# نعج (ن-ع-ج) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%AC
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B9%D8%AC

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Koyun

- Harfler: ن - ع - ج
- Kur'an'da: 4 geçiş · 2 ayet · 4 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (4)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [نَعْجَةً](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%AC/siga/%D9%86%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%AC%D9%8E%D8%A9%D9%8B.md) | فَعْلَةً | Koyun | 1 | 1 | [38:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%AC/ayet/38:23.md) |
| [نَعْجَةٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%AC/siga/%D9%86%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%AC%D9%8E%D8%A9%D9%8C.md) | فَعْلَةٌ | Koyun | 1 | 1 | [38:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%AC/ayet/38:23.md) |
| [نَعْجَتِكَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%AC/siga/%D9%86%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%AC%D9%8E%D8%AA%D9%90%D9%83%D9%8E.md) | فَعْلَتِكَ | Senin koyunun | 1 | 1 | [38:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%AC/ayet/38:24.md) |
| [نِعَاجِهِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%AC/siga/%D9%86%D9%90%D8%B9%D9%8E%D8%A7%D8%AC%D9%90%D9%87%D9%90.md) | فِعَالِهِ | Onun koyunları | 1 | 1 | [38:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%AC/ayet/38:24.md) |

## Mücavir kökler — 25 mücavir (37 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [تسع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B3%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Suva tas demektir
2. [خلط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Bulanık su demektir
3. [ركع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · “Ruk’a” eğilerek bakılmadan dibi görülmeyen derin yer…
4. [كفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Üstüne oturulan keçe demektir
5. [خرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Sel suyunun yardığı hendek demektir
6. [خطب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Hitbe: “Hetba” kına yakılmış el demektir
7. [داود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A7%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Davut
8. [نوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Nöbet kelimesinden gelmiştir
9. [ظنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Suyu belirsiz, suyun olup olmadığı kuyu demektir
10. [فتن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Fitne, Madeni curuftan temizlemek için eritmek demektir
11. [قلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Az
12. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
13. [أخو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
14. [بعض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…
15. [بغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Buğa boğa demektir
16. [عزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Yağmur suyu ile doymuş topraktır
17. [سأل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Sehl” ova demektir
18. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
19. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kesr(sin ile) kırık demektir
20. [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
21. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
22. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Zalimler
23. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
24. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
25. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ribve, tümsek demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نعج |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ضأن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A3%D9%86.md), [شوه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%88%D9%87.md), [غنم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%86%D9%85.md) |
| Zıt Kök | [جمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D9%84.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Saf, katışıksız beyazlık, yumuşaklık ve buna bağlı olarak dişi koyun veya yabani sığır |
| Çekirdek Özet 2 | Zayıf, korunmaya muhtaç ve haksız temellüke konu olabilen en temel bireysel hak ve mülkiyet birimi |
| Çekirdek Özet 3 | Adalet mekanizmasında çoğunluğun azınlık üzerindeki tahakkümünü ve mülkiyet tekelini sınırlayan somut hak göstergesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün Kur'an'daki temsilî kullanımını salt zahiri bir hayvan paylaşımı veya uydurma İsrailiyat rivayetleriyle ahlaki bir skandala indirgeyerek metnin adalet ve muhakeme eksenini saptırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نع | Canlılık, yumuşaklık, esneklik, pürüzsüzlük ve taze bir belirme (örnek kökler: [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md), [نعس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%B3.md), [نعق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%82.md), [نعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%84.md)) | ج | Harekete açıklık ve toplama niteliği eklenerek yumuşaklığın saf bir parlaklığa, saflığa ve uysal bir dişi hayvana özgü somut varlığa daralması |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Yaşamsal süreklilik, içsel devinim ve canlı bir tazeliğin akışı |
| ع | göz; görme, bilme, kaynak | Dışa vuran belirginlik, açığa çıkma, apaçık görünür olma ve duruluk |
| ج | değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Bünyede toplama, taşınabilir kılma, uysallık ve organik bütünlük |
| نعج | Canlılığın duru ve parlak bir şekilde toplanarak uysal, barışçıl ve görünür bir formda somutlaşması | İçsel yumuşaklık ve saflığın (ن) açık ve parlak bir görünümle (ع) uysal ve taşınabilir bir bedende toplanması (ج), böylece katışıksız beyazlığı ve uysal dişi koyunu imlemesi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Katışıksız, duru ve pürüzsüz beyazlık; bu renge ve yumuşaklığa sahip olan dişi koyun, yabani sığır ve bitki yetiştirmeye elverişli düz, yumuşak toprak |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Zü’r-Rumme yabani sığır ve dişi koyun benzetmesinde kökü kullanmıştır; aşırı tokluk ve koyun eti yeme haline dair şiir şahidi aktarılır: كأنَّ القَوْمَ عُشّوا لحمَ ضانٍ / فهُمْ نَعِجُون قد مالت طُلاهمْ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem bedevi dilinde saf beyaz renkli kadınlar, süratli ve soylu dişi develer ile uysal dişi koyunlar için niteleme olarak ve kadın kinayesi bağlamında kullanılmıştır |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Sami dillerinde نعج kökü temel olarak pastoral yaşamın merkezinde yer alan küçükbaş hayvanları, bilhassa dişi koyunu ve onun temsil ettiği yumuşak, beyaz, uysal yapıyı adlandırmada belirginleşir. İbranicede ewe (dişi koyun) anlamındaki rāḥēl veya śeh gibi köklerle işlevsel örtüşme taşısa da, doğrudan ses denkliği gösteren biçimler Güney Sami ve Arap yarımadası dialektlerinde saf beyazlık ve dişi hayvan adı olarak yoğunlaşmıştır. Kökün Afro-Asyatik düzlemdeki ilksel semantik matrisi, rengin duruluğu ve parlaklığı ile hayvanın yumuşak yapısı arasındaki geçişe dayanır. Klasik Arapçada bu kök hem saf rengi hem de doğrudan dişi koyunu ifade eden birincil isim formuna dönüşmüştür.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Renk ve fiziki nitelik | Katışıksız beyazlık ve düz, verimli toprak anlamından türeyerek uysal dişi koyun ve yabani sığıra ad olmuştur | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami ve pastoral söz varlığı | Pastoral kültürde küçükbaş dişi hayvanı ve beyazlığı imleyen özelleşmiş semantik çekirdek | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik renk ve hayvan adlandırmaları | Parlaklık ve açık renk bildiren morfemlerle kavramsal paralellik | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نعج | Anlamlı | Beyazlık, uysal dişi koyun | Saf beyaz olmak, dişi koyun sahibi olmak veya koyun etiyle doymak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [نجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D8%B9.md) | Anlamlı | Fayda vermek, tesir etmek, şifa bulmak | İlacın hastaya, suyun veya otlağın hayvana yaraması ve faydalı sonuç üretmesi | Kur'an'da geçmez; bünyeye nüfuz etme yönüyle ilişkilidir |
| [عنج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AC.md) | Anlamlı | Çekmek, yöneltmek, bağlamak | Devenin başını iple yukarı ve geriye çekip bağlamak, yön vermek | Kur'an'da geçmez; yönetsel sınırlandırma bildirir |
| [عجن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%86.md) | Anlamlı | Yoğurmak, yumuşatmak | Hamuru su ile yoğurup kıvama getirmek, memenin etli ve az sütlü olması | Kur'an'da geçmez; uysallık ve yumuşaklık çekirdeğiyle akrabadır |
| [جنع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%B9.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| [جعن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%86.md) | Anlamlı | Kısalık, toplanma, büzülme | Bedenin kısa ve toplu olması, pislik ve cüruf birikintisi | Kur'an'da geçmez; hedef kökle zıt veya uzak anlam |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نعج | Merkez | Dişi koyun ve saf mülk | Saflık, uysallık, tekil ve zayıf dişi küçükbaş hayvan | Bireysel hak ve mülkiyetin somut birimi |
| [ضأن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%A3%D9%86.md) | Komşu | Yünlü küçükbaş türü | Cins olarak koyunu tüyleri ve türü bakımından tanımlar, dişilik veya zayıflık vurgusu taşımaz | Genel koyun türü adı |
| [شوه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%88%D9%87.md) | Komşu | Tekil koyun veya koyun sürüsü | Canlı tek bir koyun birimini fiziksel varlığıyla imler | Genel kullanımda tek bir küçükbaş |
| [غنم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%86%D9%85.md) | Komşu | Küçükbaş hayvan sürüsü ve kazanç | Toplu sürüyü ve ganimet/kazanç değerini ifade eder, bireysel uysallığı öne çıkarmaz | Ekonomik getiri ve sürü kavramı |
| [جمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D9%84.md) | Zıt | Güçlü, iri cüsseli yük hayvanı | Dayanıklı, büyük, gücü ve taşımayı temsil eden erkek veya genel deve | Güç, büyüklük ve tahakküm karşıtlığı |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نعج | Dişi koyun, katışıksız beyazlık | Hem fiziki hayvanı hem de renk saflığını ve zayıf ferdi hakkı karşılar | Kesin |
| Latince | Ovis, ovis femina | Dişi koyun, uysal koyun | Biyolojik ve uysallık yönünü karşılar; renk ve kinaye derinliğini tam vermez | Güçlü |
| İngilizce | Ewe | Dişi koyun | Yetişkin dişi koyunu tam karşılar; Kur'an'daki kinaye ve saflık çağrışımını dışarıda bırakır | Kesin |
| Almanca | Mutterschaf, Aue | Dişi koyun | Salt zoolojik ve tarımsal karşılığı verir, soyut hukuki metaforu içermez | Kesin |
| Fransızca | Brebis | Dişi koyun | Uysallık ve korunma ihtiyacını çağrıştırır; kökün saf beyazlık kök anlamını taşımaz | Kesin |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lane's Lexicon, Wehr (Dictionary of Modern Written Arabic).

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Tekil dişi koyun (نعجة) | Zayıfın elindeki tekil temel mülkiyet ve hak birimi | Davud kıssasında hasımlardan birinin sahip olduğu yegâne varlık (Sâd [38:23](https://lisan.digital/tr/ayet/38:23.md)) |
| Çoğul koyunlar (نعاج) | Güçlünün elinde toplanmış sermaye ve imkân çokluğu | Doksan dokuz koyuna sahip olan tarafın orantısız zenginliği (Sâd [38:23](https://lisan.digital/tr/ayet/38:23.md), [38:24](https://lisan.digital/tr/ayet/38:24.md)) |
| Şahsi mülkiyet isnadı (نعجتك) | Gasbedilmek istenen meşru bireysel hak | Tek kalan hak sahibinin elinden alınmak istenen son varlık (Sâd [38:24](https://lisan.digital/tr/ayet/38:24.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Peygamberlerin ismeti meselesi | Sâd suresindeki ayetin İsrailiyat rivayetleriyle tevil edilerek peygamberin günah işlediği iddiası ve bunun reddi | Masumiyet ilkesi gereği lafzın siyasi veya hukuki bir temsil olduğu vurgusu |
| Fıkıh | Mülkiyet hakkı, tekelleşme ve gasb | Azınlık mülkiyetinin çoğunluk veya güçlü ortak tarafından baskıyla devralınmasının haramlığı | Zayıf tarafın tekil hakkının dokunulmazlığı |
| Tefsir | Temsil ve kinaye usulü | Kelimenin gerçek anlamda hayvan mı yoksa kadın veya makam için bir temsil/darb-ı mesel mi olduğu | Hukuki ve ahlaki bir davayı somutlaştıran temsil |
| Hadis | Hak sahibinin hakkını araması | Davacının söz hakkı ve zayıfın hakkının korunması rivayetleri | Mazlumun tekil hakkının kutsallığı |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi adalet ve imtihan | Korunması gereken zayıf hak | Zayıfın hakkını çiğnemenin ilahi hesaba konu olması | Dindarlık iddialarının zayıfın hakkına riayetle sınanması | Kesin |
| İlmi | Yargılama ve muhakeme metodolojisi | İddia konusu tekil mülk birimi | Hukuki vakayı somutlaştırma ve analize açma | Delillerin tarafların güç dengesinden bağımsız değerlendirilmesi | Güçlü |
| Siyasi | Otoritenin ve çoğunluğun sınırlanması | Bireyin devlete veya hâkime karşı hakkı | Tahakküm ve istilaya karşı bireysel varlığı koruma | Siyasi iktidarın küçük hakları yutmasını engelleme | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet tekeli ve sermaye temerküzü | Tekil temel varlık / asgari geçim birimi | Kartelleşme ve tekelleşmeyi ifşa etme | Büyük sermayenin küçük üreticiyi veya ferdi yok etmesini önleme | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Asimetrik küme dengesizliği ($1 \ll N$) ve sınır değer hassasiyeti | Bir sistemde tek bir elemanın ($x=1$), çok büyük bir koleksiyonun ($N=99$) karşısında sistemin dengesini ve kararlılığını belirleyen kritik eşik olması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Marjinal hak dokunulmazlığı ve asimetrik tahakküm teorisi | Güç ve sermaye asimetrisinin bulunduğu toplumsal ilişkilerde, zayıf aktörün sonuncu hakkının güçlünün retoriğiyle meşrulaştırılarak gasbedilmesi | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece tarihsel bir çobanlık meselesi veya menkıbevi bir kadın çekişmesi olarak daraltıp evrensel adalet bağlamından koparmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Hangi türden olursa olsun, güçlünün elindeki çokluk karşısında zayıfın elinde kalan son meşru varlık ve kişilik alanı |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayeti peygamberlere zina veya cinayet iftirası atan uydurma rivayetlere malzeme yapmak ve Kur'an'ın muhakeme ve iktisadi sömürü eleştirisini ıskalamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın adalet terazisini en uç güç asimetrisi (1'e karşı 99) üzerinden kurduğunu ve ilahi adaletin çoğunluğun değil haklının yanında durduğunu gösterdiği için |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yargılama ahlakı, yöneticilerin sorumluluğu, ortaklık hukuku ve mülkiyet tecavüzünü konu edinen ayetlerde (özellikle Sâd suresi bağlamında) |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Çoğunluğun meşruiyet ürettiği yanılgısını, sermaye büyüklüğünün haklılık sağladığı zannını ve kıssalara sokulan asılsız ahlak dışı rivayetleri düzeltir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Saf ve katışıksız beyazlık, uysallık, bu nitelikleri taşıyan dişi koyun ve yumuşak verimli toprak.
- Soyut anlam: Savunmasız, uysal ve tekil olanın dokunulmazlığı; güç ve çoğunluk tahakkümüne karşı korunan yalın ferdi hak.
- Sistematik karşılık: Asimetrik güç ilişkilerinde adaletin test edildiği marjinal mülkiyet birimi ve yargısal tarafsızlık ilkesi.
- LaTeX modeli: $$\lim_{N \to 99} \frac{\sum_{i=1}^N x_i}{x_0} \gg 1 \implies \mathcal{J}(x_0) = \mathcal{J}\left(\sum_{i=1}^N x_i\right) = 1$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $x_0$ zayıf tarafın elindeki tekil hakkı (نعجة), $N$ ise güçlü tarafın elindeki birikimi ve sermaye çokluğunu (نعاج) temsil eder. Güçlü tarafın varlığı tekil haktan katbekat büyük olsa da ($\gg 1$), adalet fonksiyonu ($\mathcal{J}$) açısından her iki tarafın hak dokunulmazlığı ve hukuk önündeki mutlak değeri birbirine eşittir ($1$). Adalet, varlığın niceliğine göre değil, hakkın mevcudiyetine göre hükmeder.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B9%D8%AC/occurrences?meal=IK

### [Sad 38:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%AC/ayet/38:23.md) — نَعْجَةً · نَعْجَةٌ

إِنَّ هَذَا أَخِي لَهُ تِسْعٌ وَتِسْعُونَ نَعْجَةً وَلِيَ نَعْجَةٌ وَاحِدَةٌ فَقَالَ أَكْفِلْنِيهَا وَعَزَّنِي فِي الْخِطَابِ

Meal (IK): Gerçekten bu, kardeşimdir. Onun doksan dokuz dişi koyunu, benim de bir tek dişi koyunum var. Onu bana ver, dedi ve söyleşmede beni yendi.

### [Sad 38:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%AC/ayet/38:24.md) — نَعْجَتِكَ · نِعَاجِهِ

قَالَ لَقَدْ ظَلَمَكَ بِسُؤَالِ نَعْجَتِكَ إِلَى نِعَاجِهِ وَإِنَّ كَثِيرًا مِنَ الْخُلَطَاءِ لَيَبْغِي بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَقَلِيلٌ مَا هُمْ وَظَنَّ دَاوُدُ أَنَّمَا فَتَنَّاهُ فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وَخَرَّ رَاكِعًا وَأَنَابَ

