# نضض — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B6%D8%B6/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B6%D8%B6/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نضض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B6%D8%B6.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: نضض

نض الماء من العين ينض نضا، ونضيضا: نبع، أو سال، كبض، أو سال قليلا قليلا، كما في الصحاح، أو خرج رشحا كما يخرج من حجر. وبئر نضوض، إذا كان ماؤها يخرج كذلك. ونض العود ينض نضيضا: غلى أقصاه بعد أن أوقد أدناه، عن ابن عباد. ونضت القربة من شدة الملء تنض نضيضا: انشقت وخرج منها الماء، ومنه الحديث:  فالمزادة تكاد تنض من الملء  . والنضيض: الماء القليل، ج: نضائض، هكذا في النسخ، وهو غلط، والصواب: نضاض، بالكسر، كما في الصحاح والعباب واللسان. والنضيضة، بها: المطر القليل، رواه الجوهري عن أبي عمرو، وقيل: هو المطر الضعيف، وقيل: هي السحابة الضعيفة، وقيل: هي التي تنض بالماء: تسيل، ج: أنضة ونضائض، وأنشد الفراء:
  وأخوت نجوم الأخذ إلا أنـضة                      أنضة محل ليس قاطرها يثري أي ليس يبل الثرى. وقال الأسدي، كما في الصحاح، وقيل: هو لأبي محمد الفقعسي:
  يا جمل أسقاك البريق الوامض
  والديم الغادية الـنـضـائض
  في كل عام قطره نضـائض

  ويروى: في كل يوم، رواه أبو زياد الكلابي في نوادره لأبي شبل الكلابي، وهو لأبي محمد، كما في العباب. والنضيضة من الرياح: الريح التي تنض بالماء فيسيل، أو هي الضعيفة، نقله أبو عبيد. وقال ابن عباد: جاءوا بأقصى نضيضهم، ونضيضتهم، أي جماعتهم، كما في العباب. وإبل، وفي الصحاح: يقال: لقد تركت الإبل الماء وهي ذات نضيضة، وذات نضائض، أي ذات عطش لو ترو. ورجل نضيض اللحم قليله وكذلك نضه ونضاضه ونضاضة الماء وغيره، بالضم: بقيته، وآخره، جمعه: نضائض ونضاض، وهو مجاز. والنضاضة من ولد الرجل: آخرهم، وهو مجاز. وقال أبو زيد: هو نضاضة ولد أبويه، للمذكر والمؤنث والتثنية، والجمع، مثل العجزة والكبرة. ونضاضهم، بالضم أيضا: خالصهم، وكذلك مضاضهم ومصاصهم. وأمر ناض: ممكن، وقد نض ينض نضيضا، إذا أمكن وتيسر. ومن المجاز: هو يستنض معروفا، أي يستقطره، وقيل يستخرجه، وقيل: يستنجزه. وقال رؤبة يخاطب امرأته:
  إن كان خير منك مستنضا
  فاقني فشر القول ما أمضا والاسم: النضاض، بالكسر، قال:
  تمتاح دلوي مطرب النضاض
  ولا الجدى من متعب حباض وقول الراجز:
  تسمع للرضف بها نضائضا النضائض: صوت الشواء على الرضف. قال ابن سيده: وأراه للواحد، كالخشارم، ويجوز أن يكون الواحدة نضيضة، ويعنى بصوت الشواء أصوات الشواء، وإليه مال الجوهري. وحية نضناضة، ونضناض: لا تستقر في مكان لشرتها ونشاطها. أو هي التي إذا نهشت قتلت من ساعتها، أو هي التي أخرجت لسانها تنضنضه، أي تحركه، والصاد في المعنى الأخير لغة، قال رؤبة:
  كم جاوزت من حية نضناض
  وأسد في غيله قضـقـاض وقال الراعي يصف صائدا في ناموسه: تبيت الحية النضناض منه مكان الحب يستمع السرارا

