# نضح — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B6%D8%AD/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B6%D8%AD/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نضح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B6%D8%AD.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: نضح

نضح البيت ينضحه، بالكسر نضحا: رشه، وقيل رشه رشا خفيفا. قال الأصمعي: نضحت عليه الماء نضحا، وأصابه نضح من كذا. وقال ابن الأعرابي: النضح ما كان على اعتماد، وهو ما نضحته بيدك معتمدا. والناقة تنضح ببولها، والنضخ ما كان على غير اعتماد، وقيل: هما لغتان بمعنى واحد وكله رش. وحكى الأزهري عن الليث: النضح كالنضخ ربما، اتفقا وربما اختلفا، وسيأتي. ومن المجاز: نضح الماء عطشه ينضحه: بله وسكنه، أو رشه فذهب به، أو كاد أن يذهب به، و نضح الري نضحا: روي أو شرب دون الري، ضد. وفي التهذيب: نضح الماء المال ينضحه: ذهب بعطشه أو قارب ذلك. قال شيخنا: قضية كلام المصنف كالجوهري أن نضح ينضح رش كضرب، والأمر منه كاضرب، وفيه لغة أخرى مشهورة كمنع، والأمر انضح، كامنع، حكاه أرباب الأفعال والشهاب الفيومي في المصباح، وغير واحد. ووقع في الحديث انضح فرجك فضبطه النووي وغيره بكسر الضاد المعجمة كاضرب، وقال: كذلك قيه عن جمع من الشيوخ. واتفق في بعض المجالس الحديثية أن أبا حيان رحمه الله أملى هذا الحديث فقرأ نضح بالفتح، فرد عليه السراج الدمنهوري بقول النووي، فقال أبو حيان: حق النووي أن يستفيد هذا منى، وما قلتههو القياس. وحكى عن صاحب الجامع أن الكسر لغة، وأن الفتح أفصح، ونقله الزركشي وسلمه. واعتمد بعضهم كلام الجوهري وأيد به كلام أبي حيان. وهو غير صحيح، لما سمعت من نقله عن جماعة غيرهم. واقتصار المصنف تبعا للجوهري قصور، والحافظ مقدم على غيره، والله أعلم، انتهى. ونضح النخل والزرع وغيرهما: سقاها بالسنية. وفي الحديث ما سقي من الزرع نضحا ففيه نصف العشر يريد ما سقي بالدلاء والغروب والسواني ولم يسق ويقال: فلان يسقي بالنضح، وهو مصدر. ومن المجاز نضح فثلانا بالنبل نضحا: رماه ورشقه. ونضحناهم نضحا فرقناه فيهم كما يفرق الماء بالرش. وفي الحديث أنه قال للرماة يوم أحد انضحوا عنا الخيل لا نؤتي من خلفنا، أي ارموهم بالنشاب. ومن المجاز: نضح الغضا: تفطر بالورق والنبات. وعم بعضهم به الشجر فقال: نضح الشجر نضحا: تفطر ليخرج ورقه، قاله الأصمعي. قال أبو طالب ابن عبد المطلب:
  بورك الميت الغريب كما بو                      رك نضح الرمان والزيتون وفي اللسان: فأما قول أبي حنيفة نضوح الشجر، فلا أدري أرآه للعرب أم هو أقدم فجمع نضح الشجر على نضوح، لأن بعض المصادر قد يجمع كالمر والشغل والعقل. ونضح الزرع غلظت جثته، وذلك إذا ابتدأ الدقيق في حبه، أي حب سنبله وهو رطب، كأنضح، لغتان، قاله ابن سيده. ونضح بالبول على فخديه: أصابهما به، وكذلك نضح بالغبار. وفي حديث قتادة: النضح من النضح يريد من أصابه نضح من البول وهو افشيء اليسير منه فعليه أن ينضحه بالماء، وليس عليه غسله. قال الزمخشري: هو أن يصيبه من البول رشاش كرؤوس الإبر. وقال الأصمعي نضحت عليه الماء نضحا، وأصابه نضح من كذا. ونضح الجلة، بضم الجيم وتشديد اللام، ينضحها نضحا: رشها بالماء ليتلازب تمرها ويلزم بعضه بعضا. أو نضحها، إذا نشر ما فيها. وقول الشاعر:
  ينضح بالبول والغبار على                      فخذيه نضح العيدية الجللا يفسر بكل واحد من هاتين. ومن المجاز: نضح عنه: ذب ودفع كمضح، عن شجاع، ونضح الرجل: رد عنه، عن كراع. ونضح الرجل عن نفسه، إذا دافع عنها بحجة. وهو ينضح عن فلان كناضح عنه مناضحة ونضاحا. وهو يناضح عن قومه وينافح. وأنشد:

