# نطق — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B7%D9%82/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B7%D9%82/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نطق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B7%D9%82.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: نطق

نطق ينطق نطقا بالضم ومنطقا كموعد. وزاد ابن عباد: نطقا، بالفتح، ونطوقا كقعود: تكلم بصوت. وقوله تعالى: )علمنا منطق الطير( قال ابن عرفة: إنما يقال لغير المخاطبين من الحيوان: صوت، والنطق إنما يكون لمن عبر عن معنى، فلما فهم الله تعالى سيدنا سليمان - عليه وعلى نبينا السلام - أصوات الطير سماه منطقا؛ لأنه عبر به عن معنى فهمه. قال: فأما قول جرير:
  لقد نطق اليوم الحمام ليطربا فإن الحمام لا نطق له وإنما هو صوت. وكل ناطق مصوت: ناطق، ولا يقال للصوت: نطق حتى يكون هناك صوت. وحروف تعرف بها المعاني، هذا كله قول ابن عرفة. قال الصاغاني: والرواية في قول جرير: لقد هتف لا غير. وفي اللسان: وكلام كل شيء: منطقه. ومنه قوله تعالى: )علمنا منطق الطير(. قال ابن سيده: وقد يستعمل المنطق في غير الإنسان، كقوله تعالى: )علمنا منطق الطير( وأنشد سيبويه:
  لم يمنع الشرب منها غير أن نطقت                      حمامة في غضـون ذات أوقـال وحكى يعقوب أن أعرابيا ضرط فتشور، فأشار بإبهامه نحو استه، وقال: إنها خلف نطقت خلفا يعني بالنطق الضرط. وقال الراغب: النطق في التعارف: الأصوات المقطعة التي يظهرها اللسان، وتعيها الآذان، ولا يقال للحيوانات: ناطق إلا مقيدا، أو على التشبيه، كقول الشاعر:
  عجبت لها أنى يكون غناؤهـا                      فصيحا ولم تفغر بمنطقها فما وأنطقه الله تعالى، واستنطقه: طلب منه النطق. ومن المجاز قولهم: ما له ناطق ولا صامت، أي: حيوان ولا غيره من المال، فالناطق: الحيوان، والصامت: ما سواه، وقيل: الصامت: الذهب والفضة. وقال الجوهري: الناطق: الحيوان من الرقيق وغيره؛ سمي ناطقا لصوته. وصوت كل شيء، منطقه ونطقه. والناطقة: الخاصرة نقله الجوهري. والمنطقة كمكنسة: ما ينتطق به. والمنطق والنطاق كمنبر وكتاب: كل ما شد به الوسط. وفي حديث أم إسماعيل عليه السلام: أول ما اتخذ النساء المنطق من قبل أم إسماعيل، اتخذت منطقا، وهو النطاق، والجمع: مناطق؛ وهو أن تلبس المرأة ثوبها، ثم تشد وسطها بشيء، وترفع وسط ثوبها، وترسله على الأسفل عند معاناة الأشغال؛ لئلا تعثر في ذيلها، وفي العين: شبه إزار فيه تكة، كانت المرأة تنتطق به. وفي المحكم: النطاق: شقة أو ثوب تلبسها المرأة وتشد وسطها بحبل، فترسل الأعلى على الأسفل الى الأرض نص المحكم: الى الركبة، ومثله في الصحاح والعباب: والأسفل ينجر على الأرض، وليس لها حجزة، ولا نيفق، ولا ساقان كملحف ولحاف، ومئزر وإزار، والجمع نطق بضمتين. وقد انتطقت: لبستها على وسطها. وانتطق الرجل: شد وسطه بمنطقه، وهو: كل ما شددت به وسطك، كتنطق، وكذلك المرأة. وقول علي رضي الله تعالى عنه: من يطل هن أبيه هكذا في الصحاح، وفي بعض الأصول: أير أبيه ينتطق به، أي: من كثر بنو أبيه يتقوى بهم. قال الصاغاني: ضرب طوله مثلا لكثرة الولد، والانتطاق مثلا للتقوي والاعتضاد. والمعنى: من كثر إخوته كان منهم في عز ومنعة. قال ابن بري: ومنه قول الشاعر:
