# نضب — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B6%D8%A8/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B6%D8%A8/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نضب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B6%D8%A8.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: نضب

(باب النون والضاد وما يثلثهما)
(نضل)  النون والضاد واللام: أصَيلٌ يدلُّ على رمْيٍ ومُراماة. ونَضَلَ فلاناً: راماه بالنِّضال فغَلَبه في ذلك. وهو يُناضِل عن فلانٍ: يتكلَّم عنه بعُذرِه، كأنَّه يُرامي دونَه. وانتضَلْتُ سهماً من الكنانة. ويقال استعارةً: انتضَلْتُ رجلاً من القَوم: اخترتُ منهم. وانتضال الإبل: رَمْيُها بأيديها في السَّير. وانتضلوا وتَناضَلوا: رمَوا بالسَّبق. وانتضَلْنا بالكلام والأحاديث، استعارةٌ من نِضال السَّهم. قال لبيد:
فانتضلنا وابنُ سَلْمَى قاعدٌ *** كَعتِيق الطير يُغضِي ويُجَلّ([1])(نضا)  النون والضاد والحرف المعتلّ وأكثره الواو: أصلٌ صحيح يدلُّ على سَرْيِ الشَّيء([2]) وتدقِيقه وتجريده. منه نَضَا السَّيفَ من غِمْده. ونَضَا السّهمُ: مضى. ونَضَا الفرسُ الخيلَ: سَبقَها، كأنَّه انجرد ممَّا بينها. ونضا الحِنَّاءُ عن اليد: ذهب. ونَضَوْتُ ثوبِي: ألقيتُه عَنِّي. قال امرؤ القيس:
فجِئتُ وقد نَضَتْ لنومٍ ثيابَها *** لدى السِّتْر إلاَّ لِبْسَةَ المتفضِّلِ
والنِّضْو من الإبل: الذي أنضَتْه الأسفار: كأنَّه برَتْه وجرَّدَتْه من اللحم. وأنْضَى الرّجُل: أصبَحَ بعيرُه نِضْواً. ومنه أنْضَيتُ الشَّيء: أخلَقْته. ونِضْوُ اللِّجام: حدائده بلا سُيور. ونَضِيُّ السَّهم: قِدْحُه، وهو ما جاوز الرِّيشَ إلى النَّصْل، وذلك لأنَّه بُرِيَ حتَّى صار نِضْواً. ونَضِيُّ الرُّمح: ما فوق المَقْبِض من صدره. والنَّضِيُّ: مُنْتَصَب العُنُق، وهو على معنى التَّشبيه، والجمع أنضِيَة. قال:
* وطُولِ أنْضِيَة الأعناقِ واللِّمَمِ([3]) *
(نضب)  النون والضاد والباء كلمةٌ تدلُّ على انكشاف شيءٍ وذهابه. ونضب  الماءُ: بَعُدَ، نضوباً. ونَضَبت المفازةُ، كأنَّها انجردت. وخَرْقٌ ناضب: بعيد.
وشذَّ عنه التَّنْضَب: شَجَر.
