: **ضَبَنْتَ عنّا الهَدِيَّة**; yahut iyilikten olan şeyi; **نَضْبِن ضَبْناً**. Dedi: El-Asmaî dedi: **ضَبَنَتْ تَضْبِنُ ضَبْناً** ve **خَضَنَتْ تخضِن خَضْناً**; hepsi tek bir mânâdadır: engellediğin ve çevirdiğin zaman.

El-Ferrâ’dan: Dedi ki: Biz onun **ضبينه**’sindeyiz; ve onun **حريمه**’sinde, **ظله**’sinde, **ذمته**’sinde, **خضارته**’sinde, **حضره**’sinde, **ذراه**’sında, **حشاه**’sında, **كنفه**’sinde; hepsi tek bir mânâdadır.

Ve (**النَّوَادر**)’de: **ماءٌ ضَبْنٌ** ve **مَضْبونٌ**; ve **لَزْنٌ** ve **مَلْزُون**; ve **لَزِنٌ** ve **ضَبِنٌ**: **مَشْفُوهاً** (olduğu), çokça varılan, onda fazlalık bulunmayan olduğu zaman.

El-Leys dedi: **الضَّوْبانُ** : yaşlı, güçlü koçtur. Onlardan kimi de **ضُوْبان** der; **الضاد**’ı ötreli yaparak.

Şair dedi:
تقَرّبْتُ ضُوباناً قد اخضرّ نابُه
فلا ناضِحِي وانٍ ولا القَرْبُ شَوّلا

Dedim: **ضَوْباناً** diyen kimse, **النون**’un fiilin lâm’ı olmasını ihtimal edebilir; ve **فَوْعال** vezni üzere olur. Onu **فُعْلاناً** yapan ise onu **ضابَ يَضُوب**’dan yapmıştır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B6%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب النون والضاد وما يثلثهما)
(نضل)  النون والضاد واللام: أصَيلٌ يدلُّ على رمْيٍ ومُراماة. ونَضَلَ فلاناً: راماه بالنِّضال فغَلَبه في ذلك. وهو يُناضِل عن فلانٍ: يتكلَّم عنه بعُذرِه، كأنَّه يُرامي دونَه. وانتضَلْتُ سهماً من الكنانة. ويقال استعارةً: انتضَلْتُ رجلاً من القَوم: اخترتُ منهم. وانتضال الإبل: رَمْيُها بأيديها في السَّير. وانتضلوا وتَناضَلوا: رمَوا بالسَّبق. وانتضَلْنا بالكلام والأحاديث، استعارةٌ من نِضال السَّهم. قال لبيد:
فانتضلنا وابنُ سَلْمَى قاعدٌ *** كَعتِيق الطير يُغضِي ويُجَلّ([1])(نضا)  النون والضاد والحرف المعتلّ وأكثره الواو: أصلٌ صحيح يدلُّ على سَرْيِ الشَّيء([2]) وتدقِيقه وتجريده. منه نَضَا السَّيفَ من غِمْده. ونَضَا السّهمُ: مضى. ونَضَا الفرسُ الخيلَ: سَبقَها، كأنَّه انجرد ممَّا بينها. ونضا الحِنَّاءُ عن اليد: ذهب. ونَضَوْتُ ثوبِي: ألقيتُه عَنِّي. قال امرؤ القيس:
فجِئتُ وقد نَضَتْ لنومٍ ثيابَها *** لدى السِّتْر إلاَّ لِبْسَةَ المتفضِّلِ
والنِّضْو من الإبل: الذي أنضَتْه الأسفار: كأنَّه برَتْه وجرَّدَتْه من اللحم. وأنْضَى الرّجُل: أصبَحَ بعيرُه نِضْواً. ومنه أنْضَيتُ الشَّيء: أخلَقْته. ونِضْوُ اللِّجام: حدائده بلا سُيور. ونَضِيُّ السَّهم: قِدْحُه، وهو ما جاوز الرِّيشَ إلى النَّصْل، وذلك لأنَّه بُرِيَ حتَّى صار نِضْواً. ونَضِيُّ الرُّمح: ما فوق المَقْبِض من صدره. والنَّضِيُّ: مُنْتَصَب العُنُق، وهو على معنى التَّشبيه، والجمع أنضِيَة. قال:
* وطُولِ أنْضِيَة الأعناقِ واللِّمَمِ([3]) *
(نضب)  النون والضاد والباء كلمةٌ تدلُّ على انكشاف شيءٍ وذهابه. ونضب  الماءُ: بَعُدَ، نضوباً. ونَضَبت المفازةُ، كأنَّها انجردت. وخَرْقٌ ناضب: بعيد.
وشذَّ عنه التَّنْضَب: شَجَر.
(نضج)  النون والضاد والجيم أصلٌ يدلُّ على بلوغ النهاية في طَبخِ الشَّيء، ثم يستعار في كلِّ شيء بَلَغَ مدى الإحكام. ونَضِجَ التَّمْر واللَّحمُ نُضجاً، وأنضَجْتُه أنا. وأنضَجَتْه الشَّمسُ إنضاجاً. ويستعار هذا فيقال: هو نَضِيج الرَّأْي: مُحكَمُه. والنَّاقة إذا جاوزَتْ وقتَ وِلادِها ولم تَلِد نَضّجَت، وهي مُنَضّجٌ، وهنّ مُنَضِّجات. قال:
هو ابنُ مُنَضِّجاتٍ كُنَّ قِدْماً *** يَزِدْنَ على العديد قُرابَ شَهْرِ([4])(نضح)  النون والضاد والحاء أصلٌ يدلُّ على شيءٍ يُندَّى، وماء يُرشّ. فالنَّضْح: رشُّ الماء. ونَضَحتُه. قال أهلُ اللُّغة: يقال لكلِّ ما رقَّ: نَضْحٌ وهذا هو القياس الذي ذكرناه، لأنَّ الرَّشَّ رقيق. يقال: نَضَحت البيتَ بالماء. ونَضَح جِلدُه بالعَرَق. والسَّانية ناضحٌ. ونَضَحوهم بالنَّبْل، وهذا على جهة التَّشبيه. ونَضَح عن نفسه، كأنَّه رامَى عنها بالحُجّة. وفي الحديث: "انْضَحُوا عَنَّا الخَيل لا نُؤْتَى مِن خَلْفِنا"، أي ارمُوهم بالنُّشّاب. والنَّضيح والنَّضَح: الحوض، لأنَّه يُنضَح بالماء. ونَضَح الغضا: تَفَطَّر، وكأنَّ سقوطَ نَورِه يشبَّه بنَضْح الماء. قال أبو طالب:
بُورِك الميِّت الغريب كما بو *** رِكَ نَضْحُ الرُّمّانِ والزَّيتونُ([5])قال ابنُ الأعرابيِّ: سمِّي الحوضُ نضيحاً لأن يَنضَح عطَشَ الإبل، أي يبُلُّه. قال الخليل: والرّجُل يُقرَف بأمرٍ فيَنْتَضحُ منه، إذا أظهَرَ البراءةَ وبرَّأَ نفسَه منه جَهْدَه.
(نضخ)  النون والضاد والخاء قريبٌ من الذي قبله، إلاَّ أنّه أكثر منه([6]). يقولون: النَّضْخ كاللّطْخ من الشّيء يبقى له أثَر. ونَضَخ ثوبَه بالطِّيب. وغَيثٌ نضّاخٌ: غزير. وعينٌ نضّاخة: كثيرة الماء.
(نضد)  النون والضاد والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على ضَمّ شيءٍ إلى شيءٍ في اتِّساقٍ وجمعٍ، منتصباً أو عريضاً. ونَضَدْتُ الشيءَ بعضَه إلى بعضٍ متَّسقاً أو مِن فَوق. والنَّضَد: المنضود من الثِّياب. قال النابغة:
خَلَّتْ سبيلَ أتِيٍّ كان يحبسُه *** ورفَّعْته إلى السَّجْفَينِ فالنَّضَدِ([7])والنَّضَد: السَّرِيرُ يُنضَد عليه المتاع. وأنْضاد الجِبال: جنادلُ بعضُها فوق بعض. والنَّضَد من السَّحاب كالصَّبير، يكون بعضُه إلى بعض، والجمع أنضاد. وأنضادُ القوم: جماعاتهم وعَدَدُهم. ونَضَدُ الرَّجُلِ: أعمامُه وأخوالُه الذين يتجمَّعون لنُصرته. والنَّضَد: الشَّرَف. ونَضائد الدِّيباج: جمع نَضِيدة، وهي الوِسادةُ وما حُشِيَ من المَتَاع. قال ابن دريد([8]): وما نُضِد بعضُه على بعضٍ فهو نَضِيد.
(نضر)  النون والضاد والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على حُسنٍ وجمالٍ وخُلوص. منه النَّضْرة: حُسْن اللَّون، ونَضَُِرَ يَنْضَُر. ونَضَّر اللهُ وجهَه: حسَّنَه ونوَّره. وفي الحديث: "نضَّر الله امرأً سمِعَ مقالتي فوعاها". وأخْضَرُ ناضرٌ. ويقال هذا في [كُلِّ] مشرقٍ حَسَن. قال الله تعالى: ﴿وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَة﴾ [القيامة 22]. والنَّضير: الذَّهب، لحُسنه وخلوصه. قال:
إذا جُرِّدَت يوماً حسِبْتَ خَمِيصةً *** عليها وجِريالَ النَّضير الدُّلامِصا([9])وقَدَحٌ نُضَارٌ: اتُّخِذ من أثْلٍ يكون بالغَوْر، ولعلَّه أن يكون حَسَناً.
--------------ـــ
([1])  ديوان لبيد ص 16 طبع 1881 والبيان (1: 266).
([2])  السرى: الكشف، يقال سرى عنه الثوب سرياً: كشفه، والواو أعلى.
([3]) لليلى الأخيلية، ويروى للشمردل بن شريك اليربوعي. اللسان (نضى) والحيوان (3: 91) والكامل 35 وأمالي القالي (1: 238) والعقد (6: 228). وصدره: * يشبهون ملوكاً في تجلتهم *
([4]) للراعي كما في اللسان (نضج)، وأنشده في المجمل.
([5]) ديوان أبي طالب 7 مخطوطة الشنقيطي واللسان (نضح). وروي القصيدة مرفوع، وضبط في اللسان بالكسر خطأ.
([6]) في الأصل: "من الذي".
([7])  ديوان النابغة 17 واللسان (نضد).
([8])  الجمهرة (2: 277).
([9])  للأعشى في ديوانه 108 واللسان (نضر).