  فلو شاء ربي كان أير أبـيكـم                      طويلا كأير الحارث بن سدوس

  وذات النطاقين هي أسماء بنت أبي بكر الصديق رضي الله عنهما؛ لأنها كانت تطارق نطاقا على نطاق، وقيل: إنه كان لها نطاقان تلبس أحدهما، وتحمل في الآخر الزاد الى سيدنا رسول الله صلى الله عليه وسلم وأبي بكر رضي الله عنه، وهما في الغار، وهذا أصح القولين، وقيل: لأنها شقت نطاقها ليلة خروج رسول الله صلى الله عليه وسلم الى الغار، فجعلت واحدة لسفرة رسول الله صلى الله عليه وسلم، والأخرى عصاما لقربته. وروي عن عائشة رضي الله عنها أن النبي صلى الله عليه وسلم لما خرج مع أبي بكر مهاجرين صنعنا لهما سفرة في جراب، فقطعت أسماء من نطاقها، وأوكت به الجراب، فلذلك كانت تسمى ذات النطاقين. وذات النطاق: أكمة م معروفة لبني كلاب، وهي منطقة ببياض وأعلاها سواد. قال ابن مقبل:
  ضحوا قليلا قفا ذات النطاق فلم                      يجمع ضحاءهم همي ولا شجني وقال أيضا:
  خلدت ولم يخلد بها من حلها                      ذات النطاق فبرقة الأمهار وقال ابن عباد: النطاقان: أسكتا المرأة. والمنطيق بالكسر: البليغ، أنشد ثعلب:
  والنوم ينتزع العصا من ربها                      ويلوك ثني لسانه المنطـيق وقال شمر: المنطيق في قول جرير:
  والتغلبيون بئس الفحل فحلهم                      قدما، وأمهم زلاء منطـيق قال: هي المرأة المتأزرة بحشية تعظم بها عجيزتها. ويقال: نطقه تنطيقا إذا ألبسه المنطقة فتنطق وانتطق. وأنشد ابن الأعرابي:
  تغتال عرض النقبة المذاله
  ولم تنطقها على غلاله ومن المجاز: نطق الماء الأكمة وغيرها كالشجرة: بلغ نصفها، واسم ذلك الماء النطاق، على التشبه بالنطاق المقدم ذكره، نقله الأزهري. والنطق، بضمتين في قول العباس بن عبد المطلب رضي الله عنه يمدح رسول الله صلى الله عليه وسلم:
  حتى احتوى بيتك المهيمن من                      خندف علياء تحتها النطـق شبهت بالنطق التي تشد بها الأوساط ضربه مثلا له في ارتفاعه وتوسطه في عشيرته، وجعلهم تحته بمنزلة أوساط الجبال. وأراد ببيته شرفه، والمهيمن نعته، أي: حتى احتوى شرفك الشاهد على فضلك أعلى مكان من نسب خندف. ومن المجاز: المنتطق: العزيز مأخوذ من قول علي رضي الله عنه السابق، نقله ابن عباد والزمخشري. والمنطقة كمعظمة من الغنم: ما علم عليها بحمرة في موضع النطاق، نقله الصاغاني. وفي اللسان: المنطقة من المعز: البيضاء موضع النطاق. وقولهم: جبل أشم منطق، كمعظم مأخوذ من نطقه المنطقة فتنطق؛ لأن السحاب لا يبلغ رأسه أي: أعلاه، كما هو في الصحاح. ومن المجاز: جاء منتطقا فرسه: إذا جنبه ولم يركبه. وفي نسخة: متنطقا، وهما صحيحان. وأنشد الجوهري لخداش بن زهير:
  وأبرح ما أدام الله قومـي                      على الأعداء منتطقا مجيدا يقول: لا أزال أجنب فرسي جوادا. ويقال: إنه أراد قولا يستجاد في الثناء على قومي، كما في الصحاح، وأراد لا أبرح فحذف لا. والرواية رهطي بدل قومي وهو الصحيح لقوله: منتطقا بالإفراد، كما في اللسان، وأنشد الصاغاني في العباب قول خداش هكذا:
  ولم يبرح طوال الدهر رهطي                      بحمد الله منتطـقـين جـودا يريد مؤتزرين بالجود، منتطقين به، ومرفدين به. ومما يستدرك عليه: ناطقه مناطقة: كالمه. وهو نطيق كسكيت: بليغ. ويقال: تنطقت أرضهم بالجبال، وانتطقت، وهو مجاز. وكتاب ناطق، أي: بين على المثل، كأنه ينطق، قال لبيد:
  أو مذهب جدد على ألواحه                      ألناطق المبروز والمختوم

  وتناطق الرجلان: تقاولا وناطق كل واحد منهما صاحبه. وقوله - أنشده ابن الأعرابي:
  كأن صوت حليها المناطق
  تهزج الرياح بالعشارق أراد تحرك حليها، كأنه يناطق بعضه بعضا بصوته. وتمنطق بالمنطقة، مثل تنطق، عن اللحياني. ويقال: هو واسع النطاق على التشبيه ومثله اتسع نطاق الإسلام. قال ابن سيده: ونطق الماء، بضمتين: طرائقه، أراه على التشبيه قال زهير:
  يحيل في جدول تحبو ضفـادعـه                      حبو الجواري ترى في مائه نطقا وفي الأساس:
  بحوران أنباط عراض المناطق أي: يهود ونصارى. ومناطقهم: زنانيرهم، وهو مجاز. والنطاقة، بالكسر: الرقعة الصغيرة، لأنها تنطق بما هو مرقوم فيها، وهو غريب، وقد مر ذكره في بطق. ونطق الرجل، ككرم: صار منطيقا أي: بليغا عن ابن القطاع. والنطاق: قرية بمصر من أعمال الغربية.

### Türkçe

**نطق** ينطق, **نطقا** (ضم ile) ve **منطقا** ( **موعد** gibi). İbn عباد artırdı: **نطقا** (fetha ile) ve **نطوقا** ( **قعود** gibi): sesle konuştu. Yüce Allah’ın sözü: (**علمنا منطق الطير**) hakkında İbn عرفة dedi ki: Muhatap olmayan hayvan için ancak “ses” denir; **النطق** ise ancak bir mânâyı ifade eden kimse için olur; Yüce Allah, efendimiz Süleyman’ı - ona ve nebîmize selâm olsun - kuşların seslerini anlayınca onu **منطقا** diye adlandırdı; çünkü onunla, anladığı bir mânâyı ifade etti. Dedi ki: Cerîr’in sözüne gelince:
  “Bugün güvercin coşturmak için konuştu”
  Şüphesiz güvercinin **نطق**’u yoktur; ancak o bir sestir. Ve her **ناطق** bir **مصوت**’tir: **ناطق**; ve sese **نطق** denmez, ta ki orada bir ses olsun. Ve mânâların kendileriyle bilindiği harfler; bunların hepsi İbn عرفة’nin sözüdür. Sâğânî dedi ki: Cerîr’in sözünde rivayet: “Ancak bağırdı”dır. Lisân’da: Her şeyin konuşması: onun **منطقه**’sidir. Ondan Yüce Allah’ın sözü: (**علمنا منطق الطير**). İbn سيده dedi ki: **المنطق** insan dışında da kullanılabilir; Yüce Allah’ın sözü gibi: (**علمنا منطق الطير**). Ve Sîbeveyh inşâd etti:
  “Ondan içmeyi engelleyen, ancak bir güvercinin konuşmasıydı;
  Övünmeler arasında, ağıtlar sahibi.”
