# نظم — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D9%85/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B8%D9%85/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نظم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D9%85.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: نظم

ظ ن م
نظم ، ظنم
استعمل من وجوهه : ( نظم ، ظنم ) .
ظنم : أما ظَنَمَ فالناس أهملوه إلا ما روى ثعلب عن ابن الأعرابي : الظَّنَمَةُ الشَّرْبةُ من اللّبن الذي لم تَخْرُج زُبْدَتُه قلت : أَصلها ظَلَمَة .
نظم : قال الليث : النَّظْمُ ، نَظْمُك الخَرَزَ بَعْضَه إلى بعضٍ في نظامٍ واحد ، كذلك هو في كل شيء حتى يقال : ليس لأمر نِظامٌ ، أي لا تَستقيمُ طَريقَتُه حتى يقال : طَعَنَه بالرمح فانْتَظَم ساقَيْه أو جَنْبَيْه .
وقال الحسن في بعض مواعظه : يا ابن آدم عليك بِنَصيبك في الآخرة فإنه يأتي على نَصِيبك من الدنيا فَيَنْتَظِمه لك انْتظاماً ، ثم يزولُ معك حيثما زُلْتَ . وكل خَيْطٍ يُنْظَم فيه لُؤْلؤ أو غيره فهو نِظامٌ وجمعه نُظُمٌ . وقال :
مثل الفَريد الَّذي يَجْرِي عَلَى النُّظُم
وفِعْلُك النَّظْمُ والتَّنظِيمُ ؛ والنِّظَامَانِ مِن الضَّبِ كُشْيَتَانِ مِن الجانبين مَنظومتان بَيْضاً ، من أَصْلِ الذَّنب إلى دَبْر الأُذن ، وكذلك الإنظامَانِ .
يقال : في بطنها إنْظامان من بَيْضٍ ، وكذلك إنظاما السمكة ؛ وقد نَظَّمتْ السمكة فهي منظَّم ، ونَظَمتْ فهي ناظِمٌ ، ذلك حين يمتلىء من أصل أذنها إلى ذنبها بيضاً .
وكذلك الدَّجاجة تَنْظِم ، ويقال : ما لهذا الأمر نِظام أي استقامة ، ويقال : نَظَّمت الضبَّةُ بيضَها تَنظيماً في بَطْنها ونَظَمتها نَظْماً ، والإنظامُ من الخَرَزِ خَيْطٌ قد نُظِمَ خَرَزاً ، وكذلك أناظِيمُ مَكْنِ الضبَّةِ .
وقال الكسائي : يقال : جاءنا نِظَام من
جرادٍ وهو الكَثيرُ .
وقال ابن شميل : النَّظيمُ شِعْبٌ فيه غُدُرٌ أَو قِلاتٌ مُتواصلةٌ بعضُها قريب من بعض ، فالشِّعبُ حينئذ نَظيمٌ لأنهُ نَظَمَ ذلك الماءَ ، والجماعةُ النُّظُمُ .
وقال غيره : النَّظِيمُ من الرُّكِيِّ ما تَناسَق فُقُرُهُ على نَسَقٍ وَاحِدٍ .
ثعْلب عن ابن الأعرابي : النَّظْمةُ كَوَاكِبُ الثريَّا .
وقال أبو ذؤيب :
فَورَدْنَ والعَيُّوقُ مَقْعَدَ رَابىء الضَّ
رَبَاء فوقَ النَّظْم لا يَتَتَلَّعُ
ورواه بعضهم : فوق النَّجْم وهما الثريا معاً .

### Türkçe

ظ ن م
**نظم** , **ظنم**
Şu vecihlerinden kullanıldı: (**نظم** , **ظنم**) .

**ظنم** : Amma **ظَنَمَ**’a gelince, insanlar onu ihmal ettiler; ancak Sa‘leb’in İbnü’l-A‘râbî’den rivayet ettiği şey müstesna: **الظَّنَمَةُ**: kaymağı çıkmamış sütten içim. Dedim ki: aslı **ظَلَمَة**’dir.

**نظم** : Leys dedi: **النَّظْمُ**: senin boncuğu birini diğerine tek bir dizide dizmendir; aynı şekilde her şeyde böyledir; hatta denilir ki: bir iş için **نِظامٌ** yoktur; yani onun yolu düzgün olmaz; hatta denilir ki: ona mızrakla vurdu da onun iki baldırını yahut iki yanını **فانْتَظَم**.

Hasen, bazı öğütlerinde dedi: Ey Âdemoğlu, ahiretteki payına sarıl; çünkü dünyadaki payına gelir de onu senin için bir **انْتظاماً** ile **فَيَنْتَظِمه**; sonra seninle birlikte, nerede kayarsan kay, gider. Ve her ip ki onda inci yahut başkası dizilir, o **نِظامٌ**’dır; çoğulu **نُظُمٌ**’dur. Ve dedi:
مثل الفَريد الَّذي يَجْرِي عَلَى النُّظُم

Ve fiil: **النَّظْمُ** ve **التَّنظِيمُ**; ve **النِّظَامَانِ** kelerden, iki yandan iki zar (kese)dir; beyaz (yumurta) olarak dizilmiş; kuyruğun aslından kulağın dibine kadar; ve aynı şekilde **الإنظامَانِ**.

Denilir: karnında beyazdan iki **إنْظامان** vardır; ve aynı şekilde balığın iki **إنظاما**’sı; ve balık **نَظَّمتْ**; o hâlde o **منظَّم**’dır; ve **نَظَمتْ**; o hâlde o **ناظِمٌ**’dir; bu, kulağının aslından kuyruğuna kadar yumurta ile dolduğu zamandır.

Ve aynı şekilde tavuk **تَنْظِم**; ve denilir: bu iş için **نِظام** yoktur, yani doğruluk. Ve denilir: keler dişisi yumurtasını karnında **تَنظيماً** ile **نَظَّمت** ve onları **نَظْماً** ile **نَظَمتها**; ve boncuktan **الإنظامُ**: boncuk dizilmiş bir iptir; ve aynı şekilde keler dişisinin yuvasının **أناظِيمُ**’i.

Kisâî dedi: denilir: bize çekirgeden bir **نِظَام** geldi; o, çok olandır.

İbn Şümeyl dedi: **النَّظيمُ**: içinde birbirine bitişik, bazısı bazısına yakın, gölcükler yahut küçük su birikintileri bulunan bir vadiciktir; vadicik o vakit **نَظيمٌ**’dir; çünkü o suyu **نَظَمَ**; ve topluluk **النُّظُمُ**’dur.

Başkası dedi: **النَّظِيمُ** kuyulardan, omurları tek bir düzen üzere art arda gelen şeydir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **النَّظْمةُ**: Süreyyâ’nın yıldızlarıdır.

Ebû Züeyb dedi:
فَورَدْنَ والعَيُّوقُ مَقْعَدَ رَابىء الضَّ
رَبَاء فوقَ النَّظْم لا يَتَتَلَّعُ

Bazıları onu şöyle rivayet etti: فوق النَّجْم; ve ikisi birlikte Süreyyâ’dır.