  ولو بلي في محفل نضاحي أي ذبي ونضحي عنه. ونضحت القربة والخابية والجرة تنضح كتمنع، هذا هو القياس، وقد مر عن أبي حيان ما يؤيده نضحا وتنضاحا، بالفتح فيهما، إذا كانت رقيقة فخرج الماء ورشحت، عن ابن السكيت. وكذلك الجبل الذي يتحلب الماء بين صخوره. ومزادة نصوح: تنضح الماء. ونضحت العين تنضح نضحا: فارت االدمع، والنضح يدعوه الهملان، وهو أن تمتلىء العين دمعا ثم تنتضح هملانا لا ينقطع، كانتضحت وتنضحت انتضاحا وتنضحا. وانتضح الرجل واستنضح، إذا نضح ماء، أي شيئا منه على فرجه، أي مذاكيره ومؤتزره بعد الفراغ من الوضوء لينفى بذلك عنه الوسواس، كانتفض، كما في حديث آخر، ومعناهما واحد. وانتضاح الماء على الفرج من إحدى الخلال العضشرة من السنة التي وردت في الحديث، خضرجه الجماهير. وفي حديث عطاء وسئل عن نضح الوضوء هو بالتحريك، يترشش منه عند الوضوء كالنشر. وقوس نضوح ونضحية كجهنية: طروح نضاحة بالنبل، أي شديدة الدفع والحفز للسهم، حكاه أبو حنيفة، وأنشد لأبي النجم:
  أنحي شمالا همزي نضوحا أي مد شماله في القوس وهمزى، يعني شديدة. والنضوح من أسماء القوس. والنضوح كصبور: الوجور في أي موضع من الفم كان. ونص عبارة اللسان: في أي الفم كان. ومن المجاز: النضوح الطيب، وقد انتضح به، والنضح: ما كان رقيقا كالماء، والجمع نضوح وأنضحة. والنضخ: ما كان منه غليظا كالخلوق والغالية، وسيأتي. وفي حديث الإحرام: ثم أصبح محرما ينضح طيبا أي يفوح. وأصل النضح الرشح، فشبه كثرة ما يفوح من طيبه بالرشح. ومن المجاز: رأيته يتنضح. يقال: تنضح منه، أي مما قرف به، إذا انتفى وتنصل منه. والنضاح كشداد: سواق السانية وساقي النخل. قال أبو ذؤيب:
  هبطن بطن رهاط واعتصبن كما                      يسقي الجذوع خلال الدور نضاح ونضاح بن أشيم الكلبي له قصة مع الحطيئة، ذكرها ابن قتيبة كذا في التبصير. وأنضح عرضه: لطخه، قال ابن الفرج: سمعت شجاعا السلمي يقول: أمضحت عرضي وأنضحته، إذا أفسدته. وقال خليفة: أنضحته، إذا أنهبته الناس. وعن ابن الأعرابي: المنضحة والمنضخة، بالكسر فيهما: الزرافة. قال الأزهري: وهي عند عوام الناس النضاحة، ومعناهما واحد. والنضاحة هي الآلة التي تسوى من النحاس أو الصفر للنفط وزرفه. ومما يستدرك عليه: النضح، محركة، والنضيح: الحوض لأنه ينضح العطش أي يبله. وقيل هما الحوض الصغير، والجمع أنضاح ونضح. وقال الليث: النضيح من الحياض: ما قرب من البئر حتى يكون الإفراغ فيه من الدلو، ويكون عظيما، وهو مجاز. والناضح: البعير أو الحمار أو الثور الذي يستقى عليه الماء، وهي ناضحة وسانية، والجمع نواضح، وهو مجاز، وقد تكرر ذكره في الحديث مفردا ومجموعا، فكان واجب الذكر. والنضحات: الشيء اليسير المتفرق من المطر، قال شمر: وقد قالوا في نضح المطر، وقد نضحتنا السماء. والنضح أمثل من الطل، وهو قطر بين قطرين. ونضح الرجل بالعرق نضحا فض به، وكذلك الفرس. والنضيح والتنضاح: العرق. ونضحت ذفرى البعير بالعرق نضحا، وقال القطامي:
  حرجا كأن من الكحيل صبابة                      نضحت مغابنها به نضحانـا ورواه المؤرخ نضخت وقال شمر: نضحت الأديم بللته أن لا ينكسر. قال الكميت:
  نضحت أديم الود بيني وبينكم                      بآصرة الأرحام لو تتبلـل

  نضحت، أي وصلت، وهو مجاز. وأرض منضحة: واسعة. ونضحت الغنم: شبعت. وانتضح من الأمر: أظهر البراءة منه. والرجل يرمى أو يقرف بتهمة فينتضح منه، أي يظهر التبرؤ منه. ومنضح، كمنبر: معدن جاهلي بالحجاز عنده جوبة عظيمة يجتكع فيه الماء. والمنضحية قال الأصمعي: ماء بتهامة لبني الديل خاصة، كذا في المعجم.

