# نطح (ن-ط-ح) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B7%D8%AD
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B7%D8%AD

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Ve toslanan

- Harfler: ن - ط - ح
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [وَالنَّطِيحَةُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B7%D8%AD/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%8E%D9%91%D8%B7%D9%90%D9%8A%D8%AD%D9%8E%D8%A9%D9%8F.md) | وَالْفَعِيلَةُ | Ve toslanan | 1 | 1 | [5:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B7%D8%AD/ayet/5:3.md) |

## Mücavir kökler — 35 mücavir (46 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [خنق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%86%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 19 · Haneke (Kef) çene demektir
2. [ذكو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 19 · Kestiniz
3. [وقذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 19 · Ve vurularak öldürülen
4. [جنف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Ecnef kambur demektir
5. [خمص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B5.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Hames yumuşak toprağa ayak basılınca toprakta meydana gelen…
6. [زلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Kumar oku (Şans aracı, zar gibi) demektir
7. [خنزر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%86%D8%B2%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Domuz
8. [كمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Tam
9. [هلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Boğazlandı
10. [ردي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Taş kırmaya yarayan taş veya aletdir
11. [ذبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Zebih kesilmiş hayvan demektir
12. [دمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Ve kan
13. [يأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Hayızdan kesilen kadın demektir
14. [لحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Et
15. [تمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Çiçeklenmiş ağaç demektir
16. [سبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Yırtıcı hayvan demektir
17. [نصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Dikili taş demektir
18. [قسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Kasem sad ile gövdesi kopmuş ağacın yerinde duran köküdür
19. [خشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Haşy : Ayaktaki kuru ottur
20. [أثم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · İsm hurmadan yapılan içkidir
21. [فسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Fısk (sin) Ceviz ve benzeri yemişlerin dış kabuğunun…
22. [رضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Radiy : Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt
23. [ضرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · “Darir” zor, bulanık gören kişi demektir
24. [حرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Hiram keçe demektir
25. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ekel pas demektir
26. [دين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Dane, inek yavrusuna denir
27. [سلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Süllem” merdiven demektir
28. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
29. [موت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
30. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
31. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
32. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
33. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Yemm” durgun akan su demektir
34. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hufre, çukur demektir
35. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نطح |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [صدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%85.md), [دفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9.md), [وقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%A8.md), [ردى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%8A.md) |
| Zıt Kök | [سلس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D8%B3.md) |
| Çekirdek Özet 1 | İki sert cismin, özellikle boynuzlu hayvanların kafa kafaya gelerek birbirine şiddetle çarpması ve toslaması |
| Çekirdek Özet 2 | Karşılıklı veya tek taraflı boynuz darbesiyle hayatını kaybedip murdar hale gelen ve tezkiye imkânı kalmayan hayvan formu |
| Çekirdek Özet 3 | Şiddetli çatışma, karşıt kuvvetlerin cepheden çarpışması ve bu çarpışmanın getirdiği kaçınılmaz biyolojik ya da yapısal yıkım |
| Kritik Hata Riski | Kavramı yalnızca koyun veya koç toslamasına indirgeyerek, boynuz ve cephe darbesiyle öldürücü iç travmaya uğrayan canlıların tüketim ve hukuk alanındaki genel statüsünü gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نط | İleriye doğru fırlama, gerilme, akışkan veya sesli bir biçimde dışa atılma, uzama ve kopma hareketi; [نطف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B7%D9%81.md) kökünde damlanın veya sıvının öne fırlaması, [نطق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B7%D9%82.md) kökünde sesin ve sözün ağızdan ileriye doğru çıkması anlamında görülür. | ح | Boğaz harfi olan ha harfinin getirdiği sürtünme, sertlik ve sınırlayıcı direnç ile fırlama hareketini önden gelen sert bir engele, kafa veya boynuz gibi kemiksi bir çıkıntıya çarptırarak sonlandıran şiddetli bir toslama ve darbe anlamına dönüştürmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Canlıdan kaynaklanan, yönelimli ve ileriye doğru hareket eden dinamik bir gücün ortaya çıkışı |
| ط | sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma | Hedefe doğru odaklanmış, gerilmiş ve enerjiyi tek bir merkezde toplayan kütlesel yoğunlaşma |
| ح | çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Hareketi durduran sert bir sınır, mukavemet gösteren dış engel veya kemiksi bir cephe |
| نطح | Canlı bir kütlenin odaklanmış ve gerilmiş enerjisini ileriye doğru sürerek sert bir sınıra veya cepheye kafa kafaya çarpması hareketi | Canlı bir varlığın (genellikle boynuzlu hayvanın) kendi kütlesini ve boynuzlarını sert bir direnç noktasına ya da karşıdaki canlıya vurarak şiddetli temas oluşturması eylemi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Koç, teke, sığır ve dağ keçisi gibi boynuzlu hayvanların alın veya boynuzlarıyla birbirine ya da sert bir cisme önden şiddetle vurması, toslamasıdır. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem Arap şiirinde savaş meydanında zırhlı yiğitlerin ve kahramanların kafa kafaya, göğüs göğüse çarpışması koçların toslamasına benzetilmiştir. Klasik şahit olarak el-A‘şâ’ya veya dönemin cenk tasvirlerine nispet edilen الليل داج والكباش تنتطح mısraı, karanlık gecede koçların tokuşması imgesiyle zırhlı savaşçıların şiddetli vuruşmasını anlatır. |
| Erken Arapça kullanım | Yırtıcı veya av hayvanının insanın karşısına cepheden çıkması uğursuzluk sayılarak bu hayvana nâtıh veya natîh denmiş; zamanın ve felaketlerin şiddetli darbeleri nevâtıhu’d-dehr olarak adlandırılmış; dalgaların ve sellerin birbirine çarpması da tenâtuh fiiliyle ifade edilmiştir. |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde نطح kökü, özellikle Orta ve Güneybatı Sami sahasında iki sert cismin veya hayvanın birbirine boynuzla vurması eylemini karşılayan belirgin bir semantik alana sahiptir. İbranice ve Aramice gibi Kuzeybatı Sami dillerinde boynuzla toslama veya yaralama eylemi için çoğunlukla *ngḥ* (İbranice נָגַח *nāgaḥ*) kökü asli biçim olarak öne çıkarken, Arapçadaki نطح kökü fonetik olarak sert diş-damak ünsüzü olan tâ ve boğaz ünsüzü olan hâ harflerinin birleşimiyle bu çarpma eyleminin akustik ve fiziksel şiddetini yansıtan özgün bir gelişimi temsil eder. Arapçada kök, yalnızca biyolojik bir toslama olarak kalmamış; cepheden karşılaşma, şiddetli çarpışma ve felaketlerin insanın üstüne gelmesi anlamlarına doğru semantik bir genişleme göstermiştir. Kökün Afro-Asyatik katmandaki izleri, sert çıkıntılarla dürtme, çarpma ve vurma eylemlerini niteleyen ses-semantik matrislerle uyumludur.

Güven: Güçlü

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Boynuzlu hayvanın toslaması ve sert cisimlerin cepheden çarpışması | Kök Arapçada doğrudan biyolojik toslama hareketinden türeyerek mecazen orduların, dalgaların, sellerin çarpışmasına ve feleğin musibetlerine aktarılmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice nāgaḥ (toslamak, boynuzlamak) ile anlamsal denkliği | Kuzeybatı Sami dillerindeki boynuzlama fiilinin karşıladığı alanı Arapçada fonetik olarak daha vurgulu olan bu kök müstakil bir gövde halinde temsil eder. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik itme, vurma ve kafa atma refleksleri | Canlıların sert uzuvlarıyla birbirini itmesi ve çarpması yönündeki temel kinetik tasvirlerle örtüşür. | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Gesenius, Lane’s Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نطح | Anlamlı | Toslamak, boynuzla vurmak | Koç ve benzeri hayvanların boynuzlarıyla birbirini veya başka cisimleri cepheden darbelemesi | Hedef kök; Kur'an'da geçer ([5:3](https://lisan.digital/tr/ayet/5:3.md)). |
| [نحط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D8%B7.md) | Anlamlı | İnlemek, hırıldamak, göğüsten ses çıkarmak | Şiddetli öfke, keder veya nefes darlığından dolayı boğazdan ve göğüsten kalın ses çıkarmak | Ortak çekirdeğin getirdiği göğüs ve baş bölgesindeki baskı hissiyle ilgilidir; Kur'an'da geçmez. |
| [طنح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%86%D8%AD.md) | Anlamlı | Ağırlaşmak, aşırı doymak, bozulmak | Çok yemekten dolayı midenin ağırlaşması, rahatsızlanması veya devenin aşırı yağlanıp tembelleşmesi | Aşırı doluluk ve tıkanma anlamı taşır; Kur'an'da geçmez. |
| [طحن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%AD%D9%86.md) | Anlamlı | Öğütmek, ufalamak | Değirmende taneleri ezmek, savaşa maruz kalıp ezilip gitmek | İki sert nesne arasında ezilme yönüyle hedef kökle fiziksel temas akrabalığı taşır; Kur'an'da geçmez. |
| [حنط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D8%B7.md) | Anlamlı | Buğday, olgunlaşmak, mumyalamak | Buğday tanesi, meyvenin olgunlaşması veya cesedin kokmaması için güzel kokulu maddelerle ilaçlanması | Sertleşme, kuruma ve korunma çağrışımı içerir; Kur'an'da geçmez. |
| [حطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B7%D9%86.md) | Anlamlı | Kısa boylu olmak, toplanıp büzülmek | Boyun kısalığı, cücelik veya derli toplu ve sıkışık yapıda bulunmak | Tahdhīb al-Lugha tarafından müsta‘mel sayılmıştır; Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نطح | Merkez | Cepheden boynuz veya baş darbesi | Yalnızca boynuz veya sert baş bölgesinin önden doğrudan hedef alınarak çarpmasıdır. | Hayvanların tokuşması ve bu tokuşma neticesinde ölüm veya travma oluşması. |
| [صدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%85.md) | Komşu | Genel çarpışma ve vurma | Herhangi iki cismin yön ve uzuv şartı olmaksızın birbirine sertçe çarpmasıdır; نطح gibi sadece boynuza özgü değildir. | Katı maddelerin birbirine vurması veya ani bir musibetin çarpması. |
| [دفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D8%B9.md) | Komşu | İtmek, uzaklaştırmak | Şiddetli bir temas içerebilirse de öldürücü veya sert bir baş darbesi şartı taşımaz; savurma ve öteleme ön plandadır. | Bir engeli ötelemek veya hücumu bertaraf etmek için uygulanan kuvvet. |
| [وقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%A8.md) | Komşu | Çukura düşmek, darbe almak | Bir çukura, boşluğa veya karanlığa gömülme hareketidir; نطح gibi cepheden gelen kafa darbesi değildir. | Çökme, batma ve karanlığın girmesi. |
| [ردى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%8A.md) | Komşu | Düşerek veya yuvarlanarak ölme | Yüksekten aşağıya düşme sonucu helak olmayı ifade eder; نطح yatay veya cephesel çarpışmadır. | Uçurumdan yuvarlanan hayvanın helaki (el-müteraddiye). |
| [سلس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D8%B3.md) | Zıt | Kolaylık, yumuşaklık, uyum | Hiçbir direnç, toslama ve sert çarpışma olmaksızın pürüzsüzce akma, geçme ve boyun eğme halidir. | Karşı koymama, çarpışmama ve uysal olma durumu. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نطح | Toslamak, boynuz vurmak | Koç ve benzeri boynuzlu hayvanların kafa kafaya çarpışması veya bir nesneye boynuzla vurması | Kesin |
| Latince | cornu petere, arietare | Boynuzla vurmak, toslamak | Cornu petere doğrudan boynuzla saldırmayı; arietare ise koç gibi çarpmayı, koçbaşıyla vurmayı ifade eder ve kökün somut eylemini tam karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | to butt, to gore | Toslamak, boynuzlamak | To butt kafa veya boynuzla itip vurmayı; to gore ise boynuzun batırılarak yaralamasını ifade eder. | Kesin |
| Almanca | stoßen (mit den Hörnern), rammen | Boynuzla toslamak, çarparak bindirmek | Hayvanın boynuz darbeleriyle vurmasını ve nesnelerin kafa kafaya sertçe çarpışmasını aktarır. | Güçlü |
| Fransızca | donner des coups de corne, heurter | Boynuz vurmak, toslamak | Özellikle boynuzlu hayvanın önden yaptığı saldırıyı ve şiddetli çarpışmayı bildirir. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| وَالنَّطِيحَةُ (el-Mā’ide [5:3](https://lisan.digital/tr/ayet/5:3.md)) | Başka bir hayvanın boynuzlaması veya toslaması neticesinde ölen hayvan | Haram kılınan etlerin sayıldığı ahkâm bağlamında, kesim yapılmadan boynuz darbesi veya çarpışma sonucu ölen ve bu sebeple murdar sayılan hayvan; Mâide [5:3](https://lisan.digital/tr/ayet/5:3.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret adaleti ve haşr bahsi | Hadislerde geçen boynuzsuz koyunun boynuzlu koyundan hakkını alması rivayetleri bağlamında, hayvanların toslamalarının adalet-i ilahiye gereğince kısasa konu olup olmayacağı meselesi. | Mazlum ve zalim arasındaki hak aktarımı ve adaletin tecellisi. |
| Fıkıh | Helal ve haram gıdalar, tezkiye (boğazlama) hükümleri | Bir hayvan tarafından toslanan (nâtıha/natîha) hayvanın, ölmeden önce yetişilip usulünce boğazlanması halinde etinin helal olup olmayacağı tartışması. | Hayat emaresi varken kesilme şartı (tezkiye) ve kanın akıtılması zorunluluğu. |
| Tefsir | Ahkâm tefsiri ve Cahiliye adetlerinin tasfiyesi | Cahiliye Araplarının birbirini boynuzlayarak öldüren hayvanların etini murdar saymayıp yemeleri adetinin iptal edilmesi ve lafzın vezin tahlili (mef'ûl anlamında fa'îl ve isme dönüşen tâ eki). | Şer'î usulle kanı akıtılmamış, travmatik iç kanamayla ölmüş hayvan etinin necisliği. |
| Hadis | Hayvan hakları ve uhrevi hesaplaşma | Kıyamet gününde boynuzlu koçun boynuzsuz koça toslamasının hesabının sorulacağını bildiren adalet rivayetleri. | Canlılar arasındaki her türlü haksız şiddetin ve saldırganlığın mutlak hesabı. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Yiyeceklerin helal-haram sınırları | Murdar ölüm biçimi | Kanın ve toksinlerin içeride kaldığı şüpheli veya zararlı etin tüketimini yasaklama | Canın korunması ve temiz gıda ile beslenme ilkesi gereği toslama sonucu ölen hayvanın dışlanması. | Kesin |
| İlmi | Veterinerlik ve travma patolojisi | Künt kafa travması ve iç kanama | Darbeye bağlı organ rüptürü ve kanın dokular içine hapsolması | Dışarıdan açık bir yara olmaksızın boynuz darbesiyle oluşan ölümcül iç hasarın tespiti. | Güçlü |
| Siyasi | Çatışma teorisi ve cepheleşme | Kutupların kafa kafaya tokuşması | Güçlerin uzlaşma aramaksızın doğrudan birbirini imha etmeye yönelik çarpışması | Diplomasi veya hukukun devreden çıkıp sert güç unsurlarının yıkıcı çarpışma evresine girmesi. | Güçlü |
| İktisadi | Emtia güvenliği ve standart dışılık | Zayi olmuş biyolojik sermaye | Hukuki ve sıhhi vasfını kaybeden malın piyasa değerini yitirmesi | Darbe sonucu ölen hayvanın ekonomik değerinin sıfırlanması ve ticarete konu edilmesinin yasaklanması. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Tam elastik olmayan cephesel çarpışma (inelastic collision) | İki kütlenin zıt yönlerden gelerek aynı doğrultuda birbirine çarpması, kinetik enerjinin korunmayarak iç deformasyona, ısıya ve yapısal hasara dönüşmesi hali. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sıfır toplamlı doğrudan çatışma (zero-sum frontal confrontation) | Hukuki zemin veya müzakere kanalları bulunmaksızın, iki karşıt aktörün ödün vermeksizin cepheden birbirine girmesi ve her iki tarafın da yıpranması durumu. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece geleneksel köy ortamında iki koçun birbirine toslaması sonucu meydana gelen münferit ve arkaik bir kaza olarak görmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Canlı bir varlığın, kanı usulünce dışarı akıtılmaksızın ve iradi bir kesim ameliyesine tabi tutulmaksızın, dışarıdan gelen sert, künt ve ezici darbelerle (ister başka bir hayvanın boynuzu olsun, ister mekanik bir çarpma) hayatını kaybetmesi durumunun genel adıdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Çarpışma, darbe ve toslama ile iç kanama geçirerek ölen hayvanların tüketim yasaklarının hikmetini kavrayamamak; kesimdeki kan akıtma şartını mekanik bir ritüel zannedip iç travmalı ölümlerin sağlık ve temizlik açısından getirdiği zararları göz ardı etmek. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İslam beslenme hukukunda hayatın kutsiyeti, kanın necisliği ve canlıya bilinçli müdahale olmaksızın gerçekleşen rastlantısal, vahşi veya kontrolsüz ölümlerin etinin haram kılınış mantığını (tezkiye bilincini) kavratması bakımından temel bir nirengi noktasıdır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yiyeceklerin helal ve haram olanlarını, murdar hayvan kategorilerini (meyte, munkhanika, mevkûze, müteraddiye, natîha) düzenleyen ahkâm ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hayvanın nasıl öldüğünün değil, sadece etinin varlığının önemli olduğu şeklindeki materyalist veya oportünist yaklaşımı düzeltir; ölüm biçiminin gıdanın meşruiyetini doğrudan belirlediğini ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: İki sert uzvun veya boynuzlu hayvanın cepheden kafa kafaya gelerek birbirine şiddetle vurması, toslaması.
- Soyut anlam: Karşıt iki gücün veya nesnenin hiçbir esneklik ve aracı olmaksızın cepheden çarpışarak yapısal hasara ve imhaya uğraması.
- Sistematik karşılık: Canlı bir varlığın kontrolsüz iç travma ve darbe sonucu hayatını kaybetmesiyle biyolojik ve hukuki temizlik (tezkiye) dairesinden çıkarak haram kategorisine geçişi.
- LaTeX modeli: $$F_{\Delta t} = \frac{m_1 v_1 - m_2 v_2}{\Delta t} \implies \Delta E_{k} \to D_{int} \implies S = 0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $m_1$ ve $m_2$ kütleleri ile $v_1$ ve $v_2$ zıt yönlü hızlarına sahip iki canlı kütlenin çok kısa bir $\Delta t$ zaman aralığında cepheden çarpışması sonucu doğan şiddetli darbe kuvveti $F_{\Delta t}$ temsil edilmektedir. Bu darbe neticesinde kinetik enerjideki kayıp $\Delta E_k$, harici bir yara açmaksızın doğrudan ölümcül iç hasara ve kanamaya ($D_{int}$) dönüşür. Bu kontrolsüz ölüm mekanizması, canlının meşru tüketim ve helallik değerini ($S$) sıfıra indirir.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B7%D8%AD/occurrences?meal=IK