Meal (IK): O da dedi ki: Senin dişi koyununu, kendi dişi koyunlarına katmak için istemekle sana zulmetmiştir. Doğrusu ortakçıların çoğu birbirinin hakkına tecavüz eder. Ancak inanmış olup salih ameller işleyenler müstesnadır. Ama onlar pek azdır. Davud, kendisini imtihan ettiğimizi zannederek Rabbından mağfiret diledi. Rukua kapanarak Allah’a yöneldi.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%AC/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و الجيم والنون معهما
)ع ج ن، ع ن ج، ج ع ن، ن ع ج، ن ج ع مستعملات، ج ن ع مهمل( عجن: عَجَنَ يَعْجِنُ عَجْناً فهو عجين إذا عجن الخمير وناقة عجناء: كثيرة لحم الضَّرعِ مع قلّةِ لبنٍ وكذا الشاة والبقرة يقال عَجَنَتْ تعجِنُ عَجْناً وهي حسنةُ المَرْآةِ قليلة اللبن.
والمتعجّن من الإبل: المكتنز سِمْناً كأنه لحم بلا عظم.
والعِجان اخر الذكر ممدود في الجلد الذي يستبرئه البائل، وهو القضيب الممدود من الخصية إلى الدّبر. وثلاثة أعْجِنَةٍ ويجمع على عُجُنٍ.
والعَجَّانُ: الأحمق. ويقال: إن فلاناً لَيَعْجِنُ بمرفقيه حُمقا.
عنج: العِناجُ: خَيْطٌ أو سَيْرٌ يُشَدُّ في أسفل الدّلو ثمّ يُشدّ في عروته فإذا انقطع الحبل أمسك العناج الدّلَو من أن تقع في البئر، وكل شيء يُجْعَلُ له ذلك فهو عناج. وثلاثة أعنجة، وجمعه عُنُج. وكلّ شيءٍ تجذبه إليك فقد عَنجته. عَنَجَ رأس البعير، أي: جذبه إليه بخطامه. قال الحطيئة:
شدّوا العِناجَ وشدوا فوقه الكربا
قال:
كَمُنْزِلٍ قِدراً بلا جِعالها
وأَجْعَلَتِ الكلْبَةُ إذا أرادت السّفاد.
وماءٌ مُجْعِلٌ وجَعِلٌ، أي: ماتت فيه الجعلانُ والخنافس. ورجلٌ جُعَلٌ يُشَبَّهُ بالجُعَلِ لسواده، وفطس أنفه وانتشاره.
جلع: المجالعة: التنازعُ عند شُربٍ أو قمارٍ أو قسمةٍ. قال:
ولا فاحشٌ عندَ الشَّرابِ مُجالِعُ
وَرَوَى عَرَّام: مُجالِح أي مكابر. وقال عرّام: المجالعة: أن يستقبلك بما لم تفعله ويَبْهَتَكَ به.
والجَلَعْلَعُ من الإبل: الحديدة النفس الشديدة.
لعج: لَعَجَ الحُزْنُ يَلْعَجُ لَعْجاً وهو حرارته في الفؤاد. لَعَجَه الحزنُ أبلغ إليه. قال:
بمُكْتَنٍ من لاعجِ الحزنِ واتنِ
أي: دائم قد دخل الوتين. ويقال: الحبّ يَلْعَجُ. قال:
فواكبدا من لاعج الحبّ والهوى		إذا اعتاد نفسي من أميمة عيدها
وعَنَجَةُ الهودج: عِضادة عند بابه يُشَدّ بها الباب.
والعَنَجُ بلغة هُذيل هو الرّجل، ويقال بالغين، وهذيل تقول: عَنَج على شَنَج، أي: رجل على جمل.
والعُنْجُوجُ: الرائع من الخيل، ومن النجائب، ويجْمَعُ عناجيج. قال:
نحن صَبَحْنا عامرا وعَبْسا
جُرْدا عناجيجَ سبقْنَ الشمسا
أي: طلوعها.
جعن:
جَعُونَةُ: اسم رجل من البادية. قال مبتكر: بنو جَعُونة بطن من بني تميم.
نعج: نَعِجَ اللون نَعَجا إذا ابيضَّ، ونُعُوجا أيضا وهو البياض الخالص. وامرأة ناعجة اللون، أي: حسنتُه. وجملٌ ناعجٌ، وناقةٌ ناعجةٌ: حسنةُ اللون مُكَّرَمَةٌ.
والناعجة من الأرض: السَّهْلَةُ المستوية مَكْرُمَة للنَّبات تُنْبِتُ الرَّمث. قال أبو ليلى:
تنبت أطايب العشب والبقل.
والنَّعْجَةُ من الإناث، من الضأن والبقر الوحشيّ والشاء الجبليّ، وجمعه: نِعاج. وكُنِّي عن المرأة فسمِّيت نعجة. قال الله عزّ وجل: "ولي نعجة واحدة" ومَنْعِجٌ: موضع بالبادية، ويقال مَنْعِج: واد لبني كلاب من ضريّة، قال:
منا فوارس مَنْعِجٍ وفوارس		شدوا وثاق الحوافزان تأوّدا
وإذا أكل القوم لحم ضأن فثقل عليهم فهم نَعْجون ورجل "نَعِج" قال:
كأنَّ القومَ عُشُّوا لحمَ ضـأن		فهم نَعْجون قد مالت طُلاهُمْ
نجع: النُّجْعَةُ: طلب الكلأ والخير. وانتجعت أرضَ كذا في طلب الريف. وانتجعت فلانا لطلب معروفه. ونَجَعَ في الإنسان طعام يَنْجَعُ نجوعا أي: هنأه واستمرأه. ونجع فيه قولك أي: أخذ فيه. والنجيع: دم الجوف. قال ذو الرمة في الانتجاع:
رأيت الناسَ ينتجعون غـيثـا		فقلتُ لصَيْدَحَ: انْتجِعي بلابلا
والناجعة القومُ ينتجعون.

##### Türkçe

باب **العين** و **الجيم** و**النون** معهما
(**ع ج ن**، **ع ن ج**، **ج ع ن**، **ن ع ج**، **ن ج ع** مستعملat, **ج ن ع** مهمل)

**عجن**: **عَجَنَ** **يَعْجِنُ** **عَجْناً**; o **عجين**’dir; **الخمير**’i yoğurduğu zaman. Ve **ناقة عجناء**: sütü az olmakla birlikte **الضَّرعِ** eti çok olan; aynı şekilde koyun ve inek. Denir: **عَجَنَتْ** **تعجِنُ** **عَجْناً**; o, görünüşü güzel, sütü azdır.

Ve develerden **المتعجّن**: yağca dolgun; sanki kemiksiz et gibidir.

Ve **العِجان**: idrar yapanın temizlediği deride uzatılmış olarak, erkeklik organının sonudur; o, husyeden makat’a kadar uzatılmış **القضيب**’dir. Ve üç **أعْجِنَةٍ**; ve **عُجُنٍ** üzerine cem‘ olunur.

Ve **العَجَّانُ**: ahmak. Ve denir: Şüphesiz falan kimse, ahmaklıkla dirsekleriyle **لَيَعْجِنُ**.

**عنج**: **العِناجُ**: kovanın altına bağlanan, sonra kulpuna bağlanan bir ip yahut kayış; ip koptuğu zaman **العناج** kovayı kuyuya düşmekten tutar; her şeye bunun yapıldığı şey, o **عناج**’dır. Ve üç **أعنجة**; onun cem‘i **عُنُج**’dur. Ve her şey ki onu kendine çekersin, muhakkak onu **عَنجته**. **عَنَجَ** devenin başını; yani: yularıyla onu kendine çekti. **الحطيئة** dedi:
شدّوا **العِناجَ** وشدوا فوقه الكربا

Dedi:
كَمُنْزِلٍ قِدراً بلا جِعالها

Ve dişi köpek, çiftleşmeyi istediği zaman **أَجْعَلَتِ**.

Ve **ماءٌ مُجْعِلٌ** ve **جَعِلٌ**: yani, onda **الجعلانُ** ve **الخنافس** öldü. Ve **رجلٌ جُعَلٌ**: siyahlığı, burnunun basıklığı ve yayvanlığı sebebiyle **الجُعَلِ**’e benzetilir.

**جلع**: **المجالعة**: içki yahut kumar yahut taksim sırasında çekişme. Dedi:
ولا فاحشٌ عندَ الشَّرابِ **مُجالِعُ**

Ve **عَرَّام** rivayet etti: **مُجالِح**; yani inatla karşı koyan. Ve **عرّام** dedi: **المجالعة**: yapmadığın bir şeyle seni karşılaması ve onunla seni şaşırtmasıdır.

Ve develerden **الجَلَعْلَعُ**: sert tabiatlı, şiddetli.

**لعج**: **لَعَجَ** hüzün **يَلْعَجُ** **لَعْجاً**; o, onun gönüldeki hararetidir. Hüzün onu **لَعَجَه**: onu ona ulaştırdı (ona eriştirdi). Dedi:
بمُكْتَنٍ من لاعجِ الحزنِ واتنِ

Yani: sürekli; **الوتين**’e girmiştir. Ve denir: sevgi **يَلْعَجُ**. Dedi:
فواكبدا من لاعج الحبّ والهوى		إذا اعتاد نفسي من أميمة عيدها

Ve **عَنَجَةُ الهودج**: kapısında, kapının onunla bağlandığı bir dayanak.

Ve **العَنَجُ** Hüzeyl lehçesinde erkektir; ve **بالغين** ile de denir; Hüzeyl der ki: **عَنَج** على **شَنَج**; yani: deve üzerinde bir adam.

Ve **العُنْجُوجُ**: atlardan ve seçkin develerden göz alıcı olan; ve **عناجيج** olarak cem‘ olunur. Dedi:
نحن صَبَحْنا عامرا وعَبْسا
جُرْدا عناجيجَ سبقْنَ الشمسا

Yani: onun doğuşunu.

**جعن**:
**جَعُونَةُ**: bedevîden bir adamın adıdır. **مبتكر** dedi: **بنو جَعُونة** Temîm oğullarından bir koldur.

**نعج**: **نَعِجَ** renk **نَعَجا**; beyazladığı zaman; ve **نُعُوجا** da; o, katıksız beyazlıktır. Ve rengi **ناعجة** olan kadın; yani: onun rengi güzelleşti. Ve **جملٌ ناعجٌ** ve **ناقةٌ ناعجةٌ**: rengi güzel, değerli.

Ve yerden **الناعجة**: düz, seviyeli; bitki için değerli; **الرَّمث** bitirir. **أبو ليلى** dedi:
تنبت أطايب العشب والبقل.

Ve dişilerden **النَّعْجَةُ**: koyundan, yaban sığırından ve dağ koyunundan; onun cem‘i: **نِعاج**. Ve kadından kinaye yapıldı da **نعجة** diye adlandırıldı. Aziz ve yüce Allah dedi: "ولي **نعجة** واحدة" Ve **مَنْعِجٌ**: bozkırda bir yer; ve denir: **مَنْعِج**: **ضريّة**’den Benî Kilâb’a ait bir vadi. Dedi:
منا فوارس **مَنْعِجٍ** وفوارس		شدوا وثاق الحوافزان تأوّدا

Ve kavim koyun eti yediği zaman, onlara ağır gelirse, onlar **نَعْجون**’dur; ve adam **"نَعِج"**. Dedi:
كأنَّ القومَ عُشُّوا لحمَ ضـأن		فهم **نَعْجون** قد مالت طُلاهُمْ

**نجع**: **النُّجْعَةُ**: otlağı ve hayrı aramak. Ve kır aramak için şu yerin toprağını **انتجعت**. Ve onun iyiliğini istemek için falanı **انتجعت**. Ve insanda yemek **نَجَعَ** **يَنْجَعُ** **نجوعا**; yani: ona yaradı ve onu hazmetti. Ve sözün onda **نجع**; yani: onda etkili oldu. Ve **النجيع**: iç kanı. **ذو الرمة** **الانتجاع** hakkında dedi:
رأيت الناسَ ينتجعون غـيثـا		فقلتُ لصَيْدَحَ: **انْتجِعي** بلابلا

Ve **الناجعة**: otlak arayan kavimdir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%AC/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

النَعَجُ: الابيِضاضُ الخالِص. وقد نَعَجَ يَنْعَجُ نَعَجاً. والناعِجَةُ: البيضاءُ من النوق، ويقال هي التي يُصادُ عليها نِعاج الوحش. والناعِجَةُ من الأرض: السهلة. والنَواعِجُ من الإبل: السِراع. وقد نَعَجَت الناقةُ في سيرِها، بالفتح: أسرعتْ؛ لغة في مَعَجَتْ. والنَعْجَةُ من الضأنِ، والجمع نِعاجٌ ونَعَجاتٌ. ونِعاجُ الرملِ، هي البَقَرُ، واحدتها نَعْجَةٌ. قال أبو عبيد: ولا يقال لغير البَقَرِ من الوحش نِعاجٌ. أبو عمرو: نَعِجَتِ الإبل بالكسر تَنْعَجُ نَعَجاً: سَمِنَت. ونَعِجَ الرجلُ أيضاً، إذا أكل الضأنِ فثقُل على قلبه. قال الشاعر:
كأنَّ القومَ عُشُّوا لَحْمَ ضَـأْنٍفهمْ نَعِجونَ قد مالتْ كُلاهُم
وأَنْعَجَ القومُ: سَمِنَتْ إبلُهُمْ.

##### Türkçe

**النَعَجُ**: katıksız beyazlık. Ve **نَعَجَ** **يَنْعَجُ** **نَعَجاً**. Ve **الناعِجَةُ**: develerden beyaz olan; ve denilir ki: o, üzerine yaban koyunlarının **نِعاج**’ı avlanılan (deve)dir. Ve yerden **الناعِجَةُ**: düz (kolay) olan. Ve develerden **النَواعِجُ**: hızlı olanlar. Ve dişi deve, yürüyüşünde **نَعَجَتْ**; fetha ile: hızlandı; **مَعَجَتْ** hakkında bir dildir. Ve **النَعْجَةُ** koyundan; çoğulu **نِعاجٌ** ve **نَعَجاتٌ**. Ve kumun **نِعاجُ**’ı, o sığırlardır; bir tanesi **نَعْجَةٌ**’dir. Ebû Ubeyd dedi: Yabandan sığırdan başkasına **نِعاجٌ** denilmez. Ebû Amr: develer kesra ile **نَعِجَتِ** **تَنْعَجُ** **نَعَجاً**: semirdi. Ve adam da **نَعِجَ**; koyun eti yediği zaman, kalbine ağır geldiğinde. Şair dedi:
Sanki kavim koyun etiyle akşam yemeği yedi; bu yüzden onlar **نَعِجونَ**’dur; böbrekleri eğildi.
Ve kavim **أَنْعَجَ**: develeri semirdi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%AC/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والجيم مع النون
عجن ، عنج ، جعن ، نجع ، نعج : مستعملات .
عجن : أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : العُجُن أهل الرَّخاوة من الرجال والنساء . يقال للرجل عجينة وعَجين ، وللمرأة عجينة لا غير ، وهو الضعيف في بدنه وعقله . قال : والعُجُن : جمع عاجن ، وهو الذي أسنَّ فإذا قام عجنَ بيديه . يقال خَبَزَ وعَجَن ، وثَنَّى وثَلَّث ، ووَرَّصَ ، كلُّه من نعت الكبير .
وقال الليث : العَجّان : الأحمق ، ويقال إن فلاناً ليعجن بمرفقيه حُمقاً .
قلت : وسمعت أعرابيّاً يقول لآخر : يا عجّان إنّك لتَعجِنُه . فقلت له : ما يَعجِن ويحَك ؟ قال : سَلْحه . فأجابه الآخر : أنا أعجنه وأنت تَلقَمه .
أبو عبيد عن الكسائي : يقال عَجِنت الناقةُ تَعْجَنُ عَجَناً ، إذا سمنَتْ .
وقال الليث : العجْناء : الناقة الكثيرة لحمِ الضَّرع مع قلَّة لبنها ، بيّنة العَجَن . قال : والمتعجّن : البعير المكتنز سِمَناً ، كأنّه لحمٌ بلا عظم .
قال : والعِجان معروف ، وهو آخر الذكر ممدود في الجلد ، والجميع العُجُن ، وثلاثة أعجنة . وأنشد :
يمدُّ الحبلَ معتمداً عليه
كأنّ عجانه وترٌ جَديدُ
وقال غيره : والعِجان : العُنق بلغة قومٍ من اليمن . وأنشد بعضُهم :
يا رُبَّ خَودٍ ضَلْعةِ العِجان
عِجانُها أطولُ من سِنانِ
وعجان المرأة : الوَتَرة التي بين قبُلها وثَعلبتها .
وقال اللحياني : عجنت الرجل ، إذا أصبتَ عِجانه .
وقال ابن الأعرابي : عاجنة المكان : وسطُه . وأنشد للأخطل :
بعاجنةِ الرَّحوبِ فلم يَسِيروا
ثعلب عن ابن عمرو عن أبيه قال : أعجنَ الرجلُ ، إذا ركب العَجْناء ، وهي السَّمينة . وقد عجِنَتْ عَجَناً . وأعجَن ، إذا جاء بولدٍ عجينةٍ ، وهو الأحمق . وأعجنَ ، إذا أسنَّ فلم يَقُم إلا عاجناً ، وأعجن إذا وَرِمَ عِجانُه ، وهو الخَطُّ الذي بين أُدافه وثعلبتِه . قال : والمعجون : المجبوس من الرجال .
أبو الهيْثم عن نُصير : من الضُّروع الأعجَن . قال : والعَجَن : لحمة غليظة مثل جُمع الرجُل حِيالَ فِرقَني الضَّرَّة ، وهو أقلُّها لبناً وأحسنُها مَرآة .
قال : وقال بعضهم : تكون العجناء غزيرة وبكيئة .
وقال ابن السكيت : العَجْن : مصدر عجنت العجين . والعَجَن : عيب يصيب الناقةَ في
حيائها ، وهو شبيهٌ بالعَفَل ، يقال ناقة عَجْناء .
وقال ابنُ دريد : العَجِنة والعَجْناء من الإبل : التي يَرِمُ حياؤها فلا تلقح . قال : والمعتَجِنة : التي قد انتهت سِمَناً .
عنج : أبو عبيد عن الأصمعي : العِناج إن كان في دَلْوٍ ثقيلة فهو حبلٌ أو بطانٌ يشدُّ تحتها ثم يشدُّ إلى العَراقي فيكون عَوناً للوذَم . وإذا كانت الدلوُ خفيفةً شُدَّ خيط تحتها إلى العَرقُوة ، وربّما شُدَّ في إحدى آذانها . قال : وقال الكسائي : عنَجت الدَّلوَ عَنجاً .
وقال أبو زيدٍ مثل قول الأصمعي .
وقال الليث في العناج نحواً مما قالا . قال : وكلُّ شيءٍ تَجذبه إليك فقد عَنجْتَه .
وقال أبو الهيثم : قال نُصَير : عَنَجت البَكر أُعنِجه عَنجاً ، إذا ربطتَ خِطامَه في ذراعه وقَصَرتَه . وإنّما يُفعل ذلك بالبكر الصغير إذا رِيضَ . وهو مأخوذٌ من عِناج الدَّلو .
قال : ومن أمثالهم : ( عَودٌ يُعَلَّم العَنْج ) ، يضرب مثلاً لمن أخذ في تعلُّم شيءٍ بعد ما كبِر .
وقال أبو زيد : عنجت البعير أعنُجه عَنْجاً ، إذا جذبتَ خطامه إليك وأنت راكبُه .
وقال أبو حاتم : قال الأصمعيّ في قولهم : ( عَودٌ يعلَّم العَنْجَ ) : أي يرُاضُ فيردّ على رجليه .
قال : وقال أبو زيد : العَنْج : أن يجذب راكبُه خِطامَه قِبَلَ رأسه ، حتَّى ربَّما لزِم ذِفراه بقادمة الرَّحْل . وقال الحطيئة يمدح قوماً عقدوا لجارهم عهداً فوفوا به ولم يُخفروه :
قومٌ إذا عَقدوا عَقداً لجارهمُ
شَدُّوا العِناجَ وشدُّوا فوقه الكَرَبا
وهذه أمثالٌ ضربها لإيفائهم بالعهد .
وقال النضر : عَنَجة الهَوْدجِ : عضادةٌ عند بابه تسُدُّ الباب .
وقال الليث : العَنَج بلغة هذيل : الرَّجُل . قال : ويقال بالغَين : غَنَج .
قلت : قاله ابنُ الأعرابيّ وغيره بالغين ، ولم أسمعه بالعين من أحدٍ يُرجع إلى علمه ، ولا أدري ما صحتُه .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : العَناجيج : جياد الخيل ، واحدها عُنجوج .
وقال الليث : ويكون العُنْجُوج من النجائب أيضاً قال : والعُنجُج : الضَّيْمُرَانُ من الرَّياحين .
قلت : لم أسمعه لغيره .
ويقال : إنّي لا أرى لأمرك عِناجاً ، أي مِلاكاً ، مأخوذ من عِناج الدَّلو . وأنشد الليث :
وبعضُ القول ليس له عِناجٌ
كسَيْل الماء ليس له إتاءُ
عمرو عن أبيه : أعنجَ الرجل ، إذا اشتكى عِناجَه . والعِناج : وجع الصُّلب والمفاصل .
وقال ابن دريد : رجلٌ مِعْنجٌ : يتعرَّض للأمور .
نجع : قال أبو عبيد : سمعتُ الأصمعيّ يقول : المنتَجَع : المنزلُ في طلب الكلأ .
والمحضر : المرجعُ إلى المياه .
قلت : النُّجْعة عند العرب : المذهب في طلب الكلأ . والباديةُ تحضُر مَحاضرَها عند هَيج العُشب ونقص الخُرَف ، وفَناء ماء السماء في الغُدران ، فلا يزالون حاضرةً يشربون الماءَ العِدَّ حتى يقعَ ربيعٌ بالأرض خَرَفيّاً كانَ أو شَتياً ، فإذا وقعَ الربيعُ توزّعَتْهم النُّجَع وتتبَّعوا مسَاقطَ الغيث يرعَون الكلأ والعُشب إذا أعشَبت البلاد ، ويشربون الكَرَع ، فلا يزالون في النُّجَع إلى أن يهيج العُشب من عامٍ قابل وتَنشَّ الغُدران ، فيرجعون إلى مجاضرهم على أعداد المياه .
وقال الليث : انتجعنا أرضاً نطلُب الرِّيف . وانتجعنا فلاناً نطلب معروفَه . وأنشد قول ذي الرمة :
فقلتُ لصَيدحَ انتجِعِي بلالا
ويقال : نجعَ في الإنسان طعامُه ينجع ، إذا استمرأه وصَلَح عليه .
قال : والنَّجيع : دَمُ الجَوف .
ويقال نجعتُ البعيرَ أنجَعهُ ، إذا سقيتَه النَّجوع ، وهو المَدِيدُ ، وذلك أن تسقيه الماءَ بالبِزْر أو السِّمسم .
وقال ابن السكيت : هو النَّجوع للمديد ، وقد نجعت البعير . ويقال هذا طعامٌ يُنجَع به ويُستنجَع به ويُستَرجَع عنه ، وذلك إذا نَفَعَ واستُمرِىء فسُمِن عنه . وكذلك الرِّعْي . وهو طعامٌ ناجعٌ ، ومُنْجع ، وغائر . ونُجِع الصبيُّ بلبن الشاة ، إذا غُذِي به وسُقِيَه . ومنه الحديث : ( عليك باللَّبَن الذي نُجِعْتَ به ) ، أي غُذِيتَ به .
عمرو عن أبيه : أنجع الرجلُ ، إذا أفلحَ . ونجع الدواء وأنجعَ ، إذا عمل . وقال ابن الأعرابي : أنجعَ إذا نفع . يقال نَجَع فيه الدواءُ ينجَع ويَنجِع ونَجَّعَ بمعنى واحد . ويقال للمُنتَجَع مَنْجَع ، وجمعه مناجع ، ومنه قول ابن أحمر :
كانت مناجعَها الدَّهنا وجانبُها
والقُفُّ مما نراه قِرْفة دَرَرا
وقال ابن دريد : ماء ناجع ونجيع ، إذا كان مريئاً .
جعن : جَعْونةُ من أسماء العرب . وقال أبو عمرو الشيْباني : رجلٌ جَعوَنة ، إذا كان قصيراً سميناً .
وقال ابن دريد : الجَعْن فعلٌ مُماتٌ ، وهو التقبُّض . قال : ومنه اشتقاق جَعونة .
نعج : ثعلب عن أبي نصر عن الأصمعيّ قال : النَّعجة والعَجَّان : الأحمق .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : إذا أكل الإنسانُ لحمَ ضأنٍ فثُقل على قلبه فهو نَعِجٌ . وأنشد :
كأنَّ القومَ عُشُّوا لحمَ ضأنٍ
فهمْ نَعِجونَ قد مالت طُلاهمْ
وقال أبو عبيد : قال أبو عمرو : أنعج القومُ إنعاجاً ، إذا سَمِنت إبلُهم . وقد نَعَجت الإبل تنعَج ، إذا سمِنت . قال : وهي في شعر ذي الرمّة .
وقال شمر : نعجت الإبلُ إذا سمنت ، حرفٌ غريب . قال : وفتّشت شعر ذي الرمة فلم أجد هذه الكلمة فيه .
قلت : نَعج بمعنى سمِنَ حرفٌ صحيح .
ونَظَر إليّ أعرابيٌّ كان عهدُه بي وأنا ساهمُ الوجه ، ثمّ رآني وقد ثابَتْ إليَّ نفسي ، فقال لي : ( نَعِجْتَ أبا فلانٍ بعدما رأيتك كالسَّعَف اليابس ) . أراد صَلَحت وسَمِنت .
وقال الله جلّ وعزّ في قصة داود وقول أحد المَلكين اللذَين احتكما إليه : ( الصِّرَاطِ إِنَّ هَذَآ أَخِى لَهُ تِسْعٌ وَتِسْعُونَ نَعْجَةً وَلِى نَعْجَةٌ وَاحِدَةٌ فَقَالَ أَكْفِلْنِيهَا وَعَزَّنِى فِى الْخِطَابِ ) ( ص : 23 ) قال أبو العباس محمد بن يزيد : النَّعْجة عند العرب : البقرة الوحشية ، وحكم البقرة عندهم حكم الضَّائنة ، وحكم الظبية حكم الماعزة . والنعجة : الأنثى من الضأن ، وجمعها نِعاج . والعرب تكني بالنعجة والشاة عن المرأة ، ويسمُّون الثور الوحشيّ شاة .
وقال أبو خيرة : النَّاعجة من الأرض السهلة المستوية ، مَكْرُمةٌ للنَّبات تنبت الرِّمْث . والنواعج والناعجات من الإبل : البِيض الكريمة . وجملٌ ناعج وناقة ناعجة . وقد نَعِج اللونُ الأبيض يَنْعَج نُعوجاً ، وهو البياض . وقال العجاج :
في ناعجات من بَياضٍ نَعِجا
ومَنعِج : اسم موضع .
وقال أبو تراب : قال أبو عمرٍ و : النَّعَج : السِّمَن ، يقال نَعِجَ هذا بعدي ، أي سَمِن . قال : والنَّعْج : أن يربوَ وينتفخ . قال : وقال غيره : النَّهَج مثله .
أبو عبيد عن الأصمعي : الناعجة : البيضاء من الإبل ، ويقال هي التي يُصاد عليها نِعاج الوحش .
وقال ابن دُريد : النَّعْج : ضرب من سير الإبل . قد نَعجَت الناقةُ نَعْجاً . وأنشد :
يا ربِّ ربَّ القُلُصِ النَّواعجِ
وقال غيره : النَّواعج : البيض من الإبل .

