# نضل — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B6%D9%84/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B6%D9%84/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نضل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B6%D9%84.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: نضل

ناضَله مُناضَلةً ونِضالاً ونِيضالاً: باراهُ في الرَّمْي؛ قال الشاعر:
لا عَهْدَ لي بنِيضالْ،
أَصبحتُ كالشَّنِّ البالْ
قال سيبويه: فِيعالٌ في المصدر على لغة الذين قالوا تحمَّل تِحْمالاً، وذلك أَنهم يُوَفِّرون الحروف ويجيئُون به على مثال
(* قوله «على مثال
إلخ» هكذا في الأصل، وفي نسختين من المحكم على مثال افعال وعلى مثال قولهم كلمته إلخ).
قولهم كلَّمْتُه كِلاَّماً، وأَما ثعلب فقال إِنه أَشبع الكسرة فأَتبعها الياء كما قال الآخر
(* قوله «كما قال الآخر إلخ» في القاموس في مادة
نظر:
وانني حيثما يثني الهوى بصري * من حيثما سلكوا ادنو فأنظور) : أَدْنُو فأَنْظُورُ، أَتبع الضمة الواو اختياراً، وهو على قول ثعلب اضطراراً.
ونَضَلْته أَنْضُله نَضْلاً: سبقته في الرِّماءِ. وناضَلْت فلاناً فنَضَلْته إِذا غلبته. الليث: نَضَل فلان فلاناً إِذا نَضَله في مُراماةٍ فَغَلَبه.
وخرج القوم يَنْتضِلون إِذا اسْتَبَقوا في رَمْي الأَغْراض. وفي الحديث: أَنه مَرَّ بقومٍ يَنْتَضِلون أَي يَرْتَمُون بالسِّهام. يقال: انْتَضَل القوم وتَناضَلوا أَي رَمَوْا للسَّبْق. وناضَلْت عنه نِضالاً: دافَعْت. وتَنَضَّلْت الشيءَ: أَخرجته. واجْتَلْت منهم جَوْلاً معناه الاختيار أَي اخترت. وانْتَضَل سيفَه: أَخرجه. وانْتَضَلْت منهم نَضْلة: اخْتَرْت. وفلانٌ نَضِيلي: وهو الذي يُرامِيه ويُسابِقه. ويقال: فلان يُناضِلُ عن فلان إِذا نَصَح عنه ودافع وتكلم عنه بعذره وحاجَجَ. وفي الحديث: بُعْداً لكُنّ وسُحْقاً فعَنْكُنّ كنتُ أُناضِل أَي أُجادل وأُخاصِمُ وأُدافِعُ؛ ومنه شعر أَبي طالب يمدح سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم: كَذَبْتُم، وبَيْتِ اللهِ، يُبْزَى محمدٌ
ولَمَّا نُطاعِنْ دونَه ونُناضِل
(* قوله «يبزى» في النهاية في مادة بزي ما نصه: يبزى أي يقهر ويغلب؛ أراد لا يبزى، فحذف لا من جواب القسم وهي مرادة أي لا يقهر ولم نقاتل عنه وندافع).
وانْتضَل القومُ وتَناضَلوا أَي رَمَوْا للسَّبْق؛ ومنه قيل: انْتَضلوا بالكلام والأَشعارِ. وانْتَضَلْت رجلاً من القوم وانْتَضَلْت سهماً من الكِنانة أَي اخْتَرْت. والمُناضَلةُ: المُفاخَرة؛ قال الطرماح: مَلِكٌ تَدِينُ له الملو
ك، ولا يُجاثِيه المُناضِل
وانْتَضَل القومُ إِذا تفاخَروا؛ قال لبيد:
فانْتَضَلْنا، وابنُ سَلْمى قاعدٌ
كعَتِيق الطيرِ يُغْضي ويُجَل
ابن السكيت: انْتَضى السيف من غِمْدِه وانْتَضَلَه بمعنى واحد. وتَنَضَّلْتُ الشيءَ إِذا استخرجته. وانْتِضال الإِبل: رَمْيُها بأَيديها في السَّيْر.
ونَضِلَ البعيرُ والرجُل نَضْلاً: هُزِل
(* قوله «نضلاً هزل» ضبط في
الأصل بسكون الضاد في هذا المصدر وكذا في نسخة من المحكم والتهذيب، وفي اخرى من المحكم نضلاً بالتحريك). وأَعْيا، وأَنْضَلَه هو. ابن الأَعرابي: النَّضَل والتَّبْدِيدُ التعبُ، وقد نَضِلَ يَنْضَل نَضَلاً. ونَضِلَت الدابة: تعبت.
ونَضْلةُ: اسم، وهو نَضْلةُ بن هاشم، ونَضْلة بنُ حِمار. الجوهري: وكان هاشم بن عبد مناف يُكْنى أَبا نَضْلةَ.