### Türkçe

**نضح** ev(ini) **ينضحه**, kesre ile **نضحا**: onu serpti; ve denildi ki: onu hafif bir serpme ile serpti. **الأصمعي** dedi: “Onun üzerine suyu **نضحا** serptim”; ve “şundan **نضح** ona isabet etti.” **ابن الأعرابي** dedi: **النضح** dayanmaya bağlı olan şeydir; o, elinle dayanarak serptiğin şeydir. Ve dişi deve idrarıyla **تنضح** eder; **النضخ** ise dayanmaya bağlı olmayan şeydir; ve denildi ki: ikisi bir mânâda iki lehçedir ve hepsi serpmedir. **الأزهري**, **الليث**’ten hikâye etti: **النضح** belki **النضخ** gibidir; bazen uyuşurlar, bazen ayrılırlar; ve gelecektir. Mecazdan: su, susuzluğunu **نضح** etti, **ينضحه**: onu ıslattı ve yatıştırdı; yahut onu serpti de onunla onu giderdi; yahut onu gidermeye yaklaştı. Ve **نضح** **الري**’yi **نضحا**: kandı yahut kanma olmaksızın içti; zıddı. **التهذيب**’de: su, susuzluğu **نضح** eder, **ينضحه**: susuzluğunu giderdi yahut buna yaklaştı. Şeyhimiz dedi: musannifin sözü, **الجوهري** gibi, **نضح** **ينضح**’ın **ضرب** gibi “serpme” olduğudur; bunun emri de **اضرب** gibi; ve onda başka meşhur bir lehçe daha vardır, **منع** gibi; emri **انضح**, **امنع** gibi; bunu fiil erbabı ve **الشهاب الفيومي** **المصباح**’ta ve birden fazlası hikâye etti. Hadiste “**انضح** ferjini” vâki oldu; **النووي** ve başkaları onu, **اضرب** gibi, mu‘ceme **الضاد**’ın kesresiyle ضبط etti; ve dedi: “Şeyhlerden bir cemaatten de onda böyledir.” Bazı hadis meclislerinde, **أبو حيان** رحمه الله bu hadisi imlâ etti de **نضح**’ı fetha ile okudu; **السراج الدمنهوري** ona **النووي**’nin sözüyle karşılık verdi; bunun üzerine **أبو حيان** dedi: “**النووي**’nin hakkı, bunu benden istifade etmesidir; benim söylediğim kıyastır.” **صاحب الجامع**’dan hikâye edildi ki: kesre bir lehçedir; fetha daha fasîhtir; **الزركشي** onu nakletti ve kabul etti. Bazıları **الجوهري**’nin sözünü esas aldı ve onunla **أبو حيان**’ın sözünü teyit etti. Bu doğru değildir; zira onu başkalarından bir cemaatten naklini işittin. Musannifin, **الجوهري**’ye tâbi olarak, yalnız bununla yetinmesi kusurdur; hâfız başkasına takdim olunur; Allah daha iyi bilir; bitti. Ve hurma ağacını, ekini ve başkalarını **نضح** etti: onları **السنية** ile suladı. Hadiste: “Ekinlerden **نضحا** sulanan şeyde öşrün yarısı vardır”; bununla, kovalarla, **الغروب** ile ve **السواني** ile sulananı kasteder; ve sulanmadı. Ve denilir: falan **بالنضح** ile sular; o bir mastardır. Mecazdan: falanı oklarla **نضحا** **نضح** etti: onu attı ve ona ok yağdırdı. “Onları **نضحا** **نضح** ettik”: serpme ile suyun dağıtıldığı gibi onu onların içinde dağıttık. Hadiste: Uhud günü okçulara dedi ki: “Bizden atları **انضحوا** edin; arkamızdan vurulmayalım”; yani onları oklarla atın. Mecazdan: **الغضا** **نضح** etti: yaprak ve bitkiyle yarıldı. Bazıları bunu ağaç hakkında genelledi de dedi: ağaç **نضحا** **نضح** etti: yaprağı çıksın diye yarıldı; bunu **الأصمعي** söyledi. **أبو طالب ابن عبد المطلب** dedi:
  “Yabancı ölü bereketlendirildiği gibi bereketlendirildi;
  **نضح** narın ve zeytinin bereketlendirildiği gibi.”

