# نضخ — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B6%D8%AE/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B6%D8%AE/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نضخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B6%D8%AE.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: نضخ

(باب النون والضاد وما يثلثهما)
(نضل)  النون والضاد واللام: أصَيلٌ يدلُّ على رمْيٍ ومُراماة. ونَضَلَ فلاناً: راماه بالنِّضال فغَلَبه في ذلك. وهو يُناضِل عن فلانٍ: يتكلَّم عنه بعُذرِه، كأنَّه يُرامي دونَه. وانتضَلْتُ سهماً من الكنانة. ويقال استعارةً: انتضَلْتُ رجلاً من القَوم: اخترتُ منهم. وانتضال الإبل: رَمْيُها بأيديها في السَّير. وانتضلوا وتَناضَلوا: رمَوا بالسَّبق. وانتضَلْنا بالكلام والأحاديث، استعارةٌ من نِضال السَّهم. قال لبيد:
فانتضلنا وابنُ سَلْمَى قاعدٌ *** كَعتِيق الطير يُغضِي ويُجَلّ([1])(نضا)  النون والضاد والحرف المعتلّ وأكثره الواو: أصلٌ صحيح يدلُّ على سَرْيِ الشَّيء([2]) وتدقِيقه وتجريده. منه نَضَا السَّيفَ من غِمْده. ونَضَا السّهمُ: مضى. ونَضَا الفرسُ الخيلَ: سَبقَها، كأنَّه انجرد ممَّا بينها. ونضا الحِنَّاءُ عن اليد: ذهب. ونَضَوْتُ ثوبِي: ألقيتُه عَنِّي. قال امرؤ القيس:
فجِئتُ وقد نَضَتْ لنومٍ ثيابَها *** لدى السِّتْر إلاَّ لِبْسَةَ المتفضِّلِ
والنِّضْو من الإبل: الذي أنضَتْه الأسفار: كأنَّه برَتْه وجرَّدَتْه من اللحم. وأنْضَى الرّجُل: أصبَحَ بعيرُه نِضْواً. ومنه أنْضَيتُ الشَّيء: أخلَقْته. ونِضْوُ اللِّجام: حدائده بلا سُيور. ونَضِيُّ السَّهم: قِدْحُه، وهو ما جاوز الرِّيشَ إلى النَّصْل، وذلك لأنَّه بُرِيَ حتَّى صار نِضْواً. ونَضِيُّ الرُّمح: ما فوق المَقْبِض من صدره. والنَّضِيُّ: مُنْتَصَب العُنُق، وهو على معنى التَّشبيه، والجمع أنضِيَة. قال:
* وطُولِ أنْضِيَة الأعناقِ واللِّمَمِ([3]) *
(نضب)  النون والضاد والباء كلمةٌ تدلُّ على انكشاف شيءٍ وذهابه. ونضب  الماءُ: بَعُدَ، نضوباً. ونَضَبت المفازةُ، كأنَّها انجردت. وخَرْقٌ ناضب: بعيد.
وشذَّ عنه التَّنْضَب: شَجَر.