##### Türkçe

باب العين والجيم مع النون
**عجن** ، **عنج** ، **جعن** ، **نجع** ، **نعج** : kullanımdadırlar.

**عجن** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **العُجُن** erkek ve kadınlardan gevşeklik ehli olanlardır. Erkeğe **عجينة** ve **عَجين** denir; kadına ise yalnız **عجينة** denir; o, bedeninde ve aklında zayıf olandır. Dedi ki: **العُجُن**: **عاجن**’in çoğuludur; o da yaşlanıp da kalktığında elleriyle **عجنَ** edendir. “**خَبَزَ** ve **عَجَن** etti; **ثَنَّى** ve **ثَلَّث** etti; **وَرَّصَ** etti” denir; hepsi yaşlının niteliğindendir.
Leys dedi ki: **العَجّان**: ahmaktır; “filân, ahmaklıkla dirsekleriyle **يعجن** eder” denir.
Dedim ki: Bir bedevînin bir başkasına “ey **عجّان**! sen onu mutlaka **تَعجِنُه** ediyorsun” dediğini işittim. Ona dedim ki: “Ne **يَعجِن** eder, yazık sana?” Dedi ki: “Onun dışkısını.” Öteki ona cevap verdi: “Ben onu **أعجنه** ederim, sen de onu **تَلقَمه** edersin.”
Ebû Ubeyd, Kisâî’den: “Dişi deve **عَجِنت** **تَعْجَنُ** **عَجَناً**” denir; semirdiği zaman.
Leys dedi ki: **العجْناء**: sütü az olmakla beraber memesinde eti çok olan dişi devedir; **العَجَن**’i açıkça belli olandır. Dedi ki: **المتعجّن**: semizlikçe dolgunlaşmış deve; sanki kemiksiz et gibidir.
Dedi ki: **العِجان** bilinir; o, deride uzatılmış olarak erkeklik uzvunun sonudur; çoğulu **العُجُن**’dür; “üç”ü **أعجنة**’dir. Şu beyit okundu:
يمدُّ الحبلَ معتمداً عليه
كأنّ عجانه وترٌ جَديدُ
Başkası dedi ki: **العِجان**: Yemen’den bir kavmin dilinde boyundur. Bazıları şu beyiti okudu:
يا رُبَّ خَودٍ ضَلْعةِ العِجان
عِجانُها أطولُ من سِنانِ
Kadının **عجان**’ı: onun ön uzvu ile **ثَعلبتها**’sı arasındaki perdedir.
Lihyânî dedi ki: “Adamı **عجنت** ettim” (denir); **عِجانه**’sine isabet ettiğin zaman.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **عاجنة المكان**: onun ortasıdır. Ahtal’ın şu beyti okundu:
بعاجنةِ الرَّحوبِ فلم يَسِيروا
Sa‘leb, İbn Amr’dan, o da babasından: Adam **أعجنَ** etti; **العَجْناء**’ya bindiği zaman; o da semiz olandır. Ve o (dişi deve) **عجِنَتْ** **عَجَناً** etmiştir. Ve **أعجَن** (denir); **عجينة** bir çocuk getirdiği zaman; o da ahmaktır. Ve **أعجنَ** (denir); yaşlanıp da ancak **عاجناً** olarak kalktığı zaman. Ve **أعجن** (denir); **عِجانُه** şiştiği zaman; o, kalçası ile **ثعلبتِه**’si arasındaki çizgidir. Dedi ki: **المعجون**: erkeklerden sıkıştırılmış (mecbûs) olandır.
Ebû’l-Heysem, Nusayr’dan: memelerden **الأعجَن** (olan) vardır. Dedi ki: **العَجَن**: kalın bir et parçasıdır; erkeğin testislerinin iki yanına karşılık, memenin iki parçası hizasında; o, onların sütçe en azı ve görünüşçe en güzeli olandır.
Dedi ki: Bazıları dedi ki: **العجناء** bol (sütlü) ve az (sütlü) olur.
İbnü’s-Sikkît dedi ki: **العَجْن**: “hamuru yoğurdum”un mastarıdır. **العَجَن**: dişi deveye, onun **حيائها**’sında isabet eden bir ayıptır; **العَفَل**’e benzer; “**ناقة عَجْناء**” denir.
İbn Düreyd dedi ki: Develerden **العَجِنة** ve **العَجْناء**: **حياؤها** şişip de gebe kalmayan (döl tutmayan)dır. Dedi ki: **المعتَجِنة**: semizlikçe son haddine varmış olandır.

**عنج** : Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **العِناج** eğer ağır bir kovada olursa, onun altına bağlanan sonra da **العَراقي**’ye bağlanan bir ip yahut kayıştır; böylece **الوذَم** için yardımcı olur. Kova hafif olursa, onun altına **العَرقُوة**’ya bir ip bağlanır; bazen de onun kulaklarından birine bağlanır. Dedi ki: Kisâî dedi: “Kovayı **عنَجت** **عَنجاً** ettim.”
Ebû Zeyd, Asma‘î’nin sözü gibi söyledi.
Leys, **العناج** hakkında ikisinin dediğine yakınını söyledi. Dedi ki: Sana doğru çektiğin her şeyi mutlaka onu **عَنجْتَه** etmişsindir.
Ebû’l-Heysem dedi ki: Nusayr dedi: “Genç deveyi **عَنَجت** ederim, onu **أُعنِجه** **عَنجاً**” (denir); onun yularını koluna bağlayıp kısalttığın zaman. Bu, ancak küçük genç deveye, alıştırıldığı zaman yapılır. Bu, kovanın **عِناج**’ından alınmıştır.
Dedi ki: Atasözlerindendir: ( **عَودٌ يُعَلَّم العَنْج** ) ; büyüdükten sonra bir şeyi öğrenmeye girişen kimseye misal olarak vurulur.
Ebû Zeyd dedi ki: “Deveyi **عنجت** ederim, onu **أعنُجه** **عَنْجاً**” (denir); bindiğin halde yularını kendine çektiğin zaman.
Ebû Hâtim dedi ki: Asma‘î onların şu sözünde: ( **عَودٌ يعلَّم العَنْجَ** ) dedi ki: yani eğitilir de iki ayağı üzerine geri döndürülür.
Dedi ki: Ebû Zeyd dedi: **العَنْج**: binenin yularını başı tarafına doğru çekmesidir; öyle ki bazen eyerin ön kısmıyla onun **ذِفراه**’sına yapışır. Hutay’e, komşuları için bir ahit bağlayıp da ona vefa gösteren ve onu bozmayan bir kavmi överken dedi:
قومٌ إذا عَقدوا عَقداً لجارهمُ
شَدُّوا العِناجَ وشدُّوا فوقه الكَرَبا
Bunlar, ahde vefaları için vurduğu misallerdir.
Nadr dedi ki: **عَنَجة الهَوْدجِ**: kapısının yanında kapıyı kapatan bir dayanak (direk)tir.
Leys dedi ki: **العَنَج** Hüzeyl dilinde: adamdır. Dedi ki: **الغَين** ile de söylenir: **غَنَج**.
Dedim ki: İbnü’l-A‘râbî ve başkası onu **الغَين** ile söyledi; onu **العين** ile, ilmine dönülen kimselerden hiç kimseden işitmedim; doğruluğunu da bilmiyorum.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **العَناجيج**: atların iyileridir; tekili **عُنجوج**’dur.
Leys dedi ki: **العُنْجُوج** seçkin develerden de olur. Dedi ki: **العُنجُج**: reyhanlardan **الضَّيْمُرَانُ**’dır.
Dedim ki: Onu ondan başkasından işitmedim.
Ve denir ki: “Senin işin için bir **عِناج** görmüyorum”; yani bir dayanak; kovanın **عِناج**’ından alınmıştır. Leys şu beyiti okudu:
وبعضُ القول ليس له عِناجٌ
كسَيْل الماء ليس له إتاءُ
Amr, babasından: Adam **أعنجَ** etti; **عِناجَه**’sinden şikâyet ettiği zaman. **العِناج**: belin ve eklemlerin ağrısıdır.
İbn Düreyd dedi ki: **رجلٌ مِعْنجٌ**: işlere kendini atan (maruz bırakan)dır.

**نجع** : Ebû Ubeyd dedi ki: Asma‘î’nin şöyle dediğini işittim: **المنتَجَع**: otlak istemek için inilen konaktır.
**المحضر**: sulara dönüş yeridir.
Dedim ki: Araplarda **النُّجْعة**: otlak istemek için gidilen yerdir. Bâdiye, otun kabarıp yükselmesi, sonbahar otunun azalması ve gök suyunun gölcüklerde tükenmesi sırasında **مَحاضرَها**’sına gelir; böylece, yerde ister sonbaharlık ister kışlık bir bahar oluncaya kadar, yerleşik halde kalırlar; **الماءَ العِدَّ**’i içerler. Bahar olunca **النُّجَع** onları dağıtır; yağmurun düştüğü yerleri takip ederler; beldeler otlandığı zaman otlak ve otu güderler; **الكَرَع** içerler. Böylece, gelecek yıldan ot kabarıp yükselinceye ve gölcükler kuruyuncaya kadar **النُّجَع** içinde kalırlar; sonra suların sayısına göre **مجاضرهم**’lerine dönerler.
Leys dedi ki: “Bir araziyi **انتجعنا** ettik; **الرِّيف** arıyoruz.” Ve “filânı **انتجعنا** ettik; onun iyiliğini arıyoruz.” Zü’r-Rumme’nin şu sözü okundu:
فقلتُ لصَيدحَ انتجِعِي بلالا
Ve denir ki: İnsanda yemeği **نجعَ** **ينجع** etti; onu hazmettiği ve ona iyi geldiği zaman.
Dedi ki: **النَّجيع**: iç boşluğun kanıdır.
Ve denir ki: “Deveyi **نجعتُ** ederim, onu **أنجَعهُ**” (denir); ona **النَّجوع** içirdiğin zaman; o da **المَدِيدُ**’dir; bu da ona suyu **البِزْر** yahut susam ile içirmen demektir.
İbnü’s-Sikkît dedi ki: **النَّجوع** **المديد** içindir; “deveyi **نجعت** ettim” denir. Ve “bu, kendisiyle **يُنجَع** edilen ve kendisiyle **يُستنجَع** edilen ve kendisinden **يُستَرجَع** edilen bir yemektir” denir; bu, fayda verdiği ve hazmedildiği zaman; ondan dolayı semirir. Otlatma da böyledir. O, **طعامٌ ناجعٌ** ve **مُنْجع** ve **غائر**’dir. Ve “çocuk, koyun sütüyle **نُجِع** edildi” (denir); onunla beslendiği ve ona içirildiği zaman. Bundan hadis: ( عليك باللَّبَن الذي نُجِعْتَ به ) ; yani onunla beslendin.
Amr, babasından: Adam **أنجع** etti; başarılı olduğu zaman. Ve ilaç **نجع** etti ve **أنجعَ** etti; iş gördüğü zaman. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **أنجعَ**: fayda verdiği zaman. “İlaç onda **نَجَع** eder; **ينجَع** ve **يَنجِع** ve **نَجَّعَ**” denir; anlamca birdir. Ve **المُنتَجَع**’a **مَنْجَع** denir; çoğulu **مناجع**’dır. İbn Ahmer’in şu sözü bundandır:
كانت مناجعَها الدَّهنا وجانبُها
والقُفُّ مما نراه قِرْفة دَرَرا
İbn Düreyd dedi ki: **ماء ناجع** ve **نجيع** (denir); hazmı kolay olduğu zaman.

**جعن** : **جَعْونةُ** Arapların isimlerindendir. Ebû Amr eş-Şeybânî dedi ki: **رجلٌ جَعوَنة**: kısa ve şişman olduğu zaman.
İbn Düreyd dedi ki: **الجَعْن**: ölü (kullanımdan düşmüş) bir fiildir; o, büzülmedir. Dedi ki: **جَعونة**’nin türeyişi ondandır.