**اللسان**’da: **أبو حنيفة**’nin “ağacın **نضوح**’u” sözüne gelince, bilmiyorum; bunu Araplardan mı gördü, yoksa o daha eskidir de **نضح الشجر**’i **نضوح** üzerine cem etti; çünkü bazı mastarlar cem olunur; **المر** ve **الشغل** ve **العقل** gibi. Ve ekin **نضح** etti: gövdesi kalınlaştı; bu, tanesi içinde unumsu şey başladığı vakittir; yani başağının tanesi, o yaş iken; **أنضح** gibi; iki lehçedir; bunu **ابن سيده** söyledi. Ve idrarla uyluklarının üzerine **نضح** etti: onlara onunla isabet ettirdi; tozla **نضح** da böyledir. **قتادة** hadîsinde: “**النضح**’tan **النضح**”; bununla, idrardan **نضح** kendisine isabet edeni kasteder; o, ondan az bir şeydir; onun üzerine su ile **ينضحه** etmesi gerekir; onu yıkamak gerekmez. **الزمخشري** dedi: o, idrardan iğne başları gibi bir sıçrantının ona isabet etmesidir. Ve **الأصمعي**: “Onun üzerine suyu **نضحا** serptim; ve şundan **نضح** ona isabet etti” dedi. Ve **نضح** **الجلة**’yi—**الجيم**’in zammı ve **اللام**’ın teşdîdi ile—onu **ينضحها** **نضحا**: hurması yapışsın ve bir kısmı bir kısmına yapışsın diye onu su ile serpti. Yahut onu **نضح** etti: içindekini yaydığı zaman. Şairin sözü:
  “İdrar ve toz ile onun iki uyluğu üzerine **ينضح** eder;
  bayramlık **الجللا**’nın **نضح**’ı gibi”
bu iki mânânın her biriyle tefsir olunur. Mecazdan: ondan **نضح** etti: savdı ve defetti; **مضح** gibi; “yiğitten” diye. Ve adam **نضح** etti: ondan geri çevirdi; “bacak” diye. Ve adam, kendisinden **نضح** etti: hüccetle ondan müdafaa ettiği zaman. Ve o, falandan **ينضح** eder; ondan **كناضح**; **مناضحة** ve **نضاحا** olarak. Ve o, kavminden **يناضح** eder ve **ينافح** eder. Şu beyit okundu:
  “Ve eğer mecliste **نضاحي** ile eskiseydim”
yani ondan savmam ve ondan müdafaam ile. Ve kırba, büyük küp ve testi **تنضح** eder, **تمنع** gibi; bu kıyastır; **أبو حيان**’dan, onu teyit eden şey geçti: **نضحا** ve **تنضاحا**, ikisinde de fetha ile; ince olduğu zaman su çıkar ve sızar; **ابن السكيت**’ten. Ve kayaları arasında su damlayan dağ da böyledir. **مزادة نصوح**: suyu **تنضح** eder. Ve göz **نضح** etti, **تنضح** **نضحا**: gözyaşı fışkırdı; ve **النضح**’a **الهملان** der; o, gözün yaşla dolması, sonra kesilmeyen bir akışla **تنتضح** etmesidir; **كانتضحت** ve **تنضحت** **انتضاحا** ve **تنضحا** olarak. Ve adam **انتضح** etti ve **استنضح** etti: su **نضح** ettiği zaman; yani ondan bir şeyi ferci üzerine; yani abdestten sonra vesveseyi gidermek için onunla, zekerleri ve izârı üzerine; **كانتفض** gibi; başka bir hadiste olduğu üzere; ikisinin mânâsı birdir. Ve suyun ferce **انتضاح**’ı, hadiste vârid olan sünnetten on **الخلال**’dan biridir; onu cumhur tahriç etti. **عطاء** hadîsinde: abdestin **نضح**’ı soruldu; o, hareke ile (yani **نضح**): abdest alırken ondan üzerine serpişen şeydir; yayma gibi. Ve **قوس نضوح** ve **نضحية**—**جهنية** gibi—: oklarla **نضاحة** bir yay; yani oka şiddetli itiş ve sevk edişi olan; bunu **أبو حنيفة** hikâye etti; ve **أبي النجم**’den şu beyiti okudu:
  “Kuzeye meylet; benim **نضوحا** hamlem”
yani yayı kuzey tarafına uzat ve onu hamle et; yani şiddetli. Ve **النضوح**, yayın isimlerindendir. Ve **النضوح** **صبور** gibi: ağzın hangi yerinde olursa olsun **الوجور**. **اللسان** ibaresinin nassı: “ağzın hangi yerinde olursa olsun.” Mecazdan: **النضوح** güzel kokudur; onunla **انتضح** etmiştir. Ve **النضح**: su gibi ince olan şeydir; cem‘i **نضوح** ve **أنضحة**’dır. Ve **النضخ**: **الخلوق** ve **الغالية** gibi kalın olan şeydir; gelecektir. İhram hadîsinde: “Sonra muhrim olarak sabahladı; güzel koku **ينضح** eder”; yani yayılır. **النضح**’ın aslı sızıntıdır; onun güzel kokusundan yayılanın çokluğunu sızıntıya benzetti. Mecazdan: onu **يتنضح** ederken gördüm. Denilir: ondan **تنضح** etti; yani bulaştığı şeyden; ondan uzaklaştığı ve ondan sıyrıldığı zaman. Ve **النضاح** **شداد** gibi: **السنية**’nin sürücüsü ve hurma sulayıcısı. **أبو ذؤيب** dedi:
  “Rahaṭ’ın karnına indiler ve sarındılar; tıpkı
  evlerin aralarında kütükleri **نضاح**’ın sulaması gibi.”

