# نضض — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B6%D8%B6/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B6%D8%B6/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نضض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B6%D8%B6.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: نضض

النَّضُّ: نَضِيضُ الماء كما يَخرج من حجر. نَضَّ الماءُ يَنِضُّ نَضّاً ونَضِيضاً: سالَ، وقيل: سالَ قليلاً قليلاً، وقيل: خرج رَشْحاً؛ وبئر نَضُوضٌ إِذا كان ماؤها يخرج كذلك. والنَّضَضُ: الحِسى وهو ماء على رَمْل دونَه إِلى أَسفل أَرض صُلْبة فكُلَّما نَضَّ منه شيء أَي رَشَحَ واجتمع أُخِذ. واسْتَنَضَّ الثِّمادَ من الماء: تَتَبَّعها وتَبَرَّضَها؛ واستعاره بعضُ الفُصَحاء في العَرَضِ فقال يصف حالَه:
وتَسْتَنِضُّ الثِّماد من مَهَلي
والنَّضِيضُ: الماء القَلِيلُ، والجمع نِضاضٌ. وفي حديث عِمْرانَ والمرأَة صاحِبةِ المَزادةِ قال: والمَزادةُ تكاد تَنِضُّ من الماء أَي تَنْشَقُّ ويخرج منها الماء. يقال: نَضَّ الماءُ من العين إِذا نَبَعَ، ويُجْمَعُ على أَنِضَّةٍ؛ وأَنشد الفراء:
وأَخْوَتْ نُجُومُ الأَخْذِ إِلا أَنِضّةً،
أَنِضَّةَ مَحْلٍ، ليس قاطِرُها يُثْرِي
أَي ليس يَبُلُّ الثَّرى. والنَّضِيضةُ: المطر الضعيفُ القليل، والجمع نَضائضُ؛ قال الأَسدي، وقيل لأَبي محمد الفقعسي:
يا جُمْل أَسْقاكِ البُرَيْقُ الوامِضُ،
والدِّيَمُ الغادِيةُ النَّضانِضُ،
في كلِّ عامٍ قَطْرُه نَضائضُ
والنَّضِيضةُ: السحابةُ الضعيفةُ، وقيل: هي التي تَنِضُّ بالماء تسيل. والنَّضِيضةُ من الرِّياح: التي تَنِضّ بالماء فتَسِيل، وقيل الضعيفة. ونضَّ إِليه من مَعْروفِه شيء يَنِضُّ نَضّاً ونَضِيضاً: سالَ، وأَكثرُ ما يُستعمل في الجَحْد، وهي النُّضاضةُ. ويقال: نَضَّ من معروفك نُضاضةٌ، وهو القليل منه. وقال أَبو سعيد: عليهم نَضائضُ من أَموالهم وبَضائضُ، واحدتها نَضِيضةٌ وبَضِيضةٌ. الأَصمعي: نَضَّ له بشيء وبَضَّ له بشيء، وهو المعروف القليل.
والنَّضِيضةُ: صوتُ نَشِيشِ اللحم يُشْوى على الرَّضْفِ؛ قال الراجز: تَسْمَعُ للرَّضْفِ بها نَضائضا
والنَّضائضُ: صوت الشِّواء على الرَّضْف؛ قال ابن سيده: وأَراد للواحد كالخَشارِم، وقد يجوز أَن يُعْنى بصوتِ الشِّواء أَصواتُ الشواء. وتركتِ الإِبلُ الماءَ وهي ذاتُ نَضِيضةٍ وذاتُ نَضائضَ أَي ذاتُ عطَش لم ترْوَ. ويقال: أَنضَّ الراعي سِخالَه أَي سَقاها نَضيضاً من اللَبن. وأَمْرٌ ناضٌّ: مُمْكِنٌ، وقد نَضَّ يَنِضُّ. ونُضاضةُ الشيء: ما نَضَّ منه في يدِك. ونُضاضةُ الرجل: آخِرُ ولده؛ أَبو زيد: هو نُضاضةُ ولدِ أَبويه، يستوي فيه المذكر والمؤنث والتثنية والجمع مثل العِجْزةِ والكِبْرةِ. وقيل: نُضاضةُ الماء وغيره وكلِّ شيء آخِرُه وبَقِيَّتُه، والجمع نَضائضُ ونُضاضٌ.وفلان يَسْتَنِضُّ معروفَ فلان: يَسْتَقْطِرُه، وقيل: يستخرِجُه، والاسم النِّضاضُ؛ قال:
يَمْتاحُ دَلْوِي مُطْرَبُ النِّضاضِ،
ولا الجَدَى من مُتْعَب حَبّاضِ
(* قوله «يمتاح دلوي» كذا ضبط في الأَصل، والشطر الثاني ضبط في مادة حبض من الصحاح مثل ضبط الأَصل.)
