# نضج — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B6%D8%AC/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B6%D8%AC/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نضج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B6%D8%AC.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: نضج

نَضِجَ اللحمُ قَدِيداً وشِواءً، والعِنبُ والتَّمْرُ والثَمَرُ يَنْضَجُ نُضْجاً ونَضْجاً أَي أَدرَكَ.
والنُّضْجُ: الاسم. يقال: جادَ نُضْجُ هذا اللحمِ، وقد أَنْضَجَه الطاهِي وأَنْضَجَه إِبّانُه، فهو مُنْضَجٌ ونَضِيجٌ وناضِجٌ، وأَنْضَجْتُه أَنا، والجمع نِضاجٌ؛ قال النَّمِر يصف الدَّجاج:
ولا يَنْفَعْنَني إِلاّ نِضاجا
وفي حديث عمر، رضي الله عنه: فترك صِبْيَةً صِغاراً ما يُنْضِجُون كُراعاً أَي ما يَطْبُخون كُراعاً لعَجْزهم وصِغَرِهم؛ يعني لا يَكْفُون أَنفُسَهم خدمةَ ما يأْكُلونه فكيف غيره؟ وفي رواية: ما تَسْتَنْضِجُ كُراعاً؛ والكُراع: يَدُ الشاةِ. ومنه حديث لقمان: قريبٌ من نَضِيج، بَعيدٌ من نِيءٍ؛ النضِيجُ: المَطْبُوخ، فَعِيلٌ بمعنى مفعول، أَراد أَنه يأْخُذُ ما طُبخ لأِلْفِه المنزلَ وطُول مُكْثِه في الحيّ، وأَنه لا يأْكل النِّيء كما يأْكلُ مَن أَعْجَلَه الأَمرُ عن إِنضاج ما اتَّخذَ، وكما يأْكل مَن غزا واصطاد.
قال ابن سيده: واستعمل أَبو حنيفة الإِنْضاج في البَرْد في كتابه المَوْسوم بالنبات: المَهْروء الذي قد أَنضَجه البَرْدُ، قال: وهذا غريب إِذ الإِنضاج إِنما يكون في الحرّ، فاستعمله هو في البردِ.
ورجل نَضِيجُ الرأْي: مُحْكَمُه، على المَثَلِ. وفلان لا يُنْضِجُ الكُراعَ أَي أَنه ضَعيفٌ لا غَناءَ عنده. ونَضِجَت الناقةُ بولدها ونَضَّجَتْه، وهي مُنَضِّجٌّ: جاوَزَت الحَقَّ بشهر ونحوه ولم تُنْتَج أَي زادَتْ على وقتِ الولادة؛ قال حُميد بن ثور:
وصَهْباء منها كالسَّفينة، نَضَّجَتْ
به الحَمْلَ، حتى زادَ شَهْراً عَديدُها
ونوقٌ مُنَضِّجات؛ قال عُوَيف القَوافي يَصِف بعيراً له تأَخَّرتْ ولادتُه عن حِينِه بشهر أَو قِراب شهر:
هو ابنُ مُنَضِّجاتٍ، كُنَّ قِدْماً
يَزِدْن على العَدِيدِ، قِرابَ شهر
ولم يَكُ بابنِ كاشِفة الضَّواحِي،
كأَنَّ غُرُورَها أَعْشارُ قِدْر
والمُنَضِّجة: التي تأَخَّرَتْ وِلادتُها عن حِينِ الولادة شهراً، وهو أَقْوَى للوَلدِ. والضَّواحي: النَّواحي من الجسد. وغُرورُ الجِلْدِ وغيره: مَكاسِرُه، واحده غَرٌّ. الأَصمعي: إِذا حَمَلَت الناقةُ فجازَت السَّنَةَ من يومَ لَقِحَتْ، قيل: أَدْرَجَتْ ونَضَّجَتْ، وقد جازت الحَقَّ، وحَقُّها الوقتُ الذي ضُرِبَتْ فيه، ويقال لها: مِدْراج ومُنْضِجٌ؛ وأَنشد المبرد للطرماح:
أَنْضَجَتْه عشرينَ يَوماً ونِيلَتْ،
حينَ نِيلَتْ، يَعارَةً في العِراض
(* قوله «أَنضجته إلخ» هكذا في الأصل بتقديم هذا البيت على ما بعده، والذي في الصحاح في مادة كرض وفي شرح القاموس في مادة يعر وكرض تقديم الثاني على الأول.)
سوفَ تُدْنِيكَ من لَمِيسَ سَبَنْدا
ةٌ، أَمارَتْ بالبَولِ ماءَ الكِراض
قال: أَنْضَجَتْه عشرين يوماً، إِنما يُريد بعدَ الحَولِ من يومَ حَمَلتْ، فلا يَخرُجُ الوَلدُ إِلا مُحْكَماً؛ كما قال الحطيئة: لأَدْماء منها كالسَّفينةِ، نَضَّجَتْ
به الحَولَ، حتى زادَ شهراً عَدِيدُها
(* قوله «لأدماء» الذي في الصحاح وصهباء.)
قال الأَزهري: ما ذُكِرَ في بيت الحُطَيئة من التنضيج هو كما فسره المبرّد، وأَما بيت الطرماح فمعناه غيرُ ما ذهب إِليه، لأَنَّ معناه في بيته صِفةُ الناقةِ نفسِها بالقُوَّة، لا قُوَّة وَلدِها؛ أَراد أَنَّ الفَحْلَ ضَرَبَها يَعارةً لأَنها كانت نجِيبةً، فضَنَّ بها صاحبُها لنجابَتِها عن ضِرابِ الفحلِ إِياها، فعارضها فحلٌ فضَرَبَها فأَرْتَجَتْ على مائِهِ عشرين يوماً، ثم أَلْقَتْ ذلك الماءَ قبلَ أَن يُثقِلَها الحَمْلُ فَتذهب مُنَّتُها، وروَى الرُّواةُ البيتَ: «أَضْمَرَتْه عشرين يوماً» لا أَنْضَجَتْه، فإِن رُوِيَ أَنضَجته، فمعناه أَنَّ ماءَ الفَحلِ نَضِجَ في رحِمِها في عشرين يوماً، ثم رَمَتْ به كما تَرْمِي بوَلَدِها التَّمامِ الخَلْقِ وبَقِيَ لها مُنَّتُها؛ وقال الشماخ:
وأَشْعَث قد قدَّ السِّفارُ قَمِيصَه،
وحرّ السواء بالعصا غيرُ مُنْضِج
وقد استعمل ثعلب نَضَّجته في المرأَة؛ وقال في قوله:
تَمَطَّتْ به أُمُّه في النِّفاسِ،
فليس بِيَتْنٍ ولا تَوْأَم
يريد أَنها زادت على تسعة أَشهر حتى نَضَّجَتْه.
ونَضَّجَت الناقةُ بِلَبَنِها إِذا بلغت الغاية؛ قال ابن سيده: وأُراه وَهَماً، إِنما هو نَضَّجَت بوَلَدِها.

