# نطب — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B7%D8%A8/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B7%D8%A8/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نطب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B7%D8%A8.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: نطب

باب الطاء والنون والباء معهما
ط ن ب، ط ب ن، ن ط ب، ن ب ط، ب ط ن مستعملات
طنب:
الطُّنْبُ: حَبلُ الخِباء والسُّرادق ونحوهما وأطناب الشَّجر: عروقها، وأطنابُ الجَسَدِ: عَصَبٌ يصل المفاصل والعِظامَ ويَشُدُّها.
والإطنابُ: البلاغةُ في المنطق في مَدْحٍ أو ذمٍّ.
والإطْنابةُ: سَيْرٌ يُوصَلُ بوَتَر القَوْس العربيّة، ثمّ يُدارُ على كُظْرِها، وقَوْسٌ مُطَنَّبة.
طبن:
طَبِنَ فُلانٌ لهذا الأمر يَطْبَنُ طَبانةً وطَبَناً، إذا فَطِنَ له فهو طَبِنٌ وقيل: الطَّبَنُ في الخَيرِ، والتَّبَنُ في الشَّرِّ.
ويُقالُ: هو أَطْبَنُ، أي:غامضٌ شديدُ الغُمُوض.
والطُّبْنُ: خُطَّةٌ يَخُطّها الصِّبْيانُ، يلعَبونَ بها، يُسَمُّونها الرَّحَى، وقيل: هي الطُّبنة.
واطْبَأَنَّ: لغةُ في اطْمَأَنّ.
نطب:
النَّواطِبُ: خُروقٌ تُجعل في مِبْزَل الشَّراب، فيما يُصَفَّى به الشّيء، فُيَتَصَفَّى منه ويُبْتَزَلُ. والواحدةُ: ناطِبةٌ.
نبط:
النَّبَطُ: الماء الذي يَنْبُطُ من قَعر البِئْر إذا حُفِرت، وقد نَبَط ماؤها يَنبِط نَبْطاً ونبوطاً، وقد أَنبَطْنا الماءَ، أي: استنبطناه، يعني: انتهينا إليه.
والنَّبَطُ: ما يُتَحَلَّبُ من الجَبَل كأنّه عَرَقٌ يَخْرُج من أَعْراض الصَّخْر.
والنَّبَطُ والنُّبْطةُ: بياضٌ يكونُ تحتَ إبطِ الفَرَس، وكلّ دابّةٍ وبهمية، ورُبّما عَرُضَ حتّى يَغْشَى البَطْنَ والصَّدْرَ. وشاةٌ نَبطاءُ: مُوَشَّحةٌ، أو نَبْطاء مُجَوَّزَةٌ، أي البياضُ مُحيطٌ بجَوْزها، وهو الصَّدْر، فإذا كانت بيضاء فهي نبطاء بسواد، وإن كانت سوداء فهي نبطاء ببياض، قال ذو الرُّمّة:
كمِثلِ الجّوادِ الأَنْبَطِ البَطْنِ قائماً		تمايَلَ عنه الجُلُّ واللَّوْنُ أَشْقَرُ
والنَّبَطُ والنَّبيطُ: كالحَبَشِ والحَبِيشِ في التَّقدير، وسُمُّوا به، لأنّهم أَوَّلُ من استنبط الأرض، والنِّسبةُ إليهم: نَبَطيٌّ، وهُمْ قومٌ ينزلون سَوادَ العراق، والجميع: الأنباط.
وعِلْكُ الأَنْباط: هو الكامانيُّ المُذاب يُجْعَلُ لَزُوقا للجُرْح.
بطن:
البَطْنُ في كلّ شيءٍ خلافُ الظَّهر، كبَطْنِ الأَرْضِ وظَهْرها، وكالباطِنِ والظّاهر، وكالبِطانةِ والظِّهارة، يعني: باطن الثَّوب وظاهِره، قال الله عزّ وجلّ: "مُتَّكِئِين على فُرُش بَطائِنُها من إسْتَبْرَق" وفي بعض التَّفْسير: بطائنُها ظَواهِرهُا.
وبِطانةُ الرَّجل: وَليجَتُهُ من القَوْم الذّين يُداخِلُهم ويُداخِلُونه في دُخْلِة أَمْرِهم وبِطانتُه: سَرِيرتُه وكذلك يقال: أَهْل بِطانته، ولحافٌ مبطون ومُبَطَّنٌ.
والباطنةُ من الكوفة والبَصَرة ونحوهما: مُجتَمَعُهم في وَسَطِها. والظّاهرة: ما تنحّى.
وبَطْنُ الرّاحةِ وظَهْر الكَفِّ، وباطنُ الإبْط، ولا يقولون: بَطْن.
وباطنُ الخُفّ: الذي تليه الرِّجل.
والنِّعمةُ الباطنة: التّي قد خصّتْ، والظّاهِرةُ: التّي عمّت، قال الله عزّ وجلّ: "وأَسْبَغَ عليكم نِعَمَهُ ظاهِرةً وباطِنةً".
والبِطْنةٌ: امتلاء البطن من الطّعام، وهي الأَشَر من كثرة المال أيضاً، ومنه قيل: نزتْ به البِطْنة.
ورَجُلٌ بطينٌ: ضَخْمُ البَطْن، ورجلٌ بطينٌ: كثيرُ المالِ أيضاً، قال رؤبة:
وكُرَّزٌ يمشي بَطِينَ الكُرْزِ
لا يَحْذَرُ الكيَّ بذاك الكَنْزِ
ورَجُلٌ مَبْطونٌ: قَدْ بُطِنَ، وبه البطن.
وأَلْقَتِ الدَّجاجةُ ذا بَطْنِها: كناية عن مَزْقها، أي: سَلْحها.
وأَلْقَتِ المرأةُ ذا بَطْنِها، أي: وَلَدَتْ، ونَثَرَتْ للزَّوْج بَطْنها، أي: أكْثَرَتْ وَلَدَها.
والبِطانُ للبعير كالحِزامِ للدّابّة، وجَمْعُه: بُطُنٌ، والعددُ: أَبْطِنهٌ وتَبْطينُك الدّابّةُ: ضَرْبُكَ بَطْنَها بالسَّوْط. وتَبَطَّنْت في هذا الأمر، أي: دَخَلْتُ فيه حتّى عَرَفْتُ باطنَهُ وتَبَطَّنْتُ الأرضَ والكلأ، أي: جَوَّلْت فيه.
ورَجُلٌ مِبْطان: يَغيب بالعَشيّات عن النّاس في الشُّرْبِ وغيره، قال مُتَمِّم:
لقد كَفَّن المِنْهالُ تـحـتَ ردائِهِ		فتىً غيرَ مِبْطانِ العَشِيّات أَرْوَعا
ورَجُلٌ مِبْطانٌ، إذا كان لا يزال ضَخْم البطن يأكلُ أكلاً شديداً دون أصحابه.
وتقول: أنت أَبْطَنُ بهذا الأمر خِبْرةً، وأطول به عِشْرة، أي: أخْبَرُ بباطنه.