**نعج** : Sa‘leb, Ebû Nasr’dan, o da Asma‘î’den: **النَّعجة** ve **العَجَّان**: ahmaktır.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: İnsan koyun eti yediği zaman, kalbine ağır gelirse o **نَعِجٌ**’dir. Şu beyit okundu:
كأنَّ القومَ عُشُّوا لحمَ ضأنٍ
فهمْ نَعِجونَ قد مالت طُلاهمْ
Ebû Ubeyd dedi ki: Ebû Amr dedi: Kavim **أنعج** etti **إنعاجاً**; develeri semirdiği zaman. Develer **نَعَجت** **تنعَج** eder; semirdiği zaman. Dedi ki: Bu, Zü’r-Rumme’nin şiirindedir.
Şemmer dedi ki: Develer **نعجت** etti; semirdiği zaman; garip bir harftir. Dedi ki: Zü’r-Rumme’nin şiirini araştırdım da bu kelimeyi onda bulmadım.
Dedim ki: **نَعج** “semirdi” anlamında sahih bir harftir.
Bir bedevî bana baktı; beni en son gördüğünde yüzüm solgundu; sonra beni, nefsim bana geri dönmüşken gördü; bana dedi ki: ( نَعِجْتَ أبا فلانٍ بعدما رأيتك كالسَّعَف اليابس ) . “Düzeldin ve semirdin” demek istedi.
Allah, Dâvûd kıssasında ve kendisine muhakeme için gelen iki meleğin birinin sözünde şöyle buyurdu: ( الصِّرَاطِ إِنَّ هَذَآ أَخِى لَهُ تِسْعٌ وَتِسْعُونَ نَعْجَةً وَلِى نَعْجَةٌ وَاحِدَةٌ فَقَالَ أَكْفِلْنِيهَا وَعَزَّنِى فِى الْخِطَابِ ) ( ص : 23 ) Ebû’l-Abbâs Muhammed b. Yezîd dedi ki: Araplarda **النَّعْجة**: yaban ineğidir; onlarda ineğin hükmü koyunun hükmü gibidir; ceylanın hükmü keçinin hükmü gibidir. **النعجة**: koyunun dişisidir; çoğulu **نِعاج**’dır. Araplar kadın için **النعجة** ve **الشاة** ile kinaye yaparlar; yaban öküzüne de **شاة** derler.
Ebû Hayra dedi ki: **النَّاعجة** yerden: düz, kolay (yumuşak) olandır; bitki için elverişli olandır; **الرِّمْث** bitirir. Develerden **النواعج** ve **الناعجات**: beyaz, soylu olanlardır. **جملٌ ناعج** ve **ناقة ناعجة**. Ve beyaz renk **نَعِج** etti; **يَنْعَج** **نُعوجاً**; o, beyazlıktır. ‘Accâc dedi ki:
في ناعجات من بَياضٍ نَعِجا
Ve **مَنعِج**: bir yer adıdır.
Ebû Turâb dedi ki: Ebû Amr dedi: **النَّعَج**: semizliktir; “bu, benden sonra **نَعِجَ** etti” denir; yani semirdi. Dedi ki: **النَّعْج**: büyüyüp şişmektir. Dedi ki: Başkası dedi: **النَّهَج** de onun gibidir.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الناعجة**: develerden beyaz olandır; ve denir ki: o, yabanın **نِعاج**’ı üzerine av yapılan (deve)dir.
İbn Düreyd dedi ki: **النَّعْج**: develerin yürüyüşünden bir türdür. Dişi deve **نَعجَت** **نَعْجاً** etmiştir. Şu beyit okundu:
يا ربِّ ربَّ القُلُصِ النَّواعجِ
Başkası dedi ki: **النَّواعج**: develerden beyaz olanlardır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%AC/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب النون والعين وما يثلثهما)
(نعف)  النون والعين والفاء كلمةٌ تدلُّ على ارتفاعٍ في شيءٍ. منه النَّعْف: مكانٌ مرتفع في اعتراض. والنَّعْفة: ذُؤابة الرَّحْل، سمِّيت لأنها سامية. وانتَعَفَ الرَّجُل الشيءَ، إذا تركهُ إلى غيرِه، كأنَّه سَمَا بنفسه عنه.
ومن الكلمة الأولى ناعَفْتُ([1]) الرّجُل: عارضتُه. وتَنَعَّفَ([2]) الرّجُلُ: ارتقَى نَعْفاً.
(نعق)  النون والعين والقاف كلمةٌ تدلُّ على صَوت. ونعَق الراعي بالغَنَم يَنْعَق ويَنْعِق، إذا صاح بهِ زجراً، نعيقاً.
(نعل)  النون والعين واللام أُصَيلٌ يدلُّ على اطمئنانٍ في الشيء وتسفُّل. منه النَّعْل المعروفة، لأنها في أسفل القَدَم. ورجلٌ ناعل ذو نعل، ومُنْتَعِلٌ أيضاً. وأنْعَلْتُ الدّابّة. ولا يقال نَعَلْتُ. وحِمار الوحشِ ناعلٌ لصَلابةِ حافرِه. والنَّعْلُ للسَّيفِ: ما يكون أسفَلَ قِرَابِهِ([3])من حديدٍ، أو فِضّة. [قال]:
ترى سَيفَه لا يَنصُفُ السّاقَ نعلُهُ *** أجَلْ [لا] وإنْ كانت طِوالاً مَحامِلُه([4])
وفرسٌ مُنْعَلٌ: بياضُه في أسفل رُسْغِه على الأشْعَر لا يَعدُوه. والنَّعْل: عَقَبٌ يُلْبَسُ ظَهْرَ السِّيَةِ من القوس. والنَّعل من الأرض: موضعٌ، يقال هي الحَرَّة، ويقال إنَّه لا يُنبِتُ شيئاً. قال الخليل: والنَّعل: الذّليل من الرِّجال الذي يُوطَأ كما يُوطَأ النَّعل.
(نعم)  النون والعين والميم فروعُه كثيرة، وعندنا أنَّها على كثرتها راجعةٌ إلى أصلٍ واحدٍ يدلُّ على ترفُّهٍ وطِيب عيش وصلاح. منه النِّعمة: ما يُنعِم الله تعالى على عبدِه به من مالٍ وعيش. يقال: للهِ تعالى عليه نِعمة. والنِّعمة: المِنَّة، وكذا النَّعْماء. والنَّعْمة: التنعُّمُ وطيبُ العيش. قال الله تعالى:﴿وَنَعْمَةٍ كَانُوا فِيهَا فَاكِهينَ﴾ [الدخان 27]. والنُّعَامَى: الرِّيح اللَّيِّنة. والنَّعَم: الإبل، لما فيه من الخَيْر والنِّعمة. قال الفرّاء: النَّعم ذَكَرٌ لا يؤنَّثُ فيقولون: هذا نَعَمٌ وارِدٌ؛ وتُجمَع أنعاماً. والأنعام: البهائم، وهو ذلك القياس. والنَّعامة معروفة. لنَعْمةِ رِيشِها. وعلى معنى التَّشبيه النَّعامة، وهي كالظُّلَّة تُجعَل على رؤوس الجبل، يستظلُّ بها. قال:
لا شَيءَ في رَيدِها إلاَّ نَعامَتُها *** منها هزيمٌ ومنها قائِمٌ باقِ([5])ويقولون: نَعَمْ ونُعْمَى عَينٍ، ونُعْمَةَ عين([6])، أي قُرّةَ عين. ونَعِم الشَّيءُ من  النَّعْمَة*. وقد نَعَّم فلانٌ أولادَه: تَرَّفهم. ويقولون: ابنُ النَّعامة: صَدْرُ القَدَم. قال:
فَيكونُ مَركبَُكَ القَعودَ ورَحْلََُه *** وابن النَّعامةِ يوم ذلكِ مَركِبي([7])وسمِّي به لأنَّه مكانٌ ليِّن ناعم. وتنعَّمَ الرّجلُ: مشَى حافياً. ويعبَّر عن الجماعة بالنَّعامة فيقال: شَالَتْ نعامتُهم، إذا تفرقوا([8]). وهذا على معنى التَّشبيه، أي كما تطير النَّعامةُ فقد تفرَّقوا هؤلاء. ويقولون: أتيتُ أرضَ بني فُلانٍ فتَنعَّمَتْنِي إذا وافَقَتْهُ. ونِعْمَ: ضدُّ بئْسَ. ويقولون: إنْ فعلت ذاكَ فَبِها ونِعْمَتْ، أي نِعْمَت الخَصْلة هي.
ومن الباب قولهم: نَعَمْ، جواب الواجب، ضدُّ لا، وهي أيضاً من النّعمة.
وعلى معنى التَّشبيه النَّعائم: كوكب. والنَّعائم، خَشَبات يُنصَبْنَ على الرَّكِيّ تُعلَّق إليهنَّ القَامةُ، إذا لم تكنْ للرَّكِيِّ زَرَانيق. ويقال: إنَّ شقائق النُّعمان حماه ابنُ المنذِر فنُسِبَ إليه. ويقال: بل النعمان ها هنا: الدَّم. والأوَّلُ أشبه. قال ابن دريد([9]): "تنعَّمْتُ زيداً: طلبتُه"، كأنّه أراد: أعْمَلَ إليه نَعَامَتَه، وهي باطن قدمِهِ. ويقولون: نَعِمَ اللهُ بك عيناً، [ونَعِمَكَ عيناً([10])]، بمعنى.
(نعي)  النون والعين والحرف المعتلّ: أصلٌ صحيح يدلُّ على إشاعةِ شيء. منه النَّعِيُّ: خبَرُ الموت([11])، وكذا الآتي بخَبرِ المَوْت يقال له نَعِيٌّ أيضاً.
ويقال: نَعَاءِ فلاناً، أي انْعَه. قال:
نَعَاءِ جُذاماً غير موتٍ ولا قَتْلِ *** ولكنْ فراقاً للدَّعائمِ والأصلِ([12])ومن الباب: هو ينْعَى على فلانٍ، إذا وبَّخَه، كأنَّه يُشِيعُ عليه ذنوبَه. وهو يستَنْعي الظِّباء: يدعوها، يتقدَّمُها فتَتْبعهُ. واستنعَيتُ القوم، إذا تقدّمتَهم ليتْبَعوك، وهذا على إشاعة الصَّوت بالدُّعاء. ويقال: شاعَ ذِكرُ فلانٍ واستَنْعَى بمعنىً. قال الأصمعيّ: استَنْعَى بفلانٍ الشَّرّ، أي تتابَعَ به الشّرّ. واستَنْعَى به [حُبُّ] الخَمْر([13]): تمادَى به. ومعنى هذا أنَّ الخمر كأنَّها دَعتْه وصوَّتَتْ به فتبِعَها.
(نعب)  النون والعين والباء: أصلانِ صحيحان: أحدُهما يدلُّ على صوتٍ، والآخرُ على حركةٍ من الحركات.
فالأوَّل نَعَبَ الغراب: صَوَّتَ، نَعْباً ونَعيباً ونَعَبَاناً.
والآخر فَرسٌ مِنْعَبٌ: جواد. وناقة نَعّابة: سريعة. ويقال: النَّعْب: أن تحرِّكَ رأسَها في مَشيها إلى قُدّامِها. وهي ناقَةٌ نَعُوب.
(نعت)  النون والعين والتاء: كلمةٌ واحدة، وهي النَّعْت، وهو وَصْفُك الشيءَ بما فيه من حُسْن. كذا قاله الخليل، إلاَّ أن يتكلَّفَ متكلِّف فيقول: ذا نَعْتُ سُوءٍ. قال: وكلُّ شيءٍ جيِّدٍ بالغٍ نعتٌ. وناعِتُونَ: مكانٌ([14]).
(نعج)  النون والعين والجيم: أصلٌ صحيح يدلُّ على لونٍ من الألوان. منه النَّعَج: البياضُ الخالص. وجَملٌ ناعج؛ حسنُ اللَّون كريم. ومنه النَّعْجة من الضَّأن، ويكون من بَقَر الوحش ومِن شاءِ الجَبَل. يقال لإناثِ هذه الأجناس نِعَاج. ونعاجُ الرّمْلِ: البَقَر. ونَعِجَ الرَّجُل: أكل لحمَ نعجةٍ فأُتْخِمَ عنه. قال:
كأنَّ القَوْمَ عُشّوا لحمَ ضانٍ *** فهُمْ نَعِجُون قد مالت طُلاهمْ([15])وأنعَجُوا: سمِنَت نِعاجُهم. أمَّا نَوَاعج الإبل، فيقال هي السِّراع. وعندنا أنَّها الكرائم، لما ذكرناه من القياس. وامرأةٌ ناعجة: حسنة اللَّون. والنَّاعجة من الأرض: السَّهلة المستوِية، وهي مَكْرُمَة للنَّبات، تُنبِت الرِّمث وأطَايبَ العُشْب.
(نعر)  النون والعين والراء: أصلانِ مُتقارِبان: أحدهما صوتٌ من الأصوات، والآخر حركةٌ من الحركات.
فالأوَّل نَعَرَ الرّجُل، وهو صَوتٌ من الخيشوم. وجُرْحٌ نَعَّارٌ ونَعور، إذا صَوَّتَ دمُه عِند خُروجِه منه. والنَّاعور: ضربٌ من الدِّلاء يُستقَى به، سمِّي لصوته.
والثاني نَعَرَ في الفِتنة: سعَى وجاءَ وذهبَ. وهو نَعَّارٌ في الفِتَن: سَعَّاء. ونَعَرَ في البلاد: ذهب. وهو نَعِير الهَمِّ: بَعيدُه. وإنَّ في رأسه نُعْرَةً([16])، أي نَخوةً وتكبُّراً، ورُكوبَ رأسٍ، يمضي به على جَهله. والنُّعَرة: ذبابٌ يقعُ* في أنوف  البَعير والخيل ويمكن أنَّها سمِّيت لنَعيرِها، أي صوتِها. ونَعِرَ الحمارُ، وهو نَعِرٌ. وأمّا قولُه:
* والشَّدَنيّات يُساقِطْن النُّعَرْ([17]) *
فإنَّه شبَّه أجِنَّتَها في أرحامها بذلك الذُّباب. وأنْعَرَ الأراكُ: أثْمر، وكأنَّ ثمرَه شُبِّه بالنُّعَر. ويمكن أنَّ الأصلَ في جميعها الأوّل. والنَّعَّار في الفِتَن يسعَى فيها ويُصوِّت بالنَّاس.
(نعس)  النون والعين والسين أُصَيلٌ يدلُّ على وَسَن. ونَعَس يَنْعَُس([18]) نُعاساً. وناقةٌ نَعُوسٌ، تُوصَف بالسَّماحة بالدّرّ، لأنَّها إذا دَرَّت نَعَست. قال:
نَعوسٌ إذا درّت جَروزٌ إذا شَتَتْ *** بُويزلُ عامٍ أو سديسٌ كبازِلِ([19])(نعش)  النون والعين والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على رَفعٍ وارتفاع. قال الخليل: النَّعْش: سَرير الميّت، كذا تعرفه العرب. وميِّتٌ منعوشٌ: محمولٌ على النَّعش. وانتَعَش الطّائر: نهض عن عَثرته. يقال: نَعَشَه اللهُ وأنعَشَه. قال ابن السِّكِّيت: لا يقال أنْعَشَه. وبناتُ نعشٍ: كواكب. وهذا تشبيه. قال: أبو بكر([20]): النَّعش شبه مِحَفَّةٍ يُحمَل عليه المَلِك إذا مَرِض، ليس بنَعْشِ الميّت. وأنشد:
ألَمْ ترَ خيرَ النّاسِ أصبَحَ نعشُه *** على فِتيةٍ قد جاوَزَ الحيَّ سائرا([21]) ثمَّ يقول:
* ونحن لديه نسألُ اللهَ خُلْدَه([22]) *
فهذا يدلُّ على أنَّه ليس بميِّت.
(نعض)  النون والعين والضاد. يقولون: النُّعْض: نبت([23]).
(نعط)  النون والعين والطاء. يقولون: ناعِط: حيٌّ من هَمْدان.
(نعظ)  النون والعين والظاء. يقولون: نَعَظَ الرّجلُ يَنْعَظُ نَعْظاً ونُعوظاً([24]): تحرَّك ما عِندَه.
--------------ـــ
([1])  في الأصل: "اعفته"، صوابه في المجمل.
([2])  الذي في اللسان والقاموس: "انتعف".
([3])  في الأصل: "أسفل أو قرابه"، تحريف.
([4])  روي لابن ميادة في اللسان (نصف)، ولذي الرمة في ديوانه 475 واللسان (نعل). بمدح المهاجر بن عبد الله الكلابي والي اليمامة. وقد سبق في (نصف).
([5])  وكذا ورد في اللسان (نعم) بدون نسبة. والبيت لتأبط شراً في المفضليات (1: 28).
([6])  فيه لغات أخرى كثيرة ذكرت في اللسان والقاموس.
([7])  لعنترة في ديوانه واللسان (نعم).
([8])  في الأصل: "إذا مروا"، صوابه من المجمل ومما سيأتي بعد.
([9])  الجمهرة (3: 454) في

(باب من النوادر).
([10])  التكملة من المجمل.
([11])  ويقال فيه النعي أيضاً بسكون العين.
([12])  للكميت في إصلاح المنطق 201 واللسان (نعا). وفي إصلاح المنطق: "غير هلك".
([13]) في الأصل: "الخير"، وتصحيحه والتكملة قبله من المجمل.
([14]) منه قول عوف بن الخرع:
بحمران أو بقفا ناعتين *** أو المستوى إذ علون الستارا
 ([15]) في الأصل: "عجوا نعج" تحريف. والبيت لذي الرمة كما في اللسان (نعج). وانظر الحيوان (4: 301/ 5: 479) والمخصص (5: 80) وفقه اللغة 139.
([16]) ويقال: "نعرة" أيضاً بالتحريك.
([17])  للعجاج في ديوانه 17 واللسان (نعر) وإصلاح المنطق 431 والمخصص (1: 20، 55، 102).
([18]) من باب قتل، كما في المصباح، والبصائر لصاحب القاموس، ومن باب منع كما في القاموس، وضبط في اللسان بضم عين المضارع.
([19]) في الأصل: "جزور"، تحريف. صوابه في المجمل واللسان والبيت للراعي كما في اللسان (نعس).
([20]) في الجمهرة (2: 62)
([21]) للنابغة الذبياني. ديوانه 39 واللسان والجمهرة (نعش).
([22])  عجزه في المراجع المتقدمة: * يرد لنا ملكاً وللأرض عامرا *
([23])  زاد في المجمل: "ينبت بالحجاز"، ونحوه في اللسان.
([24])  ومثله أنعظ إنعاظاً. وقد اقتصر على هذا الأخير في المجمل.

ـ

##### Türkçe

(باب **النون** ve **العين** ve onların üçüncülendiği şeyler)

(**نعف**)  **النون** ve **العين** ve **الفاء**; bir kelimedir ki bir şeyde bir yükselmeye delâlet eder. Ondan **النَّعْف**: bir engelde yüksek bir yer. Ve **النَّعْفة**: **الرَّحْل**’in saçak/tepe püskülü; yüksek olduğu için adlandırıldı. Ve adam bir şeyi **انتَعَفَ** etti, onu başkasına bıraktığı zaman; sanki kendisiyle ondan yükselmiş gibi.

Ve ilk kelimeden: adamı **ناعَفْتُ**: ona karşı geldim. Ve adam **تَنَعَّفَ** etti: **نَعْفاً** yükseldi.

(**نعق**)  **النون** ve **العين** ve **القاف**; bir kelimedir ki bir sese delâlet eder. Ve çoban koyunlara **نعَق** eder, **يَنْعَق** ve **يَنْعِق**; onu azarlamak için ona bağırdığı zaman; **نعيقاً**.

(**نعل**)  **النون** ve **العين** ve **اللام**; bir asıldır ki şeyde bir yerleşmeye ve aşağıda olmaya delâlet eder. Ondan bilinen **النَّعْل**; çünkü ayağın altındadır. Ve **ناعل** adam: **نعل** sahibi, ve **مُنْتَعِلٌ** de. Ve biniti **أنْعَلْتُ**. Ve **نَعَلْتُ** denilmez. Ve yaban eşeği **ناعلٌ**dur; tırnağının sertliğinden dolayı. Ve kılıç için **النَّعْلُ**: kınının alt tarafında demirden yahut gümüşten olan şey. [Dedi]:
Görürsün kılıcını, **نعلُهُ** baldırı yarılamaz *** Evet [hayır] velev ki taşıma kayışları uzun olsa da
Ve **مُنْعَلٌ** at: beyazlığı, kıllı olanın üzerinde, bileğinin alt tarafındadır; onu aşmaz. Ve **النَّعْل**: yaydan **السِّيَةِ**’nin sırtına giydirilen bir topukluk. Ve yerden **النَّعل**: bir mevki; ona **الحَرَّة** denir; ve “hiçbir şey bitirmez” denir. Halîl dedi: ve **النَّعل**: erkeklerden zelil olan, **النَّعل** çiğnendiği gibi çiğnenen.

