# نظم — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D9%85/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B8%D9%85/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نظم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D9%85.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: نظم

النَّظْمُ: التأْليفُ، نَظَمَه يَنْظِمُه نَظْماً ونِظاماً ونَظَّمه فانْتَظَم وتَنَظَّم. ونظَمْتُ اللؤْلؤَ أي جمعته في السِّلْك، والتنظيمُ مثله، ومنه نَظَمْتُ الشِّعر ونَظَّمْته، ونَظَمَ الأَمرَ على المثَل. وكلُّ شيء قَرَنْتَه بآخر أو ضَمَمْتَ بعضَه إلى بعض، فقد نَظَمَتْه. والنَّظْمُ: المَنْظومُ، وصف بالمصدر. والنَّظْمُ: ما نظَمْته من لؤلؤٍ وخرزٍ وغيرهما، واحدته نَظْمه. ونَظْم الحَنْظل: حبُّه في صِيصائه. والنِّظامُ: ما نَظَمْتَ فيه الشيء من خيط وغيره، وكلُّ شعبةٍ منه وأَصْلٍ نِظامٌ . ونِظامُ كل أَمر: مِلاكُه، والجمع أَنْظِمة وأَناظيمُ ونُظُمٌ. الليث: النَّظْمُ نَظمُك الخرزَ بعضَه إلى بعض في نِظامٍ واحد، كذلك هو في كل شيء حتى يقال: ليس لأمره نِظامٌ أي لا تستقيم طريقتُه. والنِّظامُ: الخيطُ الذي يُنْظمُ به اللؤلؤُ، وكلُّ خيطٍ يُنْظَم به لؤلؤ أو غيرهُ فهو نِظامٌ، وجمعه نُظُمٌ؛ وقال:
مِثْل الفَرِيدِ الذي يَجري متى النُّظُم
وفعلُك النَّظْمُ والتَّنْظِيمُ. ونَظْمٌ من لؤلؤٍ، قال: وهو في الأصل مصدر، والانْتِظام: الاتِّساق. وفي حديث أَشراط الساعة: وآيات تَتابعُ كنِظامٍ بالٍ قُطِعَ سِلْكُه؛ النِّظام: العِقْدُ من الجوهر والخرز ونحوهما، وسِلْكُه خَيْطُه. والنِّظامُ: الهَديَةُ والسِّيرة. وليس لأمرهم نِظامٌ أي ليس له هَدْيٌ ولا مُتَعَلَّق ولا استقامة. وما زالَ على نِظامٍ واحد أي عادةٍ.
وتَناظَمتِ الصُّخورُ: تلاصَقَت.
والنِّظامان من الضبِّ: كُشْيَتان مَنْظومتانِ من جانبي كُلْيَتَيْه طويلتان. ونظاما الضبَّةِ وإنظاماها: كُشْيَتاها، وهما خيْطانِ مُنْتَظِمانِ بَيْضاً، يَبْتَدَّان جانبيها من ذَنَبها إلى أُذُنها. ويقال: في بطنها إنْظامان من بَيْضٍ، وكذلك إنظاما السمكة. وحكي عن أَبي زيد: أُنْظومتا الضبِّ والسمكةِ، وقد نَظَمَت ونَظَّمَت وأَنْظَمَت، وهي ناظمٌ ومُنَظِّمٌ ومُنْظِم، وذلك حين تمتلئ من أَصل ذنبها إلى أُذنِها بَيْضاً. ويقال: نَظَّمَت الضبَّةُ بيضها تَنْظِيماً في بطنها، ونَظَمَها نظْماً، وكذلك الدجاجة أَنْظَمَت إذا صار في بطنها بَيْضٌ. والأَنْظامُ: نفس البيض المُنَظَّم كأَنه منظوم في سلك. والإنْظامُ من الخرز:
(* قوله «والانظام من
الخرز» ضبط في الأصل والتكملة بالكسر، وفي القاموس بالفتح) خيطٌ قد نُظِمَ خَرزاً، وكذلك أَناظِيمُ مَكْنِ الضبَّة. ويقال: جاءنا نَظْمٌ من جرادٍ، وهو الكثير. ونِظامُ الرمل وأَنْظامتُه: ضَفِرتُه، وهي ما تعقَّد منه. ونَظَمَ الحبْلَ: شَكّه وعَقَدَه. ونظَمَ الخَوّاصُ المُقْلَ يَنْظِمُه: شَكّه وضَفَرَه. والنَّظائِمُ: شَكائِكُ الحَبْلِ وخَلَلُه. وطعَنَه بالرُّمح فانْتَظمه أَي اخْتَلَّه. وانْتَظَم ساقيه وجانبيه كما قالوا اخْتَلَّ فؤادَه أي ضمها بالسِّنان؛ وقد روي:
لما انْتَظَمْتُ فُؤادَه بالمِطْرِد
والرواية المشهورة: اخْتَلَلْتُ فُؤادَه؛ قال أَبو زيد: الانْتِظامُ للجانِبَين والاخْتلالُ للفؤاد والكبد. وقال الحسن في بعض مواعظه: يا اينَ آدم عليكَ بنَصيبك من الآخرة، فإنه يأْتي بك على نصيبك من الدنيا فيَنْتَظِمُهُ لك انْتِظاماً ثم يزولُ معك حيثما زُلْتَ. وانتَظَمَ الصيدَ إذا طعنه أو رماه حتى يُنْفِذَه، وقيل: لا يقال انْتَظَمَه حتى يَجْمَعَ رَمْيَتَين بسهم أو رمح. والنَّظْمُ: الثُّريّا، على التشبيه بالنظْمِ من اللؤلؤ؛ قال أَبو ذؤيب:
فوَرَدْن، والعَيُّوقُ مَقْعَدَ رابئ الـ
ـضُّرَباء فوق النظْمِ، لا يَتَتَلَّع
ورواه بعضهم: فوق النجم، وهما الثريا معاً. والنَّظْمُ أَيضاً: الدّبَرانُ الذي يلي الثُّريا. ابن الأَعرابي: النَّظْمةُ كواكبُ الثُّريا. الجوهري: يقال لثلاثة كواكبَ من الجَوْزاء نَظْمٌ.
ونَظْم: موضعٌ. والنظْمُ: ماءٌ بنجد. والنَّظيمُ: موضعٌ؛ قال ابن هَرْمة:فإنَّ الغَيْثَ قد وَهِيَتْ كُلاهُ
ببَطْحاء السَّيالة، فالنَّظيمِ
ابن شميل: النَّظيمُ شِعْبٌ فيه غُدُرٌ أو قِلاتٌ مُتواصلة بعضها قريب من بعض، فالشِّعْبُ حينئذ نَظيمٌ لأَنه نَظَم ذلك الماء، والجماعةُ النُّظُمُ. وقال غيره: النَّظيمُ من الرُّكِيِّ ما تناسق فُقُرُهُ على نسق واحد.