وقال:
إِن كان خَيْرٌ منكِ مُسْتَنَضّا
فاقْني، فَشَرُّ القَوْلِ ما أَمَضّا
ابن الأَعرابي: استَنْضَضْتُ منه شيئاً ونَضْنَضْتُه إِذا حرَّكْته وأَقْلَقْتَه؛ ومنه قيل للحية نَضْناضٌ، وهو القَلِقُ الذي لا يَثْبت في مكانه لشِرَّتِه ونَشاطِه.
والنَّضُّ: الدِّرهم الصامِتُ. والناضُّ من المَتاعِ: ما تحوَّل ورِقاً أَو عيناً. الأَصمعي: اسم الدراهم والدنانير عند أَهل الحجاز الناضُّ والنضُّ، وإِنما يسمونه ناضّاً إِذا تحوّلَ عيناً بعدما كان مَتاعاً لأَنه يقال: ما نضَّ بيدي منه شيء. ابن الأَعرابي: النَّضُّ الإِظهار، والنضُّ الحاصل. يقال: خذ ما نَضَّ لك من غَرِيمِك، وخذ ما نَضَّ لك من دَيْنٍ أَي تيَسَّر. وهو يَسْتَنِضُّ حقه من فلان أَي يستنجزه. ويأْخذ منه الشيءَ بعد الشيء. وتَضْنَضَ الرجل إِذا كثر ناضُّه، وهو ما ظهر وحصل من ماله، قال: ومنه الخبر: خذ صدقةَ ما نَضَّ من أَمْوالهم أَي ما ظهر وحصل من أَثمان أَمْتِعَتهم وغيرها. وفي حديث عمر، رضي اللّه عنه: كان يأْخذ الزَّكاةَ من ناضِّ المالِ؛ هو ما كان ذهباً أَو فِضَّةً عيناً أَو وَرِقاً. ووُصف رجل بكثرة المال فقيل: أَكثر الناس ناضّاً. وفي الحديث عن عِكْرِمةَ: إِنَّ الشريكين إِذا أَرادا أَن يَتَفَرَّقا يقْتَسِمانِ ما نَضَّ من أَمْوالهما ولا يقتَسِمانِ الدَّيْنَ. قال شمر: ما نضَّ أَي ما صار في أَيديهما وبينهما من العين، وكره أَن يُقْتَسَمَ الدَّينُ لأَنه ربما اسْتَوفاه أَحدُهما ولم يَسْتَوْفِه الآخر فيكون رِباً، ولكن يقتسمانه بعد القبض. والنَّضُّ: الأَمْرُ المكروه. تقول: أَصابني نَضٌّ من أَمرِ فلان. ونَضَّ الطائرُ: حرَّك جناحَيْه ليَطير. ونَضْنَضَ البعيرُ ثَفِناته: حركها وباشَر بها الأَرضَ؛ قال حميد:
ونَضْنَضَ في صُمِّ الحَصَى ثَفِناتِه،
ورامَ بسَلْمَى أَمره، ثم صَمَّما
ونَضْنَضَ لسانَه: حرَّكه، الضاد فيه أَصل وليست بدلاً من صاد نَصْنَصَه، كما زعم قوم، لأَنهما ليستا أُختين فتُبدلَ إِحداهما من صاحبتها. وفي الحديث عن أَبي بكر: أَنه دُخل عليه وهو يُنَضْنِضُ لسانَه أَي يحرِّكُه، ويروى بالصاد، وقد تقدَّم.