(نضج)  النون والضاد والجيم أصلٌ يدلُّ على بلوغ النهاية في طَبخِ الشَّيء، ثم يستعار في كلِّ شيء بَلَغَ مدى الإحكام. ونَضِجَ التَّمْر واللَّحمُ نُضجاً، وأنضَجْتُه أنا. وأنضَجَتْه الشَّمسُ إنضاجاً. ويستعار هذا فيقال: هو نَضِيج الرَّأْي: مُحكَمُه. والنَّاقة إذا جاوزَتْ وقتَ وِلادِها ولم تَلِد نَضّجَت، وهي مُنَضّجٌ، وهنّ مُنَضِّجات. قال:
هو ابنُ مُنَضِّجاتٍ كُنَّ قِدْماً *** يَزِدْنَ على العديد قُرابَ شَهْرِ([4])(نضح)  النون والضاد والحاء أصلٌ يدلُّ على شيءٍ يُندَّى، وماء يُرشّ. فالنَّضْح: رشُّ الماء. ونَضَحتُه. قال أهلُ اللُّغة: يقال لكلِّ ما رقَّ: نَضْحٌ وهذا هو القياس الذي ذكرناه، لأنَّ الرَّشَّ رقيق. يقال: نَضَحت البيتَ بالماء. ونَضَح جِلدُه بالعَرَق. والسَّانية ناضحٌ. ونَضَحوهم بالنَّبْل، وهذا على جهة التَّشبيه. ونَضَح عن نفسه، كأنَّه رامَى عنها بالحُجّة. وفي الحديث: "انْضَحُوا عَنَّا الخَيل لا نُؤْتَى مِن خَلْفِنا"، أي ارمُوهم بالنُّشّاب. والنَّضيح والنَّضَح: الحوض، لأنَّه يُنضَح بالماء. ونَضَح الغضا: تَفَطَّر، وكأنَّ سقوطَ نَورِه يشبَّه بنَضْح الماء. قال أبو طالب:
بُورِك الميِّت الغريب كما بو *** رِكَ نَضْحُ الرُّمّانِ والزَّيتونُ([5])قال ابنُ الأعرابيِّ: سمِّي الحوضُ نضيحاً لأن يَنضَح عطَشَ الإبل، أي يبُلُّه. قال الخليل: والرّجُل يُقرَف بأمرٍ فيَنْتَضحُ منه، إذا أظهَرَ البراءةَ وبرَّأَ نفسَه منه جَهْدَه.
(نضخ)  النون والضاد والخاء قريبٌ من الذي قبله، إلاَّ أنّه أكثر منه([6]). يقولون: النَّضْخ كاللّطْخ من الشّيء يبقى له أثَر. ونَضَخ ثوبَه بالطِّيب. وغَيثٌ نضّاخٌ: غزير. وعينٌ نضّاخة: كثيرة الماء.
(نضد)  النون والضاد والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على ضَمّ شيءٍ إلى شيءٍ في اتِّساقٍ وجمعٍ، منتصباً أو عريضاً. ونَضَدْتُ الشيءَ بعضَه إلى بعضٍ متَّسقاً أو مِن فَوق. والنَّضَد: المنضود من الثِّياب. قال النابغة:
خَلَّتْ سبيلَ أتِيٍّ كان يحبسُه *** ورفَّعْته إلى السَّجْفَينِ فالنَّضَدِ([7])والنَّضَد: السَّرِيرُ يُنضَد عليه المتاع. وأنْضاد الجِبال: جنادلُ بعضُها فوق بعض. والنَّضَد من السَّحاب كالصَّبير، يكون بعضُه إلى بعض، والجمع أنضاد. وأنضادُ القوم: جماعاتهم وعَدَدُهم. ونَضَدُ الرَّجُلِ: أعمامُه وأخوالُه الذين يتجمَّعون لنُصرته. والنَّضَد: الشَّرَف. ونَضائد الدِّيباج: جمع نَضِيدة، وهي الوِسادةُ وما حُشِيَ من المَتَاع. قال ابن دريد([8]): وما نُضِد بعضُه على بعضٍ فهو نَضِيد.
(نضر)  النون والضاد والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على حُسنٍ وجمالٍ وخُلوص. منه النَّضْرة: حُسْن اللَّون، ونَضَُِرَ يَنْضَُر. ونَضَّر اللهُ وجهَه: حسَّنَه ونوَّره. وفي الحديث: "نضَّر الله امرأً سمِعَ مقالتي فوعاها". وأخْضَرُ ناضرٌ. ويقال هذا في [كُلِّ] مشرقٍ حَسَن. قال الله تعالى: ﴿وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَة﴾ [القيامة 22]. والنَّضير: الذَّهب، لحُسنه وخلوصه. قال:
إذا جُرِّدَت يوماً حسِبْتَ خَمِيصةً *** عليها وجِريالَ النَّضير الدُّلامِصا([9])وقَدَحٌ نُضَارٌ: اتُّخِذ من أثْلٍ يكون بالغَوْر، ولعلَّه أن يكون حَسَناً.