### Türkçe

**النَّظْمُ**: telif (bir araya getirip düzenleme); **نَظَمَه يَنْظِمُه نَظْماً ونِظاماً**: onu nazmetti, onu nazmeder; **ونَظَّمه فانْتَظَم وتَنَظَّم**: onu tanzim etti; böylece intizam buldu ve tanzim oldu. **ونظَمْتُ اللؤْلؤَ**: yani onu ipe dizerek topladım; **والتنظيمُ**: onun gibidir. Bundan: **نَظَمْتُ الشِّعر ونَظَّمْته**: şiiri nazmettim ve onu tanzim ettim; ve **نَظَمَ الأَمرَ على المثَل**: işi örnek üzere düzenledi. Ve her şey ki onu bir başkasıyla eşleştirdin yahut onun bir kısmını bir kısmına kattın, artık onu **نَظَمَتْه** (nazmetmiş oldun).

**والنَّظْمُ**: **المَنْظومُ** (nazmedilmiş olan); masdar ile vasıflandırılmıştır. **والنَّظْمُ**: inci, boncuk ve başkalarından nazmettiğin şey; onun teki **نَظْمه**’dir. **ونَظْم الحَنْظل**: onun çekirdeği, kabuğunun içindedir.

**والنِّظامُ**: içinde şeyi nazmettiğin şey; ip ve başkası gibi. Ve ondan her bir dal ve kök **نِظامٌ**dur. Ve her işin **نِظامُ**u: onun dayanağıdır; çoğulu **أَنْظِمة** ve **أَناظيمُ** ve **نُظُمٌ**dur.

**الليث**: **النَّظْمُ**: boncuğu bir tek **نِظامٍ** içinde bir kısmını bir kısmına dizmendir; bu, her şeyde böyledir; hatta denir ki: **ليس لأمره نِظامٌ** yani onun yolu doğrulmaz.

**والنِّظامُ**: inciyi onunla dizilen ip; ve inci yahut başkası onunla dizilen her ip, o **نِظامٌ**dur; çoğulu **نُظُمٌ**dur; ve dedi ki:
مِثْل الفَرِيدِ الذي يَجري متى النُّظُم

Senin fiilin **النَّظْمُ** ve **التَّنْظِيمُ**dur. Ve **نَظْمٌ** inci(den bir dizi); dedi ki: ve o aslında masdardır. **والانْتِظام**: uyumlu diziliş (tutarlılık).

Kıyamet alâmetleri hadîsinde: “Ve âyetler peş peşe gelir; kesilmiş, ipi kopmuş eski bir **نِظامٍ** gibi”; **النِّظام**: cevher, boncuk ve benzerlerinden gerdanlık; onun **سِلْكُه**’u: onun ipidir.

**والنِّظامُ**: hediye ve gidişat (sîret). **وليس لأمرهم نِظامٌ**: yani onun için ne bir hidayet, ne bir tutunacak şey, ne de doğruluk vardır. **وما زالَ على نِظامٍ واحد**: yani bir âdet üzere.