والنَّضْنَضةُ: صوتُ الحيَّةِ. والنَضْنَضةُ: تحريك الحية لسانَها. ويقال للحية: نَضْناضٌ ونَضْناضةٌ. وحيَّةٌ نَضْناضٌ: تحرك لسانَها. قال ابن جني: أَخبرني أَبو عليّ يرفعه إِلى الأَصمعيّ قال: حدثنا عيسى ابن عمر قال: سأَلتُ ذا الرمَّةِ عن النَّضْناضِ فأَخرج لسانه فحرّكه، وقيل: هي المُصَوِّتةُ، وقيل: هي التي تقتلُ إِذا نَهشَتْ من ساعتها، وقيل: هي التي لا تَسْتَقِرُّ في مكان؛ قال الرَّاعي:
يَبِيتُ الحَيَّةُ النَّضْناضُ منه،
مكَانَ الحِبِّ، يَسْتَمِعُ السِّرارا
الحِبُّ: القُرْطُ، وقيل: الحَبيبُ، وقيل: النَّضْناض الحية الذكر، وهو كله يرجع إِلى الحركة.

### Türkçe

**النَّضُّ**: taştan çıktığı gibi suyun **نَضِيضُ**’udur. Su **نَضَّ** eder, **يَنِضُّ**; **نَضّاً** ve **نَضِيضاً**: aktı; ve denildi: azar azar aktı; ve denildi: sızıntı olarak çıktı; ve **بئر نَضُوضٌ**: suyu böyle çıktığı zaman. Ve **النَّضَضُ**: **الحِسى**’dır; o, kum üzerinde olan bir sudur; onun altında aşağıya doğru sert bir yer vardır; böylece ondan her ne zaman bir şey **نَضَّ** etse, yani sızsa ve toplansa, alınır. Ve **اسْتَنَضَّ الثِّمادَ من الماء**: onu izledi ve onu arayıp çıkardı; ve onu bazı fasihler araz (geçici hâl) hakkında ödünç aldı da hâlini vasfederek dedi:
وتَسْتَنِضُّ الثِّماد من مَهَلي

**والنَّضِيضُ**: az sudur; çoğulu **نِضاضٌ**’dır. Ve **حديث عِمْرانَ** ve su tulumu sahibi kadın hakkında dedi: ve su tulumu neredeyse sudan **تَنِضُّ** eder; yani yarılır ve ondan su çıkar. Denilir: gözeden su **نَضَّ** etti, **إِذا نَبَعَ**; ve **أَنِضَّةٍ** üzerine cem‘ olunur; ve el-Ferrâ’ inşad etti:
وأَخْوَتْ نُجُومُ الأَخْذِ إِلا أَنِضّةً،
أَنِضَّةَ مَحْلٍ، ليس قاطِرُها يُثْرِي
Yani toprağı ıslatmaz. Ve **النَّضِيضةُ**: zayıf, az yağmurdur; çoğulu **نَضائضُ**; el-Esedî dedi; ve Ebû Muhammed el-Faq‘asî’ye denildi:
يا جُمْل أَسْقاكِ البُرَيْقُ الوامِضُ،
والدِّيَمُ الغادِيةُ النَّضانِضُ،
في كلِّ عامٍ قَطْرُه نَضائضُ
Ve **النَّضِيضةُ**: zayıf buluttur; ve denildi: o, su ile **تَنِضُّ** eder, akar. Ve rüzgârlardan **النَّضِيضةُ**: su ile **تَنِضّ** edip akar; ve denildi: zayıf olan. Ve onun iyiliğinden ona bir şey **نضَّ** etti, **يَنِضُّ نَضّاً ونَضِيضاً**: aktı; ve en çok inkârda kullanılır; o da **النُّضاضةُ**’dır. Ve denilir: senin iyiliğinden bir **نُضاضةٌ** **نَضَّ** etti; o, ondan az olandır. Ebû Saîd dedi: onların mallarından **نَضائضُ** ve **بَضائضُ** vardır; tekili **نَضِيضةٌ** ve **بَضِيضةٌ**’dir. el-Asma‘î: ona bir şeyle **نَضَّ** etti ve ona bir şeyle **بَضَّ** etti; o, az iyiliktir.