### [Maide 5:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B7%D8%AD/ayet/5:3.md) — وَالنَّطِيحَةُ

حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيَةُ وَالنَّطِيحَةُ وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ وَمَا ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلَامِ ذَلِكُمْ فِسْقٌ الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ فَلَا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Ölü, kan, domuz eti, Allah’tan başkası adına boğazlananlar, boğularak, vurularak, yuvarlanarak veya sürüklenerek ölen, yırtıcı hayvan tarafından parçalananlar, canları çıkmadan evvel kestiğiniz müstesna, dikili taşlar üzerine kesilenler ve fal oklarıyla kısmet aramanız size haram kılınmıştır. Bunlar fasıklıktır. Bugün, küfredenler sizin dininizden ümitlerini kesmişlerdir. Öyleyse onlardan korkmayın da Ben’den korkun. Bugün, dininizi kemale erdirdim, üzerinize olan nimetimi tamamladım ve size din olarak İslamiyeti beğendim. Her kim ki açlıktan darda kalırsa günaha kaymaksızın (bunlardan yemeğe mecbur olursa) muhakkak ki, Allah Gafur’dur, Rahim’dir.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B7%D8%AD/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والطاء والنون معهما
ط ح ن، ح ن ط، ن ح ط، ن ط ح، ط ن ح مستعملات
طحن:
الطِّحْن: الطَّحين المطحون، والطَّحْن الفِعل، والطِّحانة: فعل الطَّحّان.
والطّاحُونة: الطَّحّانة التي تدور بالماء.
وكلُّ سِنٍّ منالأضراس طاحنة.
والطُّحَنَةُ: دُوَيْبَّةِ كالجُعَل، ويُجْمَع على طُحَن.
والطّحون: الكتيبة من الخيل تَطْحَن كُلَّ شيءٍ بحَوافرها.
حنط:
الحِنْطة: البُرُّ. والحِناطةُ: حِرفة الحَنّاط، وهو بَيّاع البُرِّ.
والحَنُوط: يُخلَط من الطِّيب للميِّت خاصَّةً، وفي الحديث: "أنّ ثَمُوداً لمّا أيقَنُوا بالعذاب تَكَفَّنُوا بالأَنْطاع وتَحَنَّطوا بالصبَّرِ".
نحط:
النَّحْطةُ: داءٌ يُصيب الخَيْل والإبِل في صُدورها، فلا تكاد تسلم مه.
والنَّحْطُ شِبْه الزَّفير، والقَصَّار يَنْحِط إذا ضَرَب بثوبِه على الحَجَر، ليكون أروَحَ له، قال الراجز:
مالكَ لا تنْحِطُ يا فلاّح		إنَّ النَّحيطَ للسُّقاةِ راحُ
أي راحة. والنَّحّاط: الرَّجل المتكبِّر، وقال النابغة:
وتَنْحِطْ حَصانٌ آخِرَ اللَّيْل نَحْطةً		تَقَضَّبُ منها أو تكادُ ضُلوعُها
نطح:
النَّطْح للكِباش ونحوها، وتَناطَحَتِ الأمواح والسُّيُول والرجال في الحروب.
والنَّطيح: ما يأتيكَ من أمامِك من الظِّباء والطَّيْر وما يُزْجَر.
والنَّطيحة: ما تناطَحا فماتا، كان أهل الجاهلية يأكلونَها فنُهِيَ عنها.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الطاء** ve **النون**’un onlarla birlikte olduğu bölüm
**ط ح ن**، **ح ن ط**، **ن ح ط**، **ن ط ح**، **ط ن ح** kullanımdadırlar.

**طحن**:
**الطِّحْن**: öğütülmüş un; **الطَّحْن** ise fiildir; **الطِّحانة**: değirmencinin fiilidir.
**والطّاحُونة**: su ile dönen değirmendir.
Azı dişlerinden her bir diş **طاحنة**’dir.
**والطُّحَنَةُ**: **الجُعَل** gibi bir küçük canlıdır; **طُحَن** üzerine cem‘ olunur.
**والطّحون**: atlardan bir bölüktür; nallarıyla her şeyi ezer.

**حنط**:
**الحِنْطة**: buğdaydır. **والحِناطةُ**: **الحَنّاط**’ın mesleğidir; o, buğday satıcısıdır.
**والحَنُوط**: özellikle ölü için güzel kokudan karıştırılır; hadiste: “Şüphesiz **ثَمُود** azabı kesin olarak bildikleri vakit **الأَنْطاع** ile kefenlendiler ve **الصبَّرِ** ile **تَحَنَّطوا**.”

**نحط**:
**النَّحْطةُ**: atlara ve develere göğüslerinde isabet eden bir hastalıktır; ondan neredeyse kurtulamaz.
**والنَّحْطُ**: nefes verme benzeri bir şeydir; **القَصَّار** elbisesiyle taşa vurduğu zaman **يَنْحِط** eder; kendisi için daha rahat olsun diye. **الراجز** dedi ki:
Niçin **تنْحِطُ** etmiyorsun, ey çiftçi;		Şüphesiz **النَّحيطَ** sucular için rahattır
Yani rahat. **والنَّحّاط**: kibirli adamdır. **النابغة** dedi ki:
Ve **حَصانٌ** gecenin sonunda bir **نَحْطةً** ile **تَنْحِطْ** eder;		ondan kaburgaları çatırdar yahut neredeyse.

**نطح**:
**النَّطْح** koçlar ve benzerleri içindir; dalgalar, seller ve erkekler savaşlarda **تَناطَحَتِ**.
**والنَّطيح**: ceylanlardan ve kuşlardan önünden sana gelen ve kovulan şeydir.
**والنَّطيحة**: iki şeyin boynuzlaşıp da ölmeleridir; cahiliye ehli onu yerdi de ondan nehyedildi.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B7%D8%AD/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

نَطَحَهُ الكبش يَنْطِحُهُ ويَنْطَحُهُ نَطْحاً. وانْتَطَحَتِ الكباش وتَناطَحَتْ. وكبشٌ نَطَّاحٌ. والنَطيحَةُ: المَنْطوحَةُ التي ماتت منه. وإنَّما جاءت بالهاء لغلبة الاسم عليها. والنَطيحُ والناطِحُ هو الذي يأتيك من أمامك من الطير والوحش، وهو خلاف القَعيد. وقولهم: ما له ناطِحٌ ولا خابِطٌ، فالناطِحُ: الكبش والتيس والعنز. والخابط: البعير. والنَطيحُ: الفرس الذي في جبهته دائرتان؛ ويقال للشَرَطَيْنِ: النَطْح والناطِح، وهما قرنا الحَمَل. وأصابه ناطِحٌ، أي أمرٌ شديد. ونَواطِحُ الدهر: شدائده.

##### Türkçe

**نَطَحَهُ** koç onu boynuzladı; onu **يَنْطِحُهُ** ve **يَنْطَحُهُ**; **نَطْحاً** (boynuzlama) ile. Koçlar **انْتَطَحَتِ** (birbirlerini boynuzladılar) ve **تَناطَحَتْ** (karşılıklı boynuzlaştılar). Ve **كبشٌ نَطَّاحٌ**: çok boynuzlayan koç. Ve **النَطيحَةُ**: ondan ölen **المَنْطوحَةُ** (boynuzlanmış dişi). Ancak ona **الهاء** ile gelmiştir; isim onun üzerine galip geldiği için. Ve **النَطيحُ** ve **الناطِحُ**: kuştan ve yaban hayvanından, sana önünden gelen şeydir; ve o, **القَعيد**’in zıddıdır. Ve onların sözü: “Onun için ne **ناطِحٌ** var ne de **خابِطٌ**”; artık **الناطِحُ**: koç, teke ve dişi keçidir. Ve **الخابط**: devedir. Ve **النَطيحُ**: alnında iki daire bulunan attır; ve **الشَرَطَيْنِ** için denilir: **النَطْح** ve **الناطِح**; ve onlar, kuzunun iki boynuzudur. Ve ona **ناطِحٌ** isabet etti; yani şiddetli bir iş. Ve **نَواطِحُ الدهر**: onun şiddetleridir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B7%D8%AD/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ط ن
حنط ، حطن ، طحن ، نطح ، نحط ، طنح : مستعملات
طحن : قال الليث : الطِّحْنُ : الطَّحِين المَطْحُون ، والطَّحْنُ : الفِعْلُ ، والطَّحَانَةُ : فِعْلُ الطَّحَّان .
قال : والطّاحُونةُ والطَّحَّانَةُ : التي تدور بالماء ، والجميعُ الطّوَاحِين .
قال : وكلّ سِنَ من الأضراس طاحِنَة . والطُّحَنَةُ : دُوَيْبَّةٌ كالجُعَلِ والجميع الطُّحَن قلتُ : الطُّحَنُ يَكون في الرَّمْل . ويقال له الحْلَك ولا يُشْبِه الْجُعَل .
وقال أبو خَيْرَة : الطُّحَنُ هو لَيثُ عِفِرِّينَ مِثْلُ الفُسْتُقَةِ ، لَوْنُه لوْنُ التُّرَاب .
وقال غَيْرُه : هو على هيئة العَظايَة . تَشْتَال بذَنبها كما تفعلُ الخَلِفَةُ من الإبل ، يقول لها الصِّبْيان : اطحَنِي لنا جِرَاباً ، فيطحِّنُ
بنفسه في الأرض حتى يغيب فيها . حكى ذلك كله أبو حاتم عن الأعْرَاب .
ابن الأعرابي قال : إذا كان الرجلُ نهاية في القِصَر فهو الطُّحَنَةُ .
وروى أبو نصر عن الأصمعي قال : الطُّحَنَةُ : دابَّةٌ دون القُنْفُذ تكون في الرمل تظّهَرُ أَحْيَاناً وتَدُور كأَنَّها تطحن ثم تَغُوصُ ، ويجتمع صِبيان الأعراب لها إذا ظهرت ويصيحون بها اطْحَنِي جِرَاباً أو جرابَيْن .
ويقال : طَحَنَتِ الأفْعَى إذا دَخَلَتْ في الرَّمْلِ ورقَّقَتْه فوقها وأَخْرَجَتْ عَيْنَيها .
وقال الراجز يصف حَيَّة :
حَوَاه حاوٍ طال ما اسْتَبَاثَا
ذكورَها الطُّحَّنَ والأناثا
وحكى النَّضْرُ عن الجَعدِي قال : الطاحن هو الراكس من الدَّقُوقَةِ الذي يَقُوم في وسط الكُدْسِ ) .
ومن أَمْثالهم : ( أسْمَعُ جَعْجَعَةً ولا أَرى طِحْناً ) وقد مرَّ تفسيره .
أبو عُبَيد عن الفَرَّاء قال . إذا كانت الإبِل رِفَاقاً أو معها أَهْلُها فهي الطَّحَّانَةُ والطَّحُونُ ، والرَّطّانَةُ والرَّطون .
وقال غيره : الطّحُون : اسم للحرب ، وقيل هي الكَتِيبَةُ من كتَائِب الخَيْل إذا كانت ذات شَوْكةٍ وكثْرَةٍ .
نطح : الليثُ : النَّطحُ لِلكباش ونحوها ، وتنَاطحَتِ الأمواجُ والسُّيول والرِّجال في الحَرْب .
أبو عُبَيْد : نَطَحَ يَنْطَح ويَنْطِحُ ، قال : والنَّطِيح : الذي يَسْتَقْبِلُك من الظِّبَاءِ والطُّيورِ وما يُزْجَر ، قلت : وغيره يُسَمِّيهِ النَّاطِح .
وأما النَّطِيحَةُ في سُورة المائدة ( 3 ) فهي الشَّاةُ المَنْطوحَةُ تموتُ فلا يَحِلُّ أكلُها ، وأُدخِلَت الهاءُ فيها لأنها جُعِلت اسما لا نَعْتاً .
وقال أبو عُبَيدة : من دوائر الخَيْل دائرة اللَّطاةِ ، وهي التي وسْطَ الجَبْهة ، قال فإن كانت دائرتانِ قالوا : فَرَسٌ نَطِيحٌ ، قال : ويُكْرهُ دائرتا النَّطيح .
ويقال : انْتَطَحَتِ الكِباشُ وتنَاطَحَت بمعنًى واحد ، وقال :
اللَّيل داجٍ والكِباشُ تَنْتَطِحْ
ويقال : أَصَابهُ ناطِحٌ أي أمْر شَديدٌ ، وكلُّ أمر شديدٍ ذي مَشَقَّةٍ ناطحٌ ، قال الراعي :
كَئِيبٌ يَرُدُّ اللَّهْفَتَيْن لأُمِّه
وقد مَسَّهُ مِنَّا ومِنْهُنَّ ناطِحُ
يصف رجُلاً غيُورا .
نحط : قال الليث : النَّحْطَةُ : داءٌ يُصيبُ الخيْلَ والإبِل في صُدورها ، فلا تكاد تسلَم منه .
قال : والنَّحْطُ : شِبْه الزَّفير .
يقال : نَحَطَ فهو منْحوط مثل نَحَزَ فهو منحوز ، وهو سُعال خَشِن قلَّما تسلَم منه .
والقَصَّارُ ينْحِطُ إذا ضَرَبَ بِثَوبِه على الحَجَر ليكونَ أرْوَحَ له ، وهو النَّحِيطُ ، وقال الشاعر أنشده الفرَّاء :
وتَنْحِطْ حَصَانٌ آخر اللَّيْلِ نَحْطةً
تَقَضَّبُ منها أو تَكادُ ضُلوعُها
حنط : الليث : الحِنْطةُ : البُرُّ ، والحَنَّاطُ : بَيَّاعُه ، والحِنَاطةُ : حِرْفَتُه .
قال : والحَنُوط : يُخْلَطُ من الطيب للميت خاصَّة ، وفي الحديث أنَّ ثمُودَ لمّا استيقَنُوا بالعَذَاب تكَفَّنوا بالأَنْطَاع وتَحَنَّطُوا بالصَّبِر . قلت : هو الحَنُوط والحِناطِ . وروى ابن المُبَارَك عن ابن جُرَيْجٍ قلتُ لِعَطَاء : أَيُّ الحِنَاطِ أحَبُّ إليك ؟ قال : الكافور ، قُلت : فأَين يُجْعل منه ؟ قال : في مرافِغِه ، قلت : وفي بطْنِه ؟ قال نعم ، قلت : وفي مَرْجِعِ رِجْلَيْه ومأْبِضِه ؟ قال : نعم ، قلت : وفي عينيه وأنفه وأذنيه ؟ قال : نعم . قلت : أيابساً يُجْعل الكافورُ أم يُبَلُّ بماءٍ ؟ قال : لا بَلْ يابساً ، قلت : أتَكْرَهُ المِسْكَ حِنَاطاً ؟ قال : نعم .
قلْتُ : وهذا يَدُلّ على أن كلَّ ما يُطَيَّب به الميت من ذَرِيرةٍ أو مِسْكٍ أو عَنْبَرٍ أو كافور وغيره من قَصَبٍ هِنْدِي أو صَنْدلٍ مدقوق فهو كلّه حَنوط وحِناط .
قال شمر : الرُّفْغَان : أصْلا الفَخِذَين . قال : وقال بعض أعراب بني تميم : الرُّفْغُ من المرأة : ما حَوْل فَرْجها ، وقد رَفَغ الرجل المرأةَ إذا قَعَد بين فخذيها ، وفي الحديث ( إذا الْتقَى الرُّفْغَان فقد وجَبَ الغُسْل ) .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : يقال للبَقْل إذا بَلَغ أن يُحْصَدَ حانِطٌ ، وقد حَنَطَ الزَّرعُ وأَحْنَطَ وأَجَزَّ وأشْوى إذا بلَغ أن يُحْصَد ، قال : وأوَرَس الرَّمْثُ وأحْنَطَ ، ومِثْله خَضَبَ العرْفَجُ .
أبو عُبَيد عن الأصمعي : يقال للرِّمث أوّل ما يتفَطَّر ليخرج ورَقه قد أقْمَل ، فإذا زاد قليلاً قيل : قد أدْبى ، فإذا ظهرت خُضْرَته قيل : بَقَلَ ، فإذا ابْيَضَّ وأدرَكَ قِيلَ حَنَط .
شَمِر : يقال : أحْنَطَ فهو حانِطٌ ومُحْنِطٌ كلاهما ، وإنَّه لَحَسنُ الحانِطِ ، قال : والحانِطُ والوارِسُ واحد ، وأنشد :
تَبَدَّلْن بَعْد الرَّفض في حانِط الغَضَى
أباناً وغُلاَّناً بِهِ يَنْبُتُ السِّدْرُ
وقال غيره : رجلٌ حانِطٌ : كثيرُ الحِنْطَةِ ، وإنه لحانِطُ الصُّرَّةِ أي عَظيمُها يَعْنونَ صُرَّةَ الدراهم .
ويقال : حَنَطَ ونَحَطَ إذا زَفَر ، وقال الزَّفَيَانُ :
وانْجَدَل المِسْحَلُ يَكْبُو حانِطا
أراد ناحطاً يَزْفِرُ فَقَلَبَه . وأهل اليَمن يسمون النَّبْلَ الذي يُرْمَى به حَنْطاً .
وفي ( نوادر الأعْراب ) : فُلانٌ حانِطٌ إليّ ومُسْتَحْنِطٌ إليّ ومُسْتَقْدِمٌ إليّ ونَاتِلٌ إليّ ومُسْتَنْتِلٌ إلَيّ إذا كان مائلاً عليه مَيْل عَداوة وشحناء .
أَخْبَرَني المنذري عن الطُّوسِيّ عن الخَزّاز أن ابن الأعْرابي أَنشدَه :
لو أَنَّ كابِيةَ بنَ حُرْقُوصٍ بهم
نَزَلَتْ قَلُوصِي حين أَحْنَطَها الدَّمُ
أَحْنَطها أي رَمَّلَها ودَمَّاها وجف عليها .
وذكرت الْحِنْطىء في باب الرباعي ، وهو القصير ، وعَنْزٌ حِنْطِئَةٌ ، لأن الهمزة أصلية .
طنح : أهمله الليث ، وقال ابن دريد : أخبرني عبد الرحمن عن عمه الأصمعي قال : يقال : طَنِحَتِ الإبلُ إذا سَمِنَت بالحاء ، وطَنِخَت بالخاء إذا بَشِمَت ، قال : وغيره يجعلهما واحداً .
قلتُ : ولم يُسْمَع طنح بالحاء لغيره . وأما طنخ فمعناه اتّخم وهو صحيح .
حطن : أهمله الليث ، والحِطَانُ : التيس ، فإن كان فِعَّالاً فالنون أصلية من حطن ، وإن جعلته فعلاناً فهو من الحَطِّ .