(نضج)  النون والضاد والجيم أصلٌ يدلُّ على بلوغ النهاية في طَبخِ الشَّيء، ثم يستعار في كلِّ شيء بَلَغَ مدى الإحكام. ونَضِجَ التَّمْر واللَّحمُ نُضجاً، وأنضَجْتُه أنا. وأنضَجَتْه الشَّمسُ إنضاجاً. ويستعار هذا فيقال: هو نَضِيج الرَّأْي: مُحكَمُه. والنَّاقة إذا جاوزَتْ وقتَ وِلادِها ولم تَلِد نَضّجَت، وهي مُنَضّجٌ، وهنّ مُنَضِّجات. قال:
هو ابنُ مُنَضِّجاتٍ كُنَّ قِدْماً *** يَزِدْنَ على العديد قُرابَ شَهْرِ([4])(نضح)  النون والضاد والحاء أصلٌ يدلُّ على شيءٍ يُندَّى، وماء يُرشّ. فالنَّضْح: رشُّ الماء. ونَضَحتُه. قال أهلُ اللُّغة: يقال لكلِّ ما رقَّ: نَضْحٌ وهذا هو القياس الذي ذكرناه، لأنَّ الرَّشَّ رقيق. يقال: نَضَحت البيتَ بالماء. ونَضَح جِلدُه بالعَرَق. والسَّانية ناضحٌ. ونَضَحوهم بالنَّبْل، وهذا على جهة التَّشبيه. ونَضَح عن نفسه، كأنَّه رامَى عنها بالحُجّة. وفي الحديث: "انْضَحُوا عَنَّا الخَيل لا نُؤْتَى مِن خَلْفِنا"، أي ارمُوهم بالنُّشّاب. والنَّضيح والنَّضَح: الحوض، لأنَّه يُنضَح بالماء. ونَضَح الغضا: تَفَطَّر، وكأنَّ سقوطَ نَورِه يشبَّه بنَضْح الماء. قال أبو طالب:
بُورِك الميِّت الغريب كما بو *** رِكَ نَضْحُ الرُّمّانِ والزَّيتونُ([5])قال ابنُ الأعرابيِّ: سمِّي الحوضُ نضيحاً لأن يَنضَح عطَشَ الإبل، أي يبُلُّه. قال الخليل: والرّجُل يُقرَف بأمرٍ فيَنْتَضحُ منه، إذا أظهَرَ البراءةَ وبرَّأَ نفسَه منه جَهْدَه.
(نضخ)  النون والضاد والخاء قريبٌ من الذي قبله، إلاَّ أنّه أكثر منه([6]). يقولون: النَّضْخ كاللّطْخ من الشّيء يبقى له أثَر. ونَضَخ ثوبَه بالطِّيب. وغَيثٌ نضّاخٌ: غزير. وعينٌ نضّاخة: كثيرة الماء.
(نضد)  النون والضاد والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على ضَمّ شيءٍ إلى شيءٍ في اتِّساقٍ وجمعٍ، منتصباً أو عريضاً. ونَضَدْتُ الشيءَ بعضَه إلى بعضٍ متَّسقاً أو مِن فَوق. والنَّضَد: المنضود من الثِّياب. قال النابغة:
خَلَّتْ سبيلَ أتِيٍّ كان يحبسُه *** ورفَّعْته إلى السَّجْفَينِ فالنَّضَدِ([7])والنَّضَد: السَّرِيرُ يُنضَد عليه المتاع. وأنْضاد الجِبال: جنادلُ بعضُها فوق بعض. والنَّضَد من السَّحاب كالصَّبير، يكون بعضُه إلى بعض، والجمع أنضاد. وأنضادُ القوم: جماعاتهم وعَدَدُهم. ونَضَدُ الرَّجُلِ: أعمامُه وأخوالُه الذين يتجمَّعون لنُصرته. والنَّضَد: الشَّرَف. ونَضائد الدِّيباج: جمع نَضِيدة، وهي الوِسادةُ وما حُشِيَ من المَتَاع. قال ابن دريد([8]): وما نُضِد بعضُه على بعضٍ فهو نَضِيد.
(نضر)  النون والضاد والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على حُسنٍ وجمالٍ وخُلوص. منه النَّضْرة: حُسْن اللَّون، ونَضَُِرَ يَنْضَُر. ونَضَّر اللهُ وجهَه: حسَّنَه ونوَّره. وفي الحديث: "نضَّر الله امرأً سمِعَ مقالتي فوعاها". وأخْضَرُ ناضرٌ. ويقال هذا في [كُلِّ] مشرقٍ حَسَن. قال الله تعالى: ﴿وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَة﴾ [القيامة 22]. والنَّضير: الذَّهب، لحُسنه وخلوصه. قال:
إذا جُرِّدَت يوماً حسِبْتَ خَمِيصةً *** عليها وجِريالَ النَّضير الدُّلامِصا([9])وقَدَحٌ نُضَارٌ: اتُّخِذ من أثْلٍ يكون بالغَوْر، ولعلَّه أن يكون حَسَناً.
