# نطح — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B7%D8%AD/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B7%D8%AD/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نطح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B7%D8%AD.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: نطح

النَّطْحُ: للكِبَاشِ ونحوها؛ نَطَحه يَنْطِحُه
(* قوله «نطحه
ينطحه» بابه ضرب ومنع كما في القاموس.) ويَنْطَحُه نَطْحاً. وكَبْشٌ نَطَّاح، وقد انتَطَحَ الكبشان وتَناطَحا، ويُقْتاس من ذلك تَناطَحَتِ الأَمواجُ والسيول والرجال في الحرب: وأَنشد:
الليلُ داجٍ والكِباشُ تَنْتَطِحْ
وكبشٌ نَطِيحٌ من كباش نَطْحَى ونَطائح، الأَخيرة عن اللحياني. ونَعْجة نَطِيحٌ ونَطِيحةٌ من نِعاجٍ نَطْحى ونَطائِحَ. وفي التنزيل: والمُتَرَدِّيةٌ والنطيحةُ؛ يعني ما تَنَاطَحَ فمات؛ الأَزهري: وأما النَّطِيحة في سورة المائدة؛ فهي الشاة المَنْطوحة تموت فلا يحل أَكلها، وأُدخلت الهاء فيها لأَنها جعلت اسماً لا نعتاً؛ قال الجوهري: إِنما جاءت بالهاء لغلبة الاسم عليها، وكذلك الفَريسة والأَكِيلة والرَّمِيَّة لأَنه ليس هو على نَطَحتها، فهي منطوحة، وإِنما هو الشيء في نفسه مما يُنْطَحُ والشيء مما يُفْرَسُ ومما يؤكل.
وقولهم: ما له ناطح ولا خابط: فالناطح الكبش والتيس والعَنْزُ، والخابط: البعير. وما نَطَحَتْ فيه جَمَّاءَ ذاتُ قَرْنٍ؛ يقال ذلك فيمن ذهب هَدَراً؛ عن ابن الأَعرابي، ابن سيده: والنَّطِيحُ والناطِحُ ما يستقبلك ويأْتيك من أَمامك من الطير والظباءِ والوحش وغيرها مما يُزْجَرُ، وهو خلاف القَعِيد. ورجل نَطِيحٌ: مَشْؤُوم؛ قال أَبو ذؤيب:
فأَمْكَنَّه مما يُرِيدُ، وبعضُهم
شَقِيٌّ، لَدَى خَيْراتِهِنَّ، نَطِيحُ
وفرسٌ نَطِيحٌ إِذا طالت غُرَّتُه حتى تسيل تحت إِحدى أُذنيه وهو يُتشَاءم به؛ وقيل: النطيح من الخيل الذي وسَطَ جَبْهته دائرتان، وإِن كانت واحدة، فهي اللَّطْمةُ وهو اللَّطِيمُ، ودائرة الناطح من دوائر الخيل وكل ذلك شُؤْم؛ الأَزهري: قال أَبو عبيد: من دوائر الخيل دائرة اللَّطَاةِ وهي التي وسط الجبهة؛ قال: وإِن كانت دائرتان قالوا: فرس نَطِيح، قال: وتكره دائرتا النَّطِيح؛ وقال الجوهري: دائرة اللَّطَاةِ ليست تكره. ويقال للشَّرَطَيْنِ: النَّطْحُ والناطحُ وهما قَرْنا الحَمل. ابن سيده: النَّطْحُ نجم من منازل القمر يتشاءم به أَيضاً؛ قال ابن الأَعرابي: ما كان من أَسماء المنازل، فهو يأْتي بالأَلف واللام وبغير أَلف ولام، كقولك نَطْحٌ والنَّطْحُ، وغَفْرٌ والغَفْرُ. الجوهري: ونَواطِحُ الدهر شدائده. ويقال: أَصابه ناطِحٌ أَي أَمر شديد ذو مشقة؛ قال الراعي: وقد مَسَّه مِنَّا ومنهنَّ ناطِحُ
وفي الحديث: فارسُ نَطْحَةٌ أَو نَطْحَتانِ ثم لا فارسَ بعْدها أَبداً؛ قال أَبو بكر: معناه فارسُ تقاتل المسلمين مرة أَو مرتين؛ وقيل: معناه فارس تَنْطَِحُ مرى أَو مرتين فيبطل ملكها ويزول أَمرها، فحذف تنطح لبيان معناه؛ كما قال الشاعر:
رأَتْني بحَبْلَيْها فَصَدَّتْ مخافةً،
وفي الحَبْل رَوْعاءُ الفُؤادِ فَرُوقُ
أَراد: رأَتْني أَقبلتُ بحبليها فحذف الفعل. وفي الحديث: لا يَنْتَطِحُ فيها عَنْزانِ أَي لا يَلْتَقِي فيها اثنان ضعيفان، لأَن النِّطاحَ من شأْن التيوس والكباش لا العَتُود، وهو إِشارة إِلى قضية مخصوصة لا يجري فيها خُلْفٌ ونِزاعٌ.

