# نض — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B6/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B6/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B6.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: نض

باب الضّاد والنون
ضن ، نض : ( مستعملان ) .
ضن : قال الليث : الضِّنة وَالضِّنُّ والمِضنّة ، كل ذلك من الإمساك والبُخلُ ، تقول : رجل ضَنِين .
قال الله تعالى : ( ) الْمُبِينِ وَمَا هُوَ عَلَى الْغَيْبِ ) ( التكوير : 24 ) .
قال الفراء : قرأ زيد بن ثابت ، وعاصم ، وأهل الحجاز : ( بِضَنِين ، وَهو حَسَن . يقول : يأتيه غَيب ، وهو مَنْفوسٌ فيه ، فلا يبخلُ به عليكم ، ولا يَضِنُّ به عنكم ، ولو كان مكان ( على ) ( عن ) صَلَح ، أو الباء كما تقول : ما هو بضنين بالغيب .
وقال الزجاج : ما هو على الغيب ببخيل ، أي هو يُؤَدِّي عن الله ، ويُعَلِّمُ كتابَ الله ، وقُرِيء : بظنين ، وتفسيره في
بابه . ويقال : ضَنِنْتُ أَضَنُّ ضَنّاً وهي اللغة العالية . ويقال : ضَنَنْتُ أَضِنُّ .
ويقال : هو عِلْقُ مِضَنَّةٍ ومَضَنَّةٍ ، أي هو شيءٌ نَفِيسٌ يُضَنُّ به ، ويُتَنافَسُ فيه .
ويقال : فلان ضِنَّتِي من بين إخواني ، أي اخْتَصُّ به وأَضِنُّ بمودَّته .
وفي الحديث : ( إنَّ للَّهَ ضَنَائِنُ من خَلْقِه يُحْيِيِهمْ في عافِية ، ويُميتُهُم في عافية ) أي خَصائِص .
ويقال : أضطنَّ يضطَنُّ ، أي بَخِلَ يَبْخَلُ ، وهو افْتِعال من الضنّ ، وكان في الأصل : اضتَنَّ ، فقُلِبت التَّاء طاءً .
وقال الأصمعيّ : المَضنُونَةُ : ضَرْبٌ من الغِسْلَةِ والطيب .
وقال الراعي :
تضم على مَضنونةٍ فارسيَّةٍ
ضفائرَ لا ضاحِي القُرون ولا جَعْد
وأنشد ابن السكيت :
قَدْ أكْنَبَتْ يداك بَعْدَ لِينِ
وبَعْدَ دُهْنِ الْبَانِ والمضنُونِ
أكْنَبَتْ : غَلُظَتْ ، والمضنُون : ضرب من الْغَوالِي الجَيِّدة .
نض : أبو عُبيد عن الأصمعيّ ، قال : اسمُ الدَّراهم والدَّنانير عند أَهْلِ الحجاز : ( النَّاضُّ ) وإنما يُسَمُّونَه ناضّاً ، إذا تحوَّلَ عَيْناً بعد أَنْ يكون مَتَاعاً ، وفِعله : نَضَّ المالُ ، أي صار عَيْناً بعدما كانَ مَتاعاً .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : النَّضُّ : الإظهارُ ، والنَّضُّ : الحاصِل ، يقال : خُذْ ما نَضَّ لك من غَرِيمكَ . قال : ونَضَّضَ الرّجُلُ ، إذا كثُر نَاضُّه ، وهو ما ظَهَر وحَصَلَ ما مالِه ، قال : ومنه الخَبْر : ( خُذُوا صَدَقَةَ مَا نَضَّ من أَمْوَالِهم ) ، أي ما ظَهَر وحَصَلَ .
وَوُصِفَ رجلٌ بكثرة المال ، فَقِيل : هوأكثرُ النّاس نَاضّاً .
وروى شمر بإسْنادٍ له ، عن عِكْرمة أَنَّه قال : إنَّ الشَّريكَيْن يَقْتَسِمان ما نَضَّ مِنْ أَمْوَالِهمَا ولا يَقْتسمان الدَّيْن .
قال شمِر : ما نَضَّ ، أي ما صَار في أَيْدِيهما .
أبو عُبيد عن أَبي زيد : هو نُضَاضَةُ وَلَدِ أَبَوَيْه ، ونُضَاضَةُ الماء وغيره : آخِره وَبِقيَّتُه .
ويقال : نَضِّ إليَّ من معروفك نُضَاضَةً ، وهو الْقَلِيلُ منه .
وقال أبو سَعِيد : عليهم نَضَائِضُ من أَمْوالهم وبَضَائِضُ ، واحدتها نَضِيضَةٌ ، وبَضِيضَةٌ .
وقال الأصمعيّ : نَضَّ له بَشيءٍ ، وبَضَّ له بشيءَ ، وهو الْمَعروفُ الْقَليل .
وقال الليث : النَّضُّ : نَضِيضُ الماءِ كأَنَّما يخرج من حَجر ، تقول : نَضَّ الماءُ يَنِضُّ ،
وفلان يَسْتَنِضُّ معروفَ فلان ، أي يَسْتَخرجه ، ومنه قول رؤبة :
إنْ كَانَ خيراً مِنْكِ مُسْتَنَضّاً
فَاقْنَى فشر الْقَوْلِ ما أَنضّا
وقال أيضاً :
تَمتَاحُ دَلْوَى مكْرَهُ البِضَاضِ
ولا الْجَدَى من مُتْعَبٍ حَبَّاض
والنّضُّ : مكرُوهُ الأمْرِ ، تقول : أَصَابَنِي نَضٌّ من أَمْرِ فلان .
شمر ، عن ابن الأعرابيّ : اسْتَنْضَضْتُ منه شَيئاً ، أي اسْتَخْرجته وأَخذته ، وأنشد بيت رؤبة .
أبو عُبيد ، عن أبي عمرو : نَضْنَضْتُ الشيءَ ونَصْنَصته ، إذا حَرَّكته وأَقْلَقْته ، ومنه قيل للحيَّة : نَضْنَاضٌ ، وهو القلق الذي لا يَثْبُتُ في مكانه بِشرّته ونَشَاطِه . قال الراعي :
يَبيتُ الحيّةُ النّضاضُ فيها
مكانَ الْحِبِّ يَسْتَمعُ السِّرارَا
قال : وأخبرني الأصمعيّ : أنه سأل أَعرابياً عن النضناض : فأخرج لِسانه وحركه ، ولم يزِدْ على هذا ، وهذا كله يرجع إلى الحركة .
أبو عَمْرو : النَّضِيضة : المطر القليل ، وجمعها نَضائِض ، وأنشد :
في كُلّ عام قَطْرُهُ نَضائِضُ
أبو عبيد : النّضِيضَةُ من الرياح التي تنِضّ بالماء فَيَسِيل ، ويقال : الضّعيفة .