ـ

##### Türkçe

(باب **النون** و**الضاد** وما يثلثهما)
(**نضل**)  **النون** ve**الضاد** ve**اللام**: Asıl (bir kök)tir; atmaya ve karşılıklı atışmaya delâlet eder. Ve “**نَضَلَ** فلânı”: onu **النِّضال** ile (ok atışmasıyla) karşılıklı attı da bu hususta ona galip geldi. Ve o, “فلân’dan **يُناضِل**”: onun hakkında özrüyle konuşur; sanki onun önünde karşılıklı atışır. Ve “**انتضَلْتُ** bir oku **الكنانة**’den”: (onu) sadaktan çıkardım. Ve ödünçleme olarak denir: “**انتضَلْتُ** kavimden bir adamı”: onlardan seçtim. Ve develerin **انتضال**’i: yürüyüşte elleriyle (ön ayaklarıyla) atmalarıdır. Ve “**انتضلوا**” ve “**تَناضَلوا**”: üstünlük (yarışı) için attılar. Ve “**انتضَلْنا** söz ve hadislerle”: okun **نِضال**’inden ödünçlemedir. Lebîd dedi:
فانتضلنا وابنُ سَلْمَى قاعدٌ *** كَعتِيق الطير يُغضِي ويُجَلّ([1])(**نضا**)  **النون** ve**الضاد** ve illetli harf; çoğu **الواو**’dur: sahih bir asıl (kök)tur; şeyin **سَرْي**’ine([2]) ve inceltilmesine ve soyulup arındırılmasına delâlet eder. Ondandır: “**نَضَا** kılıcı kınından.” Ve “**نَضَا** ok”: geçti (gitti). Ve “**نَضَا** at, atları”: onları geçti; sanki aralarındaki şeyden soyunup sıyrılmıştır. Ve “**نضا** kına elden”: gitti. Ve “**نَضَوْتُ** elbisemi”: onu benden attım. İmru’ul-Kays dedi:
فجِئتُ وقد نَضَتْ لنومٍ ثيابَها *** لدى السِّتْر إلاَّ لِبْسَةَ المتفضِّلِ
Ve develerden **النِّضْو**: seferlerin zayıflatıp incelttiği; sanki onu yontmuş ve onu etten soyup arındırmıştır. Ve “**أنْضَى** adam”: devesi **نِضْواً** oldu. Ondandır: “**أنْضَيتُ** şeyi”: onu eskittim. Ve **نِضْوُ اللِّجام**: kayışlar olmaksızın onun demirleridir. Ve **نَضِيُّ السَّهم**: onun **قِدْح**’ı; o, tüyü aşıp **النَّصْل**’e kadar olan kısımdır; bu, yontulup **نِضْواً** oluncaya kadar (inceltildiği) içindir. Ve **نَضِيُّ الرُّمح**: göğsünün (şaftının) **المَقْبِض**’in üstündeki kısmıdır. Ve **النَّضِيُّ**: boynun dik olanı; bu, teşbih mânâsı üzerinedir; çoğulu **أنضِيَة**’dir. Dedi:
* وطُولِ أنْضِيَة الأعناقِ واللِّمَمِ([3]) *
(**نضب**)  **النون** ve**الضاد** ve**الباء**: bir şeyin açığa çıkmasına ve gitmesine delâlet eden bir kelimedir. Ve “**نضب** su”: uzaklaştı; **نضوباً**. Ve “**نَضَبت** çöl”: sanki soyulup çıplaklaştı. Ve “**خَرْقٌ ناضب**”: uzak (yer).
Ve ondan şâz olan: **التَّنْضَب**: ağaç.
(**نضج**)  **النون** ve**الضاد** ve**الجيم**: bir şeyin pişirilmesinde nihayete ulaşmaya delâlet eden bir asıldır; sonra, sağlamlaştırmanın sınırına ulaşan her şeyde ödünçlenir. Ve “**نَضِجَ** hurma ve et”: **نُضجاً**; ve ben onu “**أنضَجْتُه**”. Ve güneş onu “**أنضَجَتْه**”: **إنضاجاً**. Ve bu ödünçlenir de denir: o, **نَضِيج الرَّأْي**’dir: onun sağlam olanıdır. Ve deve, doğum vaktini aşıp da doğurmazsa “**نَضّجَت**”; o, **مُنَضّجٌ**’dur; onlar (dişiler) **مُنَضِّجات**’tır. Dedi:
هو ابنُ مُنَضِّجاتٍ كُنَّ قِدْماً *** يَزِدْنَ على العديد قُرابَ شَهْرِ([4])(**نضح**)  **النون** ve**الضاد** ve**الحاء**: ıslatılan bir şeye ve serpiştirilen suya delâlet eden bir asıldır. Artık **النَّضْح**: su serpmektir. Ve “**نَضَحتُه**”. Dil ehli dedi: incelen her şey için “**نَضْحٌ**” denir; bu, zikrettiğimiz kıyastır; çünkü serpme incedir. Denir: “**نَضَحت** evi suyla.” Ve “**نَضَح** derisi terle”: terledi (ter sızdı). Ve **السَّانية**: **ناضحٌ**’tır. Ve “onları **نَضَحوهم** **بالنَّبْل**”: bu, teşbih ciheti üzerinedir. Ve “**نَضَح** kendinden”: sanki hüccetle ondan (kendinden) yana karşılıklı atıştı. Hadiste: "انْضَحُوا عَنَّا الخَيل لا نُؤْتَى مِن خَلْفِنا"، yani: onları **النُّشّاب** ile atın. Ve **النَّضيح** ve**النَّضَح**: havuzdur; çünkü suyla **يُنضَح** edilir. Ve “**نَضَح** **الغضا**”: yarıldı; ve onun çiçeğinin düşmesi, suyun **نَضْح**’ına benzetilir. Ebû Tâlib dedi:
بُورِك الميِّت الغريب كما بو *** رِكَ نَضْحُ الرُّمّانِ والزَّيتونُ([5])İbnü’l-A‘râbî dedi: havuz **نضيحاً** diye adlandırıldı; çünkü develerin susuzluğunu **يَنضَح** eder; yani onu ıslatır. Halîl dedi: adam bir işle itham olunur da ondan “**يَنْتَضحُ**” eder; yani berâatini ortaya koyduğu ve ondan nefsini olanca gayretiyle temize çıkardığı zaman.
(**نضخ**)  **النون** ve**الضاد** ve**الخاء**: bir öncekinin yakınıdır; ancak ondan daha fazladır([6]). Derler: **النَّضْخ** şeyden **كاللّطْخ** gibidir; ona bir iz kalır. Ve “**نَضَخ** elbisesini güzel kokuyla.” Ve “**غَيثٌ نضّاخٌ**”: bol. Ve “**عينٌ نضّاخة**”: suyu çok.
(**نضد**)  **النون** ve**الضاد** ve**الدال**: sahih bir asıldır; bir şeyi bir şeye, düzgünlük ve toplama içinde, dik olarak yahut enine, katmaya delâlet eder. Ve “**نَضَدْتُ** şeyi, bir kısmını bir kısmına, düzgün olarak yahut üstten.” Ve **النَّضَد**: elbiselerden yığılmış olan. Nâbiga dedi:
خَلَّتْ سبيلَ أتِيٍّ كان يحبسُه *** ورفَّعْته إلى السَّجْفَينِ فالنَّضَدِ([7])Ve **النَّضَد**: üzerine eşya dizilen sedirdir. Ve **أنْضاد** dağlar: bir kısmı bir kısmı üstünde olan kayalardır. Ve buluttan **النَّضَد**: **كالصَّبير** gibidir; bir kısmı bir kısmına (bitişik) olur; çoğulu **أنضاد**’dır. Ve kavmin **أنضادُ**’ı: onların cemaatleri ve sayılarıdır. Ve adamın **نَضَدُ**’ı: onun yardımına toplanan amcaları ve dayılarıdır. Ve **النَّضَد**: şereftir. Ve **نَضائد الدِّيباج**: **نَضِيدة**’nin çoğuludur; o, yastıktır ve eşyadan doldurulan şeydir. İbn Düreyd([8]) dedi: bir kısmı bir kısmı üzerine dizilen her şey **نَضِيد**’dir.
(**نضر**)  **النون** ve**الضاد** ve**الراء**: sahih bir asıldır; güzelliğe ve cemâle ve hâlisliğe delâlet eder. Ondandır: **النَّضْرة**: rengin güzelliği; ve “**نَضَُِرَ** **يَنْضَُر**.” Ve “Allah onun yüzünü **نَضَّر** etti”: onu güzelleştirdi ve nurlandırdı. Hadiste: "نضَّر الله امرأً سمِعَ مقالتي فوعاها". Ve “**أخْضَرُ ناضرٌ**”. Ve bu, her parlak güzel (şey) hakkında söylenir. Allah Teâlâ dedi: ﴿وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَة﴾ [القيامة 22]. Ve **النَّضير**: altındır; güzelliği ve hâlisliği için. Dedi:
إذا جُرِّدَت يوماً حسِبْتَ خَمِيصةً *** عليها وجِريالَ النَّضير الدُّلامِصا([9])Ve “**قَدَحٌ نُضَارٌ**”: **أثْل**’den yapılmıştır; o, **الغَوْر**’da olur; ve belki de güzel olabilir.
--------------ـــ
([1]) Lebîd divanı s. 16, 1881 baskı; ve el-Beyân (1: 266).
([2]) **السرى**: açığa çıkarma; “ondan elbise **سرى** etti, **سرياً**”: onu açığa çıkardı; ve **الواو** daha yüksektir.
([3]) Leylâ el-Ahîliyye’nindir; ve Şemerdel b. Şerîk el-Yerbû‘î’ye de rivayet edilir. Lisân (**نضى**) ve el-Hayevân (3: 91) ve el-Kâmil 35 ve Emâlî el-Kâlî (1: 238) ve el-‘İkd (6: 228). Ve صدره: * يشبهون ملوكاً في تجلتهم *
([4]) er-Râ‘î’nindir; Lisân (**نضج**)’de olduğu gibi; ve el-Mücmel’de onu inşâd etti.
([5]) Ebû Tâlib divanı 7, Şinkîtî yazması; ve Lisân (**نضح**). Ve kaside merfû‘ olarak rivayet edildi; ve Lisân’da kesre ile ضبط edildi, hatadır.
([6]) Asılda: "من الذي".
([7]) Nâbiga divanı 17; ve Lisân (**نضد**).
([8]) el-Cemhere (2: 277).
([9]) A‘şâ’nındır; divanında 108; ve Lisân (**نضر**).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B6%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ن ض ب
نضب الماء ينضب وينضُبُ نُضوباً‏:‏ ذهب في الأرض وغدير ناضب وعين منضّبة‏:‏ غار ماؤها‏.‏
قال الكميت‏:‏ ضفادع جيئةٍ حسبت أضاةً منضّبةً ستمنعها وطيناً فحثّ خوضاً كقداح التّنضب وكأنه حرباء تنضبةٍ‏:‏ للدّاهي‏.‏
ومن المجاز‏:‏ نضب القوم‏:‏ بعدوا‏.‏
ونضبت المفازة وخرق ناضب‏:‏ بعيد‏.‏
ونضب الدّبر‏:‏ اشتدّ أثره في الظهر وغار فيه‏.‏
ونضب ماء وجهه إذا لم يستحي‏.‏
وإن فلاناً لناضب الخير وقد نضب بخيره‏.‏