Ya‘kûb, bir bedevînin yellenip sonra danışır gibi yaptığını nakletti; sonra başparmağıyla makatına işaret etti ve dedi ki: “Şüphesiz o, arkadan konuştu, arkadan konuştu”; yani **النطق** ile yellenmeyi kastetti. Râgıb dedi ki: Tanışmada **النطق**: dilin ortaya çıkardığı, kulakların kavradığı kesik seslerdir; hayvanlara **ناطق** denmez; ancak kayıtlı olarak, yahut benzetme üzere; şairin sözü gibi:
  “Ona şaştım: onun şarkısı nasıl olur da
  fasih olur; oysa **منطقها** ile ağzını açmadı.”
Ve Yüce Allah ona konuşturdu: **أنطقه الله تعالى**; ve onu konuşturmaya zorladı/ondan konuşmayı istedi: **استنطقه**: ondan **النطق** talep etti. Mecazdan olarak onların sözü: “Onun ne **ناطق**’ı var ne **صامت**’i”; yani: ne hayvanı var ne de maldan başkası; **الناطق**: hayvan; **الصامت**: onun dışındakidir. Ve denildi ki: **الصامت**: altın ve gümüştür. Cevherî dedi ki: **الناطق**: köleden ve başkasından hayvandır; sesi sebebiyle **ناطق** diye adlandırıldı. Ve her şeyin sesi: onun **منطقه**’si ve **نطقه**’sidir. Ve **الناطقة**: böğür; Cevherî onu nakletti. Ve **المنطقة** ( **مكنسة** gibi): onunla kuşanılan şeydir: **ما ينتطق به**. Ve **المنطق** ve **النطاق** ( **منبر** ve **كتاب** gibi): belin bağlandığı her şeydir. Ümm İsmâ‘îl - ona selâm olsun - hadîsinde: “Kadınların **المنطق**’u ilk edinmesi, Ümm İsmâ‘îl’den öncedir; bir **منطقا** edindi; o da **النطاق**’tır; çoğulu: **مناطق**; o, kadının elbisesini giymesi, sonra belini bir şeyle bağlaması, elbisesinin orta kısmını yukarı kaldırması ve işlerle uğraşırken onu alt tarafa salıvermesidir; eteğine takılıp düşmesin diye.” Ve **العين**’de: içinde bağcık bulunan bir izâr benzeri; kadın onunla **تنتطق** ederdi. Ve **المحكم**’de: **النطاق**: bir parça yahut bir elbise; kadın onu giyer ve belini bir iple bağlar; sonra üst kısmı alt kısmın üzerine yere doğru salar; **المحكم**’in nassı: dize kadar; bunun benzeri **الصحاح** ve **العباب**’da: ve alt kısmı yerde sürünür; onun **حجزة**’si yoktur, ne **نيفق**’i, ne de iki **ساقان**’ı; **ملحف** ve **لحاف** gibi; ve **مئزر** ve **إزار**; çoğulu **نطق** (iki damme ile). Ve **قد انتطقت**: onu beline giydi. Ve erkek **انتطق**: belini **منطقه**’siyle bağladı; o da: belini bağladığın her şeydir; **تنطق** gibi; kadın da böyledir. Ali’nin - Yüce Allah ondan razı olsun - sözü: “Kim **يطل هن أبيه**” ( **الصحاح**’ta böyle); bazı asıllarda: “**أير أبيه ينتطق به**”; yani: babasının oğulları çok olan, onlarla güçlenir. Sâğânî dedi ki: Uzunluğunu, evlâdın çokluğuna misal yaptı; ve **الانتطاق**’ı, güçlenmeye ve dayanıp destek almaya misal yaptı. Mânâ: kardeşleri çok olan, onlardan izzet ve korunmuşluk içinde olur. İbn بري dedi ki: Ondan şairin sözü:
  “Rabbim dileseydi, sizin babanızın **أير**’i
  Sədûs oğlu Hâris’in **أير**’i gibi uzun olurdu.”