--------------ـــ
([1])  ديوان لبيد ص 16 طبع 1881 والبيان (1: 266).
([2])  السرى: الكشف، يقال سرى عنه الثوب سرياً: كشفه، والواو أعلى.
([3]) لليلى الأخيلية، ويروى للشمردل بن شريك اليربوعي. اللسان (نضى) والحيوان (3: 91) والكامل 35 وأمالي القالي (1: 238) والعقد (6: 228). وصدره: * يشبهون ملوكاً في تجلتهم *
([4]) للراعي كما في اللسان (نضج)، وأنشده في المجمل.
([5]) ديوان أبي طالب 7 مخطوطة الشنقيطي واللسان (نضح). وروي القصيدة مرفوع، وضبط في اللسان بالكسر خطأ.
([6]) في الأصل: "من الذي".
([7])  ديوان النابغة 17 واللسان (نضد).
([8])  الجمهرة (2: 277).
([9])  للأعشى في ديوانه 108 واللسان (نضر).

ـ

### Türkçe

(باب **النون** و**الضاد** وما يثلثهما)
(**نضل**)  **النون** ve**الضاد** ve**اللام**: Asıl (bir kök)tir; atmaya ve karşılıklı atışmaya delâlet eder. Ve “**نَضَلَ** فلânı”: onu **النِّضال** ile (ok atışmasıyla) karşılıklı attı da bu hususta ona galip geldi. Ve o, “فلân’dan **يُناضِل**”: onun hakkında özrüyle konuşur; sanki onun önünde karşılıklı atışır. Ve “**انتضَلْتُ** bir oku **الكنانة**’den”: (onu) sadaktan çıkardım. Ve ödünçleme olarak denir: “**انتضَلْتُ** kavimden bir adamı”: onlardan seçtim. Ve develerin **انتضال**’i: yürüyüşte elleriyle (ön ayaklarıyla) atmalarıdır. Ve “**انتضلوا**” ve “**تَناضَلوا**”: üstünlük (yarışı) için attılar. Ve “**انتضَلْنا** söz ve hadislerle”: okun **نِضال**’inden ödünçlemedir. Lebîd dedi:
فانتضلنا وابنُ سَلْمَى قاعدٌ *** كَعتِيق الطير يُغضِي ويُجَلّ([1])(**نضا**)  **النون** ve**الضاد** ve illetli harf; çoğu **الواو**’dur: sahih bir asıl (kök)tur; şeyin **سَرْي**’ine([2]) ve inceltilmesine ve soyulup arındırılmasına delâlet eder. Ondandır: “**نَضَا** kılıcı kınından.” Ve “**نَضَا** ok”: geçti (gitti). Ve “**نَضَا** at, atları”: onları geçti; sanki aralarındaki şeyden soyunup sıyrılmıştır. Ve “**نضا** kına elden”: gitti. Ve “**نَضَوْتُ** elbisemi”: onu benden attım. İmru’ul-Kays dedi:
فجِئتُ وقد نَضَتْ لنومٍ ثيابَها *** لدى السِّتْر إلاَّ لِبْسَةَ المتفضِّلِ
Ve develerden **النِّضْو**: seferlerin zayıflatıp incelttiği; sanki onu yontmuş ve onu etten soyup arındırmıştır. Ve “**أنْضَى** adam”: devesi **نِضْواً** oldu. Ondandır: “**أنْضَيتُ** şeyi”: onu eskittim. Ve **نِضْوُ اللِّجام**: kayışlar olmaksızın onun demirleridir. Ve **نَضِيُّ السَّهم**: onun **قِدْح**’ı; o, tüyü aşıp **النَّصْل**’e kadar olan kısımdır; bu, yontulup **نِضْواً** oluncaya kadar (inceltildiği) içindir. Ve **نَضِيُّ الرُّمح**: göğsünün (şaftının) **المَقْبِض**’in üstündeki kısmıdır. Ve **النَّضِيُّ**: boynun dik olanı; bu, teşbih mânâsı üzerinedir; çoğulu **أنضِيَة**’dir. Dedi:
* وطُولِ أنْضِيَة الأعناقِ واللِّمَمِ([3]) *
(**نضب**)  **النون** ve**الضاد** ve**الباء**: bir şeyin açığa çıkmasına ve gitmesine delâlet eden bir kelimedir. Ve “**نضب** su”: uzaklaştı; **نضوباً**. Ve “**نَضَبت** çöl”: sanki soyulup çıplaklaştı. Ve “**خَرْقٌ ناضب**”: uzak (yer).