##### Türkçe

ن ض ب
**نضب الماء** **ينضب** ve **ينضُبُ** **نُضوباً**: yere gitti (yani toprağa çekildi). Ve **غدير ناضب** ve **عين منضّبة**: suyu çekildi.

**قال الكميت**:
“**ضفادع جيئةٍ**: bir **أضاةً** (su birikintisi) sandım; **منضّبةً**: onu ve çamuru engelleyecek; derken (o) dalmayı teşvik etti; **كقداح التّنضب** gibi; ve sanki **حرباء تنضبةٍ** gibidir: **للدّاهي** (çok kurnaz olana).”

Ve mecazdan: **نضب القوم**: uzaklaştılar.

Ve **نضبت المفازة** ve **خرق ناضب**: uzak.

Ve **نضب الدّبر**: izi sırtta şiddetlendi ve onun içine gömüldü.

Ve **نضب ماء وجهه**: haya etmediği zaman.

Ve şüphesiz falan kimse **لناضب الخير**; ve hayrıyla **نضب** (tükendi/çekildi).

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B6%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

نَضَبَ الشيءُ: سالَ. ونَضَبَ الماءُ يَنْضُبُ، بالضم، نُضوباً، ونَضَّبَ إِذا ذَهَبَ في الأَرض؛ وفي المحكم: غارَ وبَعُدَ؛ أَنشد ثعلب: أَعْدَدْتُ للـحَوْض، إِذا ما نَضَبا، *  بَكْرَةَ شِـيزى، ومُطاطاً سَلْهَبا ونُضُوبُ القوم أَيضاً: بُعْدُهم.
والنَّاضِبُ: البعيد.
وفي الحديث: ما نَضَبَ عنه البحرُ، وهو حُيٌّ، فمات، فكُلُوه؛ يعني حيوانَ البحر أَي نَزَحَ ماؤُه ونَشِفَ. وفي حديث الأَزْرَقِ بن قَيْس: \<ص:763>
كنا على شاطئِ النهر بالأَهواز، وقد نَضَبَ عنه الماءُ؛ قال ابن الأَثير: وقد يستعار للمعاني. ومنه حديث أَبي بكر، رضي اللّه عنه: نَضَبَ عُمْرُه، وضَحَى ظِلُّه أَي نَفِدَ عُمْرُه، وانْقَضَى. ونَضَبَتْ عَيْنُه تَنْضُبُ نُضوباً: غارَتْ؛ وخَصَّ بَعْضُهم به عَيْنَ الناقة؛ وأَنشد ثعلب: من الـمُنْطِـياتِ الـمَوْكِبَ الـمَعْجَ، بَعْدَما *  يُرى، في فُروع الـمُقْلَتَيْنِ، نُضُوبُ ونَضَبَتِ الـمَفازةُ نُضُوباً: بَعُدَتْ؛ قال:
إِذا تَغالَين بسَهْمٍ ناضِبِ
ويروى: بسهمٍ ناصبِ، يعني شَوْطاً وطَلَقاً بعيداً، وكلُّ بعيدٍ ناضِبٌ؛ وأَنشد ثعلب: جَريءٌ على قَرْعِ الأَساوِدِ وَطْؤُه، *  سميعٌ بِرِزِّ الكَلْبِ، والكَلْبُ ناضِبُ وجَرْيٌ ناضِبٌ أَي بعيدٌ. الأَصمعي: الناضِبُ البعيد، ومنه قيل للماءِ إِذا ذَهَبَ: نَضَبَ أَي بَعُدَ. وقال أَبو زيد: إِن فلاناً لَناضِبُ الخَير أَي قليل الخير، وقد نَضَبَ خيرُه نُضوباً؛ وأَنشد: إِذا رَأَيْنَ غَفْلةً من راقِبِ،
يُومِـينَ بالأَعْينِ والـحَواجِبِ،
إِيماءَ بَرْقٍ في عَماءٍ ناضِبِ
ونَضَبَ الخِصْبُ: قَلَّ أَو انْقَطَعَ. ونَضَبَتِ الدَّبَرَةُ نُضُوباً: اشْتَدَّت. ونَضَبَ الدَّبَرُ إِذا اشْتَدَّ أَثَرُهُ في الظَّهْر.وأَنْضَبَ القَوْسَ، لغةٌ في أَنْبَضَها: جَبَذَ وتَرها لتُصَوِّتَ؛ وقيل: أَنْضَبَ القوسَ إِذا جَبَذَ وتَرها، بغير سهم، ثم أَرسله. وقال أَبو حنيفة: أَنْضَبَ في قوسه إِنْضاباً، أَصاتَها؛ مَقْلُوبٌ. قال أَبو الحسن: إِن كانت أَنْضَبَ مقلوبةً، فلا مصدر لها، لأَن الأَفعال المقلوبة ليست لها مصادر لعلة قد ذكرها النحويون: سيبويه، وأَبو علي، وسائرُ الـحُذَّاق؛ وإِن كان أَنْضَبْتُ، لغةً في أَنْبَضْتُ، فالمصدر فيه سائغ حسن؛ فأَما أَن يكون مقلوباً ذا مصدر، كما زعم أَبو حنيفة، فمحال. الجوهري: أَنْضَبْتُ وتَرَ القَوْس، مثل أَنْبَضْتُه، مقلوب منه. أَبو عمرو: أَنْبَضْتُ القوسَ وانْتَضَبْتُها إِذا جَذَبْتَ وتَرَها لتُصَوِّتَ؛ قال العجاج: تُرِنُّ إِرناناً إِذا ما أَنْضَبا
وهو إِذا مَدَّ الوتَرَ، ثم أَرسله. قال أَبو منصور: وهذا من المقلوب. ونَبَضَ العِرْقُ يَنْبِضُ نِـباضاً، وهو تَحَرُّكُه. شمر: نَضَّبَتِ الناقة؛ وتَنْضِـيبُها: قلةُ لبنها وطول فُواقِها، وإِبطاءُ دِرَّتِها.
والتَّنْضُبُ: شجر ينبت بالحجاز، وليس بنجد منه شيءٌ إِلا جِزْعةً واحدةً بطَرَفِ ذِقانٍ، عند التُّقَيِّدة، وهو يَنْبُتُ ضَخْماً على هيئة السَّرْحِ، وعيدانُه بيضٌ ضَخمة، وهو مُحْتَظَر، وورقُه مُتَقَبِّضٌ، ولا تراه إِلا كأَنه يابس مُغْبَرٌّ وإِن كان نابتاً، وله شوك مثل شوك العَوْسَج، وله جَـنًى مثل العِنَبِ الصغار، يؤْكل وهو أُحَيْمِرٌ. قال أَبو حنيفة: دخانُ التَّنْضُب أَبيض في مثل لون الغبار، ولذلك شَبَّهَتِ الشعراءُ الغُبارَ به؛ قال عُقَيْل بن عُلَّفة الـمُرِّي: وهل أَشْهَدَنْ خَيلاً، كأَنَّ غُبارَها، *  بأَسفلِ علْكَدٍّ، دَواخِنُ تَنْضُبِ؟ وقال مرَّة: التَّنْضُبُ شجر ضِخَامٌ، ليس له ورق، وهو يُسَوِّقُ ويَخْرُجُ له خَشَبٌ ضِخام وأَفنانٌ كثيرة، وإِنما ورقُه قُضْبان، تأْكله الإِبل والغنم. \<ص:764>
وقال أَبو نصر: التَّنْضُبُ شجر له شوك قِصارٌ، وليس من شجر الشَّواهِق، تأْلفه الـحَرابِـيُّ؛ أَنشد سيبويه للنابغة الجَعْدِيّ: كأَنَّ الدُّخانَ، الذي غادَرَتْ *  ضُحَيّاً، دواخِنُ من تَنْضُبِ قال ابن سيده: وعندي أَنه إِنما سُمِّي بذلك لقلة مائه. وأَنشد أَبو علي الفارسي لرجل واعدتْه امرأَةٌ، فعَثَر عليه أَهلُها، فضربوه بالعِصِيِّ؛ فقال: رأَيْتُكِ لا تُغْنِـينَ عني نَقْرَةً *  إِذا اخْتَلَفَتْ فِـيَّ الـهَراوَى الدَّمامِكُ فأَشْهَدُ لا آتيك، ما دامَ تَنْضُبٌ *  بأَرْضِكِ، أَو ضَخْمُ العَصا من رِجالِكِ وكان التَّنْضُبُ قد اعْتِـيد أَن تُقْطَعَ منه العِصِـيُّ الجِـيادُ، واحدته تَنْضُبة؛ أَنشد أَبو حنيفة: أَنـَّى أُتِـيح له حِرْباء تَنْضُبةٍ، *  لا يُرْسِلُ الساقَ، إِلاَّ مُمْسِكاً ساقا التهذيب، أَبو عبيد: ومن الأَشجار التَّنْضُبُ، واحدتُها تَنْضُبَةٌ. قال أَبو منصور: هي شجرة ضَخْمة، تُقطع منها العُمُد للأَخْبِـيَةِ، والتاء زائدة، لأَنه ليس في الكلام فَعْلُل؛ وفي الكلام تَفعُل، مثل تَقْتُل وتَخْرُجُ؛ قال الكميت: إِذا حَنَّ بين القَوْم نَبْعٌ وتَنْضُبُ
قال ابن سلمة: النَّبعُ شجر القِسِـيّ، وتَنْضُبُ شجر تُتَّخَذ منه السِّهامُ.