### Türkçe

باب **الضّاد** و**النون**
**ضن** ، **نض** : (ikisi de kullanımdadır).
**ضن** : Leys dedi: **الضِّنة** ve **الضِّنُّ** ve **المِضنّة**; bunların hepsi tutma ve cimriliktendir; dersin ki: **رجل ضَنِين**.

Allah Teâlâ dedi: ( ) **الْمُبِينِ وَمَا هُوَ عَلَى الْغَيْبِ** ) (et-Tekvîr: 24).

Ferrâ dedi: Zeyd b. Sâbit, Âsım ve Hicaz ehli ( **بِضَنِين** ) diye okudu; ve o güzeldir. Der ki: Ona gayb gelir, ve o onda nefis (kıymetli) kılınmıştır; artık onu size karşı cimrilik etmez, onunla sizi mahrum bırakıp **يَضِنُّ** etmez; eğer ( **على** ) yerinde ( **عن** ) olsaydı da uygun olurdu; yahut bâ ile, senin “**ما هو بضنين بالغيب**” demen gibi.

Zeccâc dedi: O, gayb üzerine cimri değildir; yani Allah’tan (olanı) edâ eder ve Allah’ın kitabını öğretir. Ve ( **بظنين** ) diye de okunmuştur; onun tefsiri kendi babındadır. Ve denilir: **ضَنِنْتُ أَضَنُّ ضَنّاً**; ve bu yüksek dildir. Ve denilir: **ضَنَنْتُ أَضِنُّ**.

Ve denilir: O, **عِلْقُ مِضَنَّةٍ** ve **مَضَنَّةٍ**’dir; yani o, kendisiyle cimrilik edilen ve onda yarışılan nefis bir şeydir.

Ve denilir: Falan, kardeşlerim arasından benim **ضِنَّتِي**’mdir; yani onu kendime tahsis ederim ve onun sevgisiyle cimrilik ederim.

Hadiste: (Allah’ın, yaratıklarından **ضَنَائِنُ** vardır; onları afiyet içinde yaşatır ve onları afiyet içinde öldürür) yani hususîler.

Ve denilir: **أضطنَّ يضطَنُّ**; yani cimrilik etti, cimrilik eder; ve o, **الضنّ**’dan ifti‘âldir; aslında **اضتَنَّ** idi; sonra **التَّاء** **طاء**’a çevrildi.

Asmaî dedi: **المَضنُونَةُ**: yıkama ve güzel koku türlerinden bir türdür.