(**نعم**)  **النون** ve **العين** ve **الميم**; dalları çoktur; ve bizce, çokluğuna rağmen, tek bir asla dönüktür ki bir refaha, hayatın hoşluğuna ve salah’a delâlet eder. Ondan **النِّعمة**: Allah Teâlâ’nın kuluna mal ve geçimden ihsan ettiği şey. Denir: Allah Teâlâ’nın onun üzerinde bir **نِعمة**si vardır. Ve **النِّعمة**: **المِنَّة**; ve aynı şekilde **النَّعْماء**. Ve **النَّعْمة**: **التنعُّمُ** ve hayatın hoşluğu. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿وَنَعْمَةٍ كَانُوا فِيهَا فَاكِهينَ﴾ [الدخان 27]. Ve **النُّعَامَى**: yumuşak rüzgâr. Ve **النَّعَم**: develer; onda hayır ve **النِّعمة** bulunduğu için. Ferrâ dedi: **النَّعم** müzekkerdir, müennes yapılmaz; şöyle derler: “bu, gelen bir **نَعَمٌ**dur”; ve **أنعاماً** olarak cem edilir. Ve **الأنعام**: dört ayaklı hayvanlar; ve o, o kıyastır. Ve **النَّعامة** bilinir. Tüyünün **نَعْمة**si için. Ve teşbih mânâsı üzere **النَّعامة**: dağın başlarına yapılan, onunla gölgelenilen bir gölgelik gibidir. Dedi:
Onun **رَيد**’inde **نَعامَتُها**’sından başka bir şey yoktur *** ondan bir kısmı bozgundur, bir kısmı ayakta kalıcıdır
Ve derler: **نَعَمْ** ve **نُعْمَى عَينٍ**, ve **نُعْمَةَ عين**; yani göz aydınlığı. Ve şey, **النَّعْمَة**’den **نَعِم** oldu. Ve falan, çocuklarını **نَعَّم** etti: onları refaha erdirdi. Ve derler: **ابنُ النَّعامة**: ayağın üst kısmı. Dedi:
Böylece bineklerin senin için **القَعود** ve onun **رَحْل**i olur *** ve o gün **ابن النَّعامة** benim bineğimdir
Ve onunla adlandırıldı; çünkü o, yumuşak, nazik bir yerdir. Ve adam **تنعَّمَ** etti: yalınayak yürüdü. Ve topluluk hakkında **النَّعامة** ile ifade edilir; şöyle denir: **شَالَتْ نعامتُهم**; ayrıldıkları zaman. Bu, teşbih mânâsı üzeredir; yani **النَّعامة** uçtuğu gibi, işte bunlar da ayrıldılar. Ve derler: falanın oğullarının yurduna geldim de o beni **تَنعَّمَتْنِي**; yani ona uygun geldi. Ve **نِعْمَ**: **بئْسَ**’in zıddı. Ve derler: eğer bunu yaparsan, “**فَبِها ونِعْمَتْ**”; yani o haslet, **نِعْمَت** haslettir.

Ve babdan onların sözü: **نَعَمْ**; vacibin cevabı; **لا**’nın zıddı; ve o da **النّعمة**dendir.

Ve teşbih mânâsı üzere **النَّعائم**: bir yıldız. Ve **النَّعائم**: kuyunun üzerine dikilen tahta parçalarıdır; kuyu için **زَرَانيق** yoksa, onlara **القَامة** asılır. Ve denir: **شقائق النُّعمان**’ı İbnü’l-Münzir korudu da ona nisbet edildi. Ve denir: bilakis buradaki **النعمان**: kandır. Ve birincisi daha benzer. İbn Düreyd dedi: “**تنعَّمْتُ زيداً**: onu aradım”; sanki muradı: ona **نَعَامَتَه**’sini işletti; o da ayağının iç tarafıdır. Ve derler: Allah seninle gözü **نَعِمَ** etsin, [ve **نَعِمَكَ عيناً**]; mânâca.

(**نعي**)  **النون** ve **العين** ve illetli harf: sahih bir asıldır; bir şeyin yayılmasına delâlet eder. Ondan **النَّعِيُّ**: ölüm haberi; ve aynı şekilde ölüm haberini getiren kimseye de **نَعِيٌّ** denir.

Ve denir: falanı **نَعَاءِ** et; yani onu **انْعَه**. Dedi:
**نَعَاءِ** Cüzâm’ı; ne ölüm ne de öldürme *** fakat direklerden ve kökten ayrılıştır
Ve babdan: o, falana karşı **ينْعَى** eder; onu azarladığı zaman; sanki onun günahlarını onun üzerine yayıyor gibidir. Ve o, ceylanları **يستَنْعي** eder: onları çağırır; onların önüne geçer de onlar onu takip eder. Ve kavmi **استنعَيتُ**; onları takip etsinler diye önlerine geçtiğin zaman; ve bu, çağırma ile sesin yayılması üzeredir. Ve denir: falanın zikri yayıldı ve **استَنْعَى**; aynı mânâda. Asmaî dedi: falanla şer **استَنْعَى** etti; yani onunla şer peş peşe geldi. Ve onunla [şarap] sevgisi **استَنْعَى** etti: onunla sürüp gitti. Bunun mânâsı: şarap sanki onu çağırdı ve onunla seslendi de o da onu takip etti.

(**نعب**)  **النون** ve **العين** ve **الباء**: iki sahih asıl; birisi bir sese, diğeri hareketlerden bir harekete delâlet eder.

Birincisi: karga **نَعَبَ** etti: ses çıkardı; **نَعْباً** ve **نَعيباً** ve **نَعَبَاناً**.

İkincisi: **مِنْعَبٌ** at: koşucu. Ve **نَعّابة** deve: hızlı. Ve denir: **النَّعْب**: yürüyüşünde başını önüne doğru hareket ettirmendir. Ve o, **نَعُوب** bir devedir.

(**نعت**)  **النون** ve **العين** ve **التاء**: tek bir kelime; o da **النَّعْت**tir; ve o, senin bir şeyi, onda bulunan güzellikle vasfetmendir. Halîl böyle dedi; ancak bir mütekellif zorlanıp da “bu, kötülük **نَعْتُ**udur” demedikçe. Dedi: ve her iyi, erişkin şey **نعتٌ**tur. Ve **ناعِتُونَ**: bir yerdir.

(**نعج**)  **النون** ve **العين** ve **الجيم**: sahih bir asıl; renklerden bir renge delâlet eder. Ondan **النَّعَج**: katıksız beyazlık. Ve **ناعل** deve; güzel renkli, değerli. Ve ondan **النَّعْجة** koyundan; ve yaban sığırından ve dağ koyunundan da olur. Bu cinslerin dişilerine **نِعَاج** denir. Ve **نعاجُ الرّمْلِ**: sığırlar. Ve adam **نَعِجَ** etti: bir **نعجة** etini yedi de ondan tıka basa doydu. Dedi:
Sanki kavim koyun etiyle akşam yemeği yedi *** böylece onlar **نَعِجُون**; kuyrukları eğilmiş
Ve **أنعَجُوا**: onların **نِعاج**ı semirdi. Develerin **نَوَاعج**i ise, denir ki onlar hızlı olanlardır. Ve bizce onlar seçkin olanlardır; kıyastan zikrettiğimiz şey sebebiyle. Ve **ناعجة** kadın: güzel renkli. Ve yerden **النَّاعجة**: düz, tesviyeli olan; bitki için bir keremdir; **الرِّمث** ve otun en hoşlarını bitirir.

(**نعر**)  **النون** ve **العين** ve **الراء**: birbirine yakın iki asıl; birisi seslerden bir ses, diğeri hareketlerden bir harekettir.

Birincisi: adam **نَعَرَ** etti; ve o, burun boşluğundan bir sestir. Ve **نَعَّارٌ** ve **نَعور** yara: ondan çıkan kanı, çıkışı sırasında ses çıkardığı zaman. Ve **النَّاعور**: onunla su çekilen kovaların bir türü; sesi sebebiyle adlandırıldı.

İkincisi: fitnede **نَعَرَ** etti: koştu, geldi, gitti. Ve o, fitnelerde **نَعَّارٌ**dır: çok koşan. Ve ülkelerde **نَعَرَ** etti: gitti. Ve o, gamın **نَعِير**idir: onun uzağıdır. Ve onun başında bir **نُعْرَةً** vardır; yani kibir ve büyüklük taslama ve inat; cehaleti üzere onu götürür. Ve **النُّعَرة**: deve ve atların burunlarına düşen bir sinektir; ve mümkündür ki **نَعير**i, yani sesi sebebiyle adlandırılmıştır. Ve eşek **نَعِرَ** etti; ve o, **نَعِرٌ**dir. Ama onun sözü:
* ve **الشَّدَنيّات** **النُّعَرْ**’ı dökerler *
işte o, onların rahimlerindeki ceninlerini o sineğe benzetti. Ve **الأراكُ** **أنْعَرَ** etti: meyve verdi; ve sanki meyvesi **النُّعَر**a benzetildi. Ve mümkündür ki hepsinde asıl birincidir. Ve fitnelerde **النَّعَّار**: onların içinde koşar ve insanlarla ses çıkarır.

(**نعس**)  **النون** ve **العين** ve **السين**; bir asıldır ki uyuklamaya delâlet eder. Ve **نَعَس** eder, **يَنْعَُس**; **نُعاساً**. Ve **نَعُوسٌ** deve: süt vermede cömertlikle vasfedilir; çünkü süt verdiği zaman **نَعَست**. Dedi:
**نَعوسٌ**; süt verdiğinde, **جَروزٌ**; otladığında *** bir yıllık **بُويزل** yahut **سديسٌ**; **بازِل** gibi

(**نعش**)  **النون** ve **العين** ve **الشين**: sahih bir asıl; kaldırmaya ve yükselmeye delâlet eder. Halîl dedi: **النَّعْش**: ölü sediri; Arap onu böyle bilir. Ve **منعوشٌ** ölü: **النَّعش** üzerinde taşınan. Ve kuş **انتَعَش** etti: sürçmesinden doğruldu. Denir: Allah onu **نَعَشَه** ve **أنعَشَه**. İbnü’s-Sikkît dedi: **أنْعَشَه** denilmez. Ve **بناتُ نعشٍ**: yıldızlardır. Bu bir teşbihtir. Dedi: Ebû Bekir: **النَّعش**, kral hastalandığında onun üzerinde taşındığı bir **مِحَفَّة** gibidir; ölü **نَعْش**i değildir. Ve şu beyti okudu:
Görmedin mi insanların hayırlısı, onun **نعشُه** sabahladı *** bir yiğitler üzerinde; mahalleyi aşarak yürür hâlde
Sonra der:
* ve biz onun yanında Allah’tan onun ebedîliğini isteriz *
Bu, onun ölü olmadığını gösterir.

(**نعض**)  **النون** ve **العين** ve **الضاد**. Derler: **النُّعْض**: bir bitkidir.

(**نعط**)  **النون** ve **العين** ve **الطاء**. Derler: **ناعِط**: Hemdân’dan bir kabiledir.

(**نعظ**)  **النون** ve **العين** ve **الظاء**. Derler: adam **نَعَظَ** eder, **يَنْعَظُ**; **نَعْظاً** ve **نُعوظاً**: onun yanındaki şey hareket etti.

--------------ـــ
([1])  Asılda: "اعفته"; doğrusu **المجمل**’dedir.
([2])  **اللسان** ve **القاموس**’ta olan: "انتعف".
([3])  Asılda: "أسفل أو قرابه"; tahriftir.
([4])  **اللسان**’da (نصف) İbn Miyâde’ye, divanında 475 ve **اللسان**’da (نعل) Zü’r-Rumme’ye rivayet edildi. Yemâme valisi Muhâcir b. Abdullah el-Kilâbî’yi övmededir. (نصف)’ta daha önce geçti.
([5])  **اللسان**’da (نعم) nisbesiz böyle geldi. Beyit, **المفضليات**’te (1: 28) Teebbata Şerran’ındır.
([6])  Onun başka birçok lehçeleri vardır; **اللسان** ve **القاموس**’ta zikredildi.
([7])  Antara’nındır; divanında ve **اللسان**’da (نعم).
([8])  Asılda: "إذا مروا"; doğrusu **المجمل**’den ve sonra gelecek olandandır.
([9])  **الجمهرة** (3: 454) içinde

(Ender şeylerden bir باب).

([10]) **المجمل**’den tekmile.

([11]) Ve onda **النعي** de denir; ayrıca **العين**’in sükûnu ile.

([12]) **الكميت**’e aittir; **إصلاح المنطق** 201’de ve **اللسان** (**نعا**)’da. Ve **إصلاح المنطق**’ta: “**غير هلك**”.

([13]) Asılda: “**الخير**”; onun tashihi ve ondan önceki tekmile **المجمل**’dendir.

([14]) Ondandır, **عوف بن الخرع**’ın sözü:
بحمران أو بقفا ناعتين *** أو المستوى إذ علون الستارا

([15]) Asılda: “**عجوا نعج**” tahriftir. Ve beyit **ذي الرمة**’nindir; **اللسان** (**نعج**)’da olduğu gibi. Ve **الحيوان** (4: 301/ 5: 479) ve **المخصص** (5: 80) ve **فقه اللغة** 139’a bak.

([16]) Ve “**نعرة**” de denir; ayrıca hareke ile.

([17]) **العجاج**’a aittir; divanında 17’de ve **اللسان** (**نعر**)’da ve **إصلاح المنطق** 431’de ve **المخصص** (1: 20، 55، 102)’de.

([18]) **قتل** babındandır; **المصباح**’ta olduğu gibi, ve **البصائر**’de, **القاموس** sahibinindir; ve **منع** babındandır, **القاموس**’ta olduğu gibi; ve **اللسان**’da muzari‘ın **العين**’inin zammı ile ضبط edilmiştir.

([19]) Asılda: “**جزور**” tahriftir. Doğrusu **المجمل**’de ve **اللسان**’dadır; ve beyit **الراعي**’nindir, **اللسان** (**نعس**)’da olduğu gibi.

([20]) **الجمهرة** (2: 62)’de.

([21]) **النابغة الذبياني**’nindir. Divanı 39 ve **اللسان** ve **الجمهرة** (**نعش**).

([22]) Onun acûzu, ileri geçen müracaatlarda: * يرد لنا ملكاً وللأرض عامرا *

([23]) **المجمل**’de ziyade etti: “**ينبت بالحجاز**”; ve benzeri **اللسان**’dadır.

([24]) Ve onun benzeri: **أنعظ** **إنعاظاً**. Ve **المجمل**’de yalnız bu sonuncusuna iktisar etti.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%AC/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- النعجة: الأنثى من الضأن، والبقر الوحش، والشاة الجبلي، وجمعها: نعاج. قال تعالى: ﴿إن هذا أخي له تسع وتسعون نعجة ولي نعجة واحدة﴾ [ص/23]، ونعج الرجل: إذا أكل لحم ضأن فأتخم منه، وأنعج الرجل: سمنت نعاجه، والنعج: الابيضاض، وأرض ناعجة: سهلة.

##### Türkçe

- **النعجة**: koyundan, yaban sığırından ve dağ keçisinden dişi; çoğulu: **نعاج**. Yüce Allah dedi ki: ﴿Şüphesiz bu, benim kardeşimdir; onun doksan dokuz **نعجة**si vardır, benim ise bir **نعجة**m vardır﴾ [ص/23]. Ve **نعج** الرجل: koyun eti yediği ve ondan tıka basa doyduğu zaman. Ve **أنعج** الرجل: **نعاج**ı semirdi. Ve **النعج**: beyazlaşma. Ve **أرض ناعجة**: kolay (yumuşak).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%AC/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ن ع ج
نساء كنعاج الرمل وهي البقر‏.‏
وإبل نواعج‏:‏ سراع وقد نعجت في سيرها‏.‏
قال أبو حرام‏:‏ سمّيت بذلك لأن النّعاج كانت تصاد عليها‏.‏
ونعج نعجاً‏:‏ خلص بياضه‏.‏
يقال‏:‏ جمل ناعج وامرأة ناعجة ونساء نعج المحاجر دعج النّواظر‏.‏

##### Türkçe

ن ع ج
**نساء**: kumun **نعاج**’ı gibi; ve o, sığırlardır.
**وإبل نواعج**: hızlılar; ve yürüyüşünde **نعجت**.
Ebû Harâm dedi: Bununla adlandırıldı; çünkü **النّعاج** onun üzerinde avlanırdı.
**ونعج نعجاً**: beyazlığı saflaştı.
Denir ki: **جمل ناعج** ve **امرأة ناعجة** ve **نساء نعج المحاجر دعج النّواظر**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%AC/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