  قال ابن جني: أخبرني أبو علي، يرفعه إلى الأصمعي، قال: حدثنا، وفي الصحاح: قال، وفي العباب: زعم عيسى بن عمر، سألت ذا الرمة عن النضناض فلم يزدني أن حرك لسانه في فيه، كما في الصحاح، وفي العباب: قال لذي الرمة: ما الحية النضناض? فأخرج لسانه يحركه في فيه، وأومأ إليه به. ونص ابن جني: فأخرج لسانه فحركه. وفي اللسان: نضنض لسانه: حركه، الضاد فيه أصل وليست بدلا من صاد نصنصه، كما زعم قوم، لأنهما ليستا أختين فتبدل إحداهما من صاحبتها. وفي الحديث عن أبي بكر  أنه دخل عليه وهو ينضنض لسانه  ، أي يحركه، ويروى بالصاد، وقد تقدم. وقال ابن الأعرابي: النض: الإظهار. والنض: مكروه الأمر، يقال: أصابني نض من أمر فلان. ومن المجاز: أعطاه من نض ماله، أي صامته، وهو الدرهم والدينار، كالناض، فيهما. قال الأصمعي: وهي لغة أهل الحجاز، قال: أو إنما يسمى ناضا، إذا تحول عينا بعد أن كان متاعا، لأنه يقال: ما نض بيدي منه شيء، وفي حديث عمر رضي الله عنه:  كان يأخذ الزكاة من ناض المال  وهو ما كان ذهبا أو فضة، عينا أو ورقا. ووصف رجل بكثرة المال فقيل: أكثر الناس ناضا. والنض: تحريك الطائر جناحيه ليطير. وأنض الحاجة إنضاضا أنجزهاوأنض الراعي السخال: سقاها نضيضا من اللبن، أي قليلا منه. واستنض حقه من فلان: استنجزه وأخذ منه الشيء بعد الشيء، أو استخرجه شيئا بعد شيء. ونضنض الرجل: كثر ناضه، وهو ما ظهر وحصل من ماله. ونضنض فلانا: حركه وأقلقه، عن ابن الأعرابي، قال: ومنه الحية النضناض، وهو القلق الذي لا يثبت في مكانه لشره ونشاطه. وتنضضت منه حقي: استنظفته، أي استوفيته شيئا بعد شيء. وتنضضت الحاجة: تنجزتها. وتنضضت فلانا: استحثثته. نقله الصاغاني. ومما يستدرك عليه: النضض، محركة: الحسى، وهو ماء على رمل دونه إلى أسفل أرض صلبة، فكلما نض منه شيء، أي رشح واجتمع، أخذ. واستنض الثماد من الماء: تتبعها وتبرضها. ونض إليه من معروفه شيء ينض نضا ونضيضا: سال. وأكثر ما يستعمل في الجحد. وهي النضاضة، ويقال: نض من معروفك نضاضة، وهو القليل منه. وقال أبو سعيد: عليهم نضائض من أموالهم وبضائض، واحدها نضيضة وبضيضة. وقال الأصمعي: نض له بشيء، وبض له بشيء، وهو المعروف القليل. ونضاضة الشيء، بالضم: ما نض منه في يدك، والنض: الحاصل، يقال: خذ ما نض لك من غريمك، أي تيسر وحصل. واستنض منه شيئا: حركه وأقلقه، عن ابن الأعرابي. ونضنض البعير ثفناته: حركها وباشر بها الأرض، قال حميد بن ثور الهلالي: ونضنض في صم الحصى نغناته
  ورام بسلمى أمره ثم صمما ويقال بالصاد، وقد تقدم.
 والنضنضة: صوت الحية، عن ابن عباد، ومنه الحية النضناض، أي المصوتة. ورجل نضناض اللحم ونضه: قليله.

### Türkçe

**نض** suyu gözden **ينض** **نضا** ve **نضيضا**: fışkırdı; yahut aktı; **بض** gibi; yahut az az aktı, **الصحاح**’ta olduğu gibi; yahut taştan çıktığı gibi sızıntı olarak çıktı. Ve **بئر نضوض**: suyu böyle çıkarsa. Ve **نض العود ينض نضيضا**: alt ucu yakıldıktan sonra en üstü kaynadı; İbn Abbâd’dan. Ve **نضت القربة** doluluğun şiddetinden **تنض نضيضا**: yarıldı ve ondan su çıktı; bundan da hadis: “فالمزادة تكاد تنض من الملء”. Ve **النضيض**: az su; çoğulu: **نضائض**; nüshalarda böyle, ve o yanlıştır; doğrusu: **نضاض** (kesre ile), **الصحاح** ve **العباب** ve **اللسان**’da olduğu gibi. Ve **النضيضة** (onunla): az yağmur; Cevherî bunu Ebû Amr’dan rivayet etti; ve denildi: o zayıf yağmurdur; ve denildi: o zayıf buluttur; ve denildi: o, su ile **تنض** eden (yani) akan şeydir; çoğulu: **أنضة** ve **نضائض**. Ve Ferrâ okudu:
  وأخوت نجوم الأخذ إلا أنـضة                      أنضة محل ليس قاطرها يثري
yani toprağı ıslatmaz. Ve Esedî dedi, **الصحاح**’ta olduğu gibi, ve denildi: o Ebû Muhammed el-Faq‘asî’nindir:
  يا جمل أسقاك البريق الوامض
  والديم الغادية الـنـضـائض
  في كل عام قطره نضـائض