##### Türkçe

ح ط ن
**حنط** , **حطن** , **طحن** , **نطح** , **نحط** , **طنح** : kullanılagelenlerdir.

**طحن** : Leys dedi ki: **الطِّحْنُ**: öğütülmüş un, yani öğütülmüş **الطَّحِين**; **الطَّحْنُ**: fiildir; **الطَّحَانَةُ**: değirmencinin fiilidir.
Dedi ki: **الطّاحُونةُ** ve **الطَّحَّانَةُ**: su ile dönen (değirmen)dir; hepsinin çoğulu **الطّوَاحِين**’dir.
Dedi ki: azı dişlerinden her bir diş **طاحِنَة**’dir. **الطُّحَنَةُ**: **الجُعَل** gibi bir küçük canlıdır; çoğulu **الطُّحَن**’dır. Dedim ki: **الطُّحَنُ** kumda olur. Ona **الحْلَك** denir ve **الْجُعَل**’e benzemez.
Ebû Hayra dedi ki: **الطُّحَنُ**; **لَيثُ عِفِرِّينَ**’dir, **الفُسْتُقَة** gibi; rengi toprağın rengidir.
Başkası dedi ki: o, **العَظايَة** biçimi üzeredir. Kuyruğuyla, develerden **الخَلِفَة**’nin yaptığı gibi, (kumu) savurur; çocuklar ona: “Bize bir **جِرَاب** öğüt!” derler; o da kendisiyle yerde öğütür de içinde kayboluncaya kadar (kuma) girer. Bütün bunu Ebû Hâtim, bedevîlerden nakletti.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: adam kısalıkta son derece olursa o **الطُّحَنَةُ**’dir.
Ebû Nasr, Asma‘î’den rivayet etti; dedi ki: **الطُّحَنَةُ**: **القُنْفُذ**’den aşağı (küçük) bir canlıdır; kumda olur; bazen görünür ve sanki öğütüyormuş gibi döner, sonra dalar; göründüğünde bedevî çocukları onun için toplanır ve ona “Bir **جِرَاب** öğüt!” yahut “iki **جراب**!” diye bağırırlar.
Ve denir ki: **طَحَنَتِ** yılan, kuma girdiği, onu üstünde incelttiği ve iki gözünü çıkardığı zaman.
Ve recez söyleyen, bir yılanı vasfederek dedi ki:
حَوَاه حاوٍ طال ما اسْتَبَاثَا
ذكورَها الطُّحَّنَ والأناثا
Nadr, Ca‘dî’den nakletti; dedi ki: **الطاحن**; **الدَّقُوقَةِ**’den **الراكس** olan (tür)dür; **الكُدْس**’ün ortasında durur. ) .
Onların darbımesellerindendir: ( “Bir **جَعْجَعَة** işitiyorum ama bir **طِحْناً** görmüyorum” ) ve onun tefsiri geçmiştir.
Ebû ‘Ubeyd, Ferrâ’dan: dedi ki: develer **رِفَاقاً** (yumuşak huylu) olursa yahut yanlarında ehilleri bulunursa, onlar **الطَّحَّانَةُ** ve **الطَّحُونُ**’dur; ve **الرَّطّانَةُ** ve **الرَّطون**’dur.
Başkası dedi ki: **الطّحُون**: savaş için bir addır; ve denildi ki: o, at taburlarından, dikenli (güçlü) ve çokluk sahibi olduğu zaman, bir **كَتِيبَة**’dir.

**نطح** : Leys: **النَّطحُ** koçlar ve benzerleri içindir; dalgalar, seller ve savaşta adamlar **تنَاطَحَتِ** (birbirine çarpıştı).
Ebû ‘Ubeyd: **نَطَحَ** **يَنْطَح** ve **يَنْطِحُ**; dedi ki: **النَّطِيح**: ceylanlardan, kuşlardan ve ürkütülen şeylerden sana karşı gelen (şey)dir. Dedim ki: başkası ona **النَّاطِح** adını verir.
Ama **النَّطِيحَةُ** Mâide sûresinde (3) ise, boynuzlanmış koyundur; ölür, onun yenmesi helâl olmaz; ona **الهاء** sokulmuştur; çünkü o, sıfat değil isim kılınmıştır.
Ebû ‘Ubeyde dedi ki: atların dairelerinden **دائرة اللَّطاةِ** vardır; o, alnın ortasındaki (daire)dir. Dedi ki: eğer iki daire olursa “**فَرَسٌ نَطِيحٌ**” derler. Dedi ki: **دائرتا النَّطيح** çirkin görülür.
Ve denir ki: koçlar **انْتَطَحَتِ** ve **تنَاطَحَت**; tek bir mânâ iledir. Ve dedi ki:
اللَّيل داجٍ والكِباشُ تَنْتَطِحْ
Ve denir ki: ona bir **ناطِحٌ** isabet etti; yani şiddetli bir iş. Meşakkat sahibi her şiddetli iş **ناطِحٌ**’tır. Râ‘î dedi ki:
كَئِيبٌ يَرُدُّ اللَّهْفَتَيْن لأُمِّه
وقد مَسَّهُ مِنَّا ومِنْهُنَّ ناطِحُ
Kıskanç bir adamı vasfeder.

**نحط** : Leys dedi ki: **النَّحْطَةُ**: atlara ve develere göğüslerinde isabet eden bir hastalıktır; ondan neredeyse kurtulamaz.
Dedi ki: **النَّحْطُ**: nefese benzer bir ses (zefîre benzer).
Denir ki: **نَحَطَ**; o hâlde o **منْحوط**’tur; tıpkı **نَحَزَ** olup **منحوز** olması gibi. O, kaba bir öksürüktür; ondan nadiren kurtulunur.
Ve dokumacı **ينْحِطُ**; elbisesini taş üzerine vurduğu zaman, kendisi için daha rahat olsun diye; o da **النَّحِيطُ**’tur. Şair dedi; Ferrâ onu okudu:
وتَنْحِطْ حَصَانٌ آخر اللَّيْلِ نَحْطةً
تَقَضَّبُ منها أو تَكادُ ضُلوعُها

**حنط** : Leys: **الحِنْطةُ**: buğdaydır; **الحَنَّاطُ**: onun satıcısıdır; **الحِنَاطةُ**: onun mesleğidir.
Dedi ki: **الحَنُوط**: özellikle ölü için, güzel kokudan karıştırılır. Hadiste: Semûd azabı kesin olarak anlayınca, **الأَنْطَاع** ile kefenlendiler ve **الصَّبِر** ile **تَحَنَّطُوا**. Dedim ki: o, **الحَنُوط** ve **الحِناطِ**’tır. İbnü’l-Mübârek, İbn Cüreyc’den rivayet etti: Atâ’ya dedim ki: “**الحِنَاطِ**’ın hangisi sana daha sevimlidir?” Dedi ki: “Kâfur.” Dedim: “Ondan nereye konur?” Dedi: “Koltuk altlarına.” Dedim: “Karnına da mı?” Dedi: “Evet.” Dedim: “İki ayağının dönüş yerine ve diz arkasına da mı?” Dedi: “Evet.” Dedim: “Gözlerine, burnuna ve kulaklarına da mı?” Dedi: “Evet.” Dedim: “Kâfur kuru olarak mı konur, yoksa su ile ıslatılır mı?” Dedi: “Hayır; bilakis kuru olarak.” Dedim: “Miskin **حِنَاطاً** olmasını kerih görür müsün?” Dedi: “Evet.”
Dedim ki: bu, ölüye **ذَرِيرةٍ** yahut **مِسْكٍ** yahut **عَنْبَرٍ** yahut kâfur ve ondan başkası, **قَصَبٍ هِنْدِي** yahut dövülmüş **صَنْدلٍ** ile güzel koku verildiğinde, bunun hepsinin **حَنوط** ve **حِناط** olduğuna delâlet eder.
Şemmer dedi ki: **الرُّفْغَان**: iki uyluğun iki köküdür. Dedi ki: Benî Temîm’den bazı bir bedevî dedi ki: kadından **الرُّفْغُ**: onun ferci çevresinde olan şeydir. Adam, kadına **رَفَغ** etmiştir; iki uyluğu arasında oturduğu zaman. Hadiste: ( **إذا الْتقَى الرُّفْغَان فقد وجَبَ الغُسْل** ).
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: denir ki: sebze, biçilmeye ulaşınca **حانِطٌ** (denir). Ekin biçilmeye ulaşınca **حَنَطَ** ve **أَحْنَطَ** ve **أَجَزَّ** ve **أشْوى** (denir). Dedi ki: **الرَّمْثُ** **أوَرَس** etti ve **أحْنَطَ**; onun benzeri: **العرْفَجُ** **خَضَبَ** etti.
Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den: denir ki: **الرِّمث** yaprağını çıkarmak için ilk yarıldığı zaman **قد أقْمَل**; biraz artınca “**قد أدْبى**” denir; yeşilliği görününce “**بَقَلَ**” denir; beyazlaşıp olgunlaşınca “**حَنَط**” denir.
Şemmer: denir ki: **أحْنَطَ**; o hâlde o **حانِطٌ** ve **مُحْنِطٌ**’tır; ikisi de. Ve o, elbette **حَسنُ الحانِطِ**’tır. Dedi ki: **الحانِطُ** ile **الوارِسُ** birdir. Ve okudu:
تَبَدَّلْن بَعْد الرَّفض في حانِط الغَضَى
أباناً وغُلاَّناً بِهِ يَنْبُتُ السِّدْرُ
Başkası dedi ki: **رجلٌ حانِطٌ**: buğdayı çok olan (adam)dır. Ve o, elbette **حانِطُ الصُّرَّةِ**’dir; yani onun büyüğü; dirhem kesesini kastederler.
Ve denir ki: **حَنَطَ** ve **نَحَطَ**; zefîr ettiği zaman. Zefeyân dedi ki:
وانْجَدَل المِسْحَلُ يَكْبُو حانِطا
**ناحطاً** (zefîr eden) demek istedi; onu ters çevirdi. Yemen ehli, atılan ok’a **حَنْطاً** adını verirler.
( **نوادر الأعْراب** )’da: “Falan bana karşı **حانِطٌ**’tır ve bana karşı **مُسْتَحْنِطٌ**’tır ve bana karşı **مُسْتَقْدِمٌ**’dir ve bana karşı **نَاتِلٌ**’dir ve bana karşı **مُسْتَنْتِلٌ**’dir”; düşmanlık ve kin meyliyle ona meyledici olduğu zaman.
Münzirî bana, Tûsî’den, Hazzâz’dan haber verdi ki: İbnü’l-A‘râbî ona şu beyti okumuş:
لو أَنَّ كابِيةَ بنَ حُرْقُوصٍ بهم
نَزَلَتْ قَلُوصِي حين أَحْنَطَها الدَّمُ
**أَحْنَطها**: yani onu kumlandırdı, kanlandırdı ve (kan) onun üzerinde kurudu.
Ve ben **الْحِنْطىء**’i rubâ‘î bâbında zikrettim; o, kısa (kimsedir). Ve **عَنْزٌ حِنْطِئَةٌ**; çünkü hemze aslîdir.

**طنح** : Leys onu ihmal etti. İbn Düreyd dedi ki: Abdurrahman bana, amcası Asma‘î’den haber verdi; dedi ki: denir ki: develer **طَنِحَتِ**; **الحاء** ile, semirdikleri zaman; ve **طَنِخَت**; **الخاء** ile, tıka basa yedikleri zaman. Dedi ki: başkası ikisini bir yapar.
Dedim ki: **طنح** **الحاء** ile, ondan başkası için işitilmedi. Ama **طنخ**; onun mânâsı: semirmek/etlenmek (tıka basa olmak)tır ve sahihtir.

**حطن** : Leys onu ihmal etti. **الحِطَانُ**: tekedir. Eğer **فِعَّالاً** ise, **النون** aslîdir; **حطن**’dandır. Eğer onu **فعلاناً** kılarsan, o **الحَطِّ**’dendir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B7%D8%AD/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب النون والطاء وما يثلثهما)
(نطع)  النون والطاء والعين أصلٌ يدلُّ على بَسطٍ في شيء ومَلاَسَة. منه النِّطْع، ويقال له النَّطْع([1])، وهو مبسوطٌ أملس. والنَِّطع([2]): ما ظهر من غار الفَمِ الأعلى. وهو كذلك. والتنطُّع في الكلام: التعمُّق، وهو قياسُه لأنَّه يتبسَّط فيه. ويُستعار فيقال: تنَطَّع الصانعُ في صنعته، أظهَرَ حِذْقَه.
(نطف)  النون والطاء والفاء أصلان* أحدهما جنسٌ من الحَلْي، والآخَر نُدُوَّة وبَلَل، ثم يستعار ويُتوسَّع فيه.
فالأوَّل: النَّطَف. يقال هو اللُّؤلؤ، الواحدة نَطَفة([3]). ويقال: بل النَّطَفَ: القِرَطَة.
والأصل الآخر النُّطْفة: الماء الصافي. وليلةٌ نَطوفٌ: مَطَرَتْ حتَّى الصَّباح. والنِّطَاف: العرَق. ثم يستعار هذا فيقال النَّطَف: التّلطُّخ. ولا يكاد يُقال إلا في القبيح والعَيب. ويقال نَطِفٌ، أي مَعِيب. ونَطِفَ الشَّيء: فَسَد.
(نطق)  النون والطاء والقاف أصلانِ صحيحان: أحدهما كلام أو ما أشبهه، والآخَر جنسٌ من اللِّباس.
الأوَّل المَنْطِق، ونَطَق يَنطِق نُطْقَاً. ويكون هذا لما لا نفهمه نحن. قال الله تعالى في قِصّة سليمان: ﴿عُلِّمْنَا مَنْطِقَ الطَّيْر﴾ [النمل 16].
والآخَر النِّطاق: إزارٌ فيه تِكَّة. وتسمَّى الخاصرة: الناطقة، لأنَّها بموضع النِّطاق. ويقال للشَّاة التي يُعْلَمُ عليها في موضِع النِّطاق بحُمْرَة: منَطَّقة. وذات النِّطاق: أكَمَةٌ لهم. والمِنْطَق: كلُّ ما شَدَدتَ به وَسَطك. والمِنْطَقة: اسمٌ لشيء بعينه. وجاء فلانٌ منتطِقاً فرسَه، إذا جانَبَه ولم يركبْه، كأنَّه عِندَ النِّطاق منه، إذْ كان بجَنْبه. فأمَّا قولُه:
أبْرَحُ ما أدَامَ اللهُ قَومي *** على الأعداءِ منتطقاً مُجِيدا([4])فقد قال قومٌ: أراد به هذا، وأنَّه لا يزال يَجنُبُ فرساً جواداً. ويقال هو من الباب الأوَّل، أي منتطقٌ قائلٌ مَنْطِقاً في الثَّناء على قومي.
ويقولون - وهو من الثَّاني- "منْ يَطُلْ ذَيلُ أبيه ينتطِقْ به([5])"، وهو مثلٌ، أي من كَثُر بنو أبيه أعانُوه.
(نطل)  النون والطاء واللام كلمةٌ واحدة. يقولون: النَّاطِل: مكيالٌ من مَكاييل الخمر. ويقال: بل النَّاطِل: الفَضْلةُ تَبقَى في الإناء من الشَّراب. وهو أشْبَهُ بقوله:
ولو أنَّ ما عندَ ابن بُجْرَةَ عندها *** من الخمر لم تَبْلُلْ لَهَاتِي بناطلِ([6])ويقولون إن كان صحيحاً: إن النَّيْطَل: الدَّلو، والدَّاهية.
(نطي)  النون والطاء والحرف المعتلّ كلمةٌ تدلُّ على تباعُدٍ في الشَّيء وتطاوُل. وأرضٌ نَطِيَّةٌ: بعيدة. قال امرؤ القيس:
تَرَوَّحَ من أرضٍ لأرضٍ نَطيّة *** لذكرةِ قَيض حولَ بيض مُفَلَّقِ([7])وأنْطَاه، إذا أعطاه. ومَن أعطى أحداً شيئاً فقد جَعَل الشّيءَ عن نفسه بعيداً. ويحتمل أنَّه من باب الإبدال، من الإعطاء.
وممّا حُمِل على هذا: لا تُنَاطِ الرِّجَال، أي لا تُمَرَّسْ بهم وتطاوِلْهُم العداوَةَ.
(نطح)  النون والطاء والحاء أصلٌ واحد. وهو نَطَح. يقال: نَطَح الكبش يَنْطِحُ. ويحمَل عليه فيقال للوحشيِّ إذا أتاكَ مستقبلاً لك: نطيحٌ وناطِح. ويقولون: إنَّه لا يُتَبرَّك به، ولذلك يقال للمشؤوم: نَطِيح. وفرسٌ نَطيحٌ: يأخذُ فودَيْ رأسِه بياض.
ومن الباب نَوَاطِحُ الدَّهر، أي شدائده، وأصابَهُ ناطحٌ: أمر شديد. وقياس كلّ واحد. ويقال للشَّرَطَينِ: النَّطْحُ والنّاطح. وقولهم:
* الليلُ داجٍ والكباشُ تَنْتطِحْ([8]) *
أي يَنطَِح بعضُها بعضاً. وهذا عبارةٌ عن اقتتال الأبطال، واصطِدام الكُماة. وتناطَحت الأمواج والسُّيولُ والرِّجالُ في الحرب.
(نطس)  النون والطاء والسين كلمتانِ متباينتان لا يرجعانِ إلى قياسٍ واحد. التَّنطُّس، وهو التقذُّر والتقزُّز.
والكلمةُ الأخرى النَّطِيس([9]) والنِّطاسيّ: العالم. وتَنَطَّسْتُ الأخبار: تجَسَّستُها.
(نطش)  النون والطاء والشين أصلٌ يدلُّ على حركةٍ وقُوّة. يقولون: النَّطْش: شِدَّة الجَبْلَة. وما به نَطِيشٌ، أي قُوّة. قال ابنُ دريد([10]): قولهم: عَطْشانُ نَطْشان، من قولهم: ما به نَطِيش، أي حَرَكة.
--------------ـــ
([1]) كذا ضبطت الكلمتان في الأصل والمجمل. لكن فيها أربع لغات، يضاف إلى هاتين اللغتين: النطع، بالتحريك، والنطع كعنب، كما في اللسان والقاموس.
([2]) وهذا أيضاً فيه لغات سابقة.
([3]) ويقال أيضاً، "نطفة" كهمزة، ويجمع هذا على نطف كغرف.
([4])كذا ورد البيت بالخرم في الأصل، وأنشده تاماً في المجمل: "وأبرح". وهو لخداش بن زهير، كما سبق في حواشي (برح).
([5]) وكذا ورد بهذه الكناية في المجمل. وفي اللسان: "أير أبيه"، مع نسبة المثل إلى علي بن أبي طالب. وعند الميداني: "هن أبيه". وروى الميداني أيضاً: "من يطل ذيله ينتطق به".
([6]) لأبي ذؤيب الهذلي في ديوان الهذليين (1: 144)، واللسان (نطل). وأنشدها في المجمل كذلك.
([7]) ديوان امرئ القيس برواية الطوسي وخرابنداذ، نسختي دار الكتب.
([8]) أنشده في اللسان (نطح).
([9])  ويقال نطيس كسكيت أيضاً.
([10])  الجمهرة (3: 429) في

##### Türkçe

(باب **النون** ve **الطاء** ve ikisini üçleyen şey)

(**نطع**)  **النون** ve **الطاء** ve **العين**; bir asıldır, bir şeyde yayma ve pürüzsüzlüğe delâlet eder. Ondan **النِّطْع**; ve ona **النَّطْع** denir, o yayılmış pürüzsüzdür. Ve **النَِّطع**: üst ağzın mağarasından görünen şey. O da böyledir. Ve sözde **التنطُّع**: derinleşme; ve o onun kıyasıdır, çünkü onda yayılıp genişler. Ve ödünç alınır da denir: sanatkâr sanatında **تنَطَّع**; ustalığını ortaya koydu.