Ve **نضاح بن أشيم الكلبي**’nin **الحطيئة** ile bir kıssası vardır; **ابن قتيبة** onu **التبصير**’de böyle zikretti. Ve onun ırzını **أنضح** etti: onu lekeledi. **ابن الفرج** dedi: **شجاعا السلمي**’yi şöyle derken işittim: “Irzımı **أمضحت** ettim ve onu **أنضحته** ettim”; onu bozduğum zaman. **خليفة** dedi: “Onu **أنضحته** ettim”: insanlar onu yağmaladığı zaman. **ابن الأعرابي**’den: **المنضحة** ve **المنضخة**, ikisinde de kesre ile: zürafa. **الأزهري** dedi: o, avamın yanında **النضاحة**’dır; ikisinin mânâsı birdir. Ve **النضاحة**, neft için ve onu püskürtmek için bakırdan yahut sarıdan yapılan âlettir. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **النضح**, harekeli; ve **النضيح**: havuz; çünkü susuzluğu **ينضح** eder; yani onu ıslatır. Ve denildi ki: ikisi küçük havuzdur; cem‘i **أنضاح** ve **نضح**’tır. **الليث** dedi: havuzlardan **النضيح**, kuyunun yakını olanıdır; öyle ki boşaltma kovadan onun içine olur; ve büyük olur; bu mecazdır. Ve **الناضح**: onunla su çekilen deve yahut eşek yahut öküzdür; dişisi **ناضحة** ve **سانية**’dir; cem‘i **نواضح**’tır; bu mecazdır; hadiste müfred ve cem‘ olarak zikri tekrarlandı; bu yüzden zikri gerekli oldu. Ve **النضحات**: yağmurdan dağınık az şeydir. **شمر** dedi: yağmurun **نضح**’ında da demişlerdir; “gök bize **نضحت** etti.” Ve **النضح**, **الطل**’dan daha üstündür; o, iki damla arasındaki damladır. Ve adam ter ile **نضحا** **نضح** etti: onunla taştı; at da böyledir. Ve **النضيح** ve **التنضاح**: terdir. Ve devenin **ذفرى**’sı ter ile **نضحا** **نضحت** etti; **القطامي** dedi:
  “Darlık; sanki **الكحيل**’den bir damla,
  onun kıvrımlarını onunla **نضحت** etmiş; **نضحانا**.”

**المؤرخ** onu **نضخت** diye rivayet etti. **شمر** dedi: deriyi **نضحت** ettim: kırılmasın diye onu ıslattım. **الكميت** dedi:
  “Sizinle benim aramdaki sevgi derisini **نضحت** ettim;
  akrabalık bağıyla; keşke ıslansa.”

**نضحت**: yani ulaştı; bu mecazdır. Ve **أرض منضحة**: geniş. Ve **نضحت الغنم**: doydu. Ve **انتضح من الأمر**: ondan beri olduğunu ortaya koydu. Ve adam bir suçlamayla atılır yahut ayıplanır da ondan **فينتضح**; yani ondan beri oluşu ortaya çıkar. Ve **منضح**, **كمنبر**: Hicaz’da, yanında büyük bir çukur bulunan, içinde suyun toplandığı câhiliye devrinden bir maden. Ve **المنضحية**: **قال الأصمعي**: Tihâme’de özellikle Benî ed-Deyl’e ait bir su; sözlükte böyledir.