##### Türkçe

**نَضَبَ** şey: aktı. Ve **نَضَبَ** su, **يَنْضُبُ**, **بالضم**, **نُضوباً**, ve **نَضَّبَ**: yere gidip kaybolduğu zaman; ve **المحكم**’de: çekildi ve uzaklaştı; Sa‘leb inşad etti:
أَعْدَدْتُ للـحَوْض، إِذا ما نَضَبا، *  بَكْرَةَ شِـيزى، ومُطاطاً سَلْهَبا

Ve **نُضُوبُ** kavmin de: onların uzaklığıdır.
Ve **النَّاضِبُ**: uzak olan.
Ve hadiste: “Denizin kendisinden çekildiği şey, o diri iken, sonra öldü, onu yiyiniz”; yani deniz hayvanı; yani suyu çekildi ve kurudu. Ve **الأَزْرَقِ بن قَيْس** hadîsinde:
\<ص:763>
Ahvaz’da nehrin kıyısında idik, su ondan çekilmişti; İbnü’l-Esîr dedi ki: manalar için de ödünç alınabilir. Ondandır, Ebû Bekir’in, Allah ondan razı olsun, hadîsi: “**نَضَبَ** ömrü, ve gölgesi kuşlukladı”; yani ömrü tükendi ve sona erdi. Ve **نَضَبَتْ** gözü, **تَنْضُبُ نُضوباً**: çöktü; ve bazısı bunu devenin gözüne tahsis etti; Sa‘leb inşad etti:
من الـمُنْطِـياتِ الـمَوْكِبَ الـمَعْجَ، بَعْدَما *  يُرى، في فُروع الـمُقْلَتَيْنِ، نُضُوبُ

Ve **نَضَبَتِ الـمَفازةُ نُضُوباً**: uzaklaştı; dedi ki:
إِذا تَغالَين بسَهْمٍ ناضِبِ

Ve “**بسهمٍ ناصبِ**” diye rivayet edilir; yani uzak bir koşu ve uzak bir atış; ve her uzak olan **ناضِبٌ**’dir; Sa‘leb inşad etti:
جَريءٌ على قَرْعِ الأَساوِدِ وَطْؤُه، *  سميعٌ بِرِزِّ الكَلْبِ، والكَلْبُ ناضِبُ

Ve **جَرْيٌ ناضِبٌ**: yani uzak. el-Asma‘î: **الناضِبُ** uzak olandır; ondandır, su gittiği zaman ona “**نَضَبَ**” denildi; yani uzaklaştı. Ebû Zeyd dedi ki: Şüphesiz falan kimse **لَناضِبُ الخَير**’dir; yani hayrı azdır; ve hayrı **نَضَبَ** **نُضوباً**; ve inşad etti:
إِذا رَأَيْنَ غَفْلةً من راقِبِ،
يُومِـينَ بالأَعْينِ والـحَواجِبِ،
إِيماءَ بَرْقٍ في عَماءٍ ناضِبِ

Ve **نَضَبَ الخِصْبُ**: azaldı yahut kesildi. Ve **نَضَبَتِ الدَّبَرَةُ نُضُوباً**: şiddetlendi. Ve **نَضَبَ الدَّبَرُ**: sırtındaki izi şiddetlendiği zaman. Ve **أَنْضَبَ القَوْسَ**, **أَنْبَضَها**’da bir lugattır: ses çıkarsın diye kirişini çekti; ve denildi ki: **أَنْضَبَ القوسَ**: ok olmaksızın kirişini çekti, sonra onu salıverdiği zaman. Ebû Hanîfe dedi ki: yayında **أَنْضَبَ** **إِنْضاباً**: onu seslendirdi; ters çevrilmiştir. Ebû’l-Hasen dedi ki: Eğer **أَنْضَبَ** ters çevrilmiş ise, onun masdarı yoktur; çünkü ters çevrilmiş fiillerin masdarları yoktur; nahivcilerin zikrettikleri bir illet sebebiyle: Sîbeveyh, Ebû Alî ve diğer mahirler; ve eğer **أَنْضَبْتُ**, **أَنْبَضْتُ**’da bir lugat ise, onda masdar câiz güzeldir; fakat Ebû Hanîfe’nin zannettiği gibi, ters çevrilmiş olup masdar sahibi olması ise imkânsızdır. el-Cevherî: **أَنْضَبْتُ** yayın kirişini, **أَنْبَضْتُه** gibi; ondan ters çevrilmiştir. Ebû Amr: **أَنْبَضْتُ** yayı ve **انْتَضَبْتُها**: ses çıkarsın diye kirişini çektiğin zaman; el-Accec dedi ki:
تُرِنُّ إِرناناً إِذا ما أَنْضَبا

Ve o, kirişi uzattığı zaman, sonra onu salıverdiği zamandır. Ebû Mansûr dedi ki: Bu ters çevrilmiş olandandır. Ve **نَبَضَ العِرْقُ يَنْبِضُ نِـباضاً**: o, onun hareketidir.

Şemmer: **نَضَّبَتِ** deve; ve onun **تَنْضِـيبُها**: sütünün azlığı ve sağım aralığının uzunluğu, ve sütünün akmasının yavaşlamasıdır.

Ve **التَّنْضُبُ**: Hicaz’da biten bir ağaçtır; Necd’de ondan hiçbir şey yoktur, ancak **ذِقان** tarafında, **التُّقَيِّدة** yanında bir tek **جِزْعةً** hariç; ve **السَّرْحِ** heyeti üzere iri olarak biter; dalları beyaz, iri; ve o çitlenmiştir; ve yaprağı büzüşüktür; ve onu ancak sanki kuru, tozlu imiş gibi görürsün, bitmiş olsa bile; ve **العَوْسَج** dikeni gibi dikeni vardır; ve küçük üzüm gibi bir meyvesi vardır; yenir ve o biraz kırmızıcıktır. Ebû Hanîfe dedi ki: **التَّنْضُب**’un dumanı, toz rengi gibi bir renkte beyazdır; bunun için şairler tozu ona benzettiler; Ukayl b. Uleffe el-Murrî dedi ki:
وهل أَشْهَدَنْ خَيلاً، كأَنَّ غُبارَها، *  بأَسفلِ علْكَدٍّ، دَواخِنُ تَنْضُبِ؟

Ve Merre dedi ki: **التَّنْضُبُ** iri ağaçtır; onun yaprağı yoktur; ve sürgün verir; ve ona iri odun ve çok dallar çıkar; onun yaprağı ancak çubuklardır; develer ve koyunlar onu yer.
\<ص:764>
Ebû Nasr dedi ki: **التَّنْضُبُ** kısa dikenleri olan bir ağaçtır; yüksek ağaçlardan değildir; kertenkele ona alışır; Sîbeveyh, en-Nâbiga el-Ca‘dî için inşad etti:
كأَنَّ الدُّخانَ، الذي غادَرَتْ *  ضُحَيّاً، دواخِنُ من تَنْضُبِ

İbn Sîde dedi ki: Benim yanımda, ancak suyunun azlığından dolayı bununla adlandırılmıştır. Ebû Alî el-Fârisî, bir adama, bir kadınla sözleşmişti de, onun ehli ona rastladı, onu sopalarla dövdüler; o da dedi ki:
رأَيْتُكِ لا تُغْنِـينَ عني نَقْرَةً *  إِذا اخْتَلَفَتْ فِـيَّ الـهَراوَى الدَّمامِكُ
فأَشْهَدُ لا آتيك، ما دامَ تَنْضُبٌ *  بأَرْضِكِ، أَو ضَخْمُ العَصا من رِجالِكِ

Ve **التَّنْضُبُ**’dan iyi sopaların kesilmesi âdet edinilmişti; onun bir tanesi **تَنْضُبة**’dir; Ebû Hanîfe inşad etti:
أَنـَّى أُتِـيح له حِرْباء تَنْضُبةٍ، *  لا يُرْسِلُ الساقَ، إِلاَّ مُمْسِكاً ساقا