### Türkçe

باب **الطاء** و**النون** و**الباء** معهما
**ط ن ب**، **ط ب ن**، **ن ط ب**، **ن ب ط**، **ب ط ن** kullanımdadırlar.

**طنب**:
**الطُّنْبُ**: çadırın ve seradağın ve benzerlerinin ipi; ağaçların **أطناب**’ı: damarları; bedenin **أطناب**’ı: eklemlere ve kemiklere ulaşan ve onları sıkan bir sinirdir.
Ve **الإطنابُ**: bir övgüde veya yergide sözde belâgattir.
Ve **الإطْنابةُ**: Arap yayı kirişine eklenen, sonra onun **كُظْر**’u üzerine dolanan bir kayıştır; ve **قَوْسٌ مُطَنَّبة**.

**طبن**:
Bir kimse bu işe **طَبِنَ** olur; **يَطْبَنُ** **طَبانةً** ve **طَبَناً**; onu anladığı zaman; o hâlde o **طَبِنٌ**’dir. Ve denildi ki: **الطَّبَنُ** hayırdadır, **التَّبَنُ** şerdedir.
Ve denilir: o **أَطْبَنُ**’dur; yani: kapalı, şiddetli kapalılıktır.
Ve **الطُّبْنُ**: çocukların çizdikleri bir çizgidir; onunla oynarlar; ona **الرَّحَى** adını verirler; ve denildi ki: o **الطُّبنة**’dir.
Ve **واطْبَأَنَّ**: **اطْمَأَنّ** için bir dildir (lehçedir).

**نطب**:
**النَّواطِبُ**: içecek süzgecinin **مِبْزَل**’inde yapılan deliklerdir; bir şeyin onunla süzüldüğü şeyde; böylece ondan süzülür ve **يُبْتَزَلُ**. Tekili: **ناطِبةٌ**.

**نبط**:
**النَّبَطُ**: kuyu kazıldığında kuyunun dibinden fışkıran sudur; ve onun suyu **نَبَط** etti; **يَنبِط** **نَبْطاً** ve **نبوطاً**; ve biz suyu **أَنبَطْنا** ettik; yani: onu çıkardık (istنبط ettik); yani: ona ulaştık.
Ve **النَّبَطُ**: dağdan sağılır gibi alınan şeydir; sanki kayaların yanlarından çıkan bir ter gibidir.
Ve **النَّبَطُ** ve **النُّبْطةُ**: atın koltuğunun altında olan beyazlıktır; her binek hayvanda ve davarda da (olur); bazen ortaya çıkar da karın ve göğsü kaplayacak kadar olur. Ve **شاةٌ نَبطاءُ**: beneklidir; yahut **نَبْطاء مُجَوَّزَةٌ**; yani beyazlık onun **جَوْز**’unu kuşatıcıdır; o da göğüstür. Eğer beyaz ise, o siyahlıkla **نبطاء**’dır; eğer siyah ise, o beyazlıkla **نبطاء**’dır. Zû’r-Rumme dedi ki:
كمِثلِ الجّوادِ الأَنْبَطِ البَطْنِ قائماً		تمايَلَ عنه الجُلُّ واللَّوْنُ أَشْقَرُ
Ve **النَّبَطُ** ve **النَّبيطُ**: takdir bakımından **الحَبَشِ** ve **الحَبِيشِ** gibidir; ve bununla adlandırıldılar; çünkü onlar yeri ilk istinbât edenlerdir. Onlara nisbet: **نَبَطيٌّ**; ve onlar Irak’ın **سَواد**’ında inen bir kavimdir; hepsi: **الأنباط**.
Ve **عِلْكُ الأَنْباط**: yaraya yapıştırıcı olarak konulan eritilmiş **الكامانيُّ**’dir.