(**نطف**)  **النون** ve **الطاء** ve **الفاء** iki asıldır: biri süs eşyasından bir cins, diğeri nemlilik ve ıslaklık; sonra ödünç alınır ve onda genişletilir.
Birincisi: **النَّطَف**. Denir: o inci(ler)dir; teki **نَطَفة**. Ve denir: bilakis **النَّطَفَ**: **القِرَطَة**.
Diğer asıl **النُّطْفة**: duru su. Ve **ليلةٌ نَطوفٌ**: sabaha kadar yağmur yağdı. Ve **النِّطَاف**: ter. Sonra bu ödünç alınır da denir: **النَّطَف**: bulaşma. Ve neredeyse ancak çirkin ve ayıp olanda söylenir. Ve denir: **نَطِفٌ**, yani ayıplı. Ve **نَطِفَ** şey: bozuldu.

(**نطق**)  **النون** ve **الطاء** ve **القاف** iki sahih asıldır: biri söz yahut ona benzer şey, diğeri giyimden bir cins.
Birincisi **المَنْطِق**; ve **نَطَق** **يَنطِق** **نُطْقَاً**. Ve bu, bizim anlamadığımız şey için de olur. Allah Teâlâ Süleyman kıssasında dedi: ﴿عُلِّمْنَا مَنْطِقَ الطَّيْر﴾ [النمل 16].
Diğeri **النِّطاق**: içinde bağcık bulunan bir izar. Ve böğür (kalça yanı) **الناطقة** diye adlandırılır; çünkü **النِّطاق**ın yerindedir. Ve **النِّطاق** yerinde kızıllıkla işaretlendiği bilinen koyuna **منَطَّقة** denir. Ve **ذات النِّطاق**: onlar için bir tepeciktir. Ve **المِنْطَق**: belini bağladığın her şey. Ve **المِنْطَقة**: belirli bir şeyin adıdır. Ve falan kimse atını **منتطِقاً** olarak geldi; eğer ondan yana çekildi ve ona binmedi ise; sanki ondan **النِّطاق** yanında gibidir, zira onun yanındaydı. Ama onun sözü:
أبْرَحُ ما أدَامَ اللهُ قَومي *** على الأعداءِ منتطقاً مُجِيدا
kavimlerden bir topluluk dedi ki: bununla bunu kastetti; ve o, iyi bir atı yanına çekmeye devam eder. Ve denir: o birinci babdandır; yani **منتطقٌ** (konuşan), kavmim hakkında övgüde **مَنْطِقاً** söyleyen.
Ve derler — o ikincidendir— “منْ يَطُلْ ذَيلُ أبيه ينتطِقْ به”، o bir meseldir; yani babasının oğulları çoğalan kimseye yardım ettiler.

(**نطل**)  **النون** ve **الطاء** ve **اللام** tek bir kelimedir. Derler: **النَّاطِل**: şarap ölçülerinden bir ölçektir. Ve denir: bilakis **النَّاطِل**: içkiden kapta kalan artık. Ve onun sözüne daha benzer:
ولو أنَّ ما عندَ ابن بُجْرَةَ عندها *** من الخمر لم تَبْلُلْ لَهَاتِي بناطلِ
Ve derler, eğer sahih ise: **النَّيْطَل**: kova ve musibet.

(**نطي**)  **النون** ve **الطاء** ve illetli harf; bir kelimedir, şeyde uzaklaşmaya ve uzamaya delâlet eder. Ve **أرضٌ نَطِيَّةٌ**: uzak. İmru’ul-Kays dedi:
تَرَوَّحَ من أرضٍ لأرضٍ نَطيّة *** لذكرةِ قَيض حولَ بيض مُفَلَّقِ
Ve **أنْطَاه**: ona verdiği zaman. Ve kim birine bir şey verirse, şeyi kendisinden uzak kılmış olur. Ve muhtemeldir ki o, ibdâl babındandır; vermeden (türetilmiştir).
Ve bunun üzerine taşınan şeylerdendir: **لا تُنَاطِ الرِّجَال**; yani onlarla uğraşıp onları alıştırma ve onlara düşmanlığı uzatma.

(**نطح**)  **النون** ve **الطاء** ve **الحاء** tek bir asıldır. O da **نَطَح**tır. Denir: koç **نَطَح** eder, **يَنْطِحُ**. Ve bunun üzerine taşınır da denir: yabanî sana karşıdan geldiğinde: **نطيحٌ** ve **ناطِح**. Ve derler: onunla bereket aranmaz; bu yüzden uğursuza **نَطِيح** denir. Ve **فرسٌ نَطيحٌ**: başının iki yanından beyazlık alır.
Ve babdandır **نَوَاطِحُ الدَّهر**; yani onun şiddetleri. Ve ona **ناطحٌ** isabet etti: şiddetli bir iş. Ve her birinin kıyası (böyledir). Ve iki yıldıza **النَّطْحُ** ve **النّاطح** denir. Ve onların sözü:
* الليلُ داجٍ والكباشُ تَنْتطِحْ *
yani bazıları bazılarına **يَنطَِح** eder. Ve bu, yiğitlerin çarpışması ve zırhlıların çarpışıp tokuşması hakkında bir ifadedir. Ve dalgalar ve seller ve savaşta erkekler **تناطَحت**.

(**نطس**)  **النون** ve **الطاء** ve **السين**; iki ayrı kelimedir, tek bir kıyasa dönmezler. **التَّنطُّس**; o, iğrenme ve tiksinmedir.
Diğer kelime **النَّطِيس** ve **النِّطاسيّ**: âlim. Ve **تَنَطَّسْتُ الأخبار**: onları araştırdım.

(**نطش**)  **النون** ve **الطاء** ve **الشين**; hareket ve kuvvete delâlet eden bir asıldır. Derler: **النَّطْش**: yaratılışın şiddeti. Ve onda **نَطِيشٌ** yok; yani kuvvet. İbn Düreyd dedi: onların “**عَطْشانُ نَطْشان**” sözü, onların “onda **نَطِيش** yok” sözündendir; yani hareket.

--------------ـــ
([1]) Böylece iki kelime asılda ve **المجمل**’de ضبط edildi. Lâkin onda dört lehçe vardır; bu iki lehçeye ilâveten: **النطع** (harekeli olarak) ve **النطع** “**عنب**” gibi; **اللسان** ve **القاموس**’ta olduğu üzere.
([2]) Bu da, onda önceki lehçeler vardır.
([3]) Ve ayrıca “**نطفة**” hemze gibi de denir; ve bu **نطف** “**غرف**” gibi cem‘ edilir.
([4]) Beyit asılda **الخرم** ile böyle vârid oldu; ve onu **المجمل**’de tam olarak “**وأبرح**” diye rivayet etti. Ve o, Hıdâş b. Züheyr’indir; daha önce (برح) haşiyelerinde geçtiği üzere.
([5]) Ve **المجمل**’de bu kinaye ile böyle vârid oldu. Ve **اللسان**’da: “**أير أبيه**”, meselin Ali b. Ebî Tâlib’e nisbetiyle. Ve Meydânî yanında: “**هن أبيه**”. Ve Meydânî ayrıca: “**من يطل ذيله ينتطق به**” diye rivayet etti.
([6]) Hüzellîler divanında (1: 144) ve **اللسان** (نطل)’da Ebû Züeyb el-Hüzelî’nindir. Ve onu **المجمل**’de de böyle rivayet etti.
([7]) Tûsî ve Harâbendâz rivayetiyle İmru’ul-Kays divanı; Dârü’l-kütüb nüshalarım.
([8]) Onu **اللسان** (نطح)’ta rivayet etti.
([9]) Ve ayrıca **نطيس** “**سكيت**” gibi de denir.
([10]) **الجمهرة** (3: 429) içinde.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B7%D8%AD/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- النطيحة: ما نطح من الأغنام فمات، قال تعالى: ﴿والمتردية والنطيحة﴾ [المائدة/3] والنطيح والناطح: الظبي والطائر الذي يستقبلك بوجهه، كأنه ينطحك ويتشاءم به، ورجل نطيح: مشؤوم، ومنه نواطح الدهر. أي: شدائده، وفرس نطيح: يأخذ فودى رأسه بياض.

##### Türkçe

- **النطيحة**: koyunlardan boynuzlanıp da ölen şey; Yüce Allah dedi ki: ﴿والمتردية والنطيحة﴾ [المائدة/3]. **النطيح** ve **الناطح**: ceylan ve yüzüyle seni karşılayan kuş; sanki seni boynuzluyor gibidir ve onunla uğursuzluk sayılır. Ve **رجل نطيح**: uğursuz; bundan da **نواطح الدهر** (yani: onun şiddetleri). Ve **فرس نطيح**: başının iki yanını beyazlık kaplayan (attır).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B7%D8%AD/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ن ط ح
تناطحت الكباش وانتطحت‏.‏
ومن المجاز‏:‏ تناطحت الأمواج والسبول‏.‏
والكباش تنتطح في موطن القتال‏.‏
وبين العالمين والتاجرين تناطح ونطاح سمعت منهم من يقول‏:‏ جرى لنا في السوق نطاح وأي نطاحٍ‏.‏
وكلأك الله من نواطح الدهر‏:‏ من شدائده‏.‏
وأصابه ناطحٌ‏:‏ أمر شديد‏.‏
ونطحته عن كذا‏:‏ دفعته وأزلته‏.‏
وطلع النّطح والناطح وهو الشّرطان‏:‏ قرنا الحمل‏.‏
وفي أسجاعهم‏:‏ إذا طلع النّطح طاب السّطح‏.‏
وتطيّر من النّطيحِ والناطح وهو المستقبل مما يزجر‏.‏

##### Türkçe

ن ط ح
**تناطحت** koçlar ve **انتطحت**.
Mecazdan: dalgalar ve seller **تناطحت**.
Koçlar, savaş yerinde **تنتطح**.
İki âlim ve iki tüccar arasında **تناطح** ve **نطاح** (vardır); onlardan birinin şöyle dediğini işittim: “Bize pazarda **نطاح** oldu; ne **نطاح**!”
Allah seni **نواطح الدهر**’den korusun: onun şiddetlerinden.
Ona bir **ناطح** isabet etti: şiddetli bir iş.
Onu şundan **نطحته**: onu ittim ve giderdim.
**النّطح** ve **الناطح** doğdu; o ikisi **الشّرطان**’dır: kuzunun iki boynuzu.
Onların seci’lerinde: “**النّطح** doğunca **السّطح** hoş olur.”
Ve **النّطيحِ** ve **الناطح**’tan uğursuz saydı; o, kendisiyle uğursuzluk çıkarılan şeylerden olan, karşıdan gelendir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B7%D8%AD/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

النَّطْحُ: للكِبَاشِ ونحوها؛ نَطَحه يَنْطِحُه
(* قوله «نطحه
ينطحه» بابه ضرب ومنع كما في القاموس.) ويَنْطَحُه نَطْحاً. وكَبْشٌ نَطَّاح، وقد انتَطَحَ الكبشان وتَناطَحا، ويُقْتاس من ذلك تَناطَحَتِ الأَمواجُ والسيول والرجال في الحرب: وأَنشد:
الليلُ داجٍ والكِباشُ تَنْتَطِحْ
وكبشٌ نَطِيحٌ من كباش نَطْحَى ونَطائح، الأَخيرة عن اللحياني. ونَعْجة نَطِيحٌ ونَطِيحةٌ من نِعاجٍ نَطْحى ونَطائِحَ. وفي التنزيل: والمُتَرَدِّيةٌ والنطيحةُ؛ يعني ما تَنَاطَحَ فمات؛ الأَزهري: وأما النَّطِيحة في سورة المائدة؛ فهي الشاة المَنْطوحة تموت فلا يحل أَكلها، وأُدخلت الهاء فيها لأَنها جعلت اسماً لا نعتاً؛ قال الجوهري: إِنما جاءت بالهاء لغلبة الاسم عليها، وكذلك الفَريسة والأَكِيلة والرَّمِيَّة لأَنه ليس هو على نَطَحتها، فهي منطوحة، وإِنما هو الشيء في نفسه مما يُنْطَحُ والشيء مما يُفْرَسُ ومما يؤكل.
وقولهم: ما له ناطح ولا خابط: فالناطح الكبش والتيس والعَنْزُ، والخابط: البعير. وما نَطَحَتْ فيه جَمَّاءَ ذاتُ قَرْنٍ؛ يقال ذلك فيمن ذهب هَدَراً؛ عن ابن الأَعرابي، ابن سيده: والنَّطِيحُ والناطِحُ ما يستقبلك ويأْتيك من أَمامك من الطير والظباءِ والوحش وغيرها مما يُزْجَرُ، وهو خلاف القَعِيد. ورجل نَطِيحٌ: مَشْؤُوم؛ قال أَبو ذؤيب:
فأَمْكَنَّه مما يُرِيدُ، وبعضُهم
شَقِيٌّ، لَدَى خَيْراتِهِنَّ، نَطِيحُ
وفرسٌ نَطِيحٌ إِذا طالت غُرَّتُه حتى تسيل تحت إِحدى أُذنيه وهو يُتشَاءم به؛ وقيل: النطيح من الخيل الذي وسَطَ جَبْهته دائرتان، وإِن كانت واحدة، فهي اللَّطْمةُ وهو اللَّطِيمُ، ودائرة الناطح من دوائر الخيل وكل ذلك شُؤْم؛ الأَزهري: قال أَبو عبيد: من دوائر الخيل دائرة اللَّطَاةِ وهي التي وسط الجبهة؛ قال: وإِن كانت دائرتان قالوا: فرس نَطِيح، قال: وتكره دائرتا النَّطِيح؛ وقال الجوهري: دائرة اللَّطَاةِ ليست تكره. ويقال للشَّرَطَيْنِ: النَّطْحُ والناطحُ وهما قَرْنا الحَمل. ابن سيده: النَّطْحُ نجم من منازل القمر يتشاءم به أَيضاً؛ قال ابن الأَعرابي: ما كان من أَسماء المنازل، فهو يأْتي بالأَلف واللام وبغير أَلف ولام، كقولك نَطْحٌ والنَّطْحُ، وغَفْرٌ والغَفْرُ. الجوهري: ونَواطِحُ الدهر شدائده. ويقال: أَصابه ناطِحٌ أَي أَمر شديد ذو مشقة؛ قال الراعي: وقد مَسَّه مِنَّا ومنهنَّ ناطِحُ
وفي الحديث: فارسُ نَطْحَةٌ أَو نَطْحَتانِ ثم لا فارسَ بعْدها أَبداً؛ قال أَبو بكر: معناه فارسُ تقاتل المسلمين مرة أَو مرتين؛ وقيل: معناه فارس تَنْطَِحُ مرى أَو مرتين فيبطل ملكها ويزول أَمرها، فحذف تنطح لبيان معناه؛ كما قال الشاعر:
رأَتْني بحَبْلَيْها فَصَدَّتْ مخافةً،
وفي الحَبْل رَوْعاءُ الفُؤادِ فَرُوقُ
أَراد: رأَتْني أَقبلتُ بحبليها فحذف الفعل. وفي الحديث: لا يَنْتَطِحُ فيها عَنْزانِ أَي لا يَلْتَقِي فيها اثنان ضعيفان، لأَن النِّطاحَ من شأْن التيوس والكباش لا العَتُود، وهو إِشارة إِلى قضية مخصوصة لا يجري فيها خُلْفٌ ونِزاعٌ.