النَّعْجَة: الأُنثى من الضأْن والظِّباءِ والبقرِ الوَحْشِيّ والشَّاءِ الجَبَليّ، والجمع نِعاجٌ ونَعَجات، والعربُ تَكْني بالنعجة والشاة عن المرأَة، ويسمون الثَّوْرَ الوحْشِيَّ شاةً؛ قال أَبو عبيد: ولا يقال لغير البَقَرِ من الوَحْشِ نِعاج؛ وفي التنزيل في قصَّة داود، عليه الصلاة والسلام، وقولِ أَحدِ المَلَكَينِ اللَّذَينِ احْتكَما إِليه: إِنّ هذا أَخي له تِسعٌ وتسعون نَعجةً وليَ نَعْجةٌ واحدة؛ وقرأَ الحسن: ولي نِعجة واحدة، فعسى أَن يكون الكسرُ لغةً. ونِعاجُ الرَّمْلِ: هي البَقَرُ، واحدتها نَعجة؛ قال الفارسي: العربُ تُجْرِي الظباءَ مُجْرى المَعَزِ، والبَقَرُ مُجرى الضأْنِ، ويدل على ذلك قول أَبي ذُؤيب:
وعادية تُلْقي الثيابَ كأَنها
تُيوسُ ظِباءٍ، مَحْصها وانبِتارها
فلو أَجْرَوا الظِّباءَ مُجْرى الضأْنِ، لقالَ: كِباشُ ظِباءٍ؛ ومما يدل على أَنهم يُجْرون البقرَ مُجْرى الضأْنِ قولُ ذي الرمة:
إِذا ما رآها راكِبُ الضِّيفِ، لم يزلْ
يرى نَعْجةً في مَرْتَعٍ، فيُثِيرُها
موَلَّعَة خَنْساء ليست بنَعْجةٍ،
يُدَمِّنُ أَجْوافَ المِياهِ وَقِيرُها
فلم يَنْفِ المَوصوفَ بذاتِه الذي هو النَّعْجةُ، ولكنه نفاه بالوَصْفِ؛ وهو قوله:
يُدَمِّنُ أَجواف المياه وَقِيرُها
يقول: هي نعجة وحَشِيَّةٌ لا إِنْسِيَّةٌ تأْلَفُ أَجوافَ المياهِ أَولادُها، وذلك نُصْبةُ الضأْنِيَّة وصِفَتُها لأَنها تأْلَفُ المِياهَ، ولا سِيَّما وقد خَصَّها بالوَقِيرِ، ولا يقع الوقِيرُ إِلاَّ على الغنم التي في السَّواد والحَضَرِ والأَريافِ.
وناقةٌ ناعِجةٌ: يُصادُ عليها نِعاجُ الوحْشِ؛ قال ابن جنّي: وهي من المَهْرِيّة؛ واستعاره نافع بنُ لقيط الفَقْعَسِيّ للبَقَرِ الأَهْليّ فقال:كالثَّوْرِ يُضْرَبُ أَن تَعافَ نِعاجُه؛
وجَبَ العِيافُ، ضَرَبْتَ أَو لم تَضْرِبِ
ونَعِجَ الرجلُ نَعَجاً، فهو نَعِجٌ: أَكلَ لحمَ ضأْن فثَقُلَ على قلبه؛ قال ذو الرمة:
كأَنّ القومَ عُشُّوا لَحْمَ ضأْنٍ،
فهُمْ نَعِجُونَ قد مالت طُلاهمْ
يريد أَنهم قد اتَّخَموا من كثرة أَكلِهم الدَّسَمَ فمالَتْ طُلاهُم، والطُّلى: الأَعْناقُ، والنَّعَجُ: الابيضاضُ الخالصُ، ونَعِجَ اللَّوْنُ الأَبيضُ يَنْعَجُ نَعَجاً ونُعوجاً، فهو نَعِجٌ: خَلَص بياضه؛ قال العجاج يصفُ بَقَرَ الوحش:
في نَعِجاتٍ من بَياضٍ نَعِجَا،
كما رَأَيْت في المُلاءِ البَرْدَجا
يقال: نَعِجَ يَنْعَجُ نَعَجاً مثل صَخِبَ يَصْخَبُ صَخَباً، قال الجوهري: نَعَجَ يَنْعُجُ نَعَجاً مثل طَلَبَ يَطْلُبُ طَلَباً. وامرأَة ناعِجةٌ: حسنَةُ اللَّونِ. وجمَلٌ ناعِجٌ: حَسنُ اللَّونِ مُكَرَّمٌ، والأُنثى بالهاء؛ وقيل: الناعِجةُ البَيْضاءُ من الإِبلِ، وقيل: هي التي يُصادُ عليها نِعاجُ الوحشِ، وهي النَّواعِجُ؛ وفي شعر خُفافِ بنِ ندبة: والنَّاعِجات المُسْرِعات للنَّجا
يعني الخِفافَ من الإِبِلِ، وقيل: الحِسانَ الأَلوَانِ. وأَرضٌ ناعِجةٌ: مستويةٌ سهلةٌ مُكرمةٌ للنبات تُنْبِتُ الرِّمْثَ. والنَّواعِجُ والناعجاتُ من الإِبِلِ: البيضُ الكريمةُ. وجَمَلٌ ناعِجٌ وناقةٌ ناعجةٌ. والنَّعْجُ: ضَرْبٌ من سَيرِ الإِبِلِ، وقد نَعَجَت الناقةُ نَعْجاً؛ وأَنشد:يا رَبِّ رَبِّ القُلُصِ النَّواعِجِ
والنَّواعِجُ من الإِبلِ: السِّراعُ؛ وقد نَعَجَت الناقةُ في سِيرها، بالفتح: أَسْرَعَت، لغة في مَعَجَت.
ونَعِجَت الإِبلُ تَنْعَجُ: سَمِنَتْ. وأَنْعَجَ القومُ إِنْعاجاً: نَعِجَتْ إِبِلُهُم أَي سَمِنتْ. قال الأَزهري: قال أَبو عَمْرو: وهو في شِعْر ذي الرمة؛ قال شمر: نَعِجَتْ إِذا سَمِنَتْ حَرْفٌ غريبٌ، قال: وفتَّشْتُ شِعْرَ ذي الرُّمَّة فلم أَجِدْ هذه الكلمة فيه. قال الأَزهري: نَعِجَ بمعنى سَمِنَ حرفٌ صحيحٌ، ونظرَ إِليَّ أَعرابيٌّ كان عهدُه بي، وأَنا ساهِمُ الوجهِ، ثم رآني وقد ثابَتْ إِليَّ نفسي؛ فقال لي: نَعِجْتَ أَيا فلانُ بعدما رأَيتُك كالسَّعَفِ اليابس؛ أَراد سَمِنْتَ وصَلَحْتَ. والنَّعَجُ: السِّمَنُ؛ يقال: قد نَعِجَ هذا بَعدي أَي سَمِنَ. والنَّعَجُ: أَن يَرْبُوَ ويَنتفِخَ، وقيل: النَّهَجُ مِثلهُ. ومَنْعَجٌ، بالفتح
(* قوله «ومنعج بالفتح إلخ» عبارة القاموس ومنعج
كمجلس: موضع، ووهم الجوهري في فتحه اهـ. وفي ياقوت أَن المشهور أَنه كمجلس. وقد روي كمقعد.): موضع.

##### Türkçe

**النَّعْجَة**: koyun ve ceylanların ve yaban sığırının ve dağ koyununun dişisi; çoğulu **نِعاجٌ** ve **نَعَجات**’tır. Araplar **النعجة** ve **الشاة** ile kadından kinaye ederler; yaban öküzüne de **شاةً** derler. Ebû Ubeyd dedi: Yabandan sığırdan başkasına **نِعاج** denilmez. Tenzîlde Dâvûd kıssasında—ona salât ve selâm olsun—ve kendisine muhakeme için gelen iki meleğin birinin sözünde: “Şüphesiz bu benim kardeşimdir; onun doksan dokuz **نَعجةً**’si vardır, benim ise bir tek **نَعْجةٌ**’m vardır.” Hasan okudu: “benim bir tek **نِعجة**’m vardır”; umulur ki kesre bir lehçe olsun. **ونِعاجُ الرَّمْلِ**: o, sığırlardır; tekili **نَعجة**’dir. Fârisî dedi: Araplar ceylanları keçi yerine koyar, sığırı da koyun yerine koyar; buna Ebû Züeyb’in sözü delâlet eder:

وعادية تُلْقي الثيابَ كأَنها
تُيوسُ ظِباءٍ، مَحْصها وانبِتارها

Eğer ceylanları koyun yerine koysalar idi “**كِباشُ ظِباءٍ**” derdi. Sığırı koyun yerine koyduklarına delâlet eden şeylerden biri de Zü’r-Rumme’nin sözüdür:

إِذا ما رآها راكِبُ الضِّيفِ، لم يزلْ
يرى نَعْجةً في مَرْتَعٍ، فيُثِيرُها
موَلَّعَة خَنْساء ليست بنَعْجةٍ،
يُدَمِّنُ أَجْوافَ المِياهِ وَقِيرُها

Bizzat kendisi olan, yani **النَّعْجةُ** olanı nefyetmedi; fakat onu vasıf ile nefyetti; o da şu sözüdür:

يُدَمِّنُ أَجواف المياه وَقِيرُها

Der ki: O, insî değil vahşî bir **نعجة**’dir; suların iç kısımlarına ülfet eden onun yavrularıdır. Bu, koyunî olanın dikilişi ve sıfatıdır; çünkü sulara ülfet eder. Hele onu **بالوَقِيرِ** ile tahsis etmişken; **الوقِيرُ** ancak siyah toprakta, şehirde ve köylerde bulunan koyun üzerine vâki olur.

**وناقةٌ ناعِجةٌ**: onun üzerinde yabanın **نِعاجُ**’ı avlanılır. İbn Cinnî dedi: O, **المَهْرِيّة**’dendir. Nâfi‘ b. Lekît el-Fak‘asî onu evcil sığır için ödünç aldı da şöyle dedi:

كالثَّوْرِ يُضْرَبُ أَن تَعافَ نِعاجُه؛
وجَبَ العِيافُ، ضَرَبْتَ أَو لم تَضْرِبِ

**ونَعِجَ الرجلُ نَعَجاً، فهو نَعِجٌ**: koyun eti yedi de kalbine ağır geldi. Zü’r-Rumme dedi:

كأَنّ القومَ عُشُّوا لَحْمَ ضأْنٍ،
فهُمْ نَعِجُونَ قد مالت طُلاهمْ

Onların yağlıyı çok yemelerinden ötürü tıka basa doyduklarını, bu yüzden **طُلاهمْ**’ın eğildiğini kasteder; **والطُّلى**: boyunlardır. **والنَّعَجُ**: katıksız beyazlıktır. **ونَعِجَ اللَّوْنُ الأَبيضُ يَنْعَجُ نَعَجاً ونُعوجاً، فهو نَعِجٌ**: beyazlığı saflaştı. ‘Accâc, yaban sığırını vasfederek dedi:

في نَعِجاتٍ من بَياضٍ نَعِجَا،
كما رَأَيْت في المُلاءِ البَرْدَجا

Denir: **نَعِجَ يَنْعَجُ نَعَجاً**; tıpkı **صَخِبَ يَصْخَبُ صَخَباً** gibi. Cevherî dedi: **نَعَجَ يَنْعُجُ نَعَجاً**; tıpkı **طَلَبَ يَطْلُبُ طَلَباً** gibi. **وامرأَة ناعِجةٌ**: rengi güzel. **وجمَلٌ ناعِجٌ**: rengi güzel, kerîm; dişisi **بالهاء** iledir. Ve denildi: **الناعِجةُ** develerden beyaz olanıdır. Ve denildi: o, onun üzerinde yabanın **نِعاجُ**’ı avlanılan devedir; bunlar **النَّواعِجُ**’dir. Hufâf b. Nudbe’nin şiirinde:

والنَّاعِجات المُسْرِعات للنَّجا

Yani develerden hafif olanları; ve denildi: renkleri güzel olanları. **وأَرضٌ ناعِجةٌ**: düz, kolay, bitki için kerîm; **الرِّمْثَ** bitirir. **والنَّواعِجُ والناعجاتُ من الإِبِلِ**: beyaz, kerîm olanlar. **وجَمَلٌ ناعِجٌ وناقةٌ ناعجةٌ**. **والنَّعْجُ**: develerin yürüyüşünden bir türdür; dişi deve **نَعَجَت** **نَعْجاً**. Ve şu beyit okunmuştur:

يا رَبِّ رَبِّ القُلُصِ النَّواعِجِ

**والنَّواعِجُ من الإِبلِ**: hızlı olanlar. Dişi deve yürüyüşünde **نَعَجَت**; fetha ile: hızlandı; **مَعَجَت**’te bir lehçedir.

**ونَعِجَت الإِبلُ تَنْعَجُ**: semirdi. **وأَنْعَجَ القومُ إِنْعاجاً**: develeri semirdi, yani semirdi. Ezherî dedi: Ebû ‘Amr dedi: Bu, Zü’r-Rumme’nin şiirindedir. Şemmer dedi: **نَعِجَتْ** semirdiği zaman; garip bir harftir. Dedi: Zü’r-Rumme’nin şiirini araştırdım da bu kelimeyi onda bulmadım. Ezherî dedi: **نَعِجَ** “semirdi” mânasında sahih bir harftir. Bana, beni tanıyan bir bedevî baktı; ben yüzü solgun iken, sonra beni gördü de nefsim bana geri dönmüş idi; bana dedi ki: “Ey falan, seni kuru hurma yaprağı gibi gördükten sonra **نَعِجْتَ**.” “Semirdin ve düzeldin”i kastetti.

**والنَّعَجُ**: semizliktir; denir: “Bu, benden sonra **نَعِجَ**” yani semirdi. **والنَّعَجُ**: büyüyüp şişmesidir; ve denildi: **النَّهَجُ** onun gibidir.

**ومَنْعَجٌ، بالفتح**
(* “**ومنعج بالفتح إلخ**” sözü Kāmûs’un ibaresidir: “**ومنعج كمجلس**: yer; Cevherî onu fethalı yapmada yanıldı, son.” Yâkūt’ta meşhur olanın “**كمجلس**” olduğu; “**كمقعد**” olarak da rivayet edildiği geçer.): yer.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%AC/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ن ع ج * جمع * النَّعْجَةِ نِعَاجٌ * بالكسر و * نَعَجَاتٌ * بفتح العين و * نِعَاجٌ * الرَّمْل بقر الوحش

##### Türkçe

* ن ع ج * çoğul: **النَّعْجَةِ** (dişil koyun) **نِعَاجٌ**’dur; kesre ile. Ve **نَعَجَاتٌ**; **العين**’in fethasıyla. Ve **نِعَاجٌ**: kumun; yaban sığırları.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%AC/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

النعج، محركة والنعوج  ، بالضم:  الابيضاض الخالص، والفعل كطلب  ، نعج اللون الأبيض ينعج نعجا ونعوجا فهو نعج: خالص بياضه. قال العجاج يصف بقر الوحش:
  في نعجات من بياض نعجا
  كما رأيت في الملاء البردجا ثم إن قوله:  والفعل كطلب  هكذا في سائر نسخ الصحاح، وهكذا وجد مضبوطا بخط أبي سهل. وفي نسخة مقورءة على الشيخ أبي محمد بن بري رحمه الله في المتن: وقد نعج اللون ينعج نعجا مثل صخب يصخب صخبا. وعلى الحاشية: قال الشيخ: ورأيت بخط الجوهري: وقد نعج اللون ينعج نعجا مثل طلب يطلب طلبا. انتهى. ومن سجعات الأساس: نساء نعج المحاجر، دعج النواظر. النعج:  السمن  . نعجت الإبل تنعج: سمنت. قال الأزهري: قال أبو عمرو: وهو في شعر ذي الرمة. قال شمر: نعجت: إذا سمنت، حرف غريب. قال: وفتشت شعر ذي الرمة فلم أجد هذه الكلمة فيه. قال الأزهري: نعج بمعنى سمن حرف صحيح، ونظر إلي أعرابي كان عهده بي وأنا ساهم الوجه ثم رآني وقد ثابت إلي نفسي فقال: نعجت أبا فلان بعدما رأيتك كالسعف اليابس. أراد سمنت وصلحت. يقال: قد نعج هذا بعدي: أي سمن. والنعج: أن يربو وينتفخ. وقيل: النهج مثله. النعج:  ثقل القلب من أكل لحم الضأن، والفعل  نعج الرجل نعجا،  كفرح  فهو نعج. قال ذو الرمة:
  كأن القوم عشوا لحم ضـأن                      فهم نعجون قد مالت طلاهم يريد أنهم قد أتخموا من كثرة أكلهم الدسم فمالت طلاهم. والطلى: الأعناق.  والناعجة: الأرض السهلة  المستوية المكرمة للنبات تنبت الرمث؛ قاله أبو خيرة. الناعجة: الناقة البيضاء  اللون الكريمة. وجمل ناعج: حسن اللون مكرم. الناعجة أيضا:  السريعة  من الإبل. وقد نعجت الناقة نعجا: وهو ضرب من سير الإبل. وفي اللسان: النواعج من الإبل: السراع. وقد نعجت الناقة في سيرها، بالفتح: أسرعت، لغة في معجت. الناعجة أيضا: الناقة  التي يصاد عليها نعاج الوحش  . قال ابن جني: وهي من المهرية. وفي شعر خفاف ابن ندبة:
  والناعجات المسرعات للنجا يعني الخفاف من الإبل،. وقيل: الحسان الألوان.  والنعجة: الأنثى من الضأن  والظباء والبقر الوحشي والشاء الجبلي،  ج نعاج  ، بالكسر،  ونعجات  محركة. وقرأ الحسن:  ولي نعجة واحدة  فعسى أن يكون الكسر لغة.  وأنعجوا  إنعاجا: نعجت، أي  سمنت إبلهم  .  ونعاج الرمل: البقر، الواحدة نعجة  ، والعرب تكني بالنعجة والشاة عن المرأة، ويسمون الثور الوحشي شاة. قال أبو عبيد:  ولا يقال لغير البقر من الوحش  نعاج. وقال الفارسي: العرب تجري الظباء مجرى المعز، والبقر مجرى الضأن. ويدل على ذلك قول أبي ذؤيب.

  وعادية تلقي الثياب كـأنـهـا                      تيوس ظباء محصها وانتبارها فلو أجروا الظباء مجرى الضأن لقال: كباش ظباء. ومما يدل على أنهم يجرون البقر مجرى الضأن قول ذي الرمة:

  إذا ما رآها راكب الصيف لم يزل                      يرى نعجة في مرتع فيثـيرهـا
  مولعة خنساء ليسـت بـنـعـجة                      يدمن أجواف المـياه وقـيرهـا فلم ينف الموصوف بذاته الذي هو النعجة، ولكنه نفاه بالوصف، وهو قوله:
  يدمن أجواف المياه وقيرها يقول: هي نعجة وحشية لا إنسية، تألف أجواف المياه أولادها، ولا سيما وقد خصها بالوقير، ولا يقع الوقير إلا على الغنم التي في السواد والأرياف والحضر.  وأبو نعجة صالح بن شرحبيل، والأخنس بن نعجة الكلبي: شاعران  .  ومنعج، كمجلس: ع  وهو واد يأخذ بين حفر أبي موسى  . والنباج، ويدفع في بطءن فلج ويوم منعج من أيام العرب لبني يربوع بن حنظلة بن مالك بن زيد مناة ابن تميم على بني كلاب، قال جرير:
  لعمرك لا أنسى ليالي منـعـج                      ولا عاقلا إذ منزل الحي عاقل  ووهم الجوهري في فتحه  ووجد بخط أبي زكريا، في هامش الصحاح: إنما هو منعج، بالكسر. وحاول شيخنا في انتصار الجوهري فقال: إنما مراده بالفتح أوله ويبقى غيره على العموم. وأنت خبير بأنه غير ظاهر، وأبو زكريا أعرف بمراده من غيره، والمجد تبعه في ذلك. وإنما يقال: إن الجوهري إنما ضبطه بالفتح لأن قياس المكان فتح العين، لفتح عين مضارعه، ومجيؤه مكسورا ينافيه، فالمجد بنى على الكسر لكونه مشهورا، والجوهري نظر إلى أصل القاعدة. ومما يستدرك عليه: امرأة ناعجة: حسنة اللون. ويوم ناعجة: من أيام العرب.