**التهذيب**’de, Ebû Ubeyd: Ağaçlardan **التَّنْضُبُ** vardır; onun bir tanesi **تَنْضُبَةٌ**’dir.
Ebû Mansûr dedi ki: O iri bir ağaçtır; çadırlar için direkler ondan kesilir; ve **التاء** ziyadedir; çünkü الكلام’da **فَعْلُل** yoktur; ve الكلام’da **تَفعُل** vardır; **تَقْتُل** ve **تَخْرُجُ** gibi; el-Kumeyt dedi ki:
إِذا حَنَّ بين القَوْم نَبْعٌ وتَنْضُبُ

İbn Seleme dedi ki: **النَّبعُ** yayların ağacıdır; ve **تَنْضُبُ** okların yapıldığı ağaçtır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B6%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ن ض ب * * نَضَبَ * الماء غار في الأرض وبابه دخل وأصل * النُّضُوبِ * البُعد

##### Türkçe

* ن ض ب * * **نَضَبَ** * su yere çekildi; ve babı **دخل**’dir. Ve **النُّضُوبِ**’un aslı uzaklıktır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B6%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

نضب الشيء: سال وجرى. نضب الماء، ينضب بالضم، نضوبا: إذا ذهب في الأرض. وفي المحكم: غار، وبعد. وفي الصحاح سفل، أنشد ثعلب:
  أعددت للحوض إذا ما نضبا                      بكرة شيزى ومطاطا سلهبا

  كنضب، بالتشديد. وفي المصباح وينصب، بالكسر أيضا، وهو لغة. قال شيخنا: وهو غريب. وفي الأساس: وغدير ناضب، وعين منضبة: غار ماؤها. ونضبت عيون الطائف. ثم إن تقييدنا في نضب بالشيء لإخراج الماء، وإن كان داخلا في الشيء كما قيده غير واحد من أئمة اللغة، فلا يلزم عليه ما قاله شيخنا من أنه يؤخذ من مجموع كلاميه أن نضب من الأضداد، يقال بمعنى سال وبمعنى غار، وهو ظاهر. وفي الحديث:  ما نضب عنه البحر، وهو حي، فمات فكلوه  ، أي: نزح ماؤه، ونشف. وفي حديث الأزرق:  كنا على شاطئ النهر بالأهواز، وقد نضب عنه الماء  .
 قال ابن الأثير: وقد يستعار للمعاني، ومنه حديث أبي بكر: نضب عمره، وضحا ظله  ، أي: نفذ عمره وانقضى، وهو مراد المؤلف من قوله: ونضب فلان: مات فهو إذا مجاز، ولا يلتفت إلى قول شيخنا: إن أكثر الأئمة أغفل ذكره. نضب الخصب: إذا قل، أو: انقطع. نضبت الدبرة: اشتدت. ومن المجاز: نضب الدبر: اشتد أثره في الظهر، وغاب فيه. نضبت المفازة نضوبا: بعدت. ومن المجاز: خرق ناضب: أي بعيد.نضبت عيننه تنضب نضوبا: غارت، أو هو خاص بعين الناقة وأنشد ثعلب:
  من المنطيات الموكب المعج بعدما                      يرى في فروع المقلتين نضوب عن أبي عمرو: أنضب القوس جذب وترها، لتصوت، كأنبضها لغة فيه. قال العجاج
  ترن إرنانا إذ ما أنضبا هو إذا مد الوتر ثم أرسله. وقيل: أنضب القوس: إذا جذب وترها بغير سهم، ثم أرسله. وفي لسان العرب: قال أبو حنيفة أنضب قوسه، إنضابا: أصاتها، مقلوب. قال أبو الحسن: إن كانت أنضبت مقلوبة فلا مصدر لها، لأن الأفعال المقلوبة ليست لها مصادر ، لعلة قد ذكرها النحويون: سيبويه، وأبو علي، وسائر الحذاق، وإن كان أنضبت لغة في: أنبضت، فالمصدر فيه سائغ حسن. فأما أن يكون مقلوبا ذا مصدر، كما زعم أبو حنيفة، فمحال. وصرح بالقلب أيضا الجوهري، وأبو منصور. قال شيخنا: قلت: كأنه يشير إلى أن القلب الذي ذكره الجوهري إنما يصح إذا كان أنبض فعلا، ليس له مصدر؛ لأن شرط المقلوب من لفظ أن لا يتصرف تصرفه. أما إذا كان له مصدر، فلا قلب، بل كل كلمة، مستقلة بنفسها، ليست مقلوبة من غيرها، كما هو رأي أئمة الصرف وعلماء العربية: سيبويه، وغيره. ونقله الشيوخ: ابن مالك، وأبو حيان، وابن هشام، وغيرهم. أما قلب ووجود مصدر فلا يلتفت لقائله، ولو زعمه أبو حنيفة الدينوري، لأنه إمام في معروفة أنواع النبات، ونقل الكلام، ولا معرفة له بأصول العربية والصرف، ولا إلمام. انتهى. والتنضب: ظاهر إطلاقه أن الضاد مفتوحة، لأنها عند أئمة الصرف تابعة لأول الكلمة، ولا قائل به، بل هي بفتح التاء وضم الضاد. وهو شجر حجازي، وليس بنجد منه شيء إلا جزعة واحدة بطرف ذقان، عند التقيدة، وهو ينبت ضخما على هيئة السرح، وعيدانه بيض ضخمة، وهو محتظر، وورقه متقبض، ولا تراه إلا كأنه يابس مغبر، وإن كان نابتا، وشوكه كشوك العوسج، وله جني مثل العنب الصغار، يؤكل وهو أحيمر قال أبو حنيفة: دخان التنضب، ابيض مثل لون الغبار، ولذلك شبهت الشعراء الغبار به، قال عقيل بن علقة المري.

  وهل أشهدن خيلا كأن غبارها                      بأسفل علكد دواخن تنضـب

  وقال مرة: التنضب: شجر ضخام، ليس له ورق، وهو يسوق ويخرج له خشب ضخام، وأفنان كثيرة؛ وإنما ورقه قضبان، تأكله الإبل والغنم وقال أبو نصر: التنضب شجر له شوك قصار، وليس من شجر الشواهق، تألفه الحرابي؛ أنشد سيبويه للنابغة الجعدي:
  كأن الدخان الذي غادرت                      ضحيا دواخن من تنضب قال ابن سيده: وعندي أنه إنما سمي بذلك لقلة مائه. وأنشد أبو علي الفارسي لرجل واعدته امرأة، فعثر عليه أهلها، فضربوه بالعصى؛ فقال:
  رأيتك لا تغنـين عـنـي نـقـرة                      إذا اختلفت في الهراوي الدمامـك
  فأشهد لا آتيك مـا دام تـنـضـب                      بأرضك أو ضخم العصا من رجالك وكأن التنضب قد أعتيد أن يقطع منه العصى الجياد، واحدته تنضبة؛ أنشد أبو حنيفة:
  أني أتيح لها حرباء تـنـضـبة                      لا يرسل الساق إلا ممسكا ساقا وفي التهذيب: عن أبي عبيد: ومن الأشجار التنضب، واحدها تنضبة. قال أبو منصور: هي شجرة ضخمة، يقطع منها العمد للأخبية. وفي الصحاح: والتاء زائدة، لأنه ليس في الكلام فعلل، وفي الكلام تفعل، مثل تنقل وتخرج، قال الكميت:
  إذا حن بين القوم نبع وتنضب قال ابن سلمة: النبع: شجر القسي وتنضب: شجر تتخذ منه السهام. وهكذا نقله ابن منظور في لسان العرب. ووجدت، في هامش الصحاح، ما نصه: وهذا النصف أيضا، ليس هو في قصيدته التي على هذا الوزن؛ والذي في شعره:
  إذا انتتجوا الحرب العوان حوارها                      وحن شريج بالمنايا وتنـضـب تنضب: ة قرب مكة، شرفها الله تعالى، كأنها سميت لقلة مائها. وفي مختصر المعجم: تناضب، بالفتح، من أضاة بني غفار فوق سرف: على مرحلة من مكة. ويقال فيه أيضا.بضم التاء والضاد وبكر الضاد أيضا . وقيل في الشعر: تنضب وهي أيضا من الأماكن النجدية. أما تناضب، بالضم، فهي من شعب الدوداء، والدوداء: واد، يدفع في العقيق: وادي المدينة، فافهم. عن شمر: نضبت الناقة، تنضيبا: قل لبنها، وطال فواقها، وبطؤ درتها كذا في النسخ. قال شيخنا: والأولى بطؤت. ومما يستدرك عليه: نضوب القوم: بعدهم، وهو مجاز. والناضب: البعيد، عن الأصمعي، وهو في الصحاح. ومنه قيل للماء إذا ذهب: نضب، أي بعد. وكل بعيد ناضب؛ وأنشد ثعلب:
  جرئ على قرع الأساود وطـؤه                      سميع برز الكلب والكلب ناضب وجرى ناضب: أي بعيد. ويقال: نوق كقداح التنضب. ومن المجاز: نضب القوم: جدوا ومنه أيضا، عن ابي زيد: إن فلانا لناضب الخير، أي: قليله، وقد نضب خيره نضوبا؛ وأنشد:
  إذا رأين غفلة مـن راقـب                      يومين بالأعين والحواجـب
  إيماء برق في غماء ناضب ومنه أيضا: نضب ماء وجهه: إذا لم يستحي. والتناضب: موضع، كأنه جمع تنضب، استدركه شيخنا، وقد تقدم بيانه.