##### Türkçe

**النَّطْحُ**: koçlar ve benzerleri içindir; onu boynuzladı, onu boynuzlar
(* “**نطحه يَنْطِحُه**” sözü: **ضرب** ve **منع** babındandır, **القاموس**’ta olduğu gibi.) ve onu boynuzlar, boynuzlamadır. Ve boynuzlayan koç: **كَبْشٌ نَطَّاح**; iki koç boynuzlaştı: **انتَطَحَ الكبشان** ve birbirleriyle boynuzlaştılar: **تَناطَحا**; bundan kıyas edilir: dalgaların, sellerin ve savaşta adamların birbirleriyle çarpışması: **تَناطَحَتِ الأَمواجُ والسيول والرجال في الحرب**; ve inşad etti:
الليلُ داجٍ والكِباشُ تَنْتَطِحْ

Ve boynuzlanmış koç: **كبشٌ نَطِيحٌ**; boynuzlayan koçlardan: **كباش نَطْحَى** ve **نَطائح**; sonuncusu **اللحياني**’den. Ve boynuzlanmış koyun: **نَعْجة نَطِيحٌ** ve **نَطِيحةٌ**; boynuzlayan koyunlardan: **نِعاجٍ نَطْحى** ve **نَطائِحَ**. Ve tenzilde:
**والمُتَرَدِّيةٌ والنطيحةُ**؛ yani boynuzlaşıp da ölen şey; **الأَزهري**: **سورة المائدة**’deki **النَّطِيحة** ise, ölen boynuzlanmış koyundur; onun yenmesi helal olmaz; ona **الهاء** dâhil edildi; çünkü o, sıfat değil isim kılındı; **الجوهري** dedi: ona **الهاء** ancak isim onun üzerine galip geldiği için geldi; aynı şekilde **الفَريسة** ve **الأَكِيلة** ve **الرَّمِيَّة**; çünkü o, “onu boynuzladın” üzere değildir; o halde o **منطوحة**’dur; ancak o, bizzat kendisi itibarıyla boynuzlanan şeydendir: **مما يُنْطَحُ**; ve parçalanan şeydendir: **مما يُفْرَسُ**; ve yenilen şeydendir: **مما يؤكل**.

Ve onların sözü: “Onun ne boynuzlayanı ne de deveyle yaprak silkeleyeni var”: **ما له ناطح ولا خابط**; boynuzlayan: koç, teke ve keçidir: **الكبش والتيس والعَنْزُ**; ve yaprak silkeleyen: devedir: **البعير**. Ve “Boynuzlu boynuzsuz birine boynuz vurmadı”: **وما نَطَحَتْ فيه جَمَّاءَ ذاتُ قَرْنٍ**; bu, heder olup giden kimse hakkında söylenir; **ابن الأَعرابي**’den. **ابن سيده**: **النَّطِيحُ** ve **الناطِحُ**, kuşlardan, ceylanlardan, yaban hayvanlarından ve azarlanılan diğerlerinden, sana karşıdan yönelip önünden sana gelen şeydir: **ما يستقبلك ويأْتيك من أَمامك**; ve o, **القَعِيد**’in zıddıdır. Ve uğursuz adam: **رجل نَطِيحٌ**; **أَبو ذؤيب** dedi:
فأَمْكَنَّه مما يُرِيدُ، وبعضُهم
شَقِيٌّ، لَدَى خَيْراتِهِنَّ، نَطِيحُ

Ve alnındaki akıtması uzayıp da iki kulağından birinin altına kadar akarsa uğursuz sayılan at: **فرسٌ نَطِيحٌ**; ve denildi ki: atlardan **النطيح**, alnının ortasında iki daire bulunan attır; eğer bir tane ise, o **اللَّطْمةُ**’dir ve o **اللَّطِيمُ**’dur. Ve **الناطح** dairesi, atların dairelerindendir; bütün bunlar uğursuzluktur. **الأَزهري**: **أَبو عبيد** dedi: atların dairelerinden biri **دائرة اللَّطَاةِ**’dır; o, alnın ortasında olandır; dedi: eğer iki daire olursa “boynuzlu at” derler: **فرس نَطِيح**; dedi: **دائرتا النَّطِيح** mekruh görülür. **الجوهري** dedi: **دائرة اللَّطَاةِ** mekruh görülmez.

Ve **الشَّرَطَيْنِ** için denilir: **النَّطْحُ** ve **الناطحُ**; ikisi de koçun iki boynuzudur: **قَرْنا الحَمل**. **ابن سيده**: **النَّطْحُ**, ay menzillerinden bir yıldızdır; onunla da uğursuzluk sayılır; **ابن الأَعرابي** dedi: menzillerin isimlerinden olan şey, **ألف** ve **لام** ile ve **ألف** ve **لام** olmaksızın gelir; senin “**نَطْحٌ**” ve “**النَّطْحُ**”, “**غَفْرٌ**” ve “**الغَفْرُ**” demen gibi. **الجوهري**: zamanın şiddetleri: **نَواطِحُ الدهر**. Ve denilir: ona şiddetli bir şey isabet etti, yani meşakkatli şiddetli bir iş: **أَصابه ناطِحٌ**; **الراعي** dedi:
وقد مَسَّه مِنَّا ومنهنَّ ناطِحُ

Ve hadiste: “Bir süvari bir boynuzlama yahut iki boynuzlamadır; sonra ondan sonra ebediyen süvari yoktur”: **فارسُ نَطْحَةٌ أَو نَطْحَتانِ ثم لا فارسَ بعْدها أَبداً**; **أَبو بكر** dedi: manası, Müslümanlarla bir kere yahut iki kere savaşan süvaridir; ve denildi ki: manası, bir kere yahut iki kere boynuzlaşan bir süvaridir; sonra onun mülkü bozulur ve işi zail olur; böylece manasının beyanı için “boynuzlaşır”ı hazfetti: **فحذف تنطح لبيان معناه**; şairin dediği gibi:
رأَتْني بحَبْلَيْها فَصَدَّتْ مخافةً،
وفي الحَبْل رَوْعاءُ الفُؤادِ فَرُوقُ
İstedi ki: “Beni iki ipiyle gelmişken gördü”; fiili hazfetti. Ve hadiste: “Orada iki keçi boynuzlaşmaz”: **لا يَنْتَطِحُ فيها عَنْزانِ**; yani orada iki zayıf karşılaşmaz; çünkü boynuzlaşma, oğlakların değil, tekelerin ve koçların işindendir: **لأَن النِّطاحَ من شأْن التيوس والكباش لا العَتُود**; ve o, kendisinde ihtilaf ve nizâ cereyan etmeyen hususi bir davaya işarettir: **وهو إِشارة إِلى قضية مخصوصة لا يجري فيها خُلْفٌ ونِزاعٌ**.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B7%D8%AD/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ن ط ح * * نَطَحَهُ * الكبش من باب ضرب وقطع و * انْتَطَحَتِ * الكِباش و * تَنَاطَحَتْ * وكبش * نَطَّاحٌ * بالتشديد و * النَّطِيحَةُ المَنْطُوحَةُ * التي ماتت من النَّطح وإنما جاءت بالهاء لغلبة الاسم عليها

##### Türkçe

* **ن ط ح** * * **نَطَحَهُ** * koç, “**ضرب**” ve “**قطع**” bâbından (yani) onu boynuzladı; ve * **انْتَطَحَتِ** * koçlar birbirlerini boynuzladı; ve * **تَنَاطَحَتْ** * (da böyledir); ve koç: * **نَطَّاحٌ** * (şeddeli); ve * **النَّطِيحَةُ المَنْطُوحَةُ** *: boynuzlanmış olan (dişi); ki boynuzlamadan öldü; ancak ona **الهاء** ile gelmiştir; isim onun üzerine galip geldiği için.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B7%D8%AD/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

نطحه كمنعه وضربه، والأول هو القياس، لأنه أكثر استعمالا: أصابه بقرنه، والنطح للكباش ونحوها. ينطحه وينطحه. وكبش نطاح. وقد انتطحت الكباش، إذا تناطحت. وفي التنزيل:  والمتردية والنطيحة  وهي المنطوحة التي ماتت منه، أي من النطح. والنطيح للمذكر. قال الأزهري: وأما النطيحة في سورة المائدة فهي الشاة المنطوحة تموت فلا يحل أكلها، وأدخلت الهاء فيها لأنها جعلت اسما لا نعتا. قال الجوهري: وإنما جاءت بالهاء لغلبة الاسم عليها، وكذلك الفريسة والأكيلة والرمية، لأنه ليس هو على نطحتها فهي منطوحة، وإنما هو الشيء في نفسه مما ينطح، والشيء مما يفرس ويؤكل. ومن مجاز المجاز: النطيح الذي يستقبلك من أمامك مما يزجر. قال أبو ذؤيب:
  فأمكنه مما يريد وبعضهم                      شقي لدى خيراتهن نطيح والنطيح: فرس طالت غرته حتى تسيل إلى إحدى أذنيه، وهو يتشاءم به، وقيل: النطيح من الخيل: الذي في جبهته دائرتان، وإن كانت واحدة فهي اللطمة، وهو اللطيم. ودائرة الناطح من دوائر الخيل. وقال الأزهري: قال أبو عبيد: من دوائر الخيل دائرة اللطاة وهي التي في وسط الجبهة. قال: وإن كانت دائرتان قالوا فرس نطيح، ويكره، أي ما كان فيه دائرتا النطيح. وقال الجوهري: دائرة اللطة ليست تكره. ومن المجاز: تطير من النطيح والناطح. النطيح: ما يأتيك من أمامك ويستقبلك من الطير والظباء والوحش وغيرها مما يزجر كالناطح وهو خلاف القعيد. ومن المجاز: كلأك الله من نواطح الدهر. النواطح: الشدائد، واحدها ناطح، أي أمر شديد ذو مشقة. قال الراعي:
  وقد مسه منا ومنهن ناطح

  ومن المجاز في أسجاعهم: إذا طلع النطح، طاب السطح. النطح والناطح: الشرطان، وهما قرنا الحمل. قال ابن سيده: النطح نجم من منازل القمر يتشاءم به أيضا. قال ابن الأعرابي: ما كان من أسماء المنازل فهو يأتي بالألف واللام، كقولك نطح والنطح، وغفر والغفر. وقولهم: ماله ناطح ولا خابط، أي شاة ولا بعير. ومن المجاز في الحديث: فارس - بالضم هكذا والمراد به ما يتاخم الروم - نطحة أو نطحتان، هكذا بالرفع فيهما في اللسان، وأورده الهروي في الغربيين في نطح، وفي بعض الأمهات نطحة أو نطحتين بالنصب فيهما، أورده ابن الأثير كالهروي في قرن، ثم لا فارس بعدها أبدا، ومعناه أي فارس تنطح مرة أو مرتين، ثم يزول ملكها ويبطل أمرها، هكذا فسره الهروي. في الغريبين. وفي النهاية: أي فارس تقاتل المسلمين مرة أو مرتين ثم يزول ملكها، فحذف الفعل لبيان معناه. قال شيخنا: وهذه الأقوال صريحة في أنهما منصوبان على المفعولية المطلقة إلا أن يقال إنهم لم يتقيدوا في الخط لأصل المعنى، أو أنهم أجوه على لغة من يلزم المثنى الألف في جميع الأحوال، نحو ساحران، أو نصب مرة في كلامهم على الظرفية لا المفعولية المطلقة، والظرف هو الخبر عن المبتدإ، وهو على حذف مضاف أي قتال فارس المسلمين وقتا أو وقتين، فتأمل فإنه قل من تعرض للتكلم عليه، انتهى. ومما يستدرك عليه: كبش نطيح، من كباش نطحي ونطائح، الأخيرة عن اللحياني ونعجة نطيح ونطيحة، من نعاج نطحي ونطائح. ومن المجاز: تناطحت الأمواج، والسيول، والرجال في الحرب. وبين العالمين والتاجرين نطاح. وجرى لنا في السوق نطاح. والنطاح أيضا المقابلة في لغة الحجاز، ونطحه عنه: دفعه وأزاله. ومن الأمثال ما نطحت فيه حماء ذات قرن، يقال ذلك فيمن ذهب هدرا. وفي الحديث: لا ينتطحفيها عنزان، أي لا يلتقي فيها اثنان ضعيفان، لأن النطاح من شأن التيوس والكباش، لا العتود، وهي إشارة إلى قصة مخصوصة لا يجري فيها خلف ولا نزاع. ومحمد بن صالح بن مهران بن النطاح، حدث عن معتمر بن سليمان وطبقته وبكير بن نطاح الشاعر الحنفي، أخباري.

##### Türkçe

**نطحه**; **منعه** ve **ضربه** gibi (gelir); birincisi kıyastır, çünkü daha çok kullanımdadır: onu boynuzuyla vurdu; ve **النطح** koçlar ve benzerleri içindir. **ينطحه** ve **ينطحه**. Ve **كبش نطاح**. Ve koçlar **انتطحت**; yani **تناطحت** olduklarında. Ve tenzilde: **والمتردية والنطيحة**; o, ondan (yani **النطح**tan) ölen **المنطوحة**dur. Ve **النطيح** müzekker içindir. Ezherî dedi: Mâide sûresindeki **النطيحة** ise, boynuzlanmış koyundur; ölür, onun yenmesi helâl olmaz; ve ona **الهاء** dâhil edildi, çünkü o, sıfat değil isim kılındı. Cevherî dedi: Ona **الهاء** ancak isim oluşunun ona galip gelmesi sebebiyle geldi; aynı şekilde **الفريسة** ve **الأكيلة** ve **الرمية**; çünkü o, “onu boynuzladın” üzere değildir ki o **منطوحة** olsun; ancak o, bizzat kendisi itibarıyla boynuzlanan şeydir; ve (yine) bizzat kendisi itibarıyla avlanan ve yenilen şeydir. Mecazın mecazından: **النطيح**; seni önünden karşılayan, azarlanan şeylerdendir. Ebû Züeyb dedi:
  فأمكنه مما يريد وبعضهم                      شقي لدى خيراتهن نطيح

Ve **النطيح**: alnındaki akıtması uzayıp iki kulağından birine kadar akacak olan attır; ve onunla uğursuzluk sayılır. Ve denildi ki: atlardan **النطيح**; alnında iki daire bulunan (attır); eğer bir tane ise o **اللطمة**dır; ve o **اللطيم**dir. Ve **دائرة الناطح** atların dairelerindendir. Ezherî dedi: Ebû Ubeyd dedi: atların dairelerinden **دائرة اللطاة** vardır; o, alnın ortasında olandır. Dedi: Eğer iki daire olursa “**فرس نطيح**” derler; ve kerih görülür; yani **دائرتا النطيح** bulunan şey. Cevherî dedi: **دائرة اللطة** kerih görülmez. Mecazdan: **النطيح** ve **الناطح**tan uğursuzluk saymak. **النطيح**: kuşlardan, ceylanlardan, yaban hayvanlarından ve benzerlerinden seni önünden gelip karşılayan, **الناطح** gibi azarlanan şeydir; ve o, **القعيد**in zıddıdır. Mecazdan: Allah seni **نواطح الدهر**den korusun. **النواطح**: şiddetlerdir; tekili **ناطح**tır; yani meşakkat sahibi şiddetli iş. Râî dedi:
  وقد مسه منا ومنهن ناطح

Mecazdan, onların secilerinde: “**إذا طلع النطح، طاب السطح**.” **النطح** ve **الناطح**: iki şarttır; ve onlar, kuzunun iki boynuzudur. İbn Sîde dedi: **النطح** ayın menzillerinden bir yıldızdır; onunla da uğursuzluk sayılır. İbnü’l-A‘râbî dedi: menzillerin isimlerinden olan şey, **الألف واللام** ile gelir; senin “**نطح** ve **النطح**” demen gibi; ve “**غفر** ve **الغفر**” (demek gibi). Ve onların sözü: “Onun ne **ناطح**ı var ne **خابط**ı”; yani ne koyun ne deve. Hadiste mecazdan: **فارس**—damme ile, böyle; ve onunla murad, Rum’a bitişik olandır—**نطحة** yahut **نطحتان**; lisanda ikisinde de ref‘ ile böyle; ve Herevî onu **الغربيين**de **نطح** maddesinde zikretti. Ve bazı ana kaynaklarda ikisinde de nasb ile “**نطحة** yahut **نطحتين**”; İbnü’l-Esîr onu Herevî gibi **قرن** maddesinde zikretti; sonra ondan sonra artık asla **فارس** yoktur. Manası: yani **فارس** bir kere yahut iki kere boynuzlanır, sonra mülkü gider ve işi bâtıl olur; Herevî onu böyle tefsir etti; **الغريبين**de. Ve **النهاية**de: yani **فارس** Müslümanlarla bir kere yahut iki kere savaşır, sonra mülkü gider; fiili, manasını beyan için hazf etti. Şeyhimiz dedi: Bu sözler, ikisinin de mutlak mef‘ûl olarak mansub olduğuna sarihdir; ancak denilirse ki onlar yazıda aslî manaya bağlı kalmadılar; yahut onu, tesniyeyi bütün hâllerde elif üzere ilzam edenin dili üzere câiz kıldılar; “**ساحران**” gibi; yahut onların sözünde “**مرة**”yi mutlak mef‘ûl değil zarfiyet üzere nasb ettiler; ve zarf, mübtedânın haberidir; ve o, muzafın hazfi üzeredir; yani **قتال فارس المسلمين** bir vakit yahut iki vakit; öyleyse düşün; çünkü onun hakkında konuşmaya az kimse temas etmiştir; bitti. Ve ona istidrâk olunanlardandır: **كبش نطيح**; **كباش نطحي** ve **نطائح**tan; sonuncusu Lihyânî’dendir. Ve **نعجة نطيح** ve **نطيحة**; **نعاج نطحي** ve **نطائح**tan. Mecazdan: dalgalar, seller ve savaşta adamlar **تناطحت**. Ve iki âlim ile iki tâcir arasında **نطاح** vardır. Ve pazarda bize **نطاح** cereyan etti. Ve **النطاح** ayrıca Hicaz dilinde karşılaşmadır. Ve “onu ondan **نطحه**”: onu itti ve giderdi. Mesellerdendir: “Onda boynuzlu bir kaynana **نطحت**”; bu, boşa giden kimse hakkında söylenir. Ve hadiste: “Orada iki keçi **لا ينتطحفيها عنزان**”; yani orada iki zayıf karşılaşmaz; çünkü **النطاح** teke ve koçların işindendir, **العتود**un değil; ve bu, kendisinde ihtilâf ve nizâ‘ cereyan etmeyen hususî bir kıssaya işarettir. Ve Muhammed b. Sâlih b. Mihrân b. **النطاح**; Mu‘temir b. Süleymân ve onun tabakası hakkında rivayet etti. Ve Hanefî şair **بكير بن نطاح**; ahbârîdir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B7%D8%AD/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

نَطَحَهُ
1 نَطَحَهُ ذ , aor. نَطِحَ and نَطَحَ , (S, K,) inf. n. نَطْحٌ, (S,) He (a ram, S, L, and the like, L) smote him with his horn. (K.) ― -b2- مَا نَطَحَتْ فِيهِ جَمَّآءَ ذَاتُ قَرْنٍ [A horned animal did not smite with its horn for him a hornless ewe]: a proverb, said of him who has perished unavenged. (L.) [See also Freytag's Arab. Prov., ii. 507.] ― -b3- نَطَحَهُ عَنْهُ (tropical:) He pushed him, or thrust him, away from him, and removed him. (A.)