--------------ـــ
([1])  ديوان لبيد ص 16 طبع 1881 والبيان (1: 266).
([2])  السرى: الكشف، يقال سرى عنه الثوب سرياً: كشفه، والواو أعلى.
([3]) لليلى الأخيلية، ويروى للشمردل بن شريك اليربوعي. اللسان (نضى) والحيوان (3: 91) والكامل 35 وأمالي القالي (1: 238) والعقد (6: 228). وصدره: * يشبهون ملوكاً في تجلتهم *
([4]) للراعي كما في اللسان (نضج)، وأنشده في المجمل.
([5]) ديوان أبي طالب 7 مخطوطة الشنقيطي واللسان (نضح). وروي القصيدة مرفوع، وضبط في اللسان بالكسر خطأ.
([6]) في الأصل: "من الذي".
([7])  ديوان النابغة 17 واللسان (نضد).
([8])  الجمهرة (2: 277).
([9])  للأعشى في ديوانه 108 واللسان (نضر).

ـ

### Türkçe

(باب **النون** و**الضاد** وما يثلثهما)
(**نضل**)  **النون** ve**الضاد** ve**اللام**: atış ve karşılıklı atışmaya delâlet eden aslî (bir kök)tür. Ve “**نَضَلَ** فلاناً”: onu **النِّضال** ile (ok atışmasıyla) karşılıklı atıştı da bu hususta ona galip geldi. Ve “o, فلان’dan **يُناضِل**”: onun hakkında özrüyle konuşur; sanki onun önünde (onu savunmak için) atışıyor gibidir. Ve “**انتضَلْتُ**” bir oku sadaktan (ok kılıfından) (çekip) aldım. Ve mecaz olarak denir: “**انتضَلْتُ**” kavimden bir adamı: onlardan seçtim. Ve develerin **انتضال**’ı: yürüyüşte elleriyle (ayaklarıyla) atmalarıdır. Ve “**انتضلوا**” ve “**تَناضَلوا**”: üstünlük (yarışı) ile attılar. Ve “**انتضَلْنا**” söz ve hadislerle: okun **نِضال**’ından bir istiaredir. Lebîd dedi:
فانتضلنا وابنُ سَلْمَى قاعدٌ *** كَعتِيق الطير يُغضِي ويُجَلّ([1])(**نضا**)  **النون** ve**الضاد** ve illetli harf—çoğu **الواو**: şeyin akıp gitmesine([2]) ve inceltilmesine ve soyulup arındırılmasına delâlet eden sahih bir köktür. Ondan: kılıcı kınından **نَضَا** etti (sıyırdı). Ve “**نَضَا**” ok: geçti (gitti). Ve “**نَضَا**” at, atları: onları geçti; sanki aralarındaki şeyden sıyrılıp soyunmuş gibidir. Ve “**نضا**” kına elden: gitti. Ve “**نَضَوْتُ**” elbisemi: onu benden attım. İmru’ul-Kays dedi:
فجِئتُ وقد نَضَتْ لنومٍ ثيابَها *** لدى السِّتْر إلاَّ لِبْسَةَ المتفضِّلِ
Ve develerden **النِّضْو**: seferlerin onu **أنضَتْ** ettiği (zayıflatıp eritttiği)dir; sanki onu yontmuş ve etten soyup arındırmış gibidir. Ve “**أنْضَى**” adam: devesi **نِضْواً** olarak sabahladı. Ve ondan: “**أنْضَيتُ**” şeyi: onu eskittim. Ve **نِضْوُ اللِّجام**: kayışlar olmaksızın onun demirleridir. Ve **نَضِيُّ السَّهم**: onun **قِدْح**’ı; o, tüyü aşıp temrene kadar olan kısımdır; bu, onun yontulup nihayet **نِضْواً** olması sebebiyledir. Ve **نَضِيُّ الرُّمح**: göğsünden tutma yerinin üstündeki kısımdır. Ve **النَّضِيُّ**: boynun dik olanı; bu, teşbih mânası üzerinedir; çoğulu **أنضِيَة**’dir. Dedi:
* وطُولِ أنْضِيَة الأعناقِ واللِّمَمِ([3]) *
(**نضب**)  **النون** ve**الضاد** ve**الباء**: bir şeyin açığa çıkmasına ve gitmesine delâlet eden bir kelimedir. Ve “**نضب**” su: uzaklaştı, **نضوباً**. Ve “**نَضَبت**” çöl: sanki soyunup çıplaklaştı. Ve “**خَرْقٌ ناضب**”: uzak (yer).