### Türkçe

**النَّطْحُ**: koçlar ve benzerleri içindir; onu boynuzladı, onu boynuzlar
(* “**نطحه يَنْطِحُه**” sözü: **ضرب** ve **منع** babındandır, **القاموس**’ta olduğu gibi.) ve onu boynuzlar, boynuzlamadır. Ve boynuzlayan koç: **كَبْشٌ نَطَّاح**; iki koç boynuzlaştı: **انتَطَحَ الكبشان** ve birbirleriyle boynuzlaştılar: **تَناطَحا**; bundan kıyas edilir: dalgaların, sellerin ve savaşta adamların birbirleriyle çarpışması: **تَناطَحَتِ الأَمواجُ والسيول والرجال في الحرب**; ve inşad etti:
الليلُ داجٍ والكِباشُ تَنْتَطِحْ

Ve boynuzlanmış koç: **كبشٌ نَطِيحٌ**; boynuzlayan koçlardan: **كباش نَطْحَى** ve **نَطائح**; sonuncusu **اللحياني**’den. Ve boynuzlanmış koyun: **نَعْجة نَطِيحٌ** ve **نَطِيحةٌ**; boynuzlayan koyunlardan: **نِعاجٍ نَطْحى** ve **نَطائِحَ**. Ve tenzilde:
**والمُتَرَدِّيةٌ والنطيحةُ**؛ yani boynuzlaşıp da ölen şey; **الأَزهري**: **سورة المائدة**’deki **النَّطِيحة** ise, ölen boynuzlanmış koyundur; onun yenmesi helal olmaz; ona **الهاء** dâhil edildi; çünkü o, sıfat değil isim kılındı; **الجوهري** dedi: ona **الهاء** ancak isim onun üzerine galip geldiği için geldi; aynı şekilde **الفَريسة** ve **الأَكِيلة** ve **الرَّمِيَّة**; çünkü o, “onu boynuzladın” üzere değildir; o halde o **منطوحة**’dur; ancak o, bizzat kendisi itibarıyla boynuzlanan şeydendir: **مما يُنْطَحُ**; ve parçalanan şeydendir: **مما يُفْرَسُ**; ve yenilen şeydendir: **مما يؤكل**.

Ve onların sözü: “Onun ne boynuzlayanı ne de deveyle yaprak silkeleyeni var”: **ما له ناطح ولا خابط**; boynuzlayan: koç, teke ve keçidir: **الكبش والتيس والعَنْزُ**; ve yaprak silkeleyen: devedir: **البعير**. Ve “Boynuzlu boynuzsuz birine boynuz vurmadı”: **وما نَطَحَتْ فيه جَمَّاءَ ذاتُ قَرْنٍ**; bu, heder olup giden kimse hakkında söylenir; **ابن الأَعرابي**’den. **ابن سيده**: **النَّطِيحُ** ve **الناطِحُ**, kuşlardan, ceylanlardan, yaban hayvanlarından ve azarlanılan diğerlerinden, sana karşıdan yönelip önünden sana gelen şeydir: **ما يستقبلك ويأْتيك من أَمامك**; ve o, **القَعِيد**’in zıddıdır. Ve uğursuz adam: **رجل نَطِيحٌ**; **أَبو ذؤيب** dedi:
فأَمْكَنَّه مما يُرِيدُ، وبعضُهم
شَقِيٌّ، لَدَى خَيْراتِهِنَّ، نَطِيحُ