##### Türkçe

**النعج** (harekeli) ve **النعوج** (ötre ile): katıksız beyazlık. Fiil, **طلب** gibi: **نعج** beyaz renk **ينعج** **نعجا** ve **نعوجا**; o hâlde o **نعج**’dır: beyazlığı katıksızdır. **العجاج** yaban sığırını vasfederek dedi ki:
  في نعجات من بياض نعجا
  كما رأيت في الملاء البردجا ثم onun sözü: “Fiil, **طلب** gibi” — **الصحاح**’ın diğer bütün nüshalarında böyledir; ve Ebû Sehl’in hattıyla da böyle zabtlı bulunmuştur. Şeyh Ebû Muhammed b. Berrî (Allah ona rahmet etsin) üzerine okunmuş bir nüshada metinde: “Ve **نعج** renk **ينعج** **نعجا**; **صخب** **يصخب** **صخبا** gibi” (vardır). Hâşiyede: Şeyh dedi ki: “Ve **الجوهري**’nin hattıyla gördüm: Ve **نعج** renk **ينعج** **نعجا**; **طلب** **يطلب** **طلبا** gibi.” Bitti. **الأساس**’ın secilerinden: “Kadınlar, göz çukurları **نعج**; bakışları **دعج**.” **النعج**: semizlik. Develer **نعجت** **تنعج**: semizledi. **الأزهري** dedi ki: Ebû Amr dedi ki: Ve o, Zü’r-Rumme’nin şiirindedir. Şemmer dedi ki: **نعجت**: semizlediği zaman; garip bir harf. Dedi ki: Zü’r-Rumme’nin şiirini araştırdım da onda bu kelimeyi bulmadım. **الأزهري** dedi ki: **نعج** “semizledi” mânasında sahih bir harftir; ve bana, benimle ahdi varken yüzü solgun bir bedevî baktı, sonra beni görüp de nefsim bana geri dönmüşken dedi ki: “Ey falanın babası, seni kuru hurma dalları gibi gördükten sonra **نعجت**.” Semizledin ve düzeldin demek istedi. Denir ki: “Bu, benden sonra **نعج** etti”: yani semizledi. Ve **النعج**: büyüyüp kabarmaktır. Ve denildi: **النهج** onun gibidir. **النعج**: koyun eti yemekten kalbin ağırlaşması; fiil: adam **نعج** **نعجا**, **فرح** gibi; o hâlde o **نعج**’dır. Zü’r-Rumme dedi ki:
  كأن القوم عشوا لحم ضـأن                      فهم نعجون قد مالت طلاهم onların, yağlıyı çok yemelerinden ötürü tıka basa doyduklarını, bu yüzden **طلاهم**’larının eğildiğini kasteder. **الطلى**: boyunlar. Ve **الناعجة**: bitki için elverişli, düz, kolay arazi; **الرمث** bitirir; bunu Ebû Hayra söyledi. **الناعجة**: rengi beyaz, değerli dişi deve. Ve **جمل ناعج**: rengi güzel, değerli. **الناعجة** ayrıca: develerden hızlı olan. Ve dişi deve **نعجت** **نعجا**: bu, develerin yürüyüşünden bir türdür. **اللسان**’da: develerden **النواعج**: hızlılar. Ve dişi deve yürüyüşünde **نعجت**; fetha ile: hızlandı; **معجت**’te bir dildir. **الناعجة** ayrıca: üzerine yaban koyunları avlanan dişi deve. İbn Cinnî dedi ki: O, **المهرية**’dendir. Haffâf b. Nudbe’nin şiirinde:
  والناعجات المسرعات للنجا yani develerden hafif olanlar. Ve denildi: renkleri güzel olanlar. Ve **النعجة**: koyunun, ceylanların, yaban sığırının ve dağ koyununun dişisi; çoğulu **نعاج** (kesre ile) ve **نعجات** (harekeli). Hasan okudu: “**ولي نعجة واحدة**”; böylece kesre bir dil olabilir. Ve **أنعجوا** **إنعاجا**: **نعجت**; yani develeri semizledi. Ve **نعاج الرمل**: sığırlar; teki **نعجة**. Araplar kadına kinaye olarak **النعجة** ve **الشاة** derler; yaban öküzüne **شاة** adını verirler. Ebû Ubeyd dedi ki: Yaban hayvanlarından sığırdan başkasına **نعاج** denmez. Fârisî dedi ki: Araplar ceylanları keçi yerine koyar, sığırları koyun yerine koyar. Buna Ebû Züeyb’in sözü delâlet eder:

  وعادية تلقي الثياب كـأنـهـا                      تيوس ظباء محصها وانتبارها eğer ceylanları koyun yerine koysalar idi: “**كباش** ظباء” derdi. Ve onların sığırları koyun yerine koyduklarına delâlet eden şey, Zü’r-Rumme’nin sözü:

  إذا ما رآها راكب الصيف لم يزل                      يرى نعجة في مرتع فيثـيرهـا
  مولعة خنساء ليسـت بـنـعـجة                      يدمن أجواف المـياه وقـيرهـا o, zatı itibarıyla ki o **النعجة**’dır, vasfedileni nefyetmedi; ancak vasıf ile nefyetti; o da onun sözü:
  يدمن أجواف المياه وقيرها der ki: o, insî değil vahşî bir **نعجة**’dır; suların çukurlarına, yavrularına ülfet eder; özellikle de onu **الوقير** ile tahsis etmişken; **الوقير** ancak sevâd, köyler ve şehirlerdeki koyunlara vâki olur. Ve Ebû Na‘ce: Sâlih b. Şurahbîl; ve el-Ahnes b. Na‘ce el-Kelbî: iki şairdir. Ve **منعج**, **مجلس** gibi: bir yer adıdır; o, Ebû Mûsâ’nın kazıları ile **النباج** arasında uzanan bir vadidir; ve **فلج**’in karnına dökülür. Ve **يوم منعج** Arap günlerindendir: Temîm’den Yerbû‘ b. Hanzala b. Mâlik b. Zeyd Menât oğullarının, Kilâb oğullarına karşı (günü). Cerîr dedi ki:
  لعمرك لا أنسى ليالي منـعـج                      ولا عاقلا إذ منزل الحي عاقل **الجوهري** onu fethalı yapmasında vehmetti. Ebû Zekeriyyâ’nın hattıyla, **الصحاح**’ın kenarında bulundu: ancak o **منعج**’dır, kesre ile. Şeyhimiz, **الجوهري**’yi savunmada çabaladı da dedi ki: onun muradı ancak başını fetha ile yapmaktır; geri kalanı umum üzere kalır. Sen bilirsin ki bu açık değildir; Ebû Zekeriyyâ, onun muradını başkasından daha iyi bilir; ve **المجد** bu hususta ona tâbi oldu. Ancak şöyle denir: **الجوهري** onu fetha ile zabt etti; çünkü mekânın kıyası, muzâri‘inin ayn’ının fethalı olmasından dolayı ayn’ı fethalamaktır; onun kesreli gelmesi buna aykırıdır; böylece **المجد** meşhur olmasından dolayı kesre üzerine bina etti; **الجوهري** ise kaidenin aslına baktı. Ve ona ilâve olarak: **امرأة ناعجة**: rengi güzel. Ve **يوم ناعجة**: Arap günlerindendir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%AC/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

نَعَجَ
1 نَعَجَ ذ , aor. نَعُجَ , inf. n. نَعَجٌ (S, K) and نُعُوجٌ, (K,) a verb similar to طَلَبٌ, (S, K,) aor. نَعُجَ , inf. n. طَلَبٌ; (S;) so in the handwriting of J; (IB;) or, with reference to a colour, نَعِجَ, aor. نَعَجَ , inf. n. نَعَجٌ, a verb like صَخِبَ, aor. نَعَجَ , inf. n. صَخَبٌ: (accord-to an insertion in a copy of the S read to IB, TA, [and so in one of M. Fresnel's copies of the S, and in a copy in my possession, and so in the L, in which both forms of the verb are given,]) He, or it, [a colour,] was of a clear, or pure white. (S, L, K.) -A2- نَعِجَ, aor. نَعَجَ , inf. n. نَعَجٌ, He (a man, Az, or a camel, S) became fat: (T, S, K:) said by AA to occur in a poem of Dhu-r-Rummeh, but not found in his poetry by Sh, who deems it strange: Az, however, confirms it by the authority of an Arab of the desert; and adds, that it signifies he (a man) became fat and in good condition: and he increased, and became swollen, or inflated: and نَهِجَ is said to signify the same. (TA.) ― -b2- نَعِجَ, aor. نَعَجَ , inf. n. نَعَجٌ, He (a man, S) became heavy in the stomach (القَلْب) from eating mutton. (S, K.) -A3- نَعَجَتْ فِى سَيْرِهَا, (inf. n. نَعْجٌ, L.) She (a camel) was quick, or swift, in her pace: (S, L:) she went with a certain pace: (L:) a dial. form of مَعَجَتْ. (S.)

أَنْعَجَ القَوْمُ
4 أَنْعَجَ القَوْمُ ذ The people's camels became fat. (S, K.)

نَعِجٌ
نَعِجٌ ذ [and ↓ أَنْعَجُ] Of a pure white colour: (L:) [pl. of the latter نُعْجٌ]. ― -b2- نِسَآءٌ نُعْجُ المَحَاجِرِ دُعْجُ النَّوَاظِرِ [Women of a clear white colour in the parts around the eyes; intensely black and wide, in the eyes]. (A.) -A2- نَعِجٌ A man heavy in the stomach (القَلْب) from eating mutton: pl. نَعِجُونَ. (S, TA.)

نَعْجَةٌ
نَعْجَةٌ ذ , (S, K,) and ↓ نِعْجَةٌ, accord. to a reading of El-Hasan, وَلِى نِعْجَةٌ وَاحِدَةٌ, [Kur, xxxviii. 22,] (TA,) A ewe; the female of the sheep: (L, K:) also, the female of the wild bull: and, of the gazelle: and, of the wild sheep: (TA:) [but see below:] pl. نِعَاجٌ and نَعَجَاتٌ. (S, K.) ― -b2- نَعْجَةُ الرَّمْلِ The [wild] cow: pl. نِعَاجُ الرَّمْلِ: no other wild animal but the cow (accord. to A 'Obeyd, S,) is thus called: (S, K:) [but see above]. The Arabs speak of gazelles as though they were goats, terming the male تَيْسٌ; and of wild bulls or cows as though they were sheep, terming the female نَعْجَةٌ. (AAF.) ― -b3- Also نَعْجَةٌ (tropical:) A woman; as likewise شَاةٌ. (TA.)

نِعْجَةٌ
نِعْجَةٌ ذ : see نَعْجَةٌ.

نَاعِجٌ
نَاعِجٌ ذ A camel of beautiful colour, and highly esteemed. (TA.) نَاعِجَةٌ A she-camel of beautiful colour: (TA:) or a white she-camel, (S, K,) of generous race: (TA:) a swift she-camel: a she-camel upon which one hunts wild cows: (S, K:) such is of the kind called مَهْرِيَّةٌ: (IJ:) or one that is light, or active: (TA:) pl. نَوَاعِجُ. (S.) ― -b2- نَاعِجَةٌ also A woman of beautiful complexion, or colour. (TA.) -A2- أَرْضٌ نَاعِجَةٌ Plain, or even, land, (S, K,) fertile, and producing the kind of tree called رِمْث. (Aboo-Kheyreh.)

أَنْعَجُ
أَنْعَجُ ذ : see نَعِجٌ.

##### Türkçe

نَعَجَ
1 **نَعَجَ** ذ , muzâri‘ **نَعُجَ** , mastar ismi **نَعَجٌ** (S, K) ve **نُعُوجٌ**, (K,) **طَلَبٌ**’a benzer bir fiil, (S, K,) muzâri‘i **نَعُجَ** , mastar ismi **طَلَبٌ**; (S;) J’nin yazısında böyle; (IB;) yahut, bir renge nispetle, **نَعِجَ**, muzâri‘i **نَعَجَ** , mastar ismi **نَعَجٌ**, muzâri‘i **نَعَجَ** , mastar ismi **صَخَبٌ** olan **صَخِبَ** gibi bir fiil: (S’nin IB’ye okunan bir nüshasına yapılan bir ilâveye göre, TA, [ve böylece M. Fresnel’in S nüshalarından birinde, ve benim yanımda bulunan bir nüshada, ve böylece L’de, ki onda fiilin her iki şekli de verilmiştir,]) O, yahut o [bir renk], berrak, yahut saf beyaz idi. (S, L, K.) -A2- **نَعِجَ**, muzâri‘i **نَعَجَ** , mastar ismi **نَعَجٌ**, O (bir adam, Az, yahut bir deve, S) şişmanladı: (T, S, K:) AA tarafından Zü’r-Rumme’nin bir şiirinde vâki olduğu söylenmiştir, fakat Sh tarafından onun şiirinde bulunmamış, o da bunu garip sayar: Az ise, çölden bir Arap’ın rivayetiyle onu doğrular; ve ilâve eder ki, bunun mânâsı, o (bir adam) şişmanladı ve iyi hâlde oldu: ve arttı, ve şişti, yahut kabardı: ve **نَهِجَ**’in de aynı mânâya delâlet ettiği söylenir. (TA.) ― -b2- **نَعِجَ**, muzâri‘i **نَعَجَ** , mastar ismi **نَعَجٌ**, O (bir adam, S) koyun eti yemekten dolayı mide ( **القَلْب** )de ağırlaştı. (S, K.) -A3- **نَعَجَتْ فِى سَيْرِهَا**, (mastar ismi **نَعْجٌ**, L.) O (bir dişi deve) yürüyüşünde çabuk, yahut süratli idi: (S, L:) belli bir yürüyüşle gitti: (L:) **مَعَجَتْ**’in lehçe şeklidir. (S.)

أَنْعَجَ القَوْمُ
4 **أَنْعَجَ القَوْمُ** ذ Kavmin develeri şişmanladı. (S, K.)

نَعِجٌ
**نَعِجٌ** ذ [ve aşağıdaki ↓ **أَنْعَجُ**] Saf beyaz renkte: (L:) [ikincisinin çoğulu **نُعْجٌ**]. ― -b2- **نِسَآءٌ نُعْجُ المَحَاجِرِ دُعْجُ النَّوَاظِرِ** [Göz çevreleri berrak beyaz renkte; gözleri ise pek siyah ve geniş olan kadınlar]. (A.) -A2- **نَعِجٌ** Koyun eti yemekten dolayı mide ( **القَلْب** )de ağırlaşmış bir adam: çoğulu **نَعِجُونَ**. (S, TA.)

نَعْجَةٌ
**نَعْجَةٌ** ذ , (S, K,) ve aşağıdaki ↓ **نِعْجَةٌ**, El-Hasan’ın kıraatına göre, **وَلِى نِعْجَةٌ وَاحِدَةٌ**, [Kur, xxxviii. 22,] (TA,) Bir dişi koyun; koyunun dişisi: (L, K:) ayrıca, yaban öküzünün dişisi: ve, ceylanın dişisi: ve, yaban koyununun dişisi: (TA:) [fakat aşağıya bak:] çoğulu **نِعَاجٌ** ve **نَعَجَاتٌ**. (S, K.) ― -b2- **نَعْجَةُ الرَّمْلِ** [yaban] inek: çoğulu **نِعَاجُ الرَّمْلِ**: inekten başka hiçbir yaban hayvanına (A ‘Obeyd’e göre, S,) böyle denilmez: (S, K:) [fakat yukarıya bak]. Araplar ceylanlardan sanki keçilermiş gibi söz ederler, erkeğine **تَيْسٌ** derler; ve yaban öküzlerinden yahut ineklerinden sanki koyunlarmış gibi söz ederler, dişisine **نَعْجَةٌ** derler. (AAF.) ― -b3- Ayrıca **نَعْجَةٌ** (mecaz:) Bir kadın; tıpkı **شَاةٌ** gibi. (TA.)

نِعْجَةٌ
**نِعْجَةٌ** ذ : **نَعْجَةٌ**’ye bak.

نَاعِجٌ
**نَاعِجٌ** ذ Güzel renkli ve çok kıymet verilen bir deve. (TA.) **نَاعِجَةٌ** Güzel renkli bir dişi deve: (TA:) yahut asil soydan, (TA:) beyaz bir dişi deve, (S, K,): süratli bir dişi deve: yaban ineklerini avlamak için üzerine binilen bir dişi deve: (S, K:) bu, **مَهْرِيَّةٌ** denilen türdendir: (IJ:) yahut hafif, yahut çevik olan: (TA:) çoğulu **نَوَاعِجُ**. (S.) ― -b2- **نَاعِجَةٌ** ayrıca güzel tenli, yahut renkli bir kadın. (TA.) -A2- **أَرْضٌ نَاعِجَةٌ** Düz, yahut düzgün, arazi, (S, K,) verimli, ve **رِمْث** denilen ağaç türünü bitiren. (Aboo-Kheyreh.)

أَنْعَجُ
**أَنْعَجُ** ذ : **نَعِجٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%AC/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

نَعَجَ
نَعَجَ U ( n. ac. نَعَج 4 ,  نُعُوْج 27 ),
a.  Was white, bright.

b.  ( n. ac. نَعْج 1 ), Was swift.

نَعِجَ
نَعِجَ A ( n. ac. نَعَج 4 ),
a.  Was fat.

b.  Had indigestion.

c.  see supra (a) .

أَنْعَجَ
أَنْعَجَ IV ,
a.  Had fat camels.

نَعْج
نَعْج 1 ,
a.  Brightness, lustre.

نَعْجَة
نَعْجَة 1t , ( pl. نِعَاْج 23 &
a.  نَعَجَات ), Sheep, ewe; heifer.

b.  Woman.

نِعْجَة
نِعْجَة 2t ,
a.  see 1t (a) .

نَعِج
نَعِج 5 ,
a.  see 14 .

b.  Surfeited.

أَنْعَجُ
أَنْعَجُ 14 , ( pl. نُعْج 3 ),
a.  Bright.

نَاْعِج
نَاْعِج 21 ,  نَاْعِجَة 21t , ( pl. نَوَاْعِجُ 41 ),
a.  Flat, level.

b.  Swift.

c.  Beautiful.

نَعْجَة الرَّمْل
نَعْجَة الرَّمْل
a.  The wild cow.

##### Türkçe

نَعَجَ
نَعَجَ U ( mastar: **نَعَج** 4, **نُعُوْج** 27 ),
a. Beyaz oldu, parlak oldu.

b. ( mastar: **نَعْج** 1 ), süratli oldu.

نَعِجَ
نَعِجَ A ( mastar: **نَعَج** 4 ),
a. Şişman oldu.

b. Hazımsızlığı oldu.

c. yukarıya bakınız (a).

أَنْعَجَ
أَنْعَجَ IV,
a. Şişman develeri oldu.

نَعْج
نَعْج 1,
a. Parlaklık, parıltı.

نَعْجَة
نَعْجَة 1t, ( çoğulu: **نِعَاْج** 23 &
a. **نَعَجَات** ), koyun, dişi koyun; düve.

b. Kadın.

نِعْجَة
نِعْجَة 2t,
a. 1t (a)’ya bakınız.

نَعِج
نَعِج 5,
a. 14’e bakınız.

b. Tıka basa yemiş.

أَنْعَجُ
أَنْعَجُ 14, ( çoğulu: **نُعْج** 3 ),
a. Parlak.

نَاْعِج
نَاْعِج 21, **نَاْعِجَة** 21t, ( çoğulu: **نَوَاْعِجُ** 41 ),
a. Düz, seviye.

b. Süratli.

c. Güzel.

