# نضب — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B6%D8%A8/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B6%D8%A8/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نضب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B6%D8%A8.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: نضب

نضب الشيء: سال وجرى. نضب الماء، ينضب بالضم، نضوبا: إذا ذهب في الأرض. وفي المحكم: غار، وبعد. وفي الصحاح سفل، أنشد ثعلب:
  أعددت للحوض إذا ما نضبا                      بكرة شيزى ومطاطا سلهبا

  كنضب، بالتشديد. وفي المصباح وينصب، بالكسر أيضا، وهو لغة. قال شيخنا: وهو غريب. وفي الأساس: وغدير ناضب، وعين منضبة: غار ماؤها. ونضبت عيون الطائف. ثم إن تقييدنا في نضب بالشيء لإخراج الماء، وإن كان داخلا في الشيء كما قيده غير واحد من أئمة اللغة، فلا يلزم عليه ما قاله شيخنا من أنه يؤخذ من مجموع كلاميه أن نضب من الأضداد، يقال بمعنى سال وبمعنى غار، وهو ظاهر. وفي الحديث:  ما نضب عنه البحر، وهو حي، فمات فكلوه  ، أي: نزح ماؤه، ونشف. وفي حديث الأزرق:  كنا على شاطئ النهر بالأهواز، وقد نضب عنه الماء  .
 قال ابن الأثير: وقد يستعار للمعاني، ومنه حديث أبي بكر: نضب عمره، وضحا ظله  ، أي: نفذ عمره وانقضى، وهو مراد المؤلف من قوله: ونضب فلان: مات فهو إذا مجاز، ولا يلتفت إلى قول شيخنا: إن أكثر الأئمة أغفل ذكره. نضب الخصب: إذا قل، أو: انقطع. نضبت الدبرة: اشتدت. ومن المجاز: نضب الدبر: اشتد أثره في الظهر، وغاب فيه. نضبت المفازة نضوبا: بعدت. ومن المجاز: خرق ناضب: أي بعيد.نضبت عيننه تنضب نضوبا: غارت، أو هو خاص بعين الناقة وأنشد ثعلب:
  من المنطيات الموكب المعج بعدما                      يرى في فروع المقلتين نضوب عن أبي عمرو: أنضب القوس جذب وترها، لتصوت، كأنبضها لغة فيه. قال العجاج
  ترن إرنانا إذ ما أنضبا هو إذا مد الوتر ثم أرسله. وقيل: أنضب القوس: إذا جذب وترها بغير سهم، ثم أرسله. وفي لسان العرب: قال أبو حنيفة أنضب قوسه، إنضابا: أصاتها، مقلوب. قال أبو الحسن: إن كانت أنضبت مقلوبة فلا مصدر لها، لأن الأفعال المقلوبة ليست لها مصادر ، لعلة قد ذكرها النحويون: سيبويه، وأبو علي، وسائر الحذاق، وإن كان أنضبت لغة في: أنبضت، فالمصدر فيه سائغ حسن. فأما أن يكون مقلوبا ذا مصدر، كما زعم أبو حنيفة، فمحال. وصرح بالقلب أيضا الجوهري، وأبو منصور. قال شيخنا: قلت: كأنه يشير إلى أن القلب الذي ذكره الجوهري إنما يصح إذا كان أنبض فعلا، ليس له مصدر؛ لأن شرط المقلوب من لفظ أن لا يتصرف تصرفه. أما إذا كان له مصدر، فلا قلب، بل كل كلمة، مستقلة بنفسها، ليست مقلوبة من غيرها، كما هو رأي أئمة الصرف وعلماء العربية: سيبويه، وغيره. ونقله الشيوخ: ابن مالك، وأبو حيان، وابن هشام، وغيرهم. أما قلب ووجود مصدر فلا يلتفت لقائله، ولو زعمه أبو حنيفة الدينوري، لأنه إمام في معروفة أنواع النبات، ونقل الكلام، ولا معرفة له بأصول العربية والصرف، ولا إلمام. انتهى. والتنضب: ظاهر إطلاقه أن الضاد مفتوحة، لأنها عند أئمة الصرف تابعة لأول الكلمة، ولا قائل به، بل هي بفتح التاء وضم الضاد. وهو شجر حجازي، وليس بنجد منه شيء إلا جزعة واحدة بطرف ذقان، عند التقيدة، وهو ينبت ضخما على هيئة السرح، وعيدانه بيض ضخمة، وهو محتظر، وورقه متقبض، ولا تراه إلا كأنه يابس مغبر، وإن كان نابتا، وشوكه كشوك العوسج، وله جني مثل العنب الصغار، يؤكل وهو أحيمر قال أبو حنيفة: دخان التنضب، ابيض مثل لون الغبار، ولذلك شبهت الشعراء الغبار به، قال عقيل بن علقة المري.