Ve **النَّضِيضةُ**: etin **نَشِيشِ** sesidir; **الرَّضْفِ** üzerinde kızartılır; râciz dedi:
تَسْمَعُ للرَّضْفِ بها نَضائضا
Ve **النَّضائضُ**: **الرَّضْف** üzerinde kızartmanın sesidir; İbn Sîde dedi: ve tekil için murad etti, **كالخَشارِم** gibi; ve kızartmanın sesiyle kızartmanın sesleri kastedilmiş olması caizdir. Ve develer suyu terk etti; hâlbuki **ذاتُ نَضِيضةٍ** ve **ذاتُ نَضائضَ** idi; yani susuzluk sahibi, kanmamış. Ve denilir: çoban oğlaklarını **أَنضَّ** etti; yani onlara sütten **نَضيضاً** içirdi. Ve **أَمْرٌ ناضٌّ**: mümkün olandır; ve **نَضَّ يَنِضُّ**. Ve bir şeyin **نُضاضةُ**: elinde ondan **نَضَّ** eden şeydir. Ve adamın **نُضاضةُ**: çocuğunun sonuncusudur; Ebû Zeyd: o, anne-babasının çocuğunun **نُضاضةُ**’dır; onda müzekker, müennes, tesniye ve cem‘ eşit olur; **مثل العِجْزةِ والكِبْرةِ**. Ve denildi: suyun ve başkasının **نُضاضةُ** ve her şeyin sonu ve kalıntısıdır; çoğulu **نَضائضُ** ve **نُضاضٌ**. Ve falan, falanın iyiliğini **يَسْتَنِضُّ** eder: onu damla damla akıtır; ve denildi: onu çıkarır; isim **النِّضاضُ**; dedi:
يَمْتاحُ دَلْوِي مُطْرَبُ النِّضاضِ،
ولا الجَدَى من مُتْعَب حَبّاضِ
(* Sözü “يمتاح دلوي” asılda böyle ضبط edildi; ikinci mısra **مادة حبض**’da **الصحاح**’tan asıl ضبطı gibi ضبط edildi.)
Ve dedi:
إِن كان خَيْرٌ منكِ مُسْتَنَضّا
فاقْني، فَشَرُّ القَوْلِ ما أَمَضّا
İbnü’l-A‘râbî: ondan bir şeyi **استَنْضَضْتُ** ve onu **نَضْنَضْتُه**; onu hareket ettirdiğim ve onu tedirgin ettiğim zaman; bundan dolayı yılana **نَضْناضٌ** denildi; o, yerinde durmayan huzursuz olandır; şerrinden ve canlılığından dolayı.