نَاطَحَا
3 نَاطَحَا ذ , inf. n. نِطَاحٌ (L, Msb) and مُنَاطَحَةٌ, (Msb,) They two (rams or he-goats) smote each other with their horns. (L.) ― -b2- بَيْنَهُمَا نِطَاحٌ (tropical:) [Between them two is a contention like that of two rams]; said of two learned men, and of two merchants. (A.) ― -b3- جَرَى لَنَا فِى السُّوقِ نِطَاحٌ (tropical:) [There happened to us in the market a contention like that of two rams]. (A.) ― -b4- [نَاطَحَهُ He, or it, faced, or was or came opposite to him, or it]: نِطَاحٌ is syn. with مُقَابَلَةٌ in the dial. of El-Hijلz. (TA.)

6 تَنَاْطَحَ see 8. ― -b2- تَنَاطَحَتِ الأَمْوَاجُ, and السُّيُولُ, (tropical:) [The waves, and the torrents, conflicted, or dashed together.] (A.)

انتطحتِ الكِبَاشُ
8 انتطحتِ الكِبَاشُ ذ , and ↓ تناطحت, (S, K,) The rams smote one another with their horns. (K.) ― -b2- لَا يَنْطِحُ فِيهَا عَنْزَانِ [Two she-goats will not, in it, smite each other with their horns]: i. e., two weak persons will not encounter each other in it: alluding to a case in which there will not happen any discord or contention. (L, from a trad.)

نَطُوحٌ
نَطُوحٌ ذ : see نَطَّاحٌ.

نَطِيحٌ
نَطِيحٌ ذ Smitten with the horn and so killed: fem. with ة: (L, K:) pl. نَطْحَى (L) and نَطَائِحُ: (Lh, L:) you say also نَعْجَةٌ نَطِيحٌ, as well as نطيحة. (L.) ― -b2- Also نَطِيحَةٌ A sheep or goat (Az) smitten with the horn and so killed. (Az, S,) and of which the flesh is therefore unlawful to be eaten: (Az:) the ة is added because it is made a subst., not an epithet: (Az:) or because the quality of a subst. predominates in it, as in the case of فَرِيسَةٌ and أَكِيلَةٌ and رَمِيَّةٌ. (S.) ― -b3- نَطِيحٌ and ↓ نَاطِحٌ (tropical:) What comes to thee from before thee, (or faces thee, L,) of birds and wild animals (S, L, K) &c., which one rouses by throwing a stone or by crying out, and from the course of which one augurs evil or good: (L:) contr. of قَعِيدٌ. (S.) [The نطيح or ↓ ناطح is of evil omen.] ― -b4- Hence, (TA,) نَطِيحٌ (tropical:) An unfortunate, or unlucky, man. (K.) ― -b5- نَطِيحٌ A horse having a blaze, or white mark on his face, extending to one of his ears, which is deemed unlucky: (L:) or a horse having on his forehead two circular or spiral curls of hair (دَائِرَتَانِ), which are disliked: (S, L, K:) if there be but one, it is called دَائِرَةُ اللَّطَاةِ; and this is not disliked; (S;) or it is called لَطْمَةٌ; and the horse, لَطِيمٌ. (L.)

كَبْشٌ نَطَّاحٌ
كَبْشٌ نَطَّاحٌ ذ [A ram that smites much with his horn]: (S:) and ↓ نَطُوحٌ [signifies the same: and] is applied to a man [app. as meaning who pushes, thrusts, or repels, much, or vehemently]. (IAar, TA in art. ردس.)

دَائِرَةُ النَّاطِحِ
دَائِرَةُ النَّاطِحِ ذ A certain circular or spiral curl of hair on a horse, which is deemed unlucky. (L.) [See نَطِيحٌ.] ― -b2- نَاطِحٌ (tropical:) A difficulty; a distressing event; an affliction; a calamity: pl. نَوَاطِحُ. (S, K.) Ex. أَصَابَهُ نَاطِحٌ A difficulty, or distressing event, befell him. (S.) نَوَاطِحُ الدَّهْرِ The difficulties, &c., of fortune. (S.) ― -b3- النَّطْحُ وَالنَّاطِحُ (tropical:) [The two stars called] الشَّرَطَانِ, [q. v.,] which are [the two stars in] the two horns of Aries: (S, K:) [the first of the Mansions of the Moon: the latter is b, and the former a:] ISd says, that ↓ النَّطْحُ is a star which is one of the Mansions of the Moon, and from [the auroral rising of] which one augurs evil: and IAar says, that one says, نَطْحٌ and النَّطْحُ, without and with ال; and the like in the case of the name of any of the Mansions of the Moon. (TA.) The Arabs said اِذَا طَلَعَ النَّطْحُ طَابَ السَّطْحُ (tropical:) [When En-Nat-h rises aurorally, the house-top becomes pleasant as a place on which to sit in the evening, or on which to sleep]. (A.) ― -b4- مَا لَهُ نَاطِحٌ وَلَا خَابِطٌ He has neither sheep, or goat, nor camel. (S, K.)

##### Türkçe

نَطَحَهُ
1 **نَطَحَهُ** ذ , muzâri‘ **نَطِحَ** ve **نَطَحَ** , (S, K,) mastar ismi **نَطْحٌ**, (S,) O (bir koç, S, L, ve benzeri, L) onu boynuzuyla vurdu. (K.) ― -b2- **مَا نَطَحَتْ فِيهِ جَمَّآءَ ذَاتُ قَرْنٍ** [Boynuzlu bir hayvan, onun için, boynuzsuz bir koyunu boynuzuyla vurmadı]: öcünü almadan helâk olan kimse hakkında söylenen bir darbımeseldir. (L.) [Freytag'ın Arab. Prov., ii. 507'ye de bak.] ― -b3- **نَطَحَهُ عَنْهُ** (mecaz:) Onu kendisinden itti, yahut uzaklaştırdı, ve onu giderdi. (A.)

نَاطَحَا
3 **نَاطَحَا** ذ , mastar ismi **نِطَاحٌ** (L, Msb) ve **مُنَاطَحَةٌ**, (Msb,) İkisi (iki koç yahut iki teke) boynuzlarıyla birbirlerini vurdular. (L.) ― -b2- **بَيْنَهُمَا نِطَاحٌ** (mecaz:) [İkisi arasında iki koçunki gibi bir çekişme vardır]; iki âlim ve iki tüccar hakkında söylenir. (A.) ― -b3- **جَرَى لَنَا فِى السُّوقِ نِطَاحٌ** (mecaz:) [Pazarda bize iki koçunki gibi bir çekişme vuku buldu]. (A.) ― -b4- [**نَاطَحَهُ** O, yahut o (şey), onun karşısına geçti, yahut ona karşı oldu veya karşısına geldi]: **نِطَاحٌ**, El-Hicâz lehçesinde **مُقَابَلَةٌ** ile eşanlamlıdır. (TA.)

6 **تَنَاْطَحَ** bk. 8. ― -b2- **تَنَاطَحَتِ الأَمْوَاجُ**, ve **السُّيُولُ**, (mecaz:) [Dalgalar ve seller çatıştı, yahut birbirine çarptı.] (A.)

انتطحتِ الكِبَاشُ
8 **انتطحتِ الكِبَاشُ** ذ , ve ↓ **تَناطَحَت**, (S, K,) Koçlar boynuzlarıyla birbirlerini vurdular. (K.) ― -b2- **لَا يَنْطِحُ فِيهَا عَنْزَانِ** [İçinde iki keçi boynuzlarıyla birbirini vurmaz]: yani, içinde iki zayıf kimse birbirine rastlaşmaz: içinde hiçbir anlaşmazlık yahut çekişme vuku bulmayacak bir hâle işaret eder. (L, bir rivayetten.)

نَطُوحٌ
**نَطُوحٌ** ذ : bk. **نَطَّاحٌ**.

نَطِيحٌ
**نَطِيحٌ** ذ Boynuzla vurulmuş ve böylece öldürülmüş: müennesi ة iledir: (L, K:) çoğulu **نَطْحَى** (L) ve **نَطَائِحُ**: (Lh, L:) ayrıca **نَعْجَةٌ نَطِيحٌ** da dersin, **نطيحة** ile birlikte. (L.) ― -b2- Ayrıca **نَطِيحَةٌ** Boynuzla vurulmuş ve böylece öldürülmüş bir koyun yahut keçi (Az). (Az, S,) ve bu sebeple eti yenmesi haram olan: (Az:) ة, onun bir isim yapılması sebebiyle eklenmiştir, bir sıfat değil: (Az:) yahut onda bir ismin niteliği baskın geldiği için; **فَرِيسَةٌ** ve **أَكِيلَةٌ** ve **رَمِيَّةٌ** örneğinde olduğu gibi. (S.) ― -b3- **نَطِيحٌ** ve ↓ **نَاطِحٌ** (mecaz:) Önünden sana gelen (yahut sana karşı olan, L) kuşlardan ve yabanî hayvanlardan (S, L, K) vb.; ki kişi onu taş atarak yahut bağırarak ürkütür; ve onun gidişinden uğursuzluk yahut uğur çıkarır: (L:) **قَعِيدٌ**’in zıddıdır. (S.) [**نطيح** yahut ↓ **ناطح** uğursuz alâmettir.] ― -b4- Bundan dolayı, (TA,) **نَطِيحٌ** (mecaz:) bahtsız, yahut uğursuz bir adam. (K.) ― -b5- **نَطِيحٌ** Yüzünde bir akıtması, yahut beyaz işareti olup kulaklarından birine kadar uzanan, uğursuz sayılan bir at: (L:) yahut alnında iki dairesel yahut sarmal kıl kıvrımı (**دَائِرَتَانِ**) bulunan, hoş görülmeyen bir at: (S, L, K:) eğer bir tane olursa, ona **دَائِرَةُ اللَّطَاةِ** denir; ve bu hoş görülmeyen değildir; (S;) yahut ona **لَطْمَةٌ** denir; ve at, **لَطِيمٌ**. (L.)

كَبْشٌ نَطَّاحٌ
**كَبْشٌ نَطَّاحٌ** ذ [Boynuzuyla çok vuran bir koç]: (S:) ve ↓ **نَطُوحٌ** [aynı mânaya gelir: ve] bir adama uygulanır [görünüşe göre çok, yahut şiddetle, iten, dürten, yahut geri çeviren mânasında]. (IAar, TA, **ردس** maddesinde.)

دَائِرَةُ النَّاطِحِ
**دَائِرَةُ النَّاطِحِ** ذ Uğursuz sayılan, atta bulunan belirli bir dairesel yahut sarmal kıl kıvrımı. (L.) [**نَطِيحٌ**’e bak.] ― -b2- **نَاطِحٌ** (mecaz:) bir güçlük; bunaltıcı bir olay; bir musibet; bir felâket: çoğulu **نَوَاطِحُ**. (S, K.) Ör. **أَصَابَهُ نَاطِحٌ** Bir güçlük, yahut bunaltıcı bir olay, ona isabet etti. (S.) **نَوَاطِحُ الدَّهْرِ** Zamanın güçlükleri vb. (S.) ― -b3- **النَّطْحُ وَالنَّاطِحُ** (mecaz:) [adı verilen iki yıldız] **الشَّرَطَانِ**, [bk.] ki Koç burcunun iki boynuzundaki [iki yıldızdır]: (S, K:) [Ay menzillerinin birincisi: ikincisi b’dir, birincisi a’dır:] ISd der ki, ↓ **النَّطْحُ**, Ay menzillerinden olan bir yıldızdır ve [tan vakti doğuşundan] uğursuzluk çıkarılır: ve IAar der ki, kişi **نَطْحٌ** ve **النَّطْحُ** der; ال’siz ve ال’li; ve Ay menzillerinden herhangi birinin adında da bunun benzeri. (TA.) Araplar dedi: **اِذَا طَلَعَ النَّطْحُ طَابَ السَّطْحُ** (mecaz:) [En-Nat-h tan vakti doğunca, dam üstü akşam oturmak yahut üzerinde uyumak için hoş olur]. (A.) ― -b4- **مَا لَهُ نَاطِحٌ وَلَا خَابِطٌ** Onun ne koyunu yahut keçisi vardır, ne de devesi. (S, K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B7%D8%AD/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

نَطَحَ
نَطَحَ A ,  I ( n. ac. نَطْح 1 ),
a.  Butted, gored.

b.  [ acc. &  'An ], Pushed away from.

نَاْطَحَ
نَاْطَحَ III ,
a.  see I (a) .

b.  Faced.

c.  see VI (a) .

تَنَاْطَحَ
تَنَاْطَحَ VI ,
a.  Butted each other.

b.  Dashed together.

اِنْتَطَحَ
اِنْتَطَحَ VIII ,
a.  see VI (a) .

نَطْح
نَطْح 1
a.  [ art. ], The star  a in Aries.

نَطْحَة
نَطْحَة 1t ,
a.  Butt; blow; shock.

نَاْطِح
نَاْطِح 21 ,
a.  Butting: cattle &c.

b.  ( pl. نَوَاْطِحُ 41 ), Disaster; distress.

c.  [ art. ], The star beta in Aries.

d.  see 25 (a) .

نَطِيْح
نَطِيْح 25 ,
a.  Unfortunate, unlucky.

b.  ( pl. نَطْحَى 1ya ,  نَطَاْئِحُ 46 ), Butted; gored; killed.

نَطُوْح
نَطُوْح 26 ,
a.  see 25 (a) .

نَطَّاْح
نَطَّاْح 28 ,
a.  Butting; butter.

نِطْخ شَرّ
نِطْخ شَرّ
a.  Villain, rogue.

مَا لَهُ نَاطِح وَلَا خَابِط
مَا لَهُ نَاطِح وَلَا خَابِط
a.  He has neither sheep nor camels.

##### Türkçe

**نَطَحَ**
**نَطَحَ** A , I ( m. mast. **نَطْح** 1 ),
a. Boynuzladı, boynuzla vurdu.

b. [ mef‘ûl & **عَنْ** ], -den itti, uzaklaştırdı.

**نَاْطَحَ**
**نَاْطَحَ** III ,
a. I (a)’ya bak.

b. Karşı karşıya geldi.

c. VI (a)’ya bak.

**تَنَاْطَحَ**
**تَنَاْطَحَ** VI ,
a. Birbirlerini boynuzladılar.

b. Birbirine çarpıştılar.

**اِنْتَطَحَ**
**اِنْتَطَحَ** VIII ,
a. VI (a)’ya bak.

**نَطْح**
**نَطْح** 1
a. [ harf-i tarif ], Koç burcundaki a yıldızı.

**نَطْحَة**
**نَطْحَة** 1t ,
a. Boynuz vurma; darbe; sarsıntı.

**نَاْطِح**
**نَاْطِح** 21 ,
a. Boynuzlayan: sığırlar vb.

b. ( cem‘. **نَوَاْطِحُ** 41 ), felaket; sıkıntı.

c. [ harf-i tarif ], Koç burcundaki beta yıldızı.

d. 25 (a)’ya bak.

**نَطِيْح**
**نَطِيْح** 25 ,
a. Talihsiz, uğursuz.

b. ( cem‘. **نَطْحَى** 1ya , **نَطَاْئِحُ** 46 ), boynuzlanmış; boynuzla vurulmuş; öldürülmüş.