Ve rivayet olunur: “في كل يوم”; Ebû Ziyâd el-Kilâbî bunu **نوادره**’sinde Ebû Şibl el-Kilâbî için rivayet etti; ve o Ebû Muhammed’indir, **العباب**’da olduğu gibi. Ve rüzgârlardan **النضيضة**: su ile **تنض** edip (böylece) akıtan rüzgâr; yahut o zayıf olandır; Ebû Ubeyd onu nakletti. Ve İbn Abbâd dedi: **جاءوا بأقصى نضيضهم، ونضيضتهم**; yani toplulukları, **العباب**’da olduğu gibi. Ve develer; ve **الصحاح**’ta: denilir: “Develeri suyu bırakmış hâlde bıraktım, hâlbuki onlar **ذات نضيضة** ve **ذات نضائض** idiler”; yani, sulansalar (bile) susuzluk sahibi. Ve **رجل نضيض اللحم**: eti az olan; ve bunun gibi **نضه** ve **نضاضه** ve **نضاضة** suyun ve başkasının, zamme ile: artığı ve sonu; çoğulu: **نضائض** ve **نضاض**; ve bu mecazdır. Ve erkeğin çocuklarından **النضاضة**: onların sonuncusu; ve bu mecazdır. Ebû Zeyd dedi: o, erkek, dişi, ikil ve çoğul için, **نضاضة ولد أبويه**’dir; **العجزة** ve **الكبرة** gibi. Ve **نضاضهم** (zamme ile de): onların hâlisi; ve bunun gibi **مضاضهم** ve **مصاصهم**. Ve **أمر ناض**: mümkün; ve **قد نض ينض نضيضا**: mümkün olup kolaylaştığında. Ve mecazdan: **هو يستنض معروفا**: yani onu damla damla akıtır; ve denildi: onu çıkarır; ve denildi: onu yerine getirtir. Rü’be, karısına hitap ederek dedi:
  إن كان خير منك مستنضا
  فاقني فشر القول ما أمضا
Ve isim: **النضاض** (kesre ile). Dedi:
  تمتاح دلوي مطرب النضاض
  ولا الجدى من متعب حباض
Ve râcizin sözü:
  تسمع للرضف بها نضائضا
**النضائض**: kızgın taş üzerinde kızartmanın sesi. İbn Sîde dedi: onu tekil için görüyorum, **الخشارم** gibi; ve tekilinin **نضيضة** olması caizdir; ve kızartmanın sesi ile kızartmaların seslerini kasteder; Cevherî de buna meyletti. Ve **حية نضناضة** ve **نضناض**: şerrinden ve canlılığından dolayı bir yerde durmaz. Yahut o, ısırdığında o saat öldüren olandır. Yahut o, dilini çıkarıp onu **تنضنضه** eden (yani) onu hareket ettiren olandır; son mânada **الصاد** bir lehçedir. Rü’be dedi:
  كم جاوزت من حية نضناض
  وأسد في غيله قضـقـاض
Ve Râ‘î, pususundaki bir avcıyı vasfederek dedi:
تبيت الحية النضناض منه مكان الحب يستمع السرارا