Ve alnındaki akıtması uzayıp da iki kulağından birinin altına kadar akarsa uğursuz sayılan at: **فرسٌ نَطِيحٌ**; ve denildi ki: atlardan **النطيح**, alnının ortasında iki daire bulunan attır; eğer bir tane ise, o **اللَّطْمةُ**’dir ve o **اللَّطِيمُ**’dur. Ve **الناطح** dairesi, atların dairelerindendir; bütün bunlar uğursuzluktur. **الأَزهري**: **أَبو عبيد** dedi: atların dairelerinden biri **دائرة اللَّطَاةِ**’dır; o, alnın ortasında olandır; dedi: eğer iki daire olursa “boynuzlu at” derler: **فرس نَطِيح**; dedi: **دائرتا النَّطِيح** mekruh görülür. **الجوهري** dedi: **دائرة اللَّطَاةِ** mekruh görülmez.

Ve **الشَّرَطَيْنِ** için denilir: **النَّطْحُ** ve **الناطحُ**; ikisi de koçun iki boynuzudur: **قَرْنا الحَمل**. **ابن سيده**: **النَّطْحُ**, ay menzillerinden bir yıldızdır; onunla da uğursuzluk sayılır; **ابن الأَعرابي** dedi: menzillerin isimlerinden olan şey, **ألف** ve **لام** ile ve **ألف** ve **لام** olmaksızın gelir; senin “**نَطْحٌ**” ve “**النَّطْحُ**”, “**غَفْرٌ**” ve “**الغَفْرُ**” demen gibi. **الجوهري**: zamanın şiddetleri: **نَواطِحُ الدهر**. Ve denilir: ona şiddetli bir şey isabet etti, yani meşakkatli şiddetli bir iş: **أَصابه ناطِحٌ**; **الراعي** dedi:
وقد مَسَّه مِنَّا ومنهنَّ ناطِحُ

Ve hadiste: “Bir süvari bir boynuzlama yahut iki boynuzlamadır; sonra ondan sonra ebediyen süvari yoktur”: **فارسُ نَطْحَةٌ أَو نَطْحَتانِ ثم لا فارسَ بعْدها أَبداً**; **أَبو بكر** dedi: manası, Müslümanlarla bir kere yahut iki kere savaşan süvaridir; ve denildi ki: manası, bir kere yahut iki kere boynuzlaşan bir süvaridir; sonra onun mülkü bozulur ve işi zail olur; böylece manasının beyanı için “boynuzlaşır”ı hazfetti: **فحذف تنطح لبيان معناه**; şairin dediği gibi:
رأَتْني بحَبْلَيْها فَصَدَّتْ مخافةً،
وفي الحَبْل رَوْعاءُ الفُؤادِ فَرُوقُ
İstedi ki: “Beni iki ipiyle gelmişken gördü”; fiili hazfetti. Ve hadiste: “Orada iki keçi boynuzlaşmaz”: **لا يَنْتَطِحُ فيها عَنْزانِ**; yani orada iki zayıf karşılaşmaz; çünkü boynuzlaşma, oğlakların değil, tekelerin ve koçların işindendir: **لأَن النِّطاحَ من شأْن التيوس والكباش لا العَتُود**; ve o, kendisinde ihtilaf ve nizâ cereyan etmeyen hususi bir davaya işarettir: **وهو إِشارة إِلى قضية مخصوصة لا يجري فيها خُلْفٌ ونِزاعٌ**.
