# نضب — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B6%D8%A8/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B6%D8%A8/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نضب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B6%D8%A8.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: نضب

نَضَبَ الشيءُ: سالَ. ونَضَبَ الماءُ يَنْضُبُ، بالضم، نُضوباً، ونَضَّبَ إِذا ذَهَبَ في الأَرض؛ وفي المحكم: غارَ وبَعُدَ؛ أَنشد ثعلب: أَعْدَدْتُ للـحَوْض، إِذا ما نَضَبا، *  بَكْرَةَ شِـيزى، ومُطاطاً سَلْهَبا ونُضُوبُ القوم أَيضاً: بُعْدُهم.
والنَّاضِبُ: البعيد.
وفي الحديث: ما نَضَبَ عنه البحرُ، وهو حُيٌّ، فمات، فكُلُوه؛ يعني حيوانَ البحر أَي نَزَحَ ماؤُه ونَشِفَ. وفي حديث الأَزْرَقِ بن قَيْس: \<ص:763>
كنا على شاطئِ النهر بالأَهواز، وقد نَضَبَ عنه الماءُ؛ قال ابن الأَثير: وقد يستعار للمعاني. ومنه حديث أَبي بكر، رضي اللّه عنه: نَضَبَ عُمْرُه، وضَحَى ظِلُّه أَي نَفِدَ عُمْرُه، وانْقَضَى. ونَضَبَتْ عَيْنُه تَنْضُبُ نُضوباً: غارَتْ؛ وخَصَّ بَعْضُهم به عَيْنَ الناقة؛ وأَنشد ثعلب: من الـمُنْطِـياتِ الـمَوْكِبَ الـمَعْجَ، بَعْدَما *  يُرى، في فُروع الـمُقْلَتَيْنِ، نُضُوبُ ونَضَبَتِ الـمَفازةُ نُضُوباً: بَعُدَتْ؛ قال:
إِذا تَغالَين بسَهْمٍ ناضِبِ
ويروى: بسهمٍ ناصبِ، يعني شَوْطاً وطَلَقاً بعيداً، وكلُّ بعيدٍ ناضِبٌ؛ وأَنشد ثعلب: جَريءٌ على قَرْعِ الأَساوِدِ وَطْؤُه، *  سميعٌ بِرِزِّ الكَلْبِ، والكَلْبُ ناضِبُ وجَرْيٌ ناضِبٌ أَي بعيدٌ. الأَصمعي: الناضِبُ البعيد، ومنه قيل للماءِ إِذا ذَهَبَ: نَضَبَ أَي بَعُدَ. وقال أَبو زيد: إِن فلاناً لَناضِبُ الخَير أَي قليل الخير، وقد نَضَبَ خيرُه نُضوباً؛ وأَنشد: إِذا رَأَيْنَ غَفْلةً من راقِبِ،
يُومِـينَ بالأَعْينِ والـحَواجِبِ،
إِيماءَ بَرْقٍ في عَماءٍ ناضِبِ
ونَضَبَ الخِصْبُ: قَلَّ أَو انْقَطَعَ. ونَضَبَتِ الدَّبَرَةُ نُضُوباً: اشْتَدَّت. ونَضَبَ الدَّبَرُ إِذا اشْتَدَّ أَثَرُهُ في الظَّهْر.وأَنْضَبَ القَوْسَ، لغةٌ في أَنْبَضَها: جَبَذَ وتَرها لتُصَوِّتَ؛ وقيل: أَنْضَبَ القوسَ إِذا جَبَذَ وتَرها، بغير سهم، ثم أَرسله. وقال أَبو حنيفة: أَنْضَبَ في قوسه إِنْضاباً، أَصاتَها؛ مَقْلُوبٌ. قال أَبو الحسن: إِن كانت أَنْضَبَ مقلوبةً، فلا مصدر لها، لأَن الأَفعال المقلوبة ليست لها مصادر لعلة قد ذكرها النحويون: سيبويه، وأَبو علي، وسائرُ الـحُذَّاق؛ وإِن كان أَنْضَبْتُ، لغةً في أَنْبَضْتُ، فالمصدر فيه سائغ حسن؛ فأَما أَن يكون مقلوباً ذا مصدر، كما زعم أَبو حنيفة، فمحال. الجوهري: أَنْضَبْتُ وتَرَ القَوْس، مثل أَنْبَضْتُه، مقلوب منه. أَبو عمرو: أَنْبَضْتُ القوسَ وانْتَضَبْتُها إِذا جَذَبْتَ وتَرَها لتُصَوِّتَ؛ قال العجاج: تُرِنُّ إِرناناً إِذا ما أَنْضَبا