Ve **ذات النطاقين**: Ebû Bekir es-Sıddîk’ın kızı Esmâ’dır - Allah ikisinden de razı olsun -; çünkü bir **نطاق** üzerine bir **نطاق** kuşanırdı; ve denildi ki: onun iki **نطاق**’ı vardı; birini giyer, diğerinde azığı efendimiz Resûlullah’a - Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun - ve Ebû Bekir’e - Allah ondan razı olsun - taşırdı; ikisi mağarada iken; ve bu, iki sözün daha sahihidir. Ve denildi ki: Resûlullah’ın - Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun - mağaraya çıkış gecesi **نطاق**’ını yardı; birini Resûlullah’ın - Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun - azık torbasına yaptı, diğerini kırbasına bağ yaptı. Âişe’den - Allah ondan razı olsun - rivayet edildi: Nebî - Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun - Ebû Bekir ile hicret ederek çıktığında, ikisi için bir torbada azık yaptık; Esmâ **نطاق**’ından kesti ve onunla torbayı bağladı; bu yüzden **ذات النطاقين** diye adlandırılırdı. Ve **ذات النطاق**: Benî Kilâb’a ait bilinen bir tepedir; o, beyazlıkla bir bölgedir ve üstü siyahlıktır. İbn مقبل dedi ki:
  “Azıcık kuşluk vakti geçirdiler; **ذات النطاق**’ın arkasında;
  Ne kederim ne hüznüm onların kuşluklarını bir araya getirmedi.”
Ve yine dedi ki:
  “Orada konaklayan kimse ebedîleşmedi; oysa ebedîleşti;
  **ذات النطاق**; sonra **برقة الأمهار**.”
İbn عباد dedi ki: **النطاقان**: kadını susturun. Ve **المنطيق** (kesra ile): beliğ. Sa‘leb inşâd etti:
  “Uyku, sahibinden asâyı çekip alır
  Ve onun **المنطيق** dilinin kıvrımını çiğner.”
Şemmer dedi ki: Cerîr’in sözünde **المنطيق**:
  “Tağlibliler: ne kötü aygırdır onların aygırı, eskiden;
  ve anneleri: büyük kalçalı, **منطيق**.”
Dedi ki: O, kalçasını büyüttüğü bir iç örtüyle kuşanan kadındır. Ve denir: Onu **تنطيقا** ile **نطقه** etti: ona **المنطقة**’yı giydirdi; böylece **تنطق** etti ve **انتطق** etti. İbn الأعرابي inşâd etti:
  “Alçaltıcı yakanın genişliğini hileyle alır;
  Ve onu **غلاله** üzerine kuşandırmadı.”
Mecazdan: Su, tepeye ve başkasına, ağaç gibi, **نطق** etti: onun yarısına ulaştı; o suyun adı **النطاق**’tır; daha önce zikredilen **النطاق**’a benzetme üzere; Ezherî onu nakletti. Ve **النطق** (iki damme ile), Abbâs b. Abdülmuttalib’in - Allah ondan razı olsun - Resûlullah’ı - Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun - övdüğü sözünde:
  “Ta ki senin evini, koruyucu, içine aldı:
  **خندف**’in en yücesi; altında **النطق**.”
Onu, belin bağlandığı **النطق**’lara benzetti; onu, onun yüksekliğine ve kavmi içinde ortada oluşuna misal yaptı; ve onları, onun altında, dağların orta kısımları menzilesinde kıldı. Ve “evi” ile şerefini kastetti; ve **المهيمن** onun sıfatıdır; yani: ta ki faziletine şahit olan şerefin, **خندف** nesebinden en yüksek yeri içine aldı. Mecazdan: **المنتطق**: azizdir; Ali’nin - Allah ondan razı olsun - önceki sözünden alınmıştır; İbn عباد ve Zemahşerî onu nakletti. Ve **المنطقة** ( **معظمة** gibi) koyundan: **النطاق** yerinde kızıllıkla işaretlenmiş olan; Sâğânî onu nakletti. Lisân’da: keçiden **المنطقة**: **النطاق** yerinde beyaz olan. Ve onların sözü: “**جبل أشم منطق**” ( **معظم** gibi): **نطقه المنطقة فتنطق**’tan alınmıştır; çünkü bulut onun başına, yani üstüne, ulaşmaz; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Mecazdan: “Atını **منتطقا** olarak geldi”: onu yanına aldı ve ona binmediği zaman. Bir nüshada: **متنطقا**; ikisi de sahihtir. Cevherî, Hudâş b. Züheyr için inşâd etti:
  “Kavmimi, Allah devam ettirdikçe, en uzak bırakmam:
  düşmanlara karşı, **منتطقا** cömert.”
Diyor ki: Atımı, bir cins at olarak, yanımda tutmaya devam ederim. Ve denir ki: O, kavmimi övmede güzel görülen bir söz kastetti; **الصحاح**’ta olduğu gibi; ve “**لا أبرح**”ı kastetti de **لا**’yı hazfetti. Rivayet, **قومي** yerine **رهطي**’dır; ve o, doğrudur; **منتطقا**’nın tekil gelmesi sebebiyle; **اللسان**’da olduğu gibi. Sâğânî, **العباب**’da Hudâş’ın sözünü şöyle inşâd etti:
  “Bütün zaman boyunca, Allah’a hamd ile, kavmim ayrılmadı:
  **منتطقين** cömertlikle.”
Yani: cömertlikle kuşanmışlar; onunla **منتطقين**; ve onunla ihsanda bulunanlar. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: Onu **مناطقة** ile **ناطقه** etti: “sus!” gibi. Ve o, **نطيق**’tir ( **سكيت** gibi): beliğ. Ve denir: “Onların arazisi dağlarla **تنطقت** etti ve **انتطقت**”; ve o mecazdır. Ve “**كتاب ناطق**”: yani, misal üzere açık; sanki konuşuyor. Lebîd dedi ki:
  “Yahut levhaları üzerinde yenilenmiş bir yazı:
  **ألناطق**; ortaya çıkarılmış ve mühürlü.”

Ve **تناطق** iki adam: karşılıklı konuştular; ve her birisi arkadaşını **ناطق** etti (onunla konuştu). Ve onun sözü — İbnü’l-A‘râbî’nin inşad ettiği:
  Sanki **حليها**’sının **المناطق** sesi,
  **الرياح** **بالعشارق** ile hezec eder (nağme yapar).
Onun muradı **حليها**’sının hareket etmesidir; sanki onun bir kısmı sesinden dolayı diğer bir kısmını **يناطق** eder. Ve **تمنطق** **بالمنطقة** ile, **تنطق** gibi, el-Lihyânî’den. Ve denilir: o, teşbih üzere **واسع النطاق**tır; ve onun benzeri: **اتسع نطاق الإسلام**. İbn Sîde dedi: ve **نطق الماء** (iki damme ile): onun yolları/izleri; onu teşbih üzere görüyorum. Züheyr dedi:
  Bir arkta çevirir; onun kurbağaları emekler,
  Cariyelerin emekleyişi; onun suyunda **نطقا** görürsün.
Ve **الأساس**’ta:
  **بحوران**’da **أنباط** **عراض المناطق**; yani: Yahudiler ve Hristiyanlar. Ve onların **مناطقهم**’i: onların **زنانيرهم**’idir; ve bu mecazdır. Ve **النطاقة**, kesre ile: küçük yama; çünkü onda rakamlanmış olan şeyle **تنطق** eder; ve bu gariptir; ve onun zikri **بطق**’ta geçmişti. Ve adam **نطق** etti, **كرم** gibi: **منطيقا** oldu; yani: beliğ; İbnü’l-Kattâ‘dan. Ve **النطاق**: Mısır’da, el-Garbiyye amellerinden bir köydür.
