# نطح — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B7%D8%AD/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B7%D8%AD/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نطح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B7%D8%AD.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: نطح

نطحه كمنعه وضربه، والأول هو القياس، لأنه أكثر استعمالا: أصابه بقرنه، والنطح للكباش ونحوها. ينطحه وينطحه. وكبش نطاح. وقد انتطحت الكباش، إذا تناطحت. وفي التنزيل:  والمتردية والنطيحة  وهي المنطوحة التي ماتت منه، أي من النطح. والنطيح للمذكر. قال الأزهري: وأما النطيحة في سورة المائدة فهي الشاة المنطوحة تموت فلا يحل أكلها، وأدخلت الهاء فيها لأنها جعلت اسما لا نعتا. قال الجوهري: وإنما جاءت بالهاء لغلبة الاسم عليها، وكذلك الفريسة والأكيلة والرمية، لأنه ليس هو على نطحتها فهي منطوحة، وإنما هو الشيء في نفسه مما ينطح، والشيء مما يفرس ويؤكل. ومن مجاز المجاز: النطيح الذي يستقبلك من أمامك مما يزجر. قال أبو ذؤيب:
  فأمكنه مما يريد وبعضهم                      شقي لدى خيراتهن نطيح والنطيح: فرس طالت غرته حتى تسيل إلى إحدى أذنيه، وهو يتشاءم به، وقيل: النطيح من الخيل: الذي في جبهته دائرتان، وإن كانت واحدة فهي اللطمة، وهو اللطيم. ودائرة الناطح من دوائر الخيل. وقال الأزهري: قال أبو عبيد: من دوائر الخيل دائرة اللطاة وهي التي في وسط الجبهة. قال: وإن كانت دائرتان قالوا فرس نطيح، ويكره، أي ما كان فيه دائرتا النطيح. وقال الجوهري: دائرة اللطة ليست تكره. ومن المجاز: تطير من النطيح والناطح. النطيح: ما يأتيك من أمامك ويستقبلك من الطير والظباء والوحش وغيرها مما يزجر كالناطح وهو خلاف القعيد. ومن المجاز: كلأك الله من نواطح الدهر. النواطح: الشدائد، واحدها ناطح، أي أمر شديد ذو مشقة. قال الراعي:
  وقد مسه منا ومنهن ناطح

  ومن المجاز في أسجاعهم: إذا طلع النطح، طاب السطح. النطح والناطح: الشرطان، وهما قرنا الحمل. قال ابن سيده: النطح نجم من منازل القمر يتشاءم به أيضا. قال ابن الأعرابي: ما كان من أسماء المنازل فهو يأتي بالألف واللام، كقولك نطح والنطح، وغفر والغفر. وقولهم: ماله ناطح ولا خابط، أي شاة ولا بعير. ومن المجاز في الحديث: فارس - بالضم هكذا والمراد به ما يتاخم الروم - نطحة أو نطحتان، هكذا بالرفع فيهما في اللسان، وأورده الهروي في الغربيين في نطح، وفي بعض الأمهات نطحة أو نطحتين بالنصب فيهما، أورده ابن الأثير كالهروي في قرن، ثم لا فارس بعدها أبدا، ومعناه أي فارس تنطح مرة أو مرتين، ثم يزول ملكها ويبطل أمرها، هكذا فسره الهروي. في الغريبين. وفي النهاية: أي فارس تقاتل المسلمين مرة أو مرتين ثم يزول ملكها، فحذف الفعل لبيان معناه. قال شيخنا: وهذه الأقوال صريحة في أنهما منصوبان على المفعولية المطلقة إلا أن يقال إنهم لم يتقيدوا في الخط لأصل المعنى، أو أنهم أجوه على لغة من يلزم المثنى الألف في جميع الأحوال، نحو ساحران، أو نصب مرة في كلامهم على الظرفية لا المفعولية المطلقة، والظرف هو الخبر عن المبتدإ، وهو على حذف مضاف أي قتال فارس المسلمين وقتا أو وقتين، فتأمل فإنه قل من تعرض للتكلم عليه، انتهى. ومما يستدرك عليه: كبش نطيح، من كباش نطحي ونطائح، الأخيرة عن اللحياني ونعجة نطيح ونطيحة، من نعاج نطحي ونطائح. ومن المجاز: تناطحت الأمواج، والسيول، والرجال في الحرب. وبين العالمين والتاجرين نطاح. وجرى لنا في السوق نطاح. والنطاح أيضا المقابلة في لغة الحجاز، ونطحه عنه: دفعه وأزاله. ومن الأمثال ما نطحت فيه حماء ذات قرن، يقال ذلك فيمن ذهب هدرا. وفي الحديث: لا ينتطحفيها عنزان، أي لا يلتقي فيها اثنان ضعيفان، لأن النطاح من شأن التيوس والكباش، لا العتود، وهي إشارة إلى قصة مخصوصة لا يجري فيها خلف ولا نزاع. ومحمد بن صالح بن مهران بن النطاح، حدث عن معتمر بن سليمان وطبقته وبكير بن نطاح الشاعر الحنفي، أخباري.