##### Türkçe

**نضب** şey: aktı ve yürüdü. **نضب الماء**; **ينضب** (ضم ile), **نضوبا**: yere gidip kaybolduğu zaman. **المحكم**’de: çekildi; ve uzaklaştı. **الصحاح**’ta: alçaldı; **ثعلب** şu beyti okudu:
  Havuz için, ne vakit ki **نضبا** olursa, hazırladım                      Şîzî bir deve ve uzun boyunlu bir **سلهبا**

  **كنضب**; şeddeli. **المصباح**’ta: **وينصب** (kesr ile) de; ve o bir lehçedir. Şeyhimiz dedi: ve o gariptir. **الأساس**’ta: ve **وغدير ناضب**; ve **وعين منضبة**: suyu çekildi. Ve **ونضبت عيون الطائف**. Sonra, bizim **نضب**’ı “şey ile” kayıtlamamız, suyu çıkarmak içindir; her ne kadar su, şeyin içine dâhil ise de, bunu dil imamlarından birden fazlası böyle kayıtladı; bu sebeple Şeyhimizin dediği, yani iki sözünün toplamından **نضب**’ın zıt anlamlılardan olduğu, “aktı” mânâsıyla ve “çekildi” mânâsıyla söylendiği, lâzım gelmez; ve bu açıktır. Hadiste: “**ما نضب عنه البحر، وهو حي، فمات فكلوه**”; yani: suyu çekildi ve kurudu. **الأزرق** hadîsinde: “**كنا على شاطئ النهر بالأهواز، وقد نضب عنه الماء**”.
 **ابن الأثير** dedi: mânâlar için de ödünç alınabilir; ondan **أبي بكر** hadîsi: “**نضب عمره، وضحا ظله**”; yani: ömrü tükendi ve sona erdi; ve bu, müellifin “**ونضب فلان: مات**” sözünden muradıdır; öyleyse o mecazdır; ve Şeyhimizin “imamların çoğu onun zikrini ihmal etti” sözüne iltifat edilmez. **نضب الخصب**: azaldığı zaman; yahut: kesildiği zaman. **نضبت الدبرة**: şiddetlendi. Mecazdan: **نضب الدبر**: izi sırtta şiddetlendi ve onun içinde kayboldu. **نضبت المفازة نضوبا**: uzaklaştı. Mecazdan: **خرق ناضب**: yani uzak. **نضبت عيننه تنضب نضوبا**: çekildi; yahut o, devenin gözüne mahsustur; **ثعلب** şu beyti okudu:
  Bineklerin en hızlılarından, alaylı, güçlükten sonra                      İki gözbebeğinin dallarında **نضوب** görür

 **أبي عمرو**’dan: **أنضب القوس**: kirişini çekti; ses versin diye; **كأنبضها** gibi, onda bir lehçe olarak. **العجاج** dedi:
  İnler bir inleyişle, ne vakit ki **أنضبا** olursa

  O, kirişi uzatıp sonra saldığı zamandır. Ve denildi: **أنضب القوس**: ok olmaksızın kirişini çektiği zaman, sonra onu saldığı zaman. **لسان العرب**’da: **أبو حنيفة** dedi: **أنضب قوسه، إنضابا**: onu seslendirdi; ters çevrilmiş (kalb)dir. **أبو الحسن** dedi: eğer **أنضبت** ters çevrilmiş ise, onun masdarı yoktur; çünkü ters çevrilmiş fiillerin masdarları yoktur; nahivcilerin zikrettiği bir illet sebebiyle: **سيبويه** ve **أبو علي** ve diğer mahirler. Eğer **أنضبت**, **أنبضت** için bir lehçe ise, onda masdar câiz, güzeldir. Ama ters çevrilmiş olup masdar sahibi olması, **أبو حنيفة**’nin zannettiği gibi, imkânsızdır. **الجوهري** ve **أبو منصور** da kalbi açıkça söyledi. Şeyhimiz dedi: dedim ki: sanki **الجوهري**’nin zikrettiği kalbin, ancak **أنبض** bir fiil olup masdarı olmadığı takdirde sahih olduğuna işaret ediyor; çünkü ters çevrilmişin şartı, lafızdan, onun tasarrufu gibi tasarruf etmemesidir. Ama masdarı varsa, kalb yoktur; bilakis her kelime, kendi başına müstakildir; başkasından ters çevrilmiş değildir; sarf imamlarının ve Arapça âlimlerinin görüşü üzere: **سيبويه** ve başkası. Ve bunu şeyhler nakletti: **ابن مالك** ve **أبو حيان** ve **ابن هشام** ve başkaları. Kalb ve masdarın bulunması ise, söyleyenine iltifat edilmez; isterse bunu **أبو حنيفة الدينوري** iddia etsin; çünkü o, bitki türlerini bilmede ve söz naklinde imamdır; Arapçanın ve sarfın usullerine dair bilgisi yoktur ve vukufu yoktur. Bitti. **التنضب**: zahiri, **الضاد**’ın fethalı olduğunu gerektirir; çünkü sarf imamları yanında o, kelimenin evveline tâbidir; ve bunu söyleyen yoktur; bilakis o, **التاء**’nın fethası ve **الضاد**’ın zammı iledir. Ve o, Hicazî bir ağaçtır; Necd’de ondan hiçbir şey yoktur, ancak **ذقان** ucunda, **التقيدة** yanında, bir tek parça vardır. Ve o, **السرح** heyeti üzere iri olarak biter; dalları beyaz, iri; ve o çitlenir; yaprağı büzüşüktür; onu ancak sanki kuru, tozlu gibi görürsün, her ne kadar bitmiş olsa da; dikeni **العوسج** dikeni gibidir; ve onun küçük üzüm gibi bir yemişi vardır; yenir ve o biraz kırmızımsıdır. **أبو حنيفة** dedi: **دخان التنضب**; toz renginin misli gibi beyazdır; bunun için şairler tozu ona benzetti; **عقيل بن علقة المري** dedi:

  Atlar mı görürüm; sanki tozları                      **علكد**’in aşağısında **تنضـب** dumanlarıdır

  Ve bir kere dedi: **التنضب**: iri ağaçtır; onun yaprağı yoktur; sürülür ve ona iri odun ve çok dallar çıkar; onun yaprağı ancak çubuklardır; develer ve koyunlar onu yer. **أبو نصر** dedi: **التنضب** kısa dikenleri olan bir ağaçtır; yüksek dağ ağaçlarından değildir; kertenkeleler ona ünsiyet eder; **سيبويه** **النابغة الجعدي** için şu beyti okudu:
  Sanki bıraktığın duman                      Kuşluk vakti, **تنضب**’den dumanlardır

 **ابن سيده** dedi: ve bende, onun ancak suyunun azlığından dolayı böyle adlandırıldığıdır. **أبو علي الفارسي** bir adam için şu beyti okudu: bir kadınla sözleşmişti; ailesi onu yakaladı, sopalarla dövdüler; o da dedi ki:
  Seni gördüm: benden bir çukuru gidermezsin                      Ne vakit ki sopalarda tokmakların değişirse
  Şahit tutarım: sana gelmem, senin yerinde **تنضب** durdukça                      Yahut adamlarından sopa irisi (bulundukça)

  Ve sanki **التنضب**’den iyi sopaların kesilmesi âdet edinilmiştir; onun teki **تنضبة**’dir; **أبو حنيفة** şu beyti okudu:
  Ona bir kertenkele, **تنضبة** (sopası) ile musallat edildi                      Bacağı ancak bacağı tutarak salıvermez

 **التهذيب**’de: **أبو عبيد**’den: ağaçlardan **التنضب** vardır; onun teki **تنضبة**’dir. **أبو منصور** dedi: o, iri bir ağaçtır; çadırlara direkler ondan kesilir. **الصحاح**’ta: ve **التاء** ziyadedir; çünkü sözde **فعلل** yoktur; sözde **تفعل** vardır; **تنقل** ve **تخرج** gibi. **الكميت** dedi:
  Kavim arasında **نبع** ve **تنضب** inlediği zaman

 **ابن سلمة** dedi: **النبع**: yayların ağacı; ve **تنضب**: okların yapıldığı ağaç. **ابن منظور** bunu **لسان العرب**’da böyle nakletti. Ve **الصحاح**’ın kenarında, lafzı şu olanı buldum: ve bu yarım da, bu vezin üzere olan kasidesinde değildir; şiirinde olan şudur:
  Ne vakit ki yaşlı savaşın yavrusunu doğurturlar                      Ve ölümlerle **شريج** ve **تنـضـب** inler

 **تنضب**: Mekke yakınında bir yer; Allah Teâlâ onu şereflendirsin; sanki suyunun azlığından dolayı adlandırılmıştır. **مختصر المعجم**’de: **تناضب** (fetha ile), **أضاة بني غفار**’dandır; **سرف** üstünde: Mekke’den bir merhale mesafede. Ve onda da söylenir: **التاء** ve **الضاد**’ın zammı ile; ve **الضاد**’ın kesri ile de. Ve şiirde denildi: **تنضب**; ve o, Necdî yerlerdendir de. Ama **تناضب** (ضم ile) ise, **شعب الدوداء**’dandır; ve **الدوداء**: bir vadidir; **العقيق**’a, yani Medine vadisine dökülür; öyleyse anla. **شمر**’den: **نضبت الناقة، تنضيبا**: sütü azaldı; sağım aralığı uzadı; ve süt akışı yavaşladı; nüshalarda böyle. Şeyhimiz dedi: daha uygunu: “yavaşladı”dır. Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **نضوب القوم**: onların uzaklığı; ve o mecazdır. Ve **الناضب**: uzak olan; **الأصمعي**’den; ve o **الصحاح**’tadır. Ondan dolayı, su gittiği zaman ona **نضب** denildi; yani uzaklaştı. Ve her uzak olan **ناضب**’dır; **ثعلب** şu beyti okudu:
  Kara yılanları çarpmaya cüretli, ayak basışı                      İşiten; köpek havlamasında ortaya çıkan; ve köpek **ناضب**’dır