  وهل أشهدن خيلا كأن غبارها                      بأسفل علكد دواخن تنضـب

  وقال مرة: التنضب: شجر ضخام، ليس له ورق، وهو يسوق ويخرج له خشب ضخام، وأفنان كثيرة؛ وإنما ورقه قضبان، تأكله الإبل والغنم وقال أبو نصر: التنضب شجر له شوك قصار، وليس من شجر الشواهق، تألفه الحرابي؛ أنشد سيبويه للنابغة الجعدي:
  كأن الدخان الذي غادرت                      ضحيا دواخن من تنضب قال ابن سيده: وعندي أنه إنما سمي بذلك لقلة مائه. وأنشد أبو علي الفارسي لرجل واعدته امرأة، فعثر عليه أهلها، فضربوه بالعصى؛ فقال:
  رأيتك لا تغنـين عـنـي نـقـرة                      إذا اختلفت في الهراوي الدمامـك
  فأشهد لا آتيك مـا دام تـنـضـب                      بأرضك أو ضخم العصا من رجالك وكأن التنضب قد أعتيد أن يقطع منه العصى الجياد، واحدته تنضبة؛ أنشد أبو حنيفة:
  أني أتيح لها حرباء تـنـضـبة                      لا يرسل الساق إلا ممسكا ساقا وفي التهذيب: عن أبي عبيد: ومن الأشجار التنضب، واحدها تنضبة. قال أبو منصور: هي شجرة ضخمة، يقطع منها العمد للأخبية. وفي الصحاح: والتاء زائدة، لأنه ليس في الكلام فعلل، وفي الكلام تفعل، مثل تنقل وتخرج، قال الكميت:
  إذا حن بين القوم نبع وتنضب قال ابن سلمة: النبع: شجر القسي وتنضب: شجر تتخذ منه السهام. وهكذا نقله ابن منظور في لسان العرب. ووجدت، في هامش الصحاح، ما نصه: وهذا النصف أيضا، ليس هو في قصيدته التي على هذا الوزن؛ والذي في شعره:
  إذا انتتجوا الحرب العوان حوارها                      وحن شريج بالمنايا وتنـضـب تنضب: ة قرب مكة، شرفها الله تعالى، كأنها سميت لقلة مائها. وفي مختصر المعجم: تناضب، بالفتح، من أضاة بني غفار فوق سرف: على مرحلة من مكة. ويقال فيه أيضا.بضم التاء والضاد وبكر الضاد أيضا . وقيل في الشعر: تنضب وهي أيضا من الأماكن النجدية. أما تناضب، بالضم، فهي من شعب الدوداء، والدوداء: واد، يدفع في العقيق: وادي المدينة، فافهم. عن شمر: نضبت الناقة، تنضيبا: قل لبنها، وطال فواقها، وبطؤ درتها كذا في النسخ. قال شيخنا: والأولى بطؤت. ومما يستدرك عليه: نضوب القوم: بعدهم، وهو مجاز. والناضب: البعيد، عن الأصمعي، وهو في الصحاح. ومنه قيل للماء إذا ذهب: نضب، أي بعد. وكل بعيد ناضب؛ وأنشد ثعلب:
  جرئ على قرع الأساود وطـؤه                      سميع برز الكلب والكلب ناضب وجرى ناضب: أي بعيد. ويقال: نوق كقداح التنضب. ومن المجاز: نضب القوم: جدوا ومنه أيضا، عن ابي زيد: إن فلانا لناضب الخير، أي: قليله، وقد نضب خيره نضوبا؛ وأنشد:
  إذا رأين غفلة مـن راقـب                      يومين بالأعين والحواجـب
  إيماء برق في غماء ناضب ومنه أيضا: نضب ماء وجهه: إذا لم يستحي. والتناضب: موضع، كأنه جمع تنضب، استدركه شيخنا، وقد تقدم بيانه.