Ve ondan şâz olan: **التَّنْضَب**: ağaç.
(**نضج**)  **النون** ve**الضاد** ve**الجيم**: bir şeyin pişirilmesinde nihayete ulaşmaya delâlet eden bir köktür; sonra her sağlamlaştırma (itkan) mertebesine ulaşan şeyde ödünç alınır. Ve “**نَضِجَ**” hurma ve et, **نُضجاً**; ve ben onu **أنضَجْتُ**. Ve güneş onu **أنضَجَتْه** **إنضاجاً**. Ve bu ödünç alınır da denir: o, görüşün **نَضِيج**’idir: onun sağlam olanıdır. Ve dişi deve, doğum vaktini aşıp doğurmazsa **نَضّجَت**; o, **مُنَضّجٌ**’dur; onlar (dişiler) **مُنَضِّجات**’tır. Dedi:
هو ابنُ مُنَضِّجاتٍ كُنَّ قِدْماً *** يَزِدْنَ على العديد قُرابَ شَهْرِ([4])(**نضح**)  **النون** ve**الضاد** ve**الحاء**: nemlendirilen bir şeye ve serpilip saçılan suya delâlet eden bir köktür. Artık **النَّضْح**: su serpmedir. Ve onu **نَضَحتُ**. Dil ehli dedi: ince olan her şey için “**نَضْحٌ**” denir; bu, zikrettiğimiz القياس’tır; çünkü serpme incedir. Denir: evi su ile **نَضَحتُ**. Ve derisi ter ile **نَضَح** etti. Ve su çeken deve **ناضحٌ**’tır. Ve onları oklarla **نَضَحوا** ettiler; bu, teşbih yoluyla(dır). Ve kendisinden **نَضَح** etti; sanki hüccet ile ondan (kendisi adına) atıştı. Ve hadiste: “**انْضَحُوا عَنَّا الخَيل لا نُؤْتَى مِن خَلْفِنا**”، yani onları oklarla atın. Ve **النَّضيح** ve**النَّضَح**: havuzdur; çünkü su ile **يُنضَح** edilir. Ve “**نَضَح**” **الغضا**: yarıldı; ve onun çiçeğinin düşmesi su serpmesine benzetilir. Ebû Tâlib dedi:
بُورِك الميِّت الغريب كما بو *** رِكَ نَضْحُ الرُّمّانِ والزَّيتونُ([5])İbnü’l-A‘râbî dedi: havuz, develerin susuzluğunu **يَنضَح** ettiği için **نضيحاً** diye adlandırıldı; yani onu ıslatır. Halîl dedi: adam bir iş ile itham olunur da ondan **يَنْتَضحُ** eder; yani ondan beraati ortaya koyar ve kendisini ondan olanca gayretiyle temize çıkarır.
(**نضخ**)  **النون** ve**الضاد** ve**الخاء**: bir öncekine yakındır; ancak ondan daha çoktur([6]). Derler: **النَّضْخ** şeyden **اللّطْخ** gibidir; ona bir iz kalır. Ve elbisesini güzel koku ile **نَضَخ** etti. Ve **غَيثٌ نضّاخٌ**: bol. Ve **عينٌ نضّاخة**: suyu çok.