**وتَناظَمتِ الصُّخورُ**: kayalar birbirine yapıştı.

**والنِّظامان من الضبِّ**: kelerin iki böğrü; iki böğüründen, iki böbreğinin iki yanından (uzun) dizilmiş iki parça. **ونظاما الضبَّةِ وإنظاماها**: onun iki böğrü; ikisi, beyaz(lar)dan muntazam iki iptir; kuyruğundan kulağına kadar iki yanından başlar. Ve denir ki: karnında beyazdan iki **إنْظامان** vardır; balığın iki **إنظاما**sı da böyledir. Ebû Zeyd’den nakledildi: **أُنْظومتا الضبِّ والسمكةِ**; ve (dişi keler) **نَظَمَت** ve **نَظَّمَت** ve **أَنْظَمَت**; o, **ناظمٌ** ve **مُنَظِّمٌ** ve **مُنْظِم**dir; bu, kuyruğunun kökünden kulağına kadar beyazla dolduğu zamandır. Ve denir ki: **نَظَّمَت الضبَّةُ بيضها تَنْظِيماً في بطنها**: dişi keler yumurtasını karnında tanzim etti; ve **ونَظَمَها نظْماً**: onu nazmetti; tavuk da böyledir: karnında yumurta olduğunda **أَنْظَمَت**.

**والأَنْظامُ**: sanki ipe dizilmiş gibi, tanzim edilmiş yumurtanın kendisidir.

**والإنْظامُ من الخرز**: boncuktan **إنْظامُ**: boncuk dizilmiş bir ip; dişi kelerin yuvasının **أَناظِيمُ**u da böyledir. Ve denir ki: bize çekirgeden bir **نَظْمٌ** geldi; o, çok olandır.

**ونِظامُ الرمل وأَنْظامتُه**: onun örgüsü; o, ondan düğümlenmiş olandır.

**ونَظَمَ الحبْلَ**: onu deldi ve düğümledi. **ونظَمَ الخَوّاصُ المُقْلَ يَنْظِمُه**: onu deldi ve ördü.

**والنَّظائِمُ**: ipin delikleri ve gedikleri. Ve onu mızrakla dürttü de **فانْتَظمه**: yani onu deldi. Ve “bacaklarını ve iki yanını **انْتَظَم**” (delip bir araya aldı); nitekim “kalbini **اخْتَلَّ**” dediler; yani onları mızrak ucuyla bir araya topladı; ve rivayet edilmiştir:
لما انْتَظَمْتُ فُؤادَه بالمِطْرِد

Meşhur rivayet: **اخْتَلَلْتُ فُؤادَه**; Ebû Zeyd dedi ki: **الانْتِظامُ** iki yan içindir; **والاخْتلالُ** kalp ve karaciğer içindir.

Hasen, bazı öğütlerinde dedi ki: “Ey Âdem’in oğlu, âhiretten nasibini gözet; çünkü o, seni dünyadan nasibin üzerine getirir; sonra onu senin için **فَيْنْتَظِمُهُ** (intizamlı kılar) bir **انْتِظاماً** ile; sonra sen nerede kayarsan onunla beraber kayarak senden ayrılır.”

**وانتَظَمَ الصيدَ**: onu dürttüğünde yahut attığında, onu delip geçinceye kadar; ve denildi ki: iki atışı bir okla yahut mızrakla bir araya getirmedikçe ona **انْتَظَمَه** denmez.

**والنَّظْمُ**: Süreyyâ’dır; inci dizisine benzetme üzere. Ebû Züeyb dedi ki:
فوَرَدْن، والعَيُّوقُ مَقْعَدَ رابئ الـ
ـضُّرَباء فوق النظْمِ، لا يَتَتَلَّع

Bazıları onu “**فوق النجم**” diye rivayet etti; ikisi de Süreyyâ’dır.

**والنَّظْمُ** ayrıca: Süreyyâ’yı izleyen **الدّبَرانُ**dır.

İbnü’l-A‘râbî: **النَّظْمةُ**: Süreyyâ’nın yıldızlarıdır.

Cevherî: Cevzâ’dan üç yıldıza **نَظْمٌ** denir.

**ونَظْم**: bir yerdir. **والنظْمُ**: Necd’de bir sudur.

**والنَّظيمُ**: bir yerdir; İbn Hirme dedi ki:
فإنَّ الغَيْثَ قد وَهِيَتْ كُلاهُ
ببَطْحاء السَّيالة، فالنَّظيمِ

İbn Şümeyl: **النَّظيمُ**: içinde birbirine bitişik gölcükler yahut küçük su birikintileri bulunan bir vadiciktir; bir kısmı bir kısmına yakındır; o vakit vadicik **نَظيمٌ**dur; çünkü o suyu nazmetmiştir; topluluğu **النُّظُمُ**dur.

Başka biri dedi ki: kuyulardan **النَّظيمُ**: omurları tek bir düzen üzere uyumlu olan şeydir.