### Türkçe

**نضب** şey: aktı ve yürüdü. **نضب الماء**; **ينضب** (ضم ile), **نضوبا**: yere gidip kaybolduğu zaman. **المحكم**’de: çekildi; ve uzaklaştı. **الصحاح**’ta: alçaldı; **ثعلب** şu beyti okudu:
  Havuz için, ne vakit ki **نضبا** olursa, hazırladım                      Şîzî bir deve ve uzun boyunlu bir **سلهبا**

  **كنضب**; şeddeli. **المصباح**’ta: **وينصب** (kesr ile) de; ve o bir lehçedir. Şeyhimiz dedi: ve o gariptir. **الأساس**’ta: ve **وغدير ناضب**; ve **وعين منضبة**: suyu çekildi. Ve **ونضبت عيون الطائف**. Sonra, bizim **نضب**’ı “şey ile” kayıtlamamız, suyu çıkarmak içindir; her ne kadar su, şeyin içine dâhil ise de, bunu dil imamlarından birden fazlası böyle kayıtladı; bu sebeple Şeyhimizin dediği, yani iki sözünün toplamından **نضب**’ın zıt anlamlılardan olduğu, “aktı” mânâsıyla ve “çekildi” mânâsıyla söylendiği, lâzım gelmez; ve bu açıktır. Hadiste: “**ما نضب عنه البحر، وهو حي، فمات فكلوه**”; yani: suyu çekildi ve kurudu. **الأزرق** hadîsinde: “**كنا على شاطئ النهر بالأهواز، وقد نضب عنه الماء**”.
 **ابن الأثير** dedi: mânâlar için de ödünç alınabilir; ondan **أبي بكر** hadîsi: “**نضب عمره، وضحا ظله**”; yani: ömrü tükendi ve sona erdi; ve bu, müellifin “**ونضب فلان: مات**” sözünden muradıdır; öyleyse o mecazdır; ve Şeyhimizin “imamların çoğu onun zikrini ihmal etti” sözüne iltifat edilmez. **نضب الخصب**: azaldığı zaman; yahut: kesildiği zaman. **نضبت الدبرة**: şiddetlendi. Mecazdan: **نضب الدبر**: izi sırtta şiddetlendi ve onun içinde kayboldu. **نضبت المفازة نضوبا**: uzaklaştı. Mecazdan: **خرق ناضب**: yani uzak. **نضبت عيننه تنضب نضوبا**: çekildi; yahut o, devenin gözüne mahsustur; **ثعلب** şu beyti okudu:
  Bineklerin en hızlılarından, alaylı, güçlükten sonra                      İki gözbebeğinin dallarında **نضوب** görür

 **أبي عمرو**’dan: **أنضب القوس**: kirişini çekti; ses versin diye; **كأنبضها** gibi, onda bir lehçe olarak. **العجاج** dedi:
  İnler bir inleyişle, ne vakit ki **أنضبا** olursa