(**نضد**)  **النون** ve**الضاد** ve**الدال**: bir şeyi bir şeye düzen ve topluluk içinde bitiştirmeye delâlet eden sahih bir köktür; dik olarak yahut enine. Ve şeyi, bir kısmını bir kısmına düzenli olarak yahut üstten **نَضَدْتُ**. Ve **النَّضَد**: elbiselerden yığılmış olan. Nâbiga dedi:
خَلَّتْ سبيلَ أتِيٍّ كان يحبسُه *** ورفَّعْته إلى السَّجْفَينِ فالنَّضَدِ([7])Ve **النَّضَد**: üzerine eşya yığılan sedirdir. Ve dağların **أنْضاد**’ı: bazısı bazısının üstünde olan büyük taşlardır. Ve buluttan **النَّضَد**: **الصَّبير** gibidir; bazısı bazısına (bitişik) olur; çoğulu **أنضاد**’dır. Ve kavmin **أنضاد**’ı: onların cemaatleri ve sayılarıdır. Ve adamın **نَضَدُ**: onun yardımına toplanan amcaları ve dayılarıdır. Ve **النَّضَد**: şeref. Ve **نَضائد الدِّيباج**: **نَضِيدة**’nin çoğuludur; o, yastıktır ve eşyadan doldurulmuş olan şeydir. İbn Düreyd([8]) dedi: bazısı bazısının üstüne yığılmış olan her şey **نَضِيد**’dir.
(**نضر**)  **النون** ve**الضاد** ve**الراء**: güzellik ve cemal ve hâlisliğe delâlet eden sahih bir köktür. Ondan **النَّضْرة**: rengin güzelliği; ve “**نَضَُِرَ**” “**يَنْضَُر**”. Ve “Allah onun yüzünü **نَضَّر** etti”: onu güzelleştirdi ve nurlandırdı. Ve hadiste: “**نضَّر الله امرأً سمِعَ مقالتي فوعاها**”. Ve “**أخْضَرُ ناضرٌ**”. Ve bu, her parlak güzel (şey) hakkında söylenir. Allah Teâlâ dedi: ﴿**وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَاضِرَة**﴾ [القيامة 22]. Ve **النَّضير**: altındır; güzelliği ve hâlisliği için. Dedi:
إذا جُرِّدَت يوماً حسِبْتَ خَمِيصةً *** عليها وجِريالَ النَّضير الدُّلامِصا([9])Ve **قَدَحٌ نُضَارٌ**: **أثْل**’den yapılmıştır; o, **الغَوْر**’da olur; belki de güzel olabilir.
--------------ـــ
([1])  Lebîd divanı s. 16, 1881 baskı; ve el-Beyân (1: 266).
([2])  **السرى**: açığa çıkarma; “ondan elbise **سرى** etti, **سرياً**”: onu açığa çıkardı; ve **الواو** daha üstündür.
([3]) Leylâ el-Ahîliyye’nindir; ve Şemerdel b. Şerîk el-Yerbû‘î’ye rivayet edilir. Lisân (**نضى**) ve el-Hayavân (3: 91) ve el-Kâmil 35 ve Emâlî el-Kâlî (1: 238) ve el-‘İkd (6: 228). Ve صدرُه: * يشبهون ملوكاً في تجلتهم *
([4]) er-Râ‘î’nindir; Lisân (**نضج**)’de olduğu gibi; ve el-Mücmel’de onu inşâd etti.
([5]) Ebû Tâlib divanı 7, eş-Şınkîtî yazması; ve Lisân (**نضح**). Ve kaside merfû‘ olarak rivayet edildi; ve Lisân’da kesre ile ضبط edildi, hatadır.
([6]) Asılda: “**من الذي**”.
([7]) Nâbiga divanı 17; ve Lisân (**نضد**).
([8]) el-Cemhere (2: 277).
([9]) A‘şâ’nındır; divanında 108; ve Lisân (**نضر**).