وهو إِذا مَدَّ الوتَرَ، ثم أَرسله. قال أَبو منصور: وهذا من المقلوب. ونَبَضَ العِرْقُ يَنْبِضُ نِـباضاً، وهو تَحَرُّكُه. شمر: نَضَّبَتِ الناقة؛ وتَنْضِـيبُها: قلةُ لبنها وطول فُواقِها، وإِبطاءُ دِرَّتِها.
والتَّنْضُبُ: شجر ينبت بالحجاز، وليس بنجد منه شيءٌ إِلا جِزْعةً واحدةً بطَرَفِ ذِقانٍ، عند التُّقَيِّدة، وهو يَنْبُتُ ضَخْماً على هيئة السَّرْحِ، وعيدانُه بيضٌ ضَخمة، وهو مُحْتَظَر، وورقُه مُتَقَبِّضٌ، ولا تراه إِلا كأَنه يابس مُغْبَرٌّ وإِن كان نابتاً، وله شوك مثل شوك العَوْسَج، وله جَـنًى مثل العِنَبِ الصغار، يؤْكل وهو أُحَيْمِرٌ. قال أَبو حنيفة: دخانُ التَّنْضُب أَبيض في مثل لون الغبار، ولذلك شَبَّهَتِ الشعراءُ الغُبارَ به؛ قال عُقَيْل بن عُلَّفة الـمُرِّي: وهل أَشْهَدَنْ خَيلاً، كأَنَّ غُبارَها، *  بأَسفلِ علْكَدٍّ، دَواخِنُ تَنْضُبِ؟ وقال مرَّة: التَّنْضُبُ شجر ضِخَامٌ، ليس له ورق، وهو يُسَوِّقُ ويَخْرُجُ له خَشَبٌ ضِخام وأَفنانٌ كثيرة، وإِنما ورقُه قُضْبان، تأْكله الإِبل والغنم. \<ص:764>
وقال أَبو نصر: التَّنْضُبُ شجر له شوك قِصارٌ، وليس من شجر الشَّواهِق، تأْلفه الـحَرابِـيُّ؛ أَنشد سيبويه للنابغة الجَعْدِيّ: كأَنَّ الدُّخانَ، الذي غادَرَتْ *  ضُحَيّاً، دواخِنُ من تَنْضُبِ قال ابن سيده: وعندي أَنه إِنما سُمِّي بذلك لقلة مائه. وأَنشد أَبو علي الفارسي لرجل واعدتْه امرأَةٌ، فعَثَر عليه أَهلُها، فضربوه بالعِصِيِّ؛ فقال: رأَيْتُكِ لا تُغْنِـينَ عني نَقْرَةً *  إِذا اخْتَلَفَتْ فِـيَّ الـهَراوَى الدَّمامِكُ فأَشْهَدُ لا آتيك، ما دامَ تَنْضُبٌ *  بأَرْضِكِ، أَو ضَخْمُ العَصا من رِجالِكِ وكان التَّنْضُبُ قد اعْتِـيد أَن تُقْطَعَ منه العِصِـيُّ الجِـيادُ، واحدته تَنْضُبة؛ أَنشد أَبو حنيفة: أَنـَّى أُتِـيح له حِرْباء تَنْضُبةٍ، *  لا يُرْسِلُ الساقَ، إِلاَّ مُمْسِكاً ساقا التهذيب، أَبو عبيد: ومن الأَشجار التَّنْضُبُ، واحدتُها تَنْضُبَةٌ. قال أَبو منصور: هي شجرة ضَخْمة، تُقطع منها العُمُد للأَخْبِـيَةِ، والتاء زائدة، لأَنه ليس في الكلام فَعْلُل؛ وفي الكلام تَفعُل، مثل تَقْتُل وتَخْرُجُ؛ قال الكميت: إِذا حَنَّ بين القَوْم نَبْعٌ وتَنْضُبُ
قال ابن سلمة: النَّبعُ شجر القِسِـيّ، وتَنْضُبُ شجر تُتَّخَذ منه السِّهامُ.