**نَطُوْح**
**نَطُوْح** 26 ,
a. 25 (a)’ya bak.

**نَطَّاْح**
**نَطَّاْح** 28 ,
a. Boynuzlayan; boynuzlayıcı.

**نِطْخ شَرّ**
**نِطْخ شَرّ**
a. Alçak, haydut.

**مَا لَهُ نَاطِح وَلَا خَابِط**
**مَا لَهُ نَاطِح وَلَا خَابِط**
a. Onun ne koyunu ne de devesi vardır.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B7%D8%AD/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

نطح
نَطَحَ - يَنْطَحُ (نَطَحَ - يَنْطِحُ) - نَطِيْح - نَطِيْحَة
نَطَحَ - يَنْطَحُ (نَطَحَ - يَنْطِحُ) + كائن أو كبش + كائناً: يضربه برأسه وقرونه
نَطِيْح: على وزن " فعيل اسم فاعل مبالغة  بمعنى مفعول من " نَطَحَ - يَنْطَحُ ": الكبش المنطوح، أو كثير النطح
نَطِيْحَة: مؤنث " نَطيح ": اسم فاعل مرة منه: وهو اصطلاحاً: الكبش الكثير النطح حتى مات بالمناطحة، أو الشاة التي ماتت منطوحة
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ" الدفع بالضرب بقوة محدودة تبعد الكائن عن موقعه لمسافة قصيرة"، وهي:
دَعَّ - يَدُعُّ، نَطَحَ - يَنْطَحُ (نَطَحَ - يَنْطِحُ)، بَكَّ - يَبُكُّ، نَزَغَ - يَنْزَغُ، ذَبَّ - يَذُبُّ، هَمَزَ - يَهْمِزُ (هَمَزَ - يَهْمُزُ)
نطيحة
 	﴿حرمت عليكم الميتة والدم ولحم الخنزير وما أهل لغير الله به والمنخنقة والموقوذة والمتردية والنطيحة وما أكل السبع إلا ما ذكيتم وما ذبح على النصب وأن تستقسموا بالأزلام ذلكم فسق اليوم يئس الذين كفروا من دينكم فلا تخشوهم واخشوني اليوم أكملت لكم دينكم وأتممت عليكم نعمتي ورضيت لكم الإسلام دينا فمن اضطر في مخمصة غير متجانف لإثم فإن الله غفور رحيم(3)﴾ المائدة
مختار الصحاح
● [نطح] ن ط ح: نَطَحَهُ الكبش من باب ضرب وقطع و انْتَطَحَتِ الكِباش و تَنَاطَحَتْ وكبش نَطَّاحٌ بالتشديد و النَّطِيحَةُ المَنْطُوحَةُ التي ماتت من النَّطح وإنما جاءت بالهاء لغلبة الاسم عليها
معجم الفرائد القرآنية:
ن ط ح
" النَّطِيحَةُ " في قوله تعالى :"وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيَةُ وَالنَّطِيحَةُ وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ" (3) المائدة .
نَطَحه :أصابه بقرنه، والنطيحة ما نطحها غيرها من النَّعم فماتت.
الراغب
نطح
- النطيحة: ما نطح من الأغنام فمات، قال تعالى: }والمتردية والنطيحة{ [المائدة/3] والنطيح والناطح: الظبي والطائر الذي يستقبلك بوجهه، كأنه ينطحك ويتشاءم به، ورجل نطيح: مشؤوم، ومنه نواطح الدهر. أي: شدائده، وفرس نطيح: يأخذ فودى رأسه بياض.
ملخص اللسان
1.     النَّطْحُ: للكِبَاشِ ونحوها؛ نَطَحه يَنْطِحُه  ويَنْطَحُه نَطْحاً. وكَبْشٌ نَطَّاح،  وقد انتَطَحَ الكبشان وتَناطَحا، ويُقْتاس من ذلك تَناطَحَتِ الأَمواجُ  والسيول والرجال في الحرب: وأَنشد:  الليلُ داجٍ والكِباشُ تَنْتَطِحْ  وكبشٌ نَطِيحٌ من كباش نَطْحَى ونَطائح، ونَعْجة  نَطِيحٌ ونَطِيحةٌ من نِعاجٍ نَطْحى ونَطائِحَ. وفي التنزيل:والمُتَرَدِّيةٌ والنطيحةُ؛ يعني ما تَنَاطَحَ فمات؛
2.     وأما النَّطِيحة في سورة المائدة؛ فهي الشاة المَنْطوحة تموت فلا يحل أَكلها، وأُدخلت الهاء فيها لأَنها جعلت اسماً لا نعتاً؛فهي منطوحة
3.     ورجل نَطِيحٌ: مَشْؤُوم؛
4.     وفرسٌ نَطِيحٌ إِذا طالت غُرَّتُه حتى تسيل تحت إِحدى أُذنيه وهو يُتشَاءم به؛
5.     النَّطْحُ نجم من منازل القمر يتشاءم به أَيضاً؛
لسان العرب
● - نطح: النَّطْحُ: للكِبَاشِ ونحوها؛ نَطَحه يَنْطِحُه  (* قوله «نطحه  ينطحه» بابه ضرب ومنع كما في القاموس.) ويَنْطَحُه نَطْحاً. وكَبْشٌ نَطَّاح،  وقد انتَطَحَ الكبشان وتَناطَحا، ويُقْتاس من ذلك تَناطَحَتِ الأَمواجُ  والسيول والرجال في الحرب: وأَنشد:  الليلُ داجٍ والكِباشُ تَنْتَطِحْ  وكبشٌ نَطِيحٌ من كباش نَطْحَى ونَطائح، الأَخيرة عن اللحياني. ونَعْجة  نَطِيحٌ ونَطِيحةٌ من نِعاجٍ نَطْحى ونَطائِحَ. وفي التنزيل:  والمُتَرَدِّيةٌ والنطيحةُ؛ يعني ما تَنَاطَحَ فمات؛ الأَزهري: وأما النَّطِيحة في  سورة المائدة؛ فهي الشاة المَنْطوحة تموت فلا يحل أَكلها، وأُدخلت الهاء  فيها لأَنها جعلت اسماً لا نعتاً؛ قال الجوهري: إِنما جاءت بالهاء لغلبة  الاسم عليها، وكذلك الفَريسة والأَكِيلة والرَّمِيَّة لأَنه ليس هو على  نَطَحتها، فهي منطوحة، وإِنما هو الشيء في نفسه مما يُنْطَحُ والشيء مما  يُفْرَسُ ومما يؤكل.  وقولهم: ما له ناطح ولا خابط: فالناطح الكبش والتيس والعَنْزُ، والخابط:  البعير. وما نَطَحَتْ فيه جَمَّاءَ ذاتُ قَرْنٍ؛ يقال ذلك فيمن ذهب  هَدَراً؛ عن ابن الأَعرابي، ابن سيده: والنَّطِيحُ والناطِحُ ما يستقبلك  ويأْتيك من أَمامك من الطير والظباءِ والوحش وغيرها مما يُزْجَرُ، وهو خلاف  القَعِيد. ورجل نَطِيحٌ: مَشْؤُوم؛ قال أَبو ذؤيب:  فأَمْكَنَّه مما يُرِيدُ، وبعضُهم  شَقِيٌّ، لَدَى خَيْراتِهِنَّ، نَطِيحُ  وفرسٌ نَطِيحٌ إِذا طالت غُرَّتُه حتى تسيل تحت إِحدى أُذنيه وهو  يُتشَاءم به؛ وقيل: النطيح من الخيل الذي وسَطَ جَبْهته دائرتان، وإِن كانت  واحدة، فهي اللَّطْمةُ وهو اللَّطِيمُ، ودائرة الناطح من دوائر الخيل وكل  ذلك شُؤْم؛ الأَزهري: قال أَبو عبيد: من دوائر الخيل دائرة اللَّطَاةِ وهي  التي وسط الجبهة؛ قال: وإِن كانت دائرتان قالوا: فرس نَطِيح، قال: وتكره  دائرتا النَّطِيح؛ وقال الجوهري: دائرة اللَّطَاةِ ليست تكره.  ويقال للشَّرَطَيْنِ: النَّطْحُ والناطحُ وهما قَرْنا الحَمل. ابن سيده:  النَّطْحُ نجم من منازل القمر يتشاءم به أَيضاً؛ قال ابن الأَعرابي: ما  كان من أَسماء المنازل، فهو يأْتي بالأَلف واللام وبغير أَلف ولام، كقولك  نَطْحٌ والنَّطْحُ، وغَفْرٌ والغَفْرُ. الجوهري: ونَواطِحُ الدهر  شدائده. ويقال: أَصابه ناطِحٌ أَي أَمر شديد ذو مشقة؛ قال الراعي:  وقد مَسَّه مِنَّا ومنهنَّ ناطِحُ  وفي الحديث: فارسُ نَطْحَةٌ أَو نَطْحَتانِ ثم لا فارسَ بعْدها أَبداً؛  قال أَبو بكر: معناه فارسُ تقاتل المسلمين مرة أَو مرتين؛ وقيل: معناه  فارس تَنْطَِحُ مرى أَو مرتين فيبطل ملكها ويزول أَمرها، فحذف تنطح لبيان  معناه؛ كما قال الشاعر:  رأَتْني بحَبْلَيْها فَصَدَّتْ مخافةً،  وفي الحَبْل رَوْعاءُ الفُؤادِ فَرُوقُ  أَراد: رأَتْني أَقبلتُ بحبليها فحذف الفعل. وفي الحديث: لا يَنْتَطِحُ  فيها عَنْزانِ أَي لا يَلْتَقِي فيها اثنان ضعيفان، لأَن النِّطاحَ من  شأْن التيوس والكباش لا العَتُود، وهو إِشارة إِلى قضية مخصوصة لا يجري  فيها خُلْفٌ ونِزاعٌ.
مقاييس اللغة:
(نطح) النون والطاء والحاء أصلٌ واحد. وهو نَطَح. يقال: نَطَح الكبش يَنْطِحُ. ويحمَل عليه فيقال للوحشيِّ إذا أتاكَ مستقبلاً لك: نطيحٌ وناطِح. ويقولون: إنَّه لا يُتَبرَّك به، ولذلك يقال للمشؤوم: نَطِيح. وفرسٌ نَطيحٌ: يأخذُ فودَيْ رأسِه بياض.
ومن الباب نَوَاطِحُ الدَّهر، أي شدائده، وأصابَهُ ناطحٌ: أمر شديد. وقياس كلّ واحد. ويقال للشَّرَطَينِ: النَّطْحُ والنّاطح. وقولهم:
* الليلُ داجٍ والكباشُ تَنْتطِحْ([8]) *
أي يَنطَِح بعضُها بعضاً. وهذا عبارةٌ عن اقتتال الأبطال، واصطِدام الكُماة. وتناطَحت الأمواج والسُّيولُ والرِّجالُ في الحرب.
القاموس المحيط:
نَطَحَه، كمنعه وضَرَبَه أصابَه بقَرْنِه. وانْتَطَحَتِ الكِباشُ تَناطَحتْ. والنَّطيحةُ التي ماتَتْ منه. والنَّطيحُ للمُذَكَّرِ، والرَّجُلُ المَشؤومُ، وفَرَسٌ في جَبْهَتِهِ دائِرَتانِ، ويُكْرَهُ، وما يأتيكَ من أمامكَ من الطَّيْرِ والوَحْشِ، كالنَّاطحِ. والنَّواطِحُ الشدائدُ، واحِدتُها ناطِحٌ. والنَّطْحُ والناطِحُ الشَّرَطانِ، وهُمَا قَرْنَا الحَمَلِ. و " مالَه ناطِحٌ ولاخابِطٌ " شاةٌ ولا بعيرٌ، وفي الحديثِ " فارِسُ نَطْحَةٌ أو نَطْحَتانِ ثم لا فارِسَ بعدَها أبداً " ، أي فارِسُ تَنْطَحُ مَرَّةً أو مَرَّتَيْنِ، ثم يَزولُ مُلْكُها.
تاج العروس:
نطح
نَطَحَه كمنَعه وضَرَبَه والأَوّل هو القِيَاس لأَنّه أَكثرُ استعمالاً : أَصَابُه بقَرْنِه والنَّطْح للكِباش ونحوِهَا . يَنطَحه ويَنْطِحه . وكَبشٌ نَطّاحٌ . وقد انْتَطَحَتِ الكِبَاشُ إِذا تَنَاطحَتْ . وفي التنزيل : " والمتَردِّيةُ والنَّطِيحة " وهي المنطوحة التي ماتَتْ مِنْهُ أَي من النَّطْحِ . والنَّطِيح للمُذَكّرُ . قال الأَزهرِيّ : وأَمّا النّطِيحَة في سورة المائدة فهي الشّاة المنطوحة تَمُوتُ فلاَ يَحِلُّ أَكلُهَا وأُدْخِلَت الهاءُ فيها لأَنّها جُعِلَت اسماً لا نَعْتاً . قال الجوْهرِيّ : وإِنما جاءَت بالهاءِ لغلَبة الاسم عليها وكذلك الفريسة والأَكيلة والرَّمِيَّة لأَنَّه ليس هو على نطَحَتْهَا فهي مَنطوحة وإِنّما هو الشيءُ في نفْسهِ مما يُنْطح والشّيءُ مما يُفْرَس ويُؤْكَل . ومن مَجازِ المجازِ : النَّطيح الّذي يَستَقْبِلك من أَمامك مما يُزْجَر . قال أَبو ذُؤَيْب :
فأَمْكَنَّهُ مما يُرِيدُ وبَعضُهُم ... شقيٌّ لدى خَيْرَاتهِنّ نطِيحُ والنَّطِيح : فرسٌ طالَتْ غُرّتُه حتّى تَسيل إِلى إِحدّى أُذُنيْه وهو يُتشَاءَم به وقيل : النَّطيح من الخَيْل : الّذي في جَبْهتِه دائِرتَان وإِن كانت واحدة فهي اللَّطْمَةُ وهو اللَّطيم . ودائرةُ النَّاطحِ من دَوَائِر الخَيْل . وقال الأَزهريّ : قال أَبو عُبَيْد : من دوَائِر الخَيْل دائرةُ اللَّطَاةِ وهي الّتي في وَسَطِ الجَبْهة . قال : وإِن كانت دائرتان قالوا فَرسٌ نَطِيحٌ ويُكْرَه أَي ما كان فيه دائرتَا النَّطيحِ . وقال الجوهريّ : دائرةُ اللَّطة ليستْ تُكرَه . ومن المجاز : تَطيَّر من النَّطِيح والنَّاطِح . النَّطِيحُ : ما يَأْتِيكَ مِنْ أَمَامِك ويَسْتقبِلك مِنَ الطَّيْرِ والظّباءِ والوَحْشِ وغيرها مما يُزجر كالنَّاطِح وهو خِلافُ القَعِيد . ومن المجاز : كَلأَك اللّه مِن نَواطِحِ الدَّهْرِ . النَّوَاطِحُ : الشَّدَائِدُ واحِدُهَا ناطِحٌ أَي أَمرٌ شديدٌ ذو مشَقّة . قال الرّاعِي :
" وقد مَسَّهُ مِنَّا ومنهنَّ ناطِحُ
ومن المجاز في أَسجاعهم : إِذا طَلَع النَّطْح طاب السَّطْح . النَّطْح والنّاطِح : الشَّرَطَانِ وهما قَرْنَا الحَمَلِ . قال ابن سيده : النَّطْح نَجمٌ من مَنَازِل القَمر يُتشاءَم به أَيضاً . قال ابن الأَعرابيّ : ما كان من أَسماءِ المَنازِلِ فهو يأْتي بالأَلف والّلامِ كقولك نَطْحٌ والنَّطْح وغَفْرٌ والغَفْر . وقولهم : مَالَهُ ناطحٌ ولا خَابِطٌ أَي شَاةٌ ولا بَعيرٌ . ومن المجاز في الحديث : فارِسٌ - بالضّمّ هكذا والمرادُ به ما يُتاخِم الرُّومَ - نَطْحةٌ أَو نَطْحَتَانِ هكذا بالرّفْع فيهما في اللسانِ وأَوردَه الهروِيّ في الغَربيين في نَطح وفي بعض الأُمَّهات نَطْحةً أَو نَطْحتين بالنَّصْب فيهما أَوردَه ابن الأَثير كالهَرويّ في قرن ثُمَّ لا فَارِسَ بعدَهَا أَبداً ومعناه أَي فِارِسُ تَنْطحُ مَرَّةً أَو مرَّتين ثُمَّ يَزُولُ مُلْكُها ويَبْطُل أَمرُها هكذا فسَّرَهُ الهَرَويّ . في الغَريبَيْن . وفي النّهايَة : أَيْ فارِسُ تُقاتِلُ المسلمينَ مَرّةً أَو مرّتَيْنِ ثمّ يَزُول مُلْكُها فحذف الفعل لبَيان معناه . قال شيخنا : وهذه الأَقوالُ صَريحةٌ في أَنَّهما مَنصوبانِ على المفعوليّة المطلقَة إِلاّ أَنْ يُقَال إِنهم لم يَتقَيّدوا في الخطّ لأَصْل المعنَى أَو أَنهم أَجْوه على لُغَة من يُلْزِم المثنَّى الأَلفَ في جميع الأَحوالِ نحو ساحران أَو نصبُ مرّةً في كلامهم على الظّرْفِية لا المفعُولِيّة المطلقة والظرْف هو الخبرُ عن المبتدَإِ وهو على حذْف مُضاف أَي قِتَالُ فارسَ المسلمين وَقْتاً أَو وَقتينِ فتأَمَّلْ فإِنّه قَلَّ مَن تَعَرَّضَ للتَّكلُّم عليه انتهى . ومما يستدرك عليه : كبْشٌ نَطيحٌ من كِباش نَطْحَي ونَطَائِحَ الأَخيرَة عن اللِّحْيَانيّ ونَعجَةٌ نَطيحٌ ونَطيحَةٌ من نِعاجٍ نَطْحَي ونَطائحَ . ومن المجاز : تَناطَحت الأَمواجُ والسُّيولُ والرِّجَالُ في الحرب . وبين العالِمَيْن والتّاجرَيْنِ نِطاحٌ . وجَرَى لنا في السُّوق نِطَاحٌ . والنِّطَاح أَيضاً المقابلَة في لُغَة الحجَاز ونَطَحَه عنه : دفَعَه وأَزالَه . ومن الأَمثال مَا نَطَحَتْ فيه حَمّاءَ ذاتُ قَرْن يقال ذلك فيمن ذَهَب هَدَراً . وفي الحديث : لا يَنْتَطِحُفيها عَنْزَان أَي لا يَلتَقِي فيها اثنانِ ضَعيفانِ لأَنّ النِّطَاحَ من شأْنِ التُّيُوس والكِبَاش لا العَتُود وهي إِشارة إِلى قصَّة مخصوصة لا يجرِي فيها خُلْف ولا نِزاعٌ . ومحمّد بن صالح بنَ مِهرَانَ بنِ النَّطاحِ حَدّثَ عن معتَمِر بن سُليمانَ وطبقتِه وبُكَيْر بن نَطّاحٍ الشاعر الحَنفيّ أَخباري

##### Türkçe

**نطح**
**نَطَحَ** - **يَنْطَحُ** (**نَطَحَ** - **يَنْطِحُ**) - **نَطِيْح** - **نَطِيْحَة**
**نَطَحَ** - **يَنْطَحُ** (**نَطَحَ** - **يَنْطِحُ**) + canlı veya koç + bir canlıyı: onu başıyla ve boynuzlarıyla vurur.
**نَطِيْح**: “فعيل” vezninde; “**نَطَحَ** - **يَنْطَحُ**”dan, mef‘ûl mânasında mübalağa için ism-i fâil: boynuzlanmış koç; yahut çok boynuzlayan.
**نَطِيْحَة**: “**نَطِيْح**”ın müennesi: ondan bir defalık ism-i fâil; ve ıstılahça: boynuzlaşma ile ölene kadar çok boynuzlayan koç; yahut boynuzlanmış olarak ölen koyun.
Ve lafız, “sınırlı bir kuvvetle vurarak itme; canlıyı bulunduğu yerden kısa bir mesafe için uzaklaştırma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**دَعَّ** - **يَدُعُّ**، **نَطَحَ** - **يَنْطَحُ** (**نَطَحَ** - **يَنْطِحُ**)، **بَكَّ** - **يَبُكُّ**، **نَزَغَ** - **يَنْزَغُ**، **ذَبَّ** - **يَذُبُّ**، **هَمَزَ** - **يَهْمِزُ** (**هَمَزَ** - **يَهْمُزُ**)

**نطيحة**
﴿Size ölü hayvan, kan, domuz eti, Allah’tan başkası adına kesilen, boğulmuş, vurulmuş, düşmüş, **النطيحة** ve yırtıcı hayvanın yediği—ancak yetişip boğazladıklarınız müstesna—, dikili taşlar üzerine kesilen ve fal oklarıyla kısmet aramanız haram kılındı; işte bu fısktır. Bugün kâfirler dininizden ümit kesmişlerdir; onlardan korkmayın, benden korkun. Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim, üzerinize nimetimi tamamladım ve size din olarak İslâm’ı razı oldum. Kim açlık sıkıntısında, günaha meyletmeksizin mecbur kalırsa, şüphesiz Allah bağışlayıcıdır, merhamet edicidir (3)﴾ **المائدة**

مختار الصحاح
● [**نطح**] ن ط ح: **نَطَحَهُ** koç, “**ضرب**” ve “**قطع**” babından; ve koçlar **انْتَطَحَتِ** ve **تَنَاطَحَتْ**; ve şeddeli olarak koç **نَطَّاحٌ**; ve **النَّطِيحَةُ**: **المَنْطُوحَةُ**; yani **النَّطح**tan ölen; ve ancak isim ona galip geldiği için **هاء** ile gelmiştir.