 Ve **جرى ناضب**: yani uzak. Ve denilir: **نوق كقداح التنضب**. Mecazdan: **نضب القوم**: ciddileştiler. Ve ondan da, **ابي زيد**’den: “şüphesiz falan, hayrın **ناضب**’ıdır”; yani onun azıdır; ve **وقد نضب خيره نضوبا**; şu beyit okundu:
  Bir gözetleyenden bir gaflet gördükleri zaman                      İki gün, gözlerle ve kaşlarla
  Bulutlu bir karanlıkta bir şimşek işareti, **ناضب**

 Ve ondan da: **نضب ماء وجهه**: hayâ etmediği zaman. Ve **التناضب**: bir yerdir; sanki **تنضب**’in cem’idir; Şeyhimiz onu istidrâk etti; ve onun beyanı geçti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B6%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

نَضَبَ
1 نَضَبَ ذ , aor. نَضُبَ (S, K, &c.) and also نَضِبَ , (Msb,) which latter is strange, (MF,) inf. n. نُضُوبٌ; (S, K, &c.;) and ↓ نضّب; (K;) It (water) sank into the earth; disappeared in the earth: (S, M, K, &c.:) and became low: (S:) became remote. (S, M.) ― -b2- نَضَبَ الحَوْضُ, occurring in a verse cited by Th, [The water of the tank or cistern, sank into the earth]. (TA.) ― -b3- نَضَبَتْ عُيُونُ الطَّائِفِ [The sources of El-Tلïf became dried up]. (A.) ― -b4- مَا نَضَبَ عَنْهُ البَحْرُ وَهُوَ حَىٌّ فَمَاتَ فَكُلُوهُ That from which the water of the sea has become exhausted, and has dried up, it being alive, and which has then died, eat ye it. (TA, from a trad.) ― -b5- كُنَّا عَلَى شَاطِئِ النَّهْرِ بِالْأَهْوَازِ وَقَدْ نَضَبَ عَنْهُ المَاءُ [We were on the bank of the river in El-Ahwلz, and the water had sunk, or receded, from it, leaving it dry]. (TA, from a trad.) ― -b6- نَضَبَتْ عَيْنُهُ, (aor. نَضُبَ , inf. n. نُضُوبٌ, TA,) (tropical:) His eye sank, or became depressed, in the socket: or it is only said of the eye of a she-camel. (K.) ― -b7- نَضَبَ It (herbage and the like, that had been abundant,) became little, or scanty: (K:) or failed altogether. (TA.) ― -b8- نَضَبَ is met. used with reference to accidents [as it is properly with respect to substances]: thus it is said in a trad., نَضَبَ عُمْرُهُ (tropical:) His life passed away, or ended. (IAth.) This is what F means by saying نَضَبَ فُلَانٌ signifies مَاتَ, (tropical:) Such a one died. (TA.) ― -b9- نَضَبَ خَيْرُهُ, inf. n. نُضُوبٌ, (tropical:) His goodness, or beneficence, became little. (AZ.) ― -b10- نَضَبَ مَاءُ وَجْهِهِ (tropical:) He was not ashamed. (TA.) -A2- نَضَبَ, (inf. n. نُضُوبٌ, TA,) (tropical:) It (a desert) was far-extending. (K.) ― -b2- نَضَبَ, inf. n. نُضُوبٌ, (tropical:) It (a people, or party,) was, or became, distant. (S.) ― -b3- نَضَبَ (tropical:) It (a people, or party,) strove, or used exertion, [app., in a journey.] (TA.) -A3- نَضَبَ, aor. نَضُبَ , It (a thing, TA,) flowed, and ran (K.) By our saying “ a thing, ” we mean to exclude water, though water is included in the definition of a thing: so that we need not infer from what is said in the K that the verb bears two contr. significations. (TA.) [But this observation appears to me to be scarcely admissible.] ― -b2- نَضَبَتِ الدَّبَرَةُ [in the copies of the K in my hands, written دَبْرَة] The sore on the back of a camel &c. became severe. (K.) نَضَبَ الدَّبَرُ (tropical:) The scar of the sore became severe and deep in the back. (A.) -A4- نَضَبَ الثَّوْبَ He pulled off the garment. (Msb.)

2 نَضَّبَ see 1 ― -b2- نضّبت, inf. n. تَنْضِيبٌ, She (a camel) had little milk; and her flow thereof became slow; (K;) and her milk was long in flowing again into her udder after each previous milking. (TA.)

انضب القَوْسَ
4 انضب القَوْسَ ذ He pulled the string of the bow, in order that it might make a sound: like أَنْبَضَهَا: (K:) the former verb is [said to be] an original syn. of the latter; (TA;) [and if so, it has an inf. n., as shown below:] or he pulled the string of the bow, and then let it go, to make it twang: or he pulled the string of the bow without an arrow, and then let it go, to make it twang: (TA:) or he caused the bow to make a sound, or twang: (AHn, L:) انضب وَتَرَ القَوْسِ is the same as أَنْبَضَهُ, of which it is a transp. syn. (S.) AHn, gives to it the inf. n. اِنْضَابٌ; and yet asserts it to be formed by transposition: but this is absurd; for verbs so formed have not inf. ns.; as mentioned by Sb and Aboo- 'Alee and the rest of the skilful grammarians. (Abu-l-Hasan.) See قَلَبَ.

غَضِيرٌ نَاضِبٌ
غَضِيرٌ نَاضِبٌ ذ A pool of which the water has sunk into the earth. (A.) ― -b2- [So] ↓ عين مُنَضِّبَةٌ A source of which the water has sunk into the earth; [a source that has become dried up]. (A.) ― -b3- خَرْقٌ نَاضبٌ (tropical:) [A deep hole: or a far extending desert]: syn. بَعِيدٌ. (S, TA.) ― -b4- اِنَّ فُلَانًا لَنَاضِبُ الخَيْرِ (tropical:) Verily such a one is a person of little good, or beneficence. (AZ.) ― -b5- نَاضِبٌ (tropical:) Distant; remote: (As, S:) an epithet applied to water and anything. (TA.) ― -b6- جَرْىٌ نَاضِبٌ (assumed tropical:) A far-extending run. (TA.)

تَنْضُبٌ
تَنْضُبٌ ذ , a coll. gen. n., [I find it said to have been written with tenween by J himself: but it appears to have been also used as a generic proper name; and as such, having the measure of a verb, it must be written تَنْضُبُ, being imperfectly declinable:] A certain tree: the ت is augmentative, because there is no word of the measure فَعْلُلٌ; whereas there are words of the measure تَفْعُلُ, as تَقْتُلُ and تَخْرُجُ: n. un. تَنْضُبَةٌ: (S:) a certain tree of El-Hijلz: (K:) it grows large, in the form, or manner, of the سَرْح, having white and thick branches; and folds, such as are called حَظَائِر, are made of it: [this is the only meaning I can assign to the words وهو محتظر, supposing بِهِ to be omitted after محنظر, though يُحْنَظَرُ would be better:] its leaves are contracted; and it always appears as though it were dry and dusty, though growing: (TA:) its thorns are like those of the عَوْسَج: (K, TA:) and it has a fruit [called مَغْدٌ (L, K, art. مغد)] like small grapes, which is eaten, of a reddish colour: AHn says, that its smoke is white, of the colour of dust; and that poets therefore liken dust to it: and in one place he says, that it is a large tree, without leaves [properly so called], which has a trunk, and from which grow thick boughs, with many branches; its leaves [if such they may be called] being only shoots, which are eaten by the camels and sheep and goats: Aboo-Nasr says, that it is a tree having short thorns: not of the trees that grow on lofty mountains; frequented by chameleons: [see حِرْبَاءٌ, in art. حرب: and see an ex. in a verse cited voce سَاقٌ:] ISd thinks that it is thus called because of its little sap: AM says, that it is a large tree, from which are cut tentpoles: (TA:) and Ibn-Selemeh says, that it is a tree from which arrows are made. (S.) ― -b2- نُوقٌ كَقِدَاحِ التَّنْضُبِ [She-camels like arrows made of the wood of the tendub]. (TA).

مُنَضِّبَةٌ
مُنَضِّبَةٌ ذ : see نَاصِبٌ.