Ve ondan şâz olan: **التَّنْضَب**: ağaç.
(**نضج**)  **النون** ve**الضاد** ve**الجيم**: bir şeyin pişirilmesinde nihayete ulaşmaya delâlet eden bir asıldır; sonra, sağlamlaştırmanın sınırına ulaşan her şeyde ödünçlenir. Ve “**نَضِجَ** hurma ve et”: **نُضجاً**; ve ben onu “**أنضَجْتُه**”. Ve güneş onu “**أنضَجَتْه**”: **إنضاجاً**. Ve bu ödünçlenir de denir: o, **نَضِيج الرَّأْي**’dir: onun sağlam olanıdır. Ve deve, doğum vaktini aşıp da doğurmazsa “**نَضّجَت**”; o, **مُنَضّجٌ**’dur; onlar (dişiler) **مُنَضِّجات**’tır. Dedi:
هو ابنُ مُنَضِّجاتٍ كُنَّ قِدْماً *** يَزِدْنَ على العديد قُرابَ شَهْرِ([4])(**نضح**)  **النون** ve**الضاد** ve**الحاء**: ıslatılan bir şeye ve serpiştirilen suya delâlet eden bir asıldır. Artık **النَّضْح**: su serpmektir. Ve “**نَضَحتُه**”. Dil ehli dedi: incelen her şey için “**نَضْحٌ**” denir; bu, zikrettiğimiz kıyastır; çünkü serpme incedir. Denir: “**نَضَحت** evi suyla.” Ve “**نَضَح** derisi terle”: terledi (ter sızdı). Ve **السَّانية**: **ناضحٌ**’tır. Ve “onları **نَضَحوهم** **بالنَّبْل**”: bu, teşbih ciheti üzerinedir. Ve “**نَضَح** kendinden”: sanki hüccetle ondan (kendinden) yana karşılıklı atıştı. Hadiste: "انْضَحُوا عَنَّا الخَيل لا نُؤْتَى مِن خَلْفِنا"، yani: onları **النُّشّاب** ile atın. Ve **النَّضيح** ve**النَّضَح**: havuzdur; çünkü suyla **يُنضَح** edilir. Ve “**نَضَح** **الغضا**”: yarıldı; ve onun çiçeğinin düşmesi, suyun **نَضْح**’ına benzetilir. Ebû Tâlib dedi:
بُورِك الميِّت الغريب كما بو *** رِكَ نَضْحُ الرُّمّانِ والزَّيتونُ([5])İbnü’l-A‘râbî dedi: havuz **نضيحاً** diye adlandırıldı; çünkü develerin susuzluğunu **يَنضَح** eder; yani onu ıslatır. Halîl dedi: adam bir işle itham olunur da ondan “**يَنْتَضحُ**” eder; yani berâatini ortaya koyduğu ve ondan nefsini olanca gayretiyle temize çıkardığı zaman.
(**نضخ**)  **النون** ve**الضاد** ve**الخاء**: bir öncekinin yakınıdır; ancak ondan daha fazladır([6]). Derler: **النَّضْخ** şeyden **كاللّطْخ** gibidir; ona bir iz kalır. Ve “**نَضَخ** elbisesini güzel kokuyla.” Ve “**غَيثٌ نضّاخٌ**”: bol. Ve “**عينٌ نضّاخة**”: suyu çok.