İbn Cinnî dedi: Ebû Ali bana haber verdi, onu Asma‘î’ye yükselterek, dedi: bize haber verdi; ve **الصحاح**’ta: dedi; ve **العباب**’da: Îsâ b. Ömer iddia etti: **النضناض** hakkında Zü’r-Rumme’ye sordum da, bana, ağzında dilini hareket ettirmesinden başka bir şey artırmadı; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve **العباب**’da: Zü’r-Rumme’ye dedi: “**ما الحية النضناض?**” Dilini çıkardı, onu ağzında hareket ettiriyordu ve onunla ona işaret etti. İbn Cinnî’nin metni: “Dilini çıkardı da onu hareket ettirdi.” Ve **اللسان**’da: **نضنض لسانه**: onu hareket ettirdi; içindeki **الضاد** asıldır ve **صاد نصنصه**’den bedel değildir, bir kavmin zannettiği gibi; çünkü ikisi kardeş değildir ki birisi arkadaşından bedel edilsin. Ve Ebû Bekir’den hadiste: “أنه دخل عليه وهو ينضنض لسانه”: yani onu hareket ettiriyordu; **الصاد** ile de rivayet olunur; ve geçti. İbnü’l-A‘râbî dedi: **النض**: ortaya çıkarma. Ve **النض**: işin hoş olmayanı; denilir: “Falanın işinden bana **نض** isabet etti.” Ve mecazdan: ona malının **نض**’undan verdi; yani nakdinden; o da dirhem ve dinardır; onlarda **الناض** gibi. Asma‘î dedi: bu Hicaz ehlinin dilidir. Dedi: yahut ancak **ناض** diye adlandırılır, eşya olduktan sonra ayn’a dönüştüğünde; çünkü denilir: “Benden elimde ondan bir şey **نض** etmedi”; ve Ömer’in (Allah ondan razı olsun) hadisinde: “كان يأخذ الزكاة من ناض المال”: o, altın yahut gümüş olan şeydir; ayn yahut varak. Ve bir adam mal çokluğu ile vasfedildi de denildi: “İnsanların en çok **ناض**’ı olanı.” Ve **النض**: kuşun uçmak için iki kanadını hareket ettirmesi. Ve **أنض الحاجة إنضاضا**: onu yerine getirdi. Ve **أنض الراعي السخال**: onlara sütten **نضيضا** içirdi; yani ondan az (bir miktar). Ve “Falanın hakkını ondan **استنض** etti”: onu yerine getirtip ondan şeyi parça parça aldı; yahut onu şey şey çıkardı. Ve **نضنض الرجل**: **ناض**’ı çoğaldı; o da malından ortaya çıkan ve elde edilen şeydir. Ve “Falancayı **نضنض** etti”: onu hareket ettirdi ve tedirgin etti; İbnü’l-A‘râbî’den. Dedi: bundan **الحية النضناض**: o, şerrinden ve canlılığından dolayı yerinde durmayan huzursuz olandır. Ve “Ondan hakkımı **تنضضت**”: onu **استنظفته** ettim; yani onu parça parça tamamıyla aldım. Ve “İhtiyacı **تنضضت**”: onu yerine getirdim. Ve “Falancayı **تنضضت**”: onu acele ettirdim. Sâgânî onu nakletti. Ve ona ek olarak istidrâk edilenlerdendir: **النضض** (harekeli): **الحسى**; o, kum üzerinde bir sudur; onun altında daha aşağıda sert bir yer vardır; ondan her ne zaman bir şey **نض** etse, yani sızıp toplansa, alınır. Ve “Suyun **الثماد**’ını **استنض** etti”: onları izledi ve onları arayıp çıkardı. Ve “Onun iyiliğinden bir şey ona **نض** etti, **ينض نضا ونضيضا**”: aktı. Ve çoğunlukla inkârda kullanılır. Ve o **النضاضة**’dır; ve denilir: “Senin iyiliğinden bir **نضاضة** **نض** etti”; o da ondan az olandır. Ebû Saîd dedi: “Onların üzerlerinde mallarından **نضائض** ve **بضائض** vardır”; tekili **نضيضة** ve **بضيضة**. Asma‘î dedi: “Ona bir şeyle **نض** etti” ve “ona bir şeyle **بض** etti”; o, az iyiliktir. Ve **نضاضة الشيء** (zamme ile): elinde ondan **نض** eden şey; ve **النض**: elde edilen; denilir: “Borçlundan sana **نض** eden şeyi al”; yani kolaylaşıp elde edildi. Ve “Ondan bir şeyi **استنض** etti”: onu hareket ettirdi ve tedirgin etti; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve “Devenin nasırlarını **نضنض** etti”: onları hareket ettirdi ve onlarla yere temas etti. Humeyd b. Sevr el-Hilâlî dedi:
ونضنض في صم الحصى نغناته
  ورام بسلمى أمره ثم صمما
Ve **الصاد** ile de denilir; ve geçti.
Ve **النضنضة**: yılanın sesi; İbn Abbâd’dan; bundan da **الحية النضناض**: yani ses çıkaran. Ve **رجل نضناض اللحم** ve **نضه**: eti az olan.