معجم الفرائد القرآنية:
ن ط ح
“**النَّطِيحَةُ**” Yüce Allah’ın şu sözünde: “**وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيَةُ وَالنَّطِيحَةُ وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ**” (3) **المائدة**.
**نَطَحه**: onu boynuzuyla vurdu; ve **النطيحة**: davarlardan başkası onu boynuzlayıp da öldüğü şeydir.

الراغب
**نطح**
- **النطيحة**: koyunlardan boynuzlanıp da ölen şey; Yüce Allah buyurdu: ﴿**والمتردية والنطيحة**﴾ [**المائدة**/3]. Ve **النطيح** ve **الناطح**: ceylan ve yüzüyle seni karşılayan kuş; sanki seni boynuzluyor ve onunla uğursuzluk sayılıyor; ve **رجل نطيح**: uğursuz; bundan: **نواطح الدهر**; yani: onun şiddetleri. Ve **فرس نطيح**: başının iki yanını beyazlık alır.

ملخص اللسان
1. **النَّطْحُ**: koçlar ve benzerleri içindir; **نَطَحه** **يَنْطِحُه** ve **يَنْطَحُه** **نَطْحاً**. Ve koç **نَطَّاح**; ve iki koç **انتَطَحَ** ve **تَناطَحا**; ve bundan kıyas edilir: dalgalar, seller ve savaşta adamlar **تَناطَحَتِ**; ve şu beyit okunmuştur:
الليلُ داجٍ والكِباشُ تَنْتَطِحْ
Ve koç **نَطِيح**; **نَطْحَى** ve **نَطائح** koçlarından; ve koyun **نَطِيح** ve **نَطِيحة**; **نَطْحى** ve **نَطائِحَ** koyunlarından. Ve tenzilde: **والمُتَرَدِّيةٌ والنطيحةُ**; yani boynuzlaşıp da ölen şey;
2. **المائدة** sûresindeki **النَّطِيحة** ise: boynuzlanmış koyundur; ölür, yenmesi helâl olmaz; ve ona **هاء** sokulmuştur; çünkü o, sıfat değil isim kılınmıştır; o hâlde o **منطوحة**dur.
3. Ve **رجل نَطِيحٌ**: uğursuzdur;
4. Ve **فرسٌ نَطِيحٌ**: alnındaki akıtması uzayıp da iki kulağından birinin altına akıncaya kadar; ve onunla uğursuzluk sayılır;
5. **النَّطْحُ**: ay menzillerinden bir yıldızdır; onunla da uğursuzluk sayılır;

لسان العرب
● - **نطح**: **النَّطْحُ**: koçlar ve benzerleri içindir; **نَطَحه** **يَنْطِحُه** (* “**نطحه ينطحه**” sözü: **ضرب** ve **منع** babındandır; **القاموس**’ta olduğu gibi.) ve **يَنْطَحُه** **نَطْحاً**. Ve koç **نَطَّاح**; ve iki koç **انتَطَحَ** ve **تَناطَحا**; ve bundan kıyas edilir: dalgalar, seller ve savaşta adamlar **تَناطَحَتِ**; ve şu beyit okunmuştur:
الليلُ داجٍ والكِباشُ تَنْتَطِحْ
Ve koç **نَطِيح**; **نَطْحَى** ve **نَطائح** koçlarından; sonuncusu **اللحياني**’den. Ve koyun **نَطِيح** ve **نَطِيحة**; **نَطْحى** ve **نَطائِحَ** koyunlarından. Ve tenzilde: **والمُتَرَدِّيةٌ والنطيحةُ**; yani boynuzlaşıp da ölen şey; **الأَزهري**: **المائدة** sûresindeki **النَّطِيحة** ise: boynuzlanmış koyundur; ölür, yenmesi helâl olmaz; ve ona **هاء** sokulmuştur; çünkü o, sıfat değil isim kılınmıştır; **الجوهري** dedi ki: ancak isim ona galip geldiği için **هاء** ile gelmiştir; aynı şekilde **الفَريسة** ve **الأَكِيلة** ve **الرَّمِيَّة**; çünkü o, onun onu boynuzlaması üzerine değildir; o hâlde o **منطوحة**dur; ancak o, kendi zatında **يُنْطَحُ** olan şeydir; ve **يُفْرَسُ** olan şey ve yenilen şeydir. Ve onların sözü: **ما له ناطح ولا خابط**: **الناطح** koç, teke ve keçidir; **الخابط** ise devedir. Ve **ما نَطَحَتْ فيه جَمَّاءَ ذاتُ قَرْنٍ**; bu, boşa giden kimse hakkında söylenir; **ابن الأَعرابي**’den. **ابن سيده**: ve **النَّطِيح** ve **الناطِح**: kuşlardan, ceylanlardan, yaban hayvanlarından ve benzerlerinden, uğursuzluk için ürkütülen şeylerden, seni karşılayıp önünden sana gelen şeydir; ve o, **القَعِيد**in zıddıdır. Ve **رجل نَطِيحٌ**: uğursuzdur; **أَبو ذؤيب** dedi ki:
فأَمْكَنَّه مما يُرِيدُ، وبعضُهم
شَقِيٌّ، لَدَى خَيْراتِهِنَّ، نَطِيحُ
Ve **فرسٌ نَطِيحٌ**: alnındaki akıtması uzayıp da iki kulağından birinin altına akıncaya kadar; ve onunla uğursuzluk sayılır; ve denildi ki: atlardan **النطيح**, alnının ortasında iki daire bulunan attır; eğer bir tane ise, o **اللَّطْمة**dir ve o **اللَّطِيم**dir. Ve **الناطح**ın dairesi, atların dairelerindendir; bütün bunlar uğursuzluktur. **الأَزهري**: **أَبو عبيد** dedi ki: atların dairelerinden biri **دائرة اللَّطَاةِ**dir; o, alnın ortasındadır; dedi ki: eğer iki daire ise “**فرس نَطِيح**” derler; dedi ki: **النَّطِيح**ın iki dairesi mekruhtur; **الجوهري** dedi ki: **دائرة اللَّطَاةِ** mekruh değildir. Ve **الشَّرَطَيْنِ**e: **النَّطْحُ** ve **الناطحُ** denir; ikisi koçun iki boynuzudur. **ابن سيده**: **النَّطْحُ**, ay menzillerinden bir yıldızdır; onunla da uğursuzluk sayılır. **ابن الأَعرابي** dedi ki: menzil adlarından olan şey, **ألف** ve **لام** ile de, **ألف** ve **لام**sız da gelir; senin “**نَطْحٌ**” ve “**النَّطْحُ**”, “**غَفْرٌ**” ve “**الغَفْرُ**” demen gibi. **الجوهري**: **نَواطِحُ الدهر** onun şiddetleridir. Ve denilir: **أَصابه ناطِحٌ**; yani meşakkatli şiddetli bir iş; **الراعي** dedi ki:
وقد مَسَّه مِنَّا ومنهنَّ ناطِحُ
Ve hadiste: **فارسُ نَطْحَةٌ أَو نَطْحَتانِ ثم لا فارسَ بعْدها أَبداً**; **أَبو بكر** dedi ki: mânası, Müslümanlarla bir defa yahut iki defa savaşan **فارس**tır; ve denildi ki: mânası, bir defa yahut iki defa **تَنْطَحُ** eden bir **فارس**tır; sonra onun mülkü bozulur ve işi gider; mânasını açıklamak için **تنطح**ı hazfetti; şairin sözü gibi:
رأَتْني بحَبْلَيْها فَصَدَّتْ مخافةً،
وفي الحَبْل رَوْعاءُ الفُؤادِ فَرُوقُ
İstedi ki: “Beni iki ipiyle gelirken gördü”; fiili hazfetti. Ve hadiste: **لا يَنْتَطِحُ فيها عَنْزانِ**; yani orada iki zayıf karşılaşmaz; çünkü **النِّطاح** tekelerin ve koçların işindendir, **العَتُود**un değil; ve bu, içinde ihtilaf ve çekişme cereyan etmeyen özel bir olaya işarettir.

مقاييس اللغة:
(**نطح**) **النون** ve **الطاء** ve **الحاء** tek bir asıldır; o da **نَطَح**tır. Denilir: koç **نَطَح** eder, **يَنْطِحُ**. Ve bunun üzerine taşınır da, yabanî hayvan için, sana karşıdan gelirse: **نطيح** ve **ناطِح** denilir. Ve derler ki: onunla bereket aranmaz; bu yüzden uğursuz olana **نَطِيح** denilir. Ve **فرسٌ نَطيحٌ**: başının iki yanını beyazlık alır.
Ve babdandır: **نَوَاطِحُ الدَّهر**; yani onun şiddetleri. Ve ona **ناطحٌ** isabet etti: şiddetli bir iş. Ve her birinin kıyası böyledir. Ve **الشَّرَطَينِ**e: **النَّطْحُ** ve **النّاطح** denilir; ikisi koçun iki boynuzudur. Ve onların sözü:
* الليلُ داجٍ والكباشُ تَنْتطِحْ([8]) *
yani bazısı bazısını **يَنطَِح** eder. Bu, yiğitlerin çarpışması ve zırhlıların çarpışması hakkında bir ibaredir. Ve dalgalar, seller ve savaşta adamlar **تَناطَحت**.

القاموس المحيط:
**نَطَحَه**; **منعه** ve **ضربه** gibi: onu boynuzuyla vurdu. Ve koçlar **انْتَطَحَتِ**: **تَناطَحتْ**. Ve **النَّطيحةُ**: ondan ölen şey. Ve **النَّطيحُ** müzekker içindir; ve uğursuz adam; ve alnında iki daire bulunan at; ve mekruh görülür; ve kuşlardan ve yaban hayvanlarından, **النَّاطح** gibi, sana önünden gelen şey. Ve **النَّواطِحُ**: şiddetlerdir; onun teki **ناطحٌ**tır. Ve **النَّطْحُ** ve **الناطِحُ**: **الشَّرَطانِ**dır; ikisi koçun iki boynuzudur. Ve “**مالَه ناطِحٌ ولاخابِطٌ**”: ne koyun ne deve. Ve hadiste: “**فارِسُ نَطْحَةٌ أو نَطْحَتانِ ثم لا فارِسَ بعدَها أبداً**”; yani bir defa yahut iki defa **تَنْطَحُ** eden **فارِس**; sonra onun mülkü gider.

تاج العروس:
**نطح**
**نَطَحَه**; **منَعه** ve **ضَرَبَه** gibi; birincisi kıyastır; çünkü daha çok kullanımdır: onu boynuzuyla vurdu. Ve **النَّطْح** koçlar ve benzerleri içindir. **يَنطَحه** ve **يَنْطِحه**. Ve koç **نَطّاحٌ**. Ve koçlar **انْتَطَحَتِ**; yani **تَنَاطحَتْ**. Ve tenzilde: “**والمتَردِّيةُ والنَّطِيحة**”; o, **المنطوحة**dur; ondan, yani **النَّطْح**tan ölen. Ve **النَّطِيح** müzekker içindir. **الأَزهرِيّ** dedi ki: **المائدة** sûresindeki **النّطِيحَة** ise: boynuzlanmış koyundur; ölür, yenmesi helâl olmaz; ve ona **هاء** sokulmuştur; çünkü o, sıfat değil isim kılınmıştır. **الجوْهرِيّ** dedi ki: ancak isim ona galip geldiği için **هاء** ile gelmiştir; aynı şekilde **الفريسة** ve **الأَكيلة** ve **الرَّمِيَّة**; çünkü o, onun onu boynuzlaması üzerine değildir; o hâlde o **مَنطوحة**dur; ancak o, kendi zatında **يُنْطح** olan şeydir; ve **يُفْرَس** olan şey ve yenilen şeydir. Mecazın mecazından: **النَّطيح**; önünden seni karşılayan, uğursuzluk için ürkütülen şeydir. **أَبو ذُؤَيْب** dedi ki:
فأَمْكَنَّهُ مما يُرِيدُ وبَعضُهُم ... شقيٌّ لدى خَيْرَاتهِنّ نطِيحُ
Ve **النَّطِيح**: alnındaki akıtması uzayıp da iki kulağından birine kadar akıncaya dek olan attır; ve onunla uğursuzluk sayılır. Ve denildi ki: atlardan **النَّطيح**: alnında iki daire bulunan attır; eğer bir tane ise o **اللَّطْمَة**dir ve o **اللَّطيم**dir. Ve **النَّاطح**ın dairesi, atların dairelerindendir. **الأَزهريّ** dedi ki: **أَبو عُبَيْد** dedi: atların dairelerinden biri **دائرةُ اللَّطَاةِ**dir; o, alnın ortasındadır; dedi: eğer iki daire ise “**فَرسٌ نَطِيحٌ**” derler; ve **النَّطيح**ın iki dairesi bulunan şey mekruh görülür. **الجوهري** dedi ki: **دائرةُ اللَّطة** mekruh değildir. Mecazdan: **تَطيَّر** etti; **النَّطِيح** ve **النَّاطِح**tan. **النَّطِيح**: kuşlardan, ceylanlardan, yaban hayvanlarından ve benzerlerinden, **النَّاطِح** gibi, önünden sana gelen ve seni karşılayan şeydir; ve o, **القَعِيد**in zıddıdır. Mecazdan: Allah seni **نَواطِحِ الدَّهْر**den korusun. **النَّوَاطِحُ**: şiddetlerdir; onun teki **ناطحٌ**tır; yani meşakkatli şiddetli bir iş. **الرّاعِي** dedi ki:
" وقد مَسَّهُ مِنَّا ومنهنَّ ناطِحُ
Ve onların secilerinde mecazdan: **إِذا طَلَع النَّطْح طاب السَّطْح**. **النَّطْح** ve **النّاطِح**: **الشَّرَطَانِ**dır; ikisi koçun iki boynuzudur. **ابن سيده** dedi ki: **النَّطْح** ay menzillerinden bir yıldızdır; onunla da uğursuzluk sayılır. **ابن الأَعرابيّ** dedi ki: menzil adlarından olan şey, “**نَطْحٌ**” ve “**النَّطْح**”, “**غَفْرٌ**” ve “**الغَفْر**” demen gibi, **ألف** ve **لام** ile gelir. Ve onların sözü: **مَالَهُ ناطحٌ ولا خَابِطٌ**; yani ne koyun ne deve. Ve hadiste mecazdan: **فارِسٌ** - damme ile; murat, Rum’a komşu olan yerdir - **نَطْحةٌ أَو نَطْحَتَانِ**; **اللسان**’da ikisi de merfû olarak böyledir; ve **الهروِيّ** onu **الغَربيين**de **نَطح** maddesinde zikretti; ve bazı ana kaynaklarda **نَطْحةً أَو نَطْحتين** nasb ile; **ابن الأَثير** onu **الهَرويّ** gibi **قرن** maddesinde zikretti: sonra ondan sonra asla **فَارِس** yoktur; ve mânası: bir defa yahut iki defa **تَنْطحُ** eden **فِارِس**tır; sonra onun mülkü gider ve işi bozulur; **الهَرَويّ** onu böyle tefsir etti, **الغَريبَيْن**de. Ve **النّهايَة**’de: yani Müslümanlarla bir defa yahut iki defa savaşan **فِارِس**; sonra onun mülkü gider; mânasını açıklamak için fiili hazfetti. Şeyhimiz dedi ki: bu sözler, ikisinin de mutlak mef‘ûl olarak mansub olduğuna sarihtir; ancak denilir ki: ya yazıda asıl mânaya bağlı kalmadılar; yahut onu, tesniyeyi bütün hâllerde **ألف** ile ilzam edenin lugatı üzere yürüttüler; “**ساحران**” gibi; yahut onların sözünde “**مرّةً**”yi, mutlak mef‘ûl değil zarfiyet üzere nasbetmek; ve zarf, mübtedanın haberidir; muzaf hazfi üzeredir; yani: Müslümanlarla **فارس**ın savaşması bir vakit yahut iki vakit; öyleyse düşün; çünkü onun hakkında konuşmaya az kimse temas etmiştir; bitti. Ve buna istidrâk olunanlardandır: koç **نَطيحٌ**; **نَطْحَي** ve **نَطَائِحَ** koçlarından; sonuncusu **اللِّحْيَانيّ**den; ve koyun **نَطيحٌ** ve **نَطيحَةٌ**; **نَطْحَي** ve **نَطائحَ** koyunlarından. Mecazdan: dalgalar, seller ve savaşta adamlar **تَناطَحت**. Ve iki âlim ile iki tüccar arasında **نِطاحٌ** vardır. Ve pazarda bize **نِطَاحٌ** cereyan etti. Ve **النِّطَاح** ayrıca Hicaz lugatında karşı karşıya gelmedir. Ve **نَطَحَه عنه**: onu itti ve uzaklaştırdı. Ve darb-ı mesellerdendir: **مَا نَطَحَتْ فيه حَمّاءَ ذاتُ قَرْن**; bu, boşa giden kimse hakkında söylenir. Ve hadiste: **لا يَنْتَطِحُفيها عَنْزَان**; yani orada iki zayıf karşılaşmaz; çünkü **النِّطَاح** tekelerin ve koçların işindendir, **العَتُود**un değil; ve bu, içinde ihtilaf ve çekişme cereyan etmeyen özel bir kıssaya işarettir. Ve **محمّد بن صالح بنَ مِهرَانَ بنِ النَّطاحِ**; **معتَمِر بن سُليمانَ** ve tabakası hakkında rivayet etti; ve şair **بُكَيْر بن نَطّاحٍ** el-**الحَنفيّ** bir haberci(dir).