Râî dedi:
تضم على مَضنونةٍ فارسيَّةٍ
ضفائرَ لا ضاحِي القُرون ولا جَعْد

İbnü’s-Sikkît inşâd etti:
قَدْ أكْنَبَتْ يداك بَعْدَ لِينِ
وبَعْدَ دُهْنِ الْبَانِ والمضنُونِ

**أكْنَبَتْ**: kalınlaştı; ve **المضنُون**: iyi **الْغَوالِي**’den bir türdür.

**نض** : Ebû Ubeyd, Asmaî’den: dedi ki: Hicaz ehli yanında dirhemlerin ve dinarların adı: ( **النَّاضُّ** )’dır. Onu ancak, meta olduktan sonra nakde dönüştüğünde **ناضّاً** diye adlandırırlar. Fiili: **نَضَّ المالُ**; yani meta iken nakit oldu.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **النَّضُّ**: ortaya çıkarma; ve **النَّضُّ**: elde edilen (hasıl olan)dır. Denilir: **خُذْ ما نَضَّ لك من غَرِيمكَ**. Dedi: Adam **نَضَّضَ** eder; yani onun **نَاضُّ**’u çoğalır; o da, malından ortaya çıkan ve elde edilen şeydir. Dedi: Bundan da haber (rivayet) vardır: ( **خُذُوا صَدَقَةَ مَا نَضَّ من أَمْوَالِهم** ); yani ortaya çıkan ve elde edilen.

Bir adam çok mal ile vasfedildi de denildi ki: O, insanların en çok **نَاضّاً** olanıdır.

Şemr, kendisine ait bir isnadla, İkrime’den rivayet etti: O dedi ki: İki ortak, mallarından **ما نَضَّ** olanı paylaşırlar; borcu paylaşmazlar.

Şemr dedi: **ما نَضَّ**; yani ikisinin ellerinde olan (şeye) dönüştü.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: O, ana-babasının evladının **نُضَاضَةُ**’sıdır. Ve suyun ve başkasının **نُضَاضَةُ**’sı: onun sonu ve artığıdır.

Ve denilir: İyiliğinden bana **نُضَاضَةً** olarak **نَضِّ** et; ve o, ondan az olandır.

Ebû Sa‘îd dedi: Onların mallarından **نَضَائِضُ** ve **بَضَائِضُ** vardır; tekili **نَضِيضَةٌ** ve **بَضِيضَةٌ**’dir.

Asmaî dedi: Ona bir şey ile **نَضَّ** etti; ve ona bir şey ile **بَضَّ** etti; ve o, az iyiliktir.

Leys dedi: **النَّضُّ**: sanki bir taştan çıkıyormuş gibi suyun **نَضِيضُ**’udur. Dersin ki: **نَضَّ الماءُ يَنِضُّ**.

Ve falan, falanın iyiliğini **يَسْتَنِضُّ** eder; yani onu çıkarır. Bundan da Ru’be’nin sözü:
إنْ كَانَ خيراً مِنْكِ مُسْتَنَضّاً
فَاقْنَى فشر الْقَوْلِ ما أَنضّا

Ve yine dedi:
تَمتَاحُ دَلْوَى مكْرَهُ البِضَاضِ
ولا الْجَدَى من مُتْعَبٍ حَبَّاض

Ve **النّضُّ**: işin hoş olmayanıdır. Dersin ki: Falanın işinden bana bir **نَضٌّ** isabet etti.

Şemr, İbnü’l-A‘râbî’den: **اسْتَنْضَضْتُ** ondan bir şey; yani onu çıkardım ve aldım. Ve Ru’be’nin beytini inşâd etti.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **نَضْنَضْتُ** şeyi ve **نَصْنَصته**; onu hareket ettirdiğim ve onu tedirgin ettiğim zaman. Bundan dolayı yılana **نَضْنَاضٌ** denilmiştir; o, şerri ve canlılığı sebebiyle yerinde durmayan tedirgin olandır. Râî dedi:
يَبيتُ الحيّةُ النّضاضُ فيها
مكانَ الْحِبِّ يَسْتَمعُ السِّرارَا

Dedi: Asmaî bana haber verdi: O, **النضناض** hakkında bir bedevîye sordu; o da dilini çıkardı ve onu hareket ettirdi; bundan fazlasını artırmadı. Ve bunların hepsi harekete döner.

Ebû Amr: **النَّضِيضة**: az yağmurdur; çoğulu **نَضائِض**’dir. Ve inşâd etti:
في كُلّ عام قَطْرُهُ نَضائِضُ

Ebû Ubeyd: **النّضِيضَةُ** rüzgârlardandır; suyu **تنِضّ** eder de akar. Ve denilir: zayıf (olan).