##### Türkçe

**نَضَبَ**
1 **نَضَبَ** ذ, muzârîsi **نَضُبَ** (S, K, vb.) ve ayrıca **نَضِبَ** (Msb) — ki bu sonuncusu gariptir (MF) — mastarı **نُضُوبٌ**; (S, K, vb.;) ve ↓ **نضّب**; (K;) O (su) toprağa battı; toprakta kayboldu: (S, M, K, vb.:) ve alçaldı: (S:) uzak oldu. (S, M.) ― -b2- **نَضَبَ الحَوْضُ**, Th tarafından nakledilen bir beyitte vârid olmuştur, [Havuzun/sarnıcın suyu toprağa battı]. (TA.) ― -b3- **نَضَبَتْ عُيُونُ الطَّائِفِ** [**الطَّائِف**’in kaynakları kurudu]. (A.) ― -b4- **مَا نَضَبَ عَنْهُ البَحْرُ وَهُوَ حَىٌّ فَمَاتَ فَكُلُوهُ** Deniz suyunun kendisinden çekilip tükendiği ve o canlı iken kuruyup sonra ölen şeyi, onu yiyiniz. (TA, bir hadisten.) ― -b5- **كُنَّا عَلَى شَاطِئِ النَّهْرِ بِالْأَهْوَازِ وَقَدْ نَضَبَ عَنْهُ المَاءُ** [Biz **الأَهْوَاز**’da nehrin kıyısında idik; su ondan batıp/çekilip gitmişti, onu kuru bırakmıştı]. (TA, bir hadisten.) ― -b6- **نَضَبَتْ عَيْنُهُ**, (muzârîsi **نَضُبَ**, mastarı **نُضُوبٌ**, TA,) (mecaz:) Gözü çukura battı, yahut göz çukurunda çöktü: veya bu, yalnız dişi devenin gözü hakkında söylenir. (K.) ― -b7- **نَضَبَ** O (bol olan ot ve benzeri) az oldu, kıtlaştı: (K:) yahut bütünüyle kesildi. (TA.) ― -b8- **نَضَبَ** kazalar hakkında (aslı maddeler hakkında olduğu gibi) mecaz olarak kullanılır: böylece bir hadiste şöyle denir: **نَضَبَ عُمْرُهُ** (mecaz:) Ömrü geçip gitti, yahut sona erdi. (IAth.) F’nin “**نَضَبَ فُلَانٌ**”ın **مَاتَ** (mecaz:) “Falanca öldü” mânasına geldiğini söylemesiyle kastettiği budur. (TA.) ― -b9- **نَضَبَ خَيْرُهُ**, mastarı **نُضُوبٌ**, (mecaz:) Hayrı, yahut iyiliği az oldu. (AZ.) ― -b10- **نَضَبَ مَاءُ وَجْهِهِ** (mecaz:) Utanmadı. (TA.) -A2- **نَضَبَ**, (mastarı **نُضُوبٌ**, TA,) (mecaz:) O (bir çöl) genişçe uzanıp giden idi. (K.) ― -b2- **نَضَبَ**, mastarı **نُضُوبٌ**, (mecaz:) O (bir kavim yahut topluluk) uzak oldu, yahut uzaklaştı. (S.) ― -b3- **نَضَبَ** (mecaz:) O (bir kavim yahut topluluk) çabaladı, yahut gayret gösterdi, [görünüşe göre bir yolculukta]. (TA.) -A3- **نَضَبَ**, muzârîsi **نَضُبَ**, O (bir şey, TA) aktı ve koştu. (K.) “Bir şey” dememizle suyu dışarıda bırakmayı kastediyoruz; her ne kadar su “şey” tarifine dâhil ise de: böylece K’da söylenenden fiilin iki zıt mânayı taşıdığı sonucu çıkarılmaya muhtaç olmayız. (TA.) [Fakat bu mülahaza bana pek kabul edilebilir görünmemektedir.] ― -b2- **نَضَبَتِ الدَّبَرَةُ** [elimdeki K nüshalarında **دَبْرَة** diye yazılmıştır] Devenin sırtındaki vb. yara şiddetlendi. (K.) **نَضَبَ الدَّبَرُ** (mecaz:) Yaranın izi sırtta şiddetlendi ve derinleşti. (A.) -A4- **نَضَبَ الثَّوْبَ** Elbiseyi çekip çıkardı. (Msb.)

2 **نَضَّبَ**: 1’e bak. ― -b2- **نضّبت**, mastarı **تَنْضِيبٌ**, O (dişi deve) az sütlü oldu; ve onun akışı yavaşladı; (K;) ve her önceki sağmadan sonra sütünün tekrar memesine dolması uzun sürdü. (TA.)

**انضب القَوْسَ**
4 **انضب القَوْسَ** ذ O, ses çıkarsın diye yayın kirişini çekti: **أَنْبَضَهَا** gibidir: (K:) birincisi, ikincinin aslî bir eşanlamlısıdır denilmiştir; (TA;) [ve eğer öyle ise, aşağıda gösterildiği üzere bir mastarı vardır:] yahut o, yayın kirişini çekti, sonra bıraktı, tınlasın diye: yahut o, ok olmaksızın yayın kirişini çekti, sonra bıraktı, tınlasın diye: (TA:) yahut o, yayı ses çıkarır kıldı, yahut tınlattı: (AHn, L:) **انضب وَتَرَ القَوْسِ**, **أَنْبَضَهُ** ile aynıdır; bunun bir kalb yoluyla eşanlamlısıdır. (S.) AHn ona mastar olarak **اِنْضَابٌ** verir; yine de onun kalb ile yapılmış olduğunu ileri sürer: fakat bu saçmadır; çünkü böyle yapılmış fiillerin mastarları olmaz; Sb ve Aboo-’Alee ve mahir nahivcilerin geri kalanı tarafından zikredildiği üzere. (Abu-l-Hasan.) **قَلَبَ**’a bak.

**غَضِيرٌ نَاضِبٌ**
**غَضِيرٌ نَاضِبٌ** ذ Suyu toprağa batmış bir gölcük. (A.) ― -b2- [Böylece] ↓ **عين مُنَضِّبَةٌ** Suyu toprağa batmış bir kaynak; [kurumuş bir kaynak]. (A.) ― -b3- **خَرْقٌ نَاضبٌ** (mecaz:) [Derin bir çukur: yahut genişçe uzanıp giden bir çöl]: eşanlamlısı **بَعِيدٌ**. (S, TA.) ― -b4- **اِنَّ فُلَانًا لَنَاضِبُ الخَيْرِ** (mecaz:) Şüphesiz falanca, hayrı yahut iyiliği az olan bir kimsedir. (AZ.) ― -b5- **نَاضِبٌ** (mecaz:) Uzak; ırak: (As, S:) suya ve her şeye sıfat olarak kullanılır. (TA.) ― -b6- **جَرْىٌ نَاضِبٌ** (mecaz olduğu varsayılan:) Uzağa uzanan bir koşu. (TA.)

**تَنْضُبٌ**
**تَنْضُبٌ** ذ, bir cem‘î cins ismidir; [J’nin bizzat kendisi tarafından tenvinli yazıldığı söylenmiş olarak buluyorum: fakat görünüşe göre cins özel adı olarak da kullanılmıştır; ve bu şekilde, bir fiil vezninde olduğundan, **تَنْضُبُ** diye yazılmalıdır, eksik i‘râblı olarak:] Belli bir ağaç: **ت** ziyadedir; çünkü **فَعْلُلٌ** vezninde bir kelime yoktur; buna karşılık **تَفْعُلُ** vezninde kelimeler vardır; **تَقْتُلُ** ve **تَخْرُجُ** gibi: tekil birimi **تَنْضُبَةٌ**: (S:) **الحِجَاز**’ın belli bir ağacı: (K:) büyükçe büyür; **السَرْح**’ın şekli yahut tarzı üzere; beyaz ve kalın dalları vardır; ondan **حَظَائِر** denilen çitler yapılır: [**وهو محتظر** sözlerine verebildiğim tek mânâ budur; **بِهِ**’nin **محنظر**’dan sonra hazfedilmiş olduğunu varsayarak; gerçi **يُحْنَظَرُ** daha iyi olurdu:] yaprakları büzülmüştür; ve büyümekte olduğu hâlde daima sanki kuru ve tozluymuş gibi görünür: (TA:) dikenleri **عَوْسَج**’inkiler gibidir: (K, TA:) ve küçük üzümler gibi, yenilen, kızılımsı renkte bir meyvesi vardır [**مَغْدٌ** denilen (L, K, md. **مغد**)]: AHn der ki: onun dumanı beyazdır, toz rengindedir; şairler bu sebeple tozu ona benzetirler: ve bir yerde der ki: o, yapraksız (asıl mânada) büyük bir ağaçtır; bir gövdesi vardır; ondan kalın dallar çıkar, çokça budaklarla; onun yaprakları [eğer böyle denebilirse] yalnızca sürgünlerdir; develer ve koyunlar ve keçiler onları yer: Aboo-Nasr der ki: o, kısa dikenleri olan bir ağaçtır: yüksek dağlarda yetişen ağaçlardan değildir; bukalemunların uğradığı yerdir: [md. **حرب**’de **حِرْبَاءٌ**’ya bak; ve **سَاقٌ** maddesinde nakledilen bir beyitte bir örneğe bak:] ISd onun az özsulu oluşundan dolayı böyle adlandırıldığını düşünür: AM der ki: o, ondan çadır direkleri kesilen büyük bir ağaçtır: (TA:) ve Ibn-Selemeh der ki: o, ondan ok yapılan bir ağaçtır. (S.) ― -b2- **نُوقٌ كَقِدَاحِ التَّنْضُبِ** [**التَّنْضُب** ağacının odunundan yapılmış oklar gibi dişi develer]. (TA).

**مُنَضِّبَةٌ**
**مُنَضِّبَةٌ** ذ: **نَاصِبٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B6%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

نَضَبَ
نَضَبَ U ( n. ac. نُضُوْب 27 ),
a.  Was absorbed; subsided; dried up.

b.  Was scanty.

c.  Died.

d.  Was far-extending.

e.  U ( n. ac. نَضْب 1 ), Flowed.

f.  Was painful.

g.  Pulled off.

نَضَّبَ
نَضَّبَ II ,
a.  see I (a) .

b.  Had little milk.

أَنْضَبَ
أَنْضَبَ IV ,
a.  Twanged ( a bow ).

b.  Emaciated.

نَاْضِب
نَاْضِب 21 ,
a.  Far-extending, vast; deep.

b.  Dry.

مُنَضِّبَة
مُنَضِّبَة
a.  Dry ( spring ).

تَنْصُب
تَنْصُب ( pl. تَنَاْضِب 63 ),
a.  A certain tree.

##### Türkçe

نَضَبَ
نَضَبَ U ( mastar: **نُضُوْب** 27 ),
a. Emildi; çekildi; kurudu.

b. Kıt oldu.

c. Öldü.

d. Uzağa uzanan oldu.

e. U ( mastar: **نَضْب** 1 ), aktı.

f. Acı verici oldu.

g. Çekip çıkardı.

نَضَّبَ
نَضَّبَ II ,
a. I (a)’ya bak.

b. Az sütü oldu.

أَنْضَبَ
أَنْضَبَ IV ,
a. (Yayı) tınlattı.

b. Zayıflattı.

نَاْضِب
نَاْضِب 21 ,
a. Uzağa uzanan, engin; derin.

b. Kuru.

مُنَضِّبَة
مُنَضِّبَة
a. Kuru (pınar).

تَنْصُب
تَنْصُب ( çoğulu: **تَنَاْضِب** 63 ),
a. Belli bir ağaç.