### Türkçe

**نَضَبَ** şey: aktı. Ve **نَضَبَ** su, **يَنْضُبُ**, **بالضم**, **نُضوباً**, ve **نَضَّبَ**: yere gidip kaybolduğu zaman; ve **المحكم**’de: çekildi ve uzaklaştı; Sa‘leb inşad etti:
أَعْدَدْتُ للـحَوْض، إِذا ما نَضَبا، *  بَكْرَةَ شِـيزى، ومُطاطاً سَلْهَبا

Ve **نُضُوبُ** kavmin de: onların uzaklığıdır.
Ve **النَّاضِبُ**: uzak olan.
Ve hadiste: “Denizin kendisinden çekildiği şey, o diri iken, sonra öldü, onu yiyiniz”; yani deniz hayvanı; yani suyu çekildi ve kurudu. Ve **الأَزْرَقِ بن قَيْس** hadîsinde:
\<ص:763>
Ahvaz’da nehrin kıyısında idik, su ondan çekilmişti; İbnü’l-Esîr dedi ki: manalar için de ödünç alınabilir. Ondandır, Ebû Bekir’in, Allah ondan razı olsun, hadîsi: “**نَضَبَ** ömrü, ve gölgesi kuşlukladı”; yani ömrü tükendi ve sona erdi. Ve **نَضَبَتْ** gözü, **تَنْضُبُ نُضوباً**: çöktü; ve bazısı bunu devenin gözüne tahsis etti; Sa‘leb inşad etti:
من الـمُنْطِـياتِ الـمَوْكِبَ الـمَعْجَ، بَعْدَما *  يُرى، في فُروع الـمُقْلَتَيْنِ، نُضُوبُ

Ve **نَضَبَتِ الـمَفازةُ نُضُوباً**: uzaklaştı; dedi ki:
إِذا تَغالَين بسَهْمٍ ناضِبِ

Ve “**بسهمٍ ناصبِ**” diye rivayet edilir; yani uzak bir koşu ve uzak bir atış; ve her uzak olan **ناضِبٌ**’dir; Sa‘leb inşad etti:
جَريءٌ على قَرْعِ الأَساوِدِ وَطْؤُه، *  سميعٌ بِرِزِّ الكَلْبِ، والكَلْبُ ناضِبُ

Ve **جَرْيٌ ناضِبٌ**: yani uzak. el-Asma‘î: **الناضِبُ** uzak olandır; ondandır, su gittiği zaman ona “**نَضَبَ**” denildi; yani uzaklaştı. Ebû Zeyd dedi ki: Şüphesiz falan kimse **لَناضِبُ الخَير**’dir; yani hayrı azdır; ve hayrı **نَضَبَ** **نُضوباً**; ve inşad etti:
إِذا رَأَيْنَ غَفْلةً من راقِبِ،
يُومِـينَ بالأَعْينِ والـحَواجِبِ،
إِيماءَ بَرْقٍ في عَماءٍ ناضِبِ

Ve **نَضَبَ الخِصْبُ**: azaldı yahut kesildi. Ve **نَضَبَتِ الدَّبَرَةُ نُضُوباً**: şiddetlendi. Ve **نَضَبَ الدَّبَرُ**: sırtındaki izi şiddetlendiği zaman. Ve **أَنْضَبَ القَوْسَ**, **أَنْبَضَها**’da bir lugattır: ses çıkarsın diye kirişini çekti; ve denildi ki: **أَنْضَبَ القوسَ**: ok olmaksızın kirişini çekti, sonra onu salıverdiği zaman. Ebû Hanîfe dedi ki: yayında **أَنْضَبَ** **إِنْضاباً**: onu seslendirdi; ters çevrilmiştir. Ebû’l-Hasen dedi ki: Eğer **أَنْضَبَ** ters çevrilmiş ise, onun masdarı yoktur; çünkü ters çevrilmiş fiillerin masdarları yoktur; nahivcilerin zikrettikleri bir illet sebebiyle: Sîbeveyh, Ebû Alî ve diğer mahirler; ve eğer **أَنْضَبْتُ**, **أَنْبَضْتُ**’da bir lugat ise, onda masdar câiz güzeldir; fakat Ebû Hanîfe’nin zannettiği gibi, ters çevrilmiş olup masdar sahibi olması ise imkânsızdır. el-Cevherî: **أَنْضَبْتُ** yayın kirişini, **أَنْبَضْتُه** gibi; ondan ters çevrilmiştir. Ebû Amr: **أَنْبَضْتُ** yayı ve **انْتَضَبْتُها**: ses çıkarsın diye kirişini çektiğin zaman; el-Accec dedi ki:
تُرِنُّ إِرناناً إِذا ما أَنْضَبا

Ve o, kirişi uzattığı zaman, sonra onu salıverdiği zamandır. Ebû Mansûr dedi ki: Bu ters çevrilmiş olandandır. Ve **نَبَضَ العِرْقُ يَنْبِضُ نِـباضاً**: o, onun hareketidir.