  O, kirişi uzatıp sonra saldığı zamandır. Ve denildi: **أنضب القوس**: ok olmaksızın kirişini çektiği zaman, sonra onu saldığı zaman. **لسان العرب**’da: **أبو حنيفة** dedi: **أنضب قوسه، إنضابا**: onu seslendirdi; ters çevrilmiş (kalb)dir. **أبو الحسن** dedi: eğer **أنضبت** ters çevrilmiş ise, onun masdarı yoktur; çünkü ters çevrilmiş fiillerin masdarları yoktur; nahivcilerin zikrettiği bir illet sebebiyle: **سيبويه** ve **أبو علي** ve diğer mahirler. Eğer **أنضبت**, **أنبضت** için bir lehçe ise, onda masdar câiz, güzeldir. Ama ters çevrilmiş olup masdar sahibi olması, **أبو حنيفة**’nin zannettiği gibi, imkânsızdır. **الجوهري** ve **أبو منصور** da kalbi açıkça söyledi. Şeyhimiz dedi: dedim ki: sanki **الجوهري**’nin zikrettiği kalbin, ancak **أنبض** bir fiil olup masdarı olmadığı takdirde sahih olduğuna işaret ediyor; çünkü ters çevrilmişin şartı, lafızdan, onun tasarrufu gibi tasarruf etmemesidir. Ama masdarı varsa, kalb yoktur; bilakis her kelime, kendi başına müstakildir; başkasından ters çevrilmiş değildir; sarf imamlarının ve Arapça âlimlerinin görüşü üzere: **سيبويه** ve başkası. Ve bunu şeyhler nakletti: **ابن مالك** ve **أبو حيان** ve **ابن هشام** ve başkaları. Kalb ve masdarın bulunması ise, söyleyenine iltifat edilmez; isterse bunu **أبو حنيفة الدينوري** iddia etsin; çünkü o, bitki türlerini bilmede ve söz naklinde imamdır; Arapçanın ve sarfın usullerine dair bilgisi yoktur ve vukufu yoktur. Bitti. **التنضب**: zahiri, **الضاد**’ın fethalı olduğunu gerektirir; çünkü sarf imamları yanında o, kelimenin evveline tâbidir; ve bunu söyleyen yoktur; bilakis o, **التاء**’nın fethası ve **الضاد**’ın zammı iledir. Ve o, Hicazî bir ağaçtır; Necd’de ondan hiçbir şey yoktur, ancak **ذقان** ucunda, **التقيدة** yanında, bir tek parça vardır. Ve o, **السرح** heyeti üzere iri olarak biter; dalları beyaz, iri; ve o çitlenir; yaprağı büzüşüktür; onu ancak sanki kuru, tozlu gibi görürsün, her ne kadar bitmiş olsa da; dikeni **العوسج** dikeni gibidir; ve onun küçük üzüm gibi bir yemişi vardır; yenir ve o biraz kırmızımsıdır. **أبو حنيفة** dedi: **دخان التنضب**; toz renginin misli gibi beyazdır; bunun için şairler tozu ona benzetti; **عقيل بن علقة المري** dedi:

  Atlar mı görürüm; sanki tozları                      **علكد**’in aşağısında **تنضـب** dumanlarıdır

  Ve bir kere dedi: **التنضب**: iri ağaçtır; onun yaprağı yoktur; sürülür ve ona iri odun ve çok dallar çıkar; onun yaprağı ancak çubuklardır; develer ve koyunlar onu yer. **أبو نصر** dedi: **التنضب** kısa dikenleri olan bir ağaçtır; yüksek dağ ağaçlarından değildir; kertenkeleler ona ünsiyet eder; **سيبويه** **النابغة الجعدي** için şu beyti okudu:
  Sanki bıraktığın duman                      Kuşluk vakti, **تنضب**’den dumanlardır

 **ابن سيده** dedi: ve bende, onun ancak suyunun azlığından dolayı böyle adlandırıldığıdır. **أبو علي الفارسي** bir adam için şu beyti okudu: bir kadınla sözleşmişti; ailesi onu yakaladı, sopalarla dövdüler; o da dedi ki:
  Seni gördüm: benden bir çukuru gidermezsin                      Ne vakit ki sopalarda tokmakların değişirse
  Şahit tutarım: sana gelmem, senin yerinde **تنضب** durdukça                      Yahut adamlarından sopa irisi (bulundukça)

