# نظف — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D9%81/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B8%D9%81/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نظف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D9%81.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: نظف

(باب النون والظاء وما يثلثهما)
(نظف) النون والظاء والفاء كلمة واحدة، وهي قولهم: شيءٌ نظيف: نقيٌّ، بيِّن النظافة. وقد* نَظُف ينظُف. واستنظَفْتُ ما عند فلانٍ: استوفيتُه وأخذتُه كلَّه. ونظَّفتُه: نقّيته، تنظيفاً.‏
(نظم) النون والظاء والميم: أصلٌ يدلُّ على تأليف شيءٍ وتأليفه(1). ونَظَمْتُ الخرَزَ نَظْماً، ونَظَمْتُ الشِّعْرَ وغيرَه. والنِّظام: الخَيط يَجمَع الخَرَز. والنِّظامانِ من الضَّبِّ: كُشْيَتَانِ من جَنبيه، منظومانِ من أصل الذَّنَب إلى الأُذُن.‏
وأنْظَمَتِ الدّجاجةُ: صار في جَوفها بَيض. ويقال لكواكب الجوزاء: نَظمٌ. وجاءنا نَظْمٌ من جَرادٍ: أي كَثير.‏
(نظر) النون والظاء والراء أصلٌ صحيح يرجع فروعُه إلى معنىً واحد وهو تأمُّلُ الشّيءِ ومعاينتُه، ثم يُستعار ويُتَّسَع فيه. فيقال: نظرت إلى الشّيءِ أنظُر إليه، إذا عاينْتَه. وحَيٌّ حِلاَلٌ نَظَرٌ: متجاوِرون ينظرُ بعضُهم إلى بعض. ويقولون: نَظَرتُه، أي انتظرته. وهو ذلك القياس، كأنَّه ينظر إلى الوقت الذي يأتي فيه. قال:‏
فإنّكُما إن تَنْظُرَانِيَ ليلةً *** من الدَّهر ينفَعْني لدى أمِّ جُندَبِ(2)‏
ومن باب المجاز والاتِّساع قولُهم: نظَرَتِ الأرضُ: أرَتْ نَباتَها(3). وهذا هو [القياس. و] يقولون: نَظَرَت بعَينٍ. ومنه نَظَرَ الدهرُ إلى بني فلانٍ فأهلكَهم. [و] هذا نظيرُ هذا، من هذا القياس؛ أي إنَّه إذا نُظِرَ إليه وإلى نَظِيرِهِ كانا سواءً. وبه نَظْرَةٌ، أي شُحوب، كأنَّه شيءٌ نُظِرَ إليه فشَحَب لونُه. والله أعلمُ بالصَّواب.‏
--------------ـــ
(1) كذا وردت هذه الكلمة، ولعلها "وتكثيفه".‏
(2) لامرئ القيس في ديوانه 73، ويروى: "ساعة من الدهر تنفعني". و "ينفعني" أي ينفعني الانتظار.‏
(3) في المجمل: "إذا أرت العين نباتها".‏

ـ

### Türkçe

(باب **النون** و**الظاء** وما يثلثهما)
(**نظف**) **النون** ve**الظاء** ve**الفاء** tek bir kelimedir; o da onların şu sözüdür: bir şey **نظيف**: arı-duru; temizliği açık-seçik. Ve muhakkak* **نَظُف** **ينظُف**. Ve **استنظَفْتُ** falanın yanındakini: onu tam olarak aldım ve onun hepsini aldım. Ve **نظَّفتُه**: onu arıttım, **تنظيفاً**.

(**نظم**) **النون** ve**الظاء** ve**الميم**: bir asıl; bir şeyin birleştirilmesine ve onun birleştirilmesine delâlet eder(1). Ve **نَظَمْتُ** boncuğu **نَظْماً**, ve **نَظَمْتُ** şiiri ve başkasını. Ve **النِّظام**: boncuğu toplayan ip. Ve kelerden iki **النِّظامانِ**: iki yanından iki et parçası; kuyruğun aslından kulağa kadar dizilmiş.

Ve **أنْظَمَتِ** tavuk: karnında yumurta oldu. Ve İkizler’in yıldızlarına: **نَظمٌ** denir. Ve bize çekirgelerden bir **نَظْمٌ** geldi: yani çok.

(**نظر**) **النون** ve**الظاء** ve**الراء** tek bir mânâya dönen, dalları bir asıl sahih; o da şeyin teemmülü ve onun muayenesidir; sonra ödünç alınır ve onda genişletilir. Şöyle denir: **نظرت** şeye **أنظُر** ona; onu muayene ettiğin zaman. Ve bir kabile: **حِلاَلٌ نَظَرٌ**: komşudurlar; bazısı bazısına bakar. Ve derler: **نَظَرتُه**; yani onu bekledim. Ve o, o kıyastır; sanki onun geldiği vakte bakıyor gibidir. Dedi ki:
فإنّكُما إن تَنْظُرَانِيَ ليلةً *** من الدَّهر ينفَعْني لدى أمِّ جُندَبِ(2)

Ve mecaz ve genişletme babından onların şu sözü: **نظَرَتِ** yer: bitkisini gösterdi(3). Ve bu, [kıyasdır. Ve] derler: **نَظَرَت** bir göz ile. Ve ondan: **نَظَرَ** dehr falanoğullarına, sonra onları helâk etti. [Ve] bu, bunun benzeridir; bu kıyastandır; yani ona ve onun benzerine bakıldığı zaman ikisi eşit olurlar. Ve onda bir **نَظْرَةٌ** vardır; yani solukluk; sanki ona bakılmış bir şeydir de rengi solmuştur. Ve Allah, doğruyu daha iyi bilendir.

--------------ـــ
(1) Bu kelime böyle vârid olmuştur; belki de “وتكثيفه”dir.
(2) İmru’ul-Kays’ındır; divanında 73; ve şöyle rivayet olunur: “ساعة من الدهر تنفعني”. Ve “ينفعني” yani bekleyiş bana fayda verir.
(3) el-Mücmel’de: “إذا أرت العين نباتها”.‏

ـ