### Türkçe

**نَضِجَ** et, kurutmalık ve kebaplık olarak pişti; üzüm, hurma ve meyve de
**يَنْضَجُ** **نُضْجاً** ve **نَضْجاً** (şeklinde) olgunlaşır; yani erişti.

**والنُّضْجُ**: isimdir. Denir ki: Bu etin **نُضْجُ**’u iyi oldu; onu aşçı **أَنْضَجَه** etti, vakti de onu **أَنْضَجَه** etti; o hâlde o **مُنْضَجٌ** ve **نَضِيجٌ** ve **ناضِجٌ**’dir. Ben de onu **أَنْضَجْتُه** ettim; çoğulu **نِضاجٌ**’dır. **النَّمِر** tavuğu vasfederek dedi ki:
ولا يَنْفَعْنَني إِلاّ نِضاجا

Ömer’in hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Küçük çocuklar bıraktı; **ما يُنْضِجُون كُراعاً**” yani acizlikleri ve küçüklükleri sebebiyle bir **كُراعاً** pişirmezler; yani yediklerinin hizmetiyle kendilerine yetmezler; başkası nasıl olsun? Bir rivayette: **ما تَسْتَنْضِجُ كُراعاً**; **والكُراع**: koyunun eli (ön ayağı)dır. Ondandır, Lokman hadîsi: **قريبٌ من نَضِيج، بَعيدٌ من نِيءٍ**; **النضِيجُ**: pişmiş olan; **فَعِيلٌ** vezninde, **مفعول** mânâsınadır. Murad etti ki: evde ülfeti ve mahallede uzun kalışı sebebiyle, kendisi için pişirilmiş olanı alır; ve acele işin, edindiği şeyi olgunlaştırmaktan alıkoyduğu kimsenin yediği gibi ve gazâ edip avlanan kimsenin yediği gibi çiğ olanı yemez.

İbn Sîde dedi: Ebû Hanîfe, bitki diye adlandırılmış kitabında, soğukta **الإِنْضاج**’ı kullandı: soğuğun onu **أَنضَجه** ettiği **المَهْروء**; dedi ki: Bu gariptir; zira **الإِنضاج** ancak sıcakta olur; o ise onu soğukta kullandı.