Şemmer: **نَضَّبَتِ** deve; ve onun **تَنْضِـيبُها**: sütünün azlığı ve sağım aralığının uzunluğu, ve sütünün akmasının yavaşlamasıdır.

Ve **التَّنْضُبُ**: Hicaz’da biten bir ağaçtır; Necd’de ondan hiçbir şey yoktur, ancak **ذِقان** tarafında, **التُّقَيِّدة** yanında bir tek **جِزْعةً** hariç; ve **السَّرْحِ** heyeti üzere iri olarak biter; dalları beyaz, iri; ve o çitlenmiştir; ve yaprağı büzüşüktür; ve onu ancak sanki kuru, tozlu imiş gibi görürsün, bitmiş olsa bile; ve **العَوْسَج** dikeni gibi dikeni vardır; ve küçük üzüm gibi bir meyvesi vardır; yenir ve o biraz kırmızıcıktır. Ebû Hanîfe dedi ki: **التَّنْضُب**’un dumanı, toz rengi gibi bir renkte beyazdır; bunun için şairler tozu ona benzettiler; Ukayl b. Uleffe el-Murrî dedi ki:
وهل أَشْهَدَنْ خَيلاً، كأَنَّ غُبارَها، *  بأَسفلِ علْكَدٍّ، دَواخِنُ تَنْضُبِ؟

Ve Merre dedi ki: **التَّنْضُبُ** iri ağaçtır; onun yaprağı yoktur; ve sürgün verir; ve ona iri odun ve çok dallar çıkar; onun yaprağı ancak çubuklardır; develer ve koyunlar onu yer.
\<ص:764>
Ebû Nasr dedi ki: **التَّنْضُبُ** kısa dikenleri olan bir ağaçtır; yüksek ağaçlardan değildir; kertenkele ona alışır; Sîbeveyh, en-Nâbiga el-Ca‘dî için inşad etti:
كأَنَّ الدُّخانَ، الذي غادَرَتْ *  ضُحَيّاً، دواخِنُ من تَنْضُبِ

İbn Sîde dedi ki: Benim yanımda, ancak suyunun azlığından dolayı bununla adlandırılmıştır. Ebû Alî el-Fârisî, bir adama, bir kadınla sözleşmişti de, onun ehli ona rastladı, onu sopalarla dövdüler; o da dedi ki:
رأَيْتُكِ لا تُغْنِـينَ عني نَقْرَةً *  إِذا اخْتَلَفَتْ فِـيَّ الـهَراوَى الدَّمامِكُ
فأَشْهَدُ لا آتيك، ما دامَ تَنْضُبٌ *  بأَرْضِكِ، أَو ضَخْمُ العَصا من رِجالِكِ

Ve **التَّنْضُبُ**’dan iyi sopaların kesilmesi âdet edinilmişti; onun bir tanesi **تَنْضُبة**’dir; Ebû Hanîfe inşad etti:
أَنـَّى أُتِـيح له حِرْباء تَنْضُبةٍ، *  لا يُرْسِلُ الساقَ، إِلاَّ مُمْسِكاً ساقا

**التهذيب**’de, Ebû Ubeyd: Ağaçlardan **التَّنْضُبُ** vardır; onun bir tanesi **تَنْضُبَةٌ**’dir.
Ebû Mansûr dedi ki: O iri bir ağaçtır; çadırlar için direkler ondan kesilir; ve **التاء** ziyadedir; çünkü الكلام’da **فَعْلُل** yoktur; ve الكلام’da **تَفعُل** vardır; **تَقْتُل** ve **تَخْرُجُ** gibi; el-Kumeyt dedi ki:
إِذا حَنَّ بين القَوْم نَبْعٌ وتَنْضُبُ

İbn Seleme dedi ki: **النَّبعُ** yayların ağacıdır; ve **تَنْضُبُ** okların yapıldığı ağaçtır.