  Ve sanki **التنضب**’den iyi sopaların kesilmesi âdet edinilmiştir; onun teki **تنضبة**’dir; **أبو حنيفة** şu beyti okudu:
  Ona bir kertenkele, **تنضبة** (sopası) ile musallat edildi                      Bacağı ancak bacağı tutarak salıvermez

 **التهذيب**’de: **أبو عبيد**’den: ağaçlardan **التنضب** vardır; onun teki **تنضبة**’dir. **أبو منصور** dedi: o, iri bir ağaçtır; çadırlara direkler ondan kesilir. **الصحاح**’ta: ve **التاء** ziyadedir; çünkü sözde **فعلل** yoktur; sözde **تفعل** vardır; **تنقل** ve **تخرج** gibi. **الكميت** dedi:
  Kavim arasında **نبع** ve **تنضب** inlediği zaman

 **ابن سلمة** dedi: **النبع**: yayların ağacı; ve **تنضب**: okların yapıldığı ağaç. **ابن منظور** bunu **لسان العرب**’da böyle nakletti. Ve **الصحاح**’ın kenarında, lafzı şu olanı buldum: ve bu yarım da, bu vezin üzere olan kasidesinde değildir; şiirinde olan şudur:
  Ne vakit ki yaşlı savaşın yavrusunu doğurturlar                      Ve ölümlerle **شريج** ve **تنـضـب** inler

 **تنضب**: Mekke yakınında bir yer; Allah Teâlâ onu şereflendirsin; sanki suyunun azlığından dolayı adlandırılmıştır. **مختصر المعجم**’de: **تناضب** (fetha ile), **أضاة بني غفار**’dandır; **سرف** üstünde: Mekke’den bir merhale mesafede. Ve onda da söylenir: **التاء** ve **الضاد**’ın zammı ile; ve **الضاد**’ın kesri ile de. Ve şiirde denildi: **تنضب**; ve o, Necdî yerlerdendir de. Ama **تناضب** (ضم ile) ise, **شعب الدوداء**’dandır; ve **الدوداء**: bir vadidir; **العقيق**’a, yani Medine vadisine dökülür; öyleyse anla. **شمر**’den: **نضبت الناقة، تنضيبا**: sütü azaldı; sağım aralığı uzadı; ve süt akışı yavaşladı; nüshalarda böyle. Şeyhimiz dedi: daha uygunu: “yavaşladı”dır. Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **نضوب القوم**: onların uzaklığı; ve o mecazdır. Ve **الناضب**: uzak olan; **الأصمعي**’den; ve o **الصحاح**’tadır. Ondan dolayı, su gittiği zaman ona **نضب** denildi; yani uzaklaştı. Ve her uzak olan **ناضب**’dır; **ثعلب** şu beyti okudu:
  Kara yılanları çarpmaya cüretli, ayak basışı                      İşiten; köpek havlamasında ortaya çıkan; ve köpek **ناضب**’dır

 Ve **جرى ناضب**: yani uzak. Ve denilir: **نوق كقداح التنضب**. Mecazdan: **نضب القوم**: ciddileştiler. Ve ondan da, **ابي زيد**’den: “şüphesiz falan, hayrın **ناضب**’ıdır”; yani onun azıdır; ve **وقد نضب خيره نضوبا**; şu beyit okundu:
  Bir gözetleyenden bir gaflet gördükleri zaman                      İki gün, gözlerle ve kaşlarla
  Bulutlu bir karanlıkta bir şimşek işareti, **ناضب**

 Ve ondan da: **نضب ماء وجهه**: hayâ etmediği zaman. Ve **التناضب**: bir yerdir; sanki **تنضب**’in cem’idir; Şeyhimiz onu istidrâk etti; ve onun beyanı geçti.