**بطن**:
**البَطْنُ** her şeyde **الظَّهر**’in zıddıdır; yerin **بَطْن**’u ve onun **ظَهْر**’i gibi; ve **الباطِن** ile **الظّاهر** gibi; ve **البِطانة** ile **الظِّهارة** gibi; yani: elbisenin içi ve dışı. Allah عزّ وجلّ dedi ki: "مُتَّكِئِين على فُرُش بَطائِنُها من إسْتَبْرَق" ve bazı tefsirde: **بطائنُها** onun **ظَواهِرهُا**’dır.
Ve erkeğin **بِطانة**’sı: kavimden onun içli dışlı olduğu ve onların da onunla içli dışlı olduğu iç çevresidir; ve onun **بِطانتُه**: onun iç yüzüdür (sırrıdır). Ve böylece denilir: **أَهْل بِطانته**. Ve içi astarlı örtü: **لحافٌ مبطون** ve **مُبَطَّنٌ**.
Ve Kûfe’nin ve Basra’nın ve benzerlerinin **الباطنة**’si: onların ortasındaki toplanma yeridir. Ve **الظّاهرة**: uzaklaşmış olan kısımdır.
Ve avucun **بَطْن**’u ve elin üstünün **ظَهْر**’i; ve koltuğun **باطن**’u; ve onlar **بَطْن** demezler.
Ve mestin **باطن**’u: ayağın bitişik olduğu taraftır.
Ve gizli nimet: **النِّعمةُ الباطنة**: tahsis edilmiş olandır; ve açık olan: **الظّاهِرةُ**: umumî olanıdır. Allah عزّ وجلّ dedi ki: "وأَسْبَغَ عليكم نِعَمَهُ ظاهِرةً وباطِنةً".
Ve **البِطْنةٌ**: yemekten karnın dolmasıdır; ve o, çok maldan dolayı da aşırı sevinç/şımarıklıktır; bundan dolayı denildi: **نزتْ به البِطْنة**.
Ve **رَجُلٌ بطينٌ**: karnı iri olan; ve **رجلٌ بطينٌ**: malı çok olan da. Rü’be dedi ki:
وكُرَّزٌ يمشي بَطِينَ الكُرْزِ
لا يَحْذَرُ الكيَّ بذاك الكَنْزِ
Ve **رَجُلٌ مَبْطونٌ**: **قَدْ بُطِنَ**; onda karın hastalığı vardır.
Ve tavuk **أَلْقَتِ** onun **ذا بَطْنِها**’sını: onun yırtılması hakkında kinayedir; yani: pisliğini çıkardı.
Ve kadın **أَلْقَتِ** onun **ذا بَطْنِها**’sını; yani: doğurdu. Ve kocaya onun **بَطْنها**’sını saçtı; yani: çocuğunu çoğalttı.
Ve deve için **البِطانُ**, binek hayvan için kemer gibidir; onun çoğulu: **بُطُنٌ**; ve sayısı: **أَبْطِنهٌ**. Ve senin binek hayvanı **تَبْطينُك**: onun karnına kamçıyla vurmandır. Ve ben bu işte **تَبَطَّنْت**; yani: içine girdim, ta ki onun iç yüzünü bildim. Ve ben yeri ve otu **تَبَطَّنْتُ**; yani: içinde dolaştım.
Ve **رَجُلٌ مِبْطان**: akşam vakitlerinde içki ve benzerinde insanlardan kaybolandır. Mütemmim dedi ki:
لقد كَفَّن المِنْهالُ تـحـتَ ردائِهِ		فتىً غيرَ مِبْطانِ العَشِيّات أَرْوَعا
Ve **رَجُلٌ مِبْطانٌ**: karnı iri olmaya devam eden, arkadaşlarından ayrı olarak şiddetli yiyişle yiyen kimse olduğu zaman (denir).
Ve dersin: sen bu işte tecrübece daha **أَبْطَنُ**’sın ve onunla ülfetçe daha uzunsun; yani: onun iç yüzünü daha iyi bilensin.