### Türkçe

**ناضَله** مُناضَلةً ve **نِضالاً** ve **نِيضالاً**: onu atışta yarıştırdı; dedi
şair:
Benim **نِيضالْ** ile ahdim yoktur,
sabahlamışımdır, yıpranmış kırba gibi
Sîbeveyh dedi: masdarda **فِيعالٌ**, **تَحَمَّلَ تِحْمالاً** diyenlerin dili üzere;
ve bu, onların harfleri çoğalttıkları ve onu
(* sözü «على مثال
ilâh» asılda böyle; ve **المحكم**’in iki nüshasında «على مثال افعال وعلى مثال قولهم
كلمته ilâh» misali üzere).
**كلَّمْتُه كِلاَّماً** sözleri misali üzere getirdikleridir. Ama Sa‘leb dedi ki: o, kesreyi doyurdu da ona
**الياء**’yı tâbi kıldı; nitekim başkası dedi
(* sözü «كما قال الآخر ilâh» **القاموس**’ta **نظر** maddesinde:
**وانني حيثما يثني الهوى بصري** * **من حيثما سلكوا ادنو فأنظور**) :
**أَدْنُو فأَنْظُورُ**; dammeye **الواو**’yu ihtiyaren tâbi kıldı; ve bu, Sa‘leb’in sözüne göre
zarureten.

Ve **نَضَلْته** onu **أَنْضُله نَضْلاً**: onu ok atmada geçti. Ve **ناضَلْت** falancayı
sonra **نَضَلْته**: onu yendiğin zaman. Leys: falanca falancayı **نَضَل** eder, eğer onu bir ok atışmasında
**نَضَله** eder de onu yenerse.

Ve kavim **يَنْتضِلون** olarak çıktı: hedeflere atışta yarıştıkları zaman. Ve hadiste:
onun, **يَنْتَضِلون** olan bir kavme uğradığı (vardır); yani oklarla atışıyorlar. Denir: kavim **انْتَضَل**
etti ve **تَناضَلوا**: yani birincilik için attılar. Ve **ناضَلْت عنه نِضالاً**: savundum.
Ve **تَنَضَّلْت الشيءَ**: onu çıkardım. Ve onlardan bir **جَوْلاً** aldım; manası seçmedir;
yani seçtim. Ve **انْتَضَل سيفَه**: onu çıkardı. Ve onlardan bir **نَضْلة** **انْتَضَلْت**: seçtim.
Ve falanca benim **نَضِيلي**’mdir: o, onunla atışan ve onunla yarışandır. Ve denir: falanca falanca adına
**يُناضِلُ** eder: eğer onun adına öğüt verir, savunur ve onun adına özrüyle konuşur ve delil getirirse. Ve hadiste:
“Uzaklık size ve yıkım; ben sizden yana **أُناضِل** ediyordum”; yani münakaşa ediyor, çekişiyor ve savunuyordum;
ve ondan, Ebû Tâlib’in efendimiz Resûlullah’ı, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, övdüğü şiir:
**كَذَبْتُم، وبَيْتِ اللهِ، يُبْزَى محمدٌ**
**ولَمَّا نُطاعِنْ دونَه ونُناضِل**
(* sözü «يبزى» **النهاية**’de **بزي** maddesinde metni şudur: **يبزى** yani kahredilir ve yenilir;
muradı “**لا يبزى**”dır; yemin cevabından **لا**’yı hazfetti, o murad edilmiştir; yani kahredilmez; ve biz onun adına
savaşmadık ve savunmadık).

Ve kavim **انْتضَل** etti ve **تَناضَلوا**: yani birincilik için attılar; ve ondan denildi: söz ve şiirlerle
**انْتَضَلوا**. Ve kavimden bir adamı **انْتَضَلْت** ve sadaktan bir oku **انْتَضَلْت**: yani seçtim. Ve **المُناضَلةُ**:
övünme; dedi Tırmâh:
Bir melik ki melikler ona boyun eğer,
ve **المُناضِل** ona denk oturmaz
Ve kavim **انْتَضَل** etti: övündükleri zaman; dedi Lebîd:
Biz **فانْتَضَلْنا**; ve İbn Selmâ oturucudur,
eski kuş gibi; göz yumar ve bakar
İbnü’s-Sikkît: **انْتَضى** kılıç kınından ve onu **انْتَضَلَه** (çıkardı) bir mânâdadır.
Ve **تَنَضَّلْتُ الشيءَ**: onu çıkardığım zaman. Ve develerin **انْتِضال**’i: yürüyüşte elleriyle atışlarıdır.

Ve deve ve adam **نَضِلَ** eder **نَضْلاً**: zayıfladı
(* sözü «نضلاً هزل» bu masdarda asılda **الضاد**’ın sükûnuyla ضبط edildi; ve **المحكم**’in ve **التهذيب**’in bir nüshasında da böyledir;
ve **المحكم**’in başka birinde hareke ile **نضلاً**). Ve yoruldu; ve onu o **أَنْضَلَه** etti. İbnü’l-A‘râbî:
**النَّضَل** ve **التَّبْدِيدُ** yorgunluktur; ve **نَضِلَ يَنْضَل نَضَلاً** olmuştur. Ve binek **نَضِلَت**: yoruldu.

Ve **نَضْلةُ**: bir isimdir; o, Hâşim oğlu **نَضْلةُ**’dir; ve **نَضْلة** Hımâr oğludur. Cevherî: ve Hâşim b. Abd Menâf’a
**أَبا نَضْلةَ** künyesi verilirdi.