Ve **النَّضُّ**: suskun dirhemdir. Ve eşyadan **الناضُّ**: gümüşe yahut nakde dönüşen şeydir. el-Asma‘î: Hicaz ehli yanında dirhemlerin ve dinarların adı **الناضُّ** ve **النضُّ**’dur; onu ancak, eşya iken nakde dönüştüğü zaman **ناضّاً** diye adlandırırlar; çünkü denilir: elimde ondan bir şey **نضَّ** etmedi. İbnü’l-A‘râbî: **النَّضُّ** izhar etmektir; ve **النضُّ** hâsıl olandır. Denilir: borçlundan sana **نَضَّ** eden şeyi al; ve borçtan sana **نَضَّ** eden şeyi al; yani kolaylaştı. Ve o, falandan hakkını **يَسْتَنِضُّ** eder; yani onu peşinleştirip alır. Ve ondan şeyi şeyden sonra alır. Ve adam **تَضْنَضَ** etti; **ناضُّ**’u çoğaldığı zaman; o, malından ortaya çıkan ve hâsıl olandır; dedi: ve bundan haber: onların mallarından **نَضَّ** edenin sadakasını al; yani eşyalarının bedellerinden ve başkasından ortaya çıkan ve hâsıl olanı. Ve Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadîsinde: o, malın **ناضِّ**’ından zekât alırdı; o, altın yahut gümüş nakit yahut **وَرِقاً** olan şeydir. Ve bir adam mal çokluğuyla vasfedildi de denildi: insanların en çok **ناضّاً** olanı. Ve hadiste İkrime’den: iki ortak ayrılmak istedikleri zaman mallarından **نَضَّ** edeni taksim ederler; borcu taksim etmezler. Şemmer dedi: **ما نضَّ** yani ikisinin ellerinde ve aralarında nakit olan şey; ve borcun taksim edilmesini kerih gördü; çünkü belki birisi onu tahsil eder de diğeri tahsil etmez; böylece ribâ olur; fakat kabzdan sonra onu taksim ederler.

Ve **النَّضُّ**: hoşlanılmayan iştir. Dersin: falanın işinden bana bir **نَضٌّ** isabet etti. Ve kuş **نَضَّ** etti: uçmak için iki kanadını hareket ettirdi. Ve deve **نَضْنَضَ** etti, diz nasırlarını (**ثَفِناته**) : onları hareket ettirdi ve onlarla yere temas etti; Humeyd dedi:
ونَضْنَضَ في صُمِّ الحَصَى ثَفِناتِه،
ورامَ بسَلْمَى أَمره، ثم صَمَّما
Ve dilini **نَضْنَضَ** etti: onu hareket ettirdi; **الضاد** onda asıldır ve **صاد**’dan بدل değildir; **نَصْنَصَه**’den, bazı kavmin zannettiği gibi; çünkü ikisi kardeş değildir ki birisi diğerinden بدل edilsin. Ve Ebû Bekir’den hadiste: onun yanına girildi; hâlbuki o dilini **يُنَضْنِضُ** ediyordu; yani onu hareket ettiriyordu; ve **بالصاد** ile rivayet olunur; ve geçmişti.

Ve **النَّضْنَضةُ**: yılanın sesidir. Ve **النَضْنَضةُ**: yılanın dilini hareket ettirmesidir. Ve yılana denilir: **نَضْناضٌ** ve **نَضْناضةٌ**. Ve **حيَّةٌ نَضْناضٌ**: dilini hareket ettirir. İbn Cinnî dedi: Ebû Ali’nin bana haber verdiğini, onu el-Asma‘î’ye رفع ederek, dedi: bize Îsâ b. Ömer haber verdi; dedi: Zü’r-Rumme’ye **النَّضْناضِ** hakkında sordum; o da dilini çıkardı da onu hareket ettirdi; ve denildi: o, ses çıkarandır; ve denildi: o, ısırdığı zaman hemen öldürenidir; ve denildi: o, bir yerde durmayanıdır; er-Râ‘î dedi:
يَبِيتُ الحَيَّةُ النَّضْناضُ منه،
مكَانَ الحِبِّ، يَسْتَمِعُ السِّرارا
**الحِبُّ**: küpedir; ve denildi: sevgilidir; ve denildi: **النَّضْناض** erkek yılandır; ve bunların hepsi harekete döner.