(**نضد**)  **النون** ve**الضاد** ve**الدال**: sahih bir asıldır; bir şeyi bir şeye, düzgünlük ve toplama içinde, dik olarak yahut enine, katmaya delâlet eder. Ve “**نَضَدْتُ** şeyi, bir kısmını bir kısmına, düzgün olarak yahut üstten.” Ve **النَّضَد**: elbiselerden yığılmış olan. Nâbiga dedi:
خَلَّتْ سبيلَ أتِيٍّ كان يحبسُه *** ورفَّعْته إلى السَّجْفَينِ فالنَّضَدِ([7])Ve **النَّضَد**: üzerine eşya dizilen sedirdir. Ve **أنْضاد** dağlar: bir kısmı bir kısmı üstünde olan kayalardır. Ve buluttan **النَّضَد**: **كالصَّبير** gibidir; bir kısmı bir kısmına (bitişik) olur; çoğulu **أنضاد**’dır. Ve kavmin **أنضادُ**’ı: onların cemaatleri ve sayılarıdır. Ve adamın **نَضَدُ**’ı: onun yardımına toplanan amcaları ve dayılarıdır. Ve **النَّضَد**: şereftir. Ve **نَضائد الدِّيباج**: **نَضِيدة**’nin çoğuludur; o, yastıktır ve eşyadan doldurulan şeydir. İbn Düreyd([8]) dedi: bir kısmı bir kısmı üzerine dizilen her şey **نَضِيد**’dir.
(**نضر**)  **النون** ve**الضاد** ve**الراء**: sahih bir asıldır; güzelliğe ve cemâle ve hâlisliğe delâlet eder. Ondandır: **النَّضْرة**: rengin güzelliği; ve “**نَضَُِرَ** **يَنْضَُر**.” Ve “Allah onun yüzünü **نَضَّر** etti”: onu güzelleştirdi ve nurlandırdı. Hadiste: "نضَّر الله امرأً سمِعَ مقالتي فوعاها". Ve “**أخْضَرُ ناضرٌ**”. Ve bu, her parlak güzel (şey) hakkında söylenir. Allah Teâlâ dedi: ﴿وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَة﴾ [القيامة 22]. Ve **النَّضير**: altındır; güzelliği ve hâlisliği için. Dedi:
إذا جُرِّدَت يوماً حسِبْتَ خَمِيصةً *** عليها وجِريالَ النَّضير الدُّلامِصا([9])Ve “**قَدَحٌ نُضَارٌ**”: **أثْل**’den yapılmıştır; o, **الغَوْر**’da olur; ve belki de güzel olabilir.
--------------ـــ
([1]) Lebîd divanı s. 16, 1881 baskı; ve el-Beyân (1: 266).
([2]) **السرى**: açığa çıkarma; “ondan elbise **سرى** etti, **سرياً**”: onu açığa çıkardı; ve **الواو** daha yüksektir.
([3]) Leylâ el-Ahîliyye’nindir; ve Şemerdel b. Şerîk el-Yerbû‘î’ye de rivayet edilir. Lisân (**نضى**) ve el-Hayevân (3: 91) ve el-Kâmil 35 ve Emâlî el-Kâlî (1: 238) ve el-‘İkd (6: 228). Ve صدره: * يشبهون ملوكاً في تجلتهم *
([4]) er-Râ‘î’nindir; Lisân (**نضج**)’de olduğu gibi; ve el-Mücmel’de onu inşâd etti.
([5]) Ebû Tâlib divanı 7, Şinkîtî yazması; ve Lisân (**نضح**). Ve kaside merfû‘ olarak rivayet edildi; ve Lisân’da kesre ile ضبط edildi, hatadır.
([6]) Asılda: "من الذي".
([7]) Nâbiga divanı 17; ve Lisân (**نضد**).
([8]) el-Cemhere (2: 277).
([9]) A‘şâ’nındır; divanında 108; ve Lisân (**نضر**).