### Türkçe

**نطحه**; **منعه** ve **ضربه** gibi (gelir); birincisi kıyastır, çünkü daha çok kullanımdadır: onu boynuzuyla vurdu; ve **النطح** koçlar ve benzerleri içindir. **ينطحه** ve **ينطحه**. Ve **كبش نطاح**. Ve koçlar **انتطحت**; yani **تناطحت** olduklarında. Ve tenzilde: **والمتردية والنطيحة**; o, ondan (yani **النطح**tan) ölen **المنطوحة**dur. Ve **النطيح** müzekker içindir. Ezherî dedi: Mâide sûresindeki **النطيحة** ise, boynuzlanmış koyundur; ölür, onun yenmesi helâl olmaz; ve ona **الهاء** dâhil edildi, çünkü o, sıfat değil isim kılındı. Cevherî dedi: Ona **الهاء** ancak isim oluşunun ona galip gelmesi sebebiyle geldi; aynı şekilde **الفريسة** ve **الأكيلة** ve **الرمية**; çünkü o, “onu boynuzladın” üzere değildir ki o **منطوحة** olsun; ancak o, bizzat kendisi itibarıyla boynuzlanan şeydir; ve (yine) bizzat kendisi itibarıyla avlanan ve yenilen şeydir. Mecazın mecazından: **النطيح**; seni önünden karşılayan, azarlanan şeylerdendir. Ebû Züeyb dedi:
  فأمكنه مما يريد وبعضهم                      شقي لدى خيراتهن نطيح

Ve **النطيح**: alnındaki akıtması uzayıp iki kulağından birine kadar akacak olan attır; ve onunla uğursuzluk sayılır. Ve denildi ki: atlardan **النطيح**; alnında iki daire bulunan (attır); eğer bir tane ise o **اللطمة**dır; ve o **اللطيم**dir. Ve **دائرة الناطح** atların dairelerindendir. Ezherî dedi: Ebû Ubeyd dedi: atların dairelerinden **دائرة اللطاة** vardır; o, alnın ortasında olandır. Dedi: Eğer iki daire olursa “**فرس نطيح**” derler; ve kerih görülür; yani **دائرتا النطيح** bulunan şey. Cevherî dedi: **دائرة اللطة** kerih görülmez. Mecazdan: **النطيح** ve **الناطح**tan uğursuzluk saymak. **النطيح**: kuşlardan, ceylanlardan, yaban hayvanlarından ve benzerlerinden seni önünden gelip karşılayan, **الناطح** gibi azarlanan şeydir; ve o, **القعيد**in zıddıdır. Mecazdan: Allah seni **نواطح الدهر**den korusun. **النواطح**: şiddetlerdir; tekili **ناطح**tır; yani meşakkat sahibi şiddetli iş. Râî dedi:
  وقد مسه منا ومنهن ناطح