Ve bir adam **نَضِيجُ الرأْي**: onun sağlamı (muhkem olanı)dır; mesel üzere. Ve falan **لا يُنْضِجُ الكُراعَ**; yani o zayıftır, onda bir fayda yoktur. Ve deve, yavrusuyla **نَضِجَت** ve onu **نَضَّجَتْ**; o **مُنَضِّجٌّ**’dir: bir ay ve benzeriyle hakkı aştı ve doğurmadı; yani doğum vaktinin üzerine arttı. Humeyd b. Sevr dedi:
وصَهْباء منها كالسَّفينة، نَضَّجَتْ
به الحَمْلَ، حتى زادَ شَهْراً عَديدُها

Ve **مُنَضِّجات** develer; ‘Uveyf el-Kavâfî, doğumu vaktinden bir ay yahut bir aya yakın gecikmiş bir devesini vasfederek dedi:
هو ابنُ مُنَضِّجاتٍ، كُنَّ قِدْماً
يَزِدْن على العَدِيدِ، قِرابَ شهر
ولم يَكُ بابنِ كاشِفة الضَّواحِي،
كأَنَّ غُرُورَها أَعْشارُ قِدْر

**والمُنَضِّجة**: doğumu, doğum vaktinden bir ay gecikmiş olan; ve bu, yavru için daha kuvvetlidir. **والضَّواحي**: bedenin taraflarıdır. Derinin ve başkasının **غُرورُ**’u: onun kırıklarıdır; teki **غَرٌّ**dur. el-Asma‘î: Deve gebe kalınca, gebe kaldığı günden itibaren yılı aşarsa, denir ki: **أَدْرَجَتْ** ve **نَضَّجَتْ**; ve hakkı aşmıştır; onun hakkı, üzerine vurulduğu vakittir; ve ona denir: **مِدْراج** ve **مُنْضِجٌ**. el-Muberrad, et-Tırmâh’tan inşad etti:
أَنْضَجَتْه عشرينَ يَوماً ونِيلَتْ،
حينَ نِيلَتْ، يَعارَةً في العِراض
(* «أَنضجته إلخ» sözü: asılda, bu beytin, ondan sonrakinin önüne alınmasıyla böyledir; صحاح’ta **كرض** maddesinde ve قاموس şerhinde **يعر** ve **كرض** maddesinde ikincinin birincinin önüne alınması vardır.)
سوفَ تُدْنِيكَ من لَمِيسَ سَبَنْدا
ةٌ، أَمارَتْ بالبَولِ ماءَ الكِراض

Dedi ki: “Onu yirmi gün **أَنْضَجَتْ** etti”; ancak murad eder: gebe kaldığı günden itibaren bir yıl geçtikten sonra; böylece yavru ancak sağlamlaştırılmış olarak çıkar; Hutay’e’nin dediği gibi:
لأَدْماء منها كالسَّفينةِ، نَضَّجَتْ
به الحَولَ، حتى زادَ شهراً عَدِيدُها
(* «لأدماء» sözü: صحاح’ta **وصهباء**dır.)

el-Ezherî dedi: Hutay’e’nin beytinde zikredilen **التنضيج**, el-Muberrad’ın tefsir ettiği gibidir. أما et-Tırmâh’ın beyti ise, mânâsı onun gittiği şeyden başkadır; çünkü onun beytindeki mânâ, devenin bizzat kendisinin kuvvetle vasfıdır, yavrusunun kuvveti değil. Murad etti ki: erkek deve onu **يَعارةً** olarak vurdu; çünkü o seçkin bir deveyi idi; sahibi, seçkinliği sebebiyle, erkek devenin onu vurmasından onu esirgedi; derken bir erkek deve ona rastladı da onu vurdu; böylece onun suyuna yirmi gün tutundu; sonra o suyu, gebelik onu ağırlaştırmadan önce attı ki onun **مُنَّتُها**’sı gitsin. Râvîler beyti şöyle rivayet etti: **أَضْمَرَتْه عشرين يوماً**; **أَنْضَجَتْه** değil. Eğer **أَنضَجته** rivayet edilirse, mânâsı: erkek devenin suyu onun rahminde yirmi günde **نَضِجَ** oldu; sonra onu, tam yaratılışlı yavrusunu attığı gibi attı; ve onun **مُنَّتُها**’sı kaldı. eş-Şemmâh dedi:
وأَشْعَث قد قدَّ السِّفارُ قَمِيصَه،
وحرّ السواء بالعصا غيرُ مُنْضِج

Ve Sa‘leb, kadında **نَضَّجته**’yi kullandı; ve şu sözünde dedi ki:
تَمَطَّتْ به أُمُّه في النِّفاسِ،
فليس بِيَتْنٍ ولا تَوْأَم
Murad eder ki: dokuz ayın üzerine arttı, ta ki onu **نَضَّجَتْ** edinceye kadar.

Ve deve, sütüyle **نَضَّجَت**; nihayete ulaştığında. İbn Sîde dedi: Onu bir vehim görüyorum; ancak o, yavrusuyla **نَضَّجَت**’tir.