Mecazdan, onların secilerinde: “**إذا طلع النطح، طاب السطح**.” **النطح** ve **الناطح**: iki şarttır; ve onlar, kuzunun iki boynuzudur. İbn Sîde dedi: **النطح** ayın menzillerinden bir yıldızdır; onunla da uğursuzluk sayılır. İbnü’l-A‘râbî dedi: menzillerin isimlerinden olan şey, **الألف واللام** ile gelir; senin “**نطح** ve **النطح**” demen gibi; ve “**غفر** ve **الغفر**” (demek gibi). Ve onların sözü: “Onun ne **ناطح**ı var ne **خابط**ı”; yani ne koyun ne deve. Hadiste mecazdan: **فارس**—damme ile, böyle; ve onunla murad, Rum’a bitişik olandır—**نطحة** yahut **نطحتان**; lisanda ikisinde de ref‘ ile böyle; ve Herevî onu **الغربيين**de **نطح** maddesinde zikretti. Ve bazı ana kaynaklarda ikisinde de nasb ile “**نطحة** yahut **نطحتين**”; İbnü’l-Esîr onu Herevî gibi **قرن** maddesinde zikretti; sonra ondan sonra artık asla **فارس** yoktur. Manası: yani **فارس** bir kere yahut iki kere boynuzlanır, sonra mülkü gider ve işi bâtıl olur; Herevî onu böyle tefsir etti; **الغريبين**de. Ve **النهاية**de: yani **فارس** Müslümanlarla bir kere yahut iki kere savaşır, sonra mülkü gider; fiili, manasını beyan için hazf etti. Şeyhimiz dedi: Bu sözler, ikisinin de mutlak mef‘ûl olarak mansub olduğuna sarihdir; ancak denilirse ki onlar yazıda aslî manaya bağlı kalmadılar; yahut onu, tesniyeyi bütün hâllerde elif üzere ilzam edenin dili üzere câiz kıldılar; “**ساحران**” gibi; yahut onların sözünde “**مرة**”yi mutlak mef‘ûl değil zarfiyet üzere nasb ettiler; ve zarf, mübtedânın haberidir; ve o, muzafın hazfi üzeredir; yani **قتال فارس المسلمين** bir vakit yahut iki vakit; öyleyse düşün; çünkü onun hakkında konuşmaya az kimse temas etmiştir; bitti. Ve ona istidrâk olunanlardandır: **كبش نطيح**; **كباش نطحي** ve **نطائح**tan; sonuncusu Lihyânî’dendir. Ve **نعجة نطيح** ve **نطيحة**; **نعاج نطحي** ve **نطائح**tan. Mecazdan: dalgalar, seller ve savaşta adamlar **تناطحت**. Ve iki âlim ile iki tâcir arasında **نطاح** vardır. Ve pazarda bize **نطاح** cereyan etti. Ve **النطاح** ayrıca Hicaz dilinde karşılaşmadır. Ve “onu ondan **نطحه**”: onu itti ve giderdi. Mesellerdendir: “Onda boynuzlu bir kaynana **نطحت**”; bu, boşa giden kimse hakkında söylenir. Ve hadiste: “Orada iki keçi **لا ينتطحفيها عنزان**”; yani orada iki zayıf karşılaşmaz; çünkü **النطاح** teke ve koçların işindendir, **العتود**un değil; ve bu, kendisinde ihtilâf ve nizâ‘ cereyan etmeyen hususî bir kıssaya işarettir. Ve Muhammed b. Sâlih b. Mihrân b. **النطاح**; Mu‘temir b. Süleymân ve onun tabakası hakkında rivayet etti. Ve Hanefî şair **بكير بن نطاح**; ahbârîdir.