نَعْجَة الرَّمْل
نَعْجَة الرَّمْل
a. Yaban ineği.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%AC/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

نعج
نَعَجَ - يَنْعُجُ (نَعِجَ - يَنْعَجُ) - نَعْجَة - نِعَاج
نَعَجَ - يَنْعُجُ (نَعِجَ - يَنْعَجُ) + الكائن: يكون سميناً بديناً جسيماً
نَعْجَة: على وزن " فَعْلَة " اسم فعل بمعنى مفعول للمرة من " نَعَجَ - يَنْعُجُ ": البدين السمين: وهي اصطلاحاً أنثى بقر الوحش: ويبدو أنها تسمى بهذا الاسم لسمنها المفرط
نِعَاج: جمع " نَعْجَة "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " بيان البنية المادية لكائن، مع الإشارة لكِبَر أو عِظَم أو سِمَن هذه البنية "، وهي:
جَسَدَ - يَجْسُدُ، جَسُمَ - يَجْسُمُ، بَدَنَ - يَبْدُنُ، سَمِنَ - يَسْمَنُ، نَعَجَ - يَنْعُجُ (نَعِجَ - يَنْعَجُ، خَنْزَرَ - يُخَنْزِرُ
تفرق عن غنم وضأن ومعز
الغنم: مجموع  المعز والضأن
الضأن: ذو الصوف من العنم
المعز: ذو الشعر من الغنم
نعجة - نعاج : بقر الوحش
نعجة - نعاج
 	﴿وهل أتاك نبأ الخصم إذ تسوروا المحراب (21) دخلوا على داوود ففزع منهم قالوا لا تخف خصمان بغى بعضنا على بعض فاحكم بيننا بالحق ولا تشطط واهدنا إلى سواء الصراط (22) إن هذا أخي له تسع وتسعون نعجة ولي نعجة واحدة فقال أكفلنيها وعزني في الخطاب (23)﴾ ص ﴿قال لقد ظلمك بسؤال نعجتك إلى نعاجه وإن كثيرا من الخلطاء ليبغي بعضهم على بعض إلا الذين آمنوا وعملوا الصالحات وقليل ما هم وظن داوود أنما فتناه فاستغفر ربه وخر راكعا وأناب (24) فغفرنا له ذلك وإن له عندنا لزلفى وحسن مآب (25)﴾ ص
مختار الصحاح
● [نعج] ن ع ج: جمع النَّعْجَةِ نِعَاجٌ بالكسر و نَعَجَاتٌ بفتح العين و نِعَاجٌ الرَّمْل بقر الوحش
الراغب
نعج
- النعجة: الأنثى من الضأن، والبقر الوحش، والشاة الجبلي، وجمعها: نعاج. قال تعالى: }إن هذا أخي له تسع وتسعون نعجة ولي نعجة واحدة{ [ص/23]، ونعج الرجل: إذا أكل لحم ضأن فأتخم منه، وأنعج الرجل: سمنت نعاجه، والنعج: الابيضاض، وأرض ناعجة: سهلة.
ملخص اللسان
1.     النَّعْجَة: الأُنثى من الضأْن والظِّباءِ والبقرِ الوَحْشِيّ والشَّاءِ الجَبَليّ، والجمع نِعاجٌ ونَعَجات
2.     العربُ تُجْرِي الظباءَ مُجْرى المَعَزِ،والبَقَرُ مُجرى الضأْنِ
3.     ولا يقال  لغير البَقَرِ من الوَحْشِ نِعاج؛
4.     ونَعِجَ الرجلُ نَعَجاً، فهو نَعِجٌ: أَكلَ لحمَ ضأْن فثَقُلَ على قلبه
5.     والنَّعَجُ: الابيضاضُ الخالصُ، ونَعِجَ اللَّوْنُ الأَبيضُ يَنْعَجُ نَعَجاً ونُعوجاً، فهو نَعِجٌ: خَلَص بياضه؛
6.     وامرأَة  ناعِجةٌ: حسنَةُ اللَّونِ.
7.     والنَّعْجُ: ضَرْبٌ من سَيرِ الإِبِلِ، وقد نَعَجَت الناقةُ نَعْجاً؛
8.     نَعِجَ  بمعنى سَمِنَ حرفٌ صحيحٌ،والنَّعَجُ: السِّمَنُ؛ يقال: قد نَعِجَ هذا بَعدي أَي سَمِنَ.
9.     والنَّعَجُ: أَن يَرْبُوَ ويَنتفِخَ،
سان العرب
● -   نعج: النَّعْجَة: الأُنثى من الضأْن والظِّباءِ والبقرِ الوَحْشِيّ  والشَّاءِ الجَبَليّ، والجمع نِعاجٌ ونَعَجات، والعربُ تَكْني بالنعجة والشاة  عن المرأَة، ويسمون الثَّوْرَ الوحْشِيَّ شاةً؛ قال أَبو عبيد: ولا يقال  لغير البَقَرِ من الوَحْشِ نِعاج؛ وفي التنزيل في قصَّة داود، عليه  الصلاة والسلام، وقولِ أَحدِ المَلَكَينِ اللَّذَينِ احْتكَما إِليه: إِنّ  هذا أَخي له تِسعٌ وتسعون نَعجةً وليَ نَعْجةٌ واحدة؛ وقرأَ الحسن: ولي  نِعجة واحدة، فعسى أَن يكون الكسرُ لغةً. ونِعاجُ الرَّمْلِ: هي البَقَرُ،  واحدتها نَعجة؛ قال الفارسي: العربُ تُجْرِي الظباءَ مُجْرى المَعَزِ،  والبَقَرُ مُجرى الضأْنِ، ويدل على ذلك قول أَبي ذُؤيب:  وعادية تُلْقي الثيابَ كأَنها  تُيوسُ ظِباءٍ، مَحْصها وانبِتارها  فلو أَجْرَوا الظِّباءَ مُجْرى الضأْنِ، لقالَ: كِباشُ ظِباءٍ؛ ومما يدل  على أَنهم يُجْرون البقرَ مُجْرى الضأْنِ قولُ ذي الرمة:  إِذا ما رآها راكِبُ الضِّيفِ، لم يزلْ  يرى نَعْجةً في مَرْتَعٍ، فيُثِيرُها  موَلَّعَة خَنْساء ليست بنَعْجةٍ،  يُدَمِّنُ أَجْوافَ المِياهِ وَقِيرُها  فلم يَنْفِ المَوصوفَ بذاتِه الذي هو النَّعْجةُ، ولكنه نفاه بالوَصْفِ؛  وهو قوله:  يُدَمِّنُ أَجواف المياه وَقِيرُها  يقول: هي نعجة وحَشِيَّةٌ لا إِنْسِيَّةٌ تأْلَفُ أَجوافَ المياهِ  أَولادُها، وذلك نُصْبةُ الضأْنِيَّة وصِفَتُها لأَنها تأْلَفُ المِياهَ، ولا  سِيَّما وقد خَصَّها بالوَقِيرِ، ولا يقع الوقِيرُ إِلاَّ على الغنم التي  في السَّواد والحَضَرِ والأَريافِ.  وناقةٌ ناعِجةٌ: يُصادُ عليها نِعاجُ الوحْشِ؛ قال ابن جنّي: وهي من  المَهْرِيّة؛ واستعاره نافع بنُ لقيط الفَقْعَسِيّ للبَقَرِ الأَهْليّ  فقال:كالثَّوْرِ يُضْرَبُ أَن تَعافَ نِعاجُه؛  وجَبَ العِيافُ، ضَرَبْتَ أَو لم تَضْرِبِ  ونَعِجَ الرجلُ نَعَجاً، فهو نَعِجٌ: أَكلَ لحمَ ضأْن فثَقُلَ على قلبه؛  قال ذو الرمة:  كأَنّ القومَ عُشُّوا لَحْمَ ضأْنٍ،  فهُمْ نَعِجُونَ قد مالت طُلاهمْ  يريد أَنهم قد اتَّخَموا من كثرة أَكلِهم الدَّسَمَ فمالَتْ طُلاهُم،  والطُّلى: الأَعْناقُ، والنَّعَجُ: الابيضاضُ الخالصُ، ونَعِجَ اللَّوْنُ  الأَبيضُ يَنْعَجُ نَعَجاً ونُعوجاً، فهو نَعِجٌ: خَلَص بياضه؛ قال العجاج  يصفُ بَقَرَ الوحش:  في نَعِجاتٍ من بَياضٍ نَعِجَا،  كما رَأَيْت في المُلاءِ البَرْدَجا  يقال: نَعِجَ يَنْعَجُ نَعَجاً مثل صَخِبَ يَصْخَبُ صَخَباً، قال  الجوهري: نَعَجَ يَنْعُجُ نَعَجاً مثل طَلَبَ يَطْلُبُ طَلَباً. وامرأَة  ناعِجةٌ: حسنَةُ اللَّونِ. وجمَلٌ ناعِجٌ: حَسنُ اللَّونِ مُكَرَّمٌ، والأُنثى  بالهاء؛ وقيل: الناعِجةُ البَيْضاءُ من الإِبلِ، وقيل: هي التي يُصادُ  عليها نِعاجُ الوحشِ، وهي النَّواعِجُ؛ وفي شعر خُفافِ بنِ ندبة:  والنَّاعِجات المُسْرِعات للنَّجا  يعني الخِفافَ من الإِبِلِ، وقيل: الحِسانَ الأَلوَانِ. وأَرضٌ ناعِجةٌ:  مستويةٌ سهلةٌ مُكرمةٌ للنبات تُنْبِتُ الرِّمْثَ. والنَّواعِجُ  والناعجاتُ من الإِبِلِ: البيضُ الكريمةُ. وجَمَلٌ ناعِجٌ وناقةٌ ناعجةٌ.  والنَّعْجُ: ضَرْبٌ من سَيرِ الإِبِلِ، وقد نَعَجَت الناقةُ نَعْجاً؛  وأَنشد:يا رَبِّ رَبِّ القُلُصِ النَّواعِجِ  والنَّواعِجُ من الإِبلِ: السِّراعُ؛ وقد نَعَجَت الناقةُ في سِيرها،  بالفتح: أَسْرَعَت، لغة في مَعَجَت.  ونَعِجَت الإِبلُ تَنْعَجُ: سَمِنَتْ. وأَنْعَجَ القومُ إِنْعاجاً:  نَعِجَتْ إِبِلُهُم أَي سَمِنتْ. قال الأَزهري: قال أَبو عَمْرو: وهو في  شِعْر ذي الرمة؛ قال شمر: نَعِجَتْ إِذا سَمِنَتْ حَرْفٌ غريبٌ، قال:  وفتَّشْتُ شِعْرَ ذي الرُّمَّة فلم أَجِدْ هذه الكلمة فيه. قال الأَزهري: نَعِجَ  بمعنى سَمِنَ حرفٌ صحيحٌ، ونظرَ إِليَّ أَعرابيٌّ كان عهدُه بي، وأَنا  ساهِمُ الوجهِ، ثم رآني وقد ثابَتْ إِليَّ نفسي؛ فقال لي: نَعِجْتَ أَيا  فلانُ بعدما رأَيتُك كالسَّعَفِ اليابس؛ أَراد سَمِنْتَ وصَلَحْتَ.  والنَّعَجُ: السِّمَنُ؛ يقال: قد نَعِجَ هذا بَعدي أَي سَمِنَ.  والنَّعَجُ: أَن يَرْبُوَ ويَنتفِخَ، وقيل: النَّهَجُ مِثلهُ.  ومَنْعَجٌ، بالفتح  (* قوله «ومنعج بالفتح إلخ» عبارة القاموس ومنعج  كمجلس: موضع، ووهم الجوهري في فتحه اهـ. وفي ياقوت أَن المشهور أَنه كمجلس.  وقد روي كمقعد.): موضع.
مقاييس اللغة:
(نعج) النون والعين والجيم: أصلٌ صحيح يدلُّ على لونٍ من الألوان. منه النَّعَج: البياضُ الخالص. وجَملٌ ناعج؛ حسنُ اللَّون كريم. ومنه النَّعْجة من الضَّأن، ويكون من بَقَر الوحش ومِن شاءِ الجَبَل. يقال لإناثِ هذه الأجناس نِعَاج. ونعاجُ الرّمْلِ: البَقَر. ونَعِجَ الرَّجُل: أكل لحمَ نعجةٍ فأُتْخِمَ عنه. قال:
كأنَّ القَوْمَ عُشّوا لحمَ ضانٍ *** فهُمْ نَعِجُون قد مالت طُلاهمْ([15])
وأنعَجُوا: سمِنَت نِعاجُهم. أمَّا نَوَاعج الإبل، فيقال هي السِّراع. وعندنا أنَّها الكرائم، لما ذكرناه من القياس. وامرأةٌ ناعجة: حسنة اللَّون. والنَّاعجة من الأرض: السَّهلة المستوِية، وهي مَكْرُمَة للنَّبات، تُنبِت الرِّمث وأطَايبَ العُشْب.
القاموس المحيط:
النَّعَجُ، محركةً، والنُّعُوجُ الابْيضاضُ الخالِصُ، والفِعْلُ كطَلَبَ، والسِّمَنُ، وثِقَلُ القَلْبِ من أَكْلِ لَحْمِ الضأنِ، والفِعْلُ كفَرحَ. والناعِجَةُ الأرضُ السَّهْلَةُ، والناقَةُ البَيْضاءُ، والسَّريعةُ، والتي يُصادُ عليها نِعاجُ الوحْشِ. والنَّعْجَةُ الْأُنْثى من الضأنِ، ج نِعاجٌ ونَعَجاتٌ. وأنْعَجُوا سَمِنَتْ إبلُهُمْ. ونِعاجُ الرَّمْل البَقَرُ، الواحِدةُ نَعْجَةٌ، ولا يقالُ لغيرِ البَقَرِ من الوَحْشِ. وأبو نَعْجَةَ، صالحُ بنُ شرَحْبيلَ، والْأَخْنَسُ بنُ نَعْجَةَ الكَلْبِيُّ شاعرانِ. ومَنْعِجٌ، كمَجْلِسٍ ع، ووَهِمَ الجوهرِيُّ في فَتْحِهِ.
تاج العروس:
نعج
" النَّعَجُ محرّكةً والنُّعُوجُ " بالضّم : " الابْيِضَاض الخالِصُ والفِعْلُ كطَلَبَ " نَعَجَ اللَّوْنُ الأَبيضُ يَنْعُج نَعَجاً ونُعوجاً فهو نَعِجٌ : خالِصٌ بَياضُه . قال العَجّاج يَصِفُ بقَرَ الوَحْشِ :
" في نَعِجَاتٍ مِنْ بَياضٍ نَعَجَا
" كما رأَيتَ في المُلاَءِ البَرْدَجَا ثم إِن قوله : " والفعل كطلب " هكذا في سائر نُسخ الصّحاح وهكذا وُجِدَ مضبوطاً بخطّ أَبي سَهْلٍ . وفي نسْخةٍ مقورءَةٍ على الشيخ أَبي محمّد بنِ بَرِّيّ رحمه الله في المتن : وقد نَعِجَ اللَّوْنُ يَنْعَج نَعَجاً مثل صَخِب يَصْخَب صَخَباً . وعلى الحاشية : قال الشيخ : ورأَيت بخطّ الجوهريّ : وقد نَعَجَ اللَّوْنُ يَنْعُج نَعَجاً مثل طَلَب يَطْلُبُ طَلَباً . انتهى . ومن سَجَعات الأَساس : نِساءٌ نُعْجُ المَحاجِرِ دُعْجُ النَّواظِرِ . النَّعَج : " السِّمَن " . نَعِجَت الإِبلُ تَنْعَج : سَمِنَت . قال الأَزهريّ : قال أَبو عَمرٍو : وهو في شِعرِ ذي الرُّمَّة . قال شَمِرٌ : نَعِجَت : إِذا سَمِنَت حَرْفٌ غريبٌ . قال : وفَتَّشت شِعْرَ ذي الرُّمة فلم أَجدْ هذه الكلمة فيه . قال الأَزهريّ : نَعِجَ بمعنَى سَمِنَ حَرْفٌ صحيحٌ ونَظَرَ إِليَّ أَعرابيٌّ كان عَهْدُه بي وأَنا ساهِمُ الوَجهِ ثم رآني وقد ثابَتْ إِليّ نَفْسي فقال : نَعِجْتَ أَبا فلانٍ بعدما رأَيتُك كالسَّعَفِ اليَابِس . أَراد سَمِنْت وصَلَحْتَ . يقال : قد نَعِجَ هذا بعدي : أَي سَمِنَ . والنَّعَج : أَن يَرْبُوَ ويَنْتَفِخَ . وقيل : النَّهَجُ مِثلُه . النَّعَجُ : " ثِقَلُ القَلْبِ من أَكْلِ لَحْمِ الضَّأْنِ والفِعْل " نَعِجَ الرَّجلُ نَعَجاً " كفَرِحَ " فهو نَعِجٌ . قال ذو الرُّمَّة :
كأَنَّ القَوْمَ عُشُّوا لَحْمَ ضَأْنٍ ... فَهُمْ نَعِجونَ قد مَالتْ طُلاَهمْ يريد أَنهم قد أُتْخِموا من كثرةِ أَكلهم الدَّسَمَ فمالَتْ طُلاَهم . والطُّلَى : الأَعْناق . " والنّاعِجةُ : الأَرضُ السَّهْلَةُ " المُستوية المُكْرمَةُ للنَّبات تُنْبِت الرَّمْثَ ؛ قاله أَبو خَيْرَة . الناعجة : النّاقةُ البيضاءُ " اللّوْنِ الكَريمةُ . وجَمَلٌ ناعِجٌ : حَسَنُ اللَّوْنِ مُكْرَمٌ . النَّاعجةُ أَيضاً : " السَّريعةُ " من الإِبل . وقد نَعَجَت الناقةُ نَعْجاً : وهو ضَرْبٌ من سَيْرِ الإِبل . وفي اللسان : النَّواعِجُ من الإِبل : السِّراعُ . وقد نَعَجَت النَّاقَةُ في سَيْرِها بالفتح : أَسرعَت لغة في مَعَجَت . النَّاعِجَةُ أَيضاً : النَّاقةُ " التي يُصادُ عليها نِعَاجُ الوَحْشِ " . قال ابنُ جِنّي : وهي من المَهْرِيّة . وفي شِعْرِ خُفَافِ ابن نَدْبَة :
" والنَّاعِجَاتِ المُسْرِعات للنَّجَا يعني الخِفافَ من الإِبل . وقيل : الحِسَان الأَلوانِ . " والنَّعْجَة : الأُنثى من الضَّأْنِ " والظِّباءِ والبَقرِ الوَحْشيّ والشَّاءِ الجَبَلِيّ " ج نِعَاجٌ " بالكسر " ونَعَجَاتٌ " مُحرَّكةً . وقرأَ الحسن : " وَلِيَ نِعْجَةٌ وَاحِدَةٌ " فعسى أَن يكون الكسر لُغةً . " وأَنْعَجوا " إِنْعَاجاً : نَعِجَتْ أَي " سَمِنَت إِبلهُم " . " ونِعَاجُ الرَّمْلِ : البَقَرُ الواحِدةُ نَعْجَةٌ " والعرب تَكْنِي بالنَّعْجةِ والشَّاةِ عن المرأَةِ ويُسَمُّون الثَّوْرَ الوَحْشيَّ شاةً . قال أَبو عُبيدٍ : " ولا يُقال لغيرِ البَقرِ مِن الوَحْش " نِعاجٌ . وقال الفارِسيّ : العرب تُجرِي الظِّباءَ مُجْرَى المَعْزِ والبَقَرَ مُجْرَى الضَّأْنِ . ويَدلُّ على ذلك قولُ أَبي ذُؤيب
وعَادِيةٍ تُلْقِي الثِّيَابَ كَأَنَّها ... تُيُوسُ ظِبَاءٍ مَحْصُها وانْتِبارُها فلو أَجْرَوُا الظِّباءَ مُجْرَى الضَّأْنِ لقال : كِبَاشُ ظِباءٍ . ومما يَدلّ على أَنهم يُجرُون البَقَرَ مُجْرَى الضَّأْنِ قولُ ذي الرُّمَّة :
إِذَا ما رَآها رَاكِبُ الصَّيْفِ لم يَزَلْ ... يَرَى نَعْجَةً في مَرْتَعٍ فيُثِيرُها
مُوَلَّعةً خَنْساءَ لَيْسَتْ بنَعْجَة ... يُدَمِّنُ أَجْوافَ المِيَاهِ وَقيرُها فلم يَنْفِ المَوصوفَ بذاتِه الّذي هو النَّعْجة ولكنه نَفاه بالوَصْف وهو قولُه :
" يُدَمِّن أَجوافَ المِياه وَقِيرُها يقول : هي نَعجةٌ وَحْشِيَّة لا إِنسِيّة تأْلَف أَجواف المِياهِ أَولادَها ولا سِيّما وقد خَصَّها بالوَقِيرِ ولا يَقعُ الوَقيرُ إِلاَّ على الغَنم الّتي في السَّوَادِ والأَرْيافِ والْحَضَرِ . " وأَبو نَعْجَةَ صالحُ بنُ شُرَحْبِيلَ والأَخْنَسُ بنُ نَعْجَةَ الكلبيّ : شاعرانِ " . " ومَنْعِجٌ كمَجْلِسٍ : ع " وهو وادٍ يأَخذ بين حَفْرِ أَبي موسى " . والنِّباجِ ويَدْفَع في بَطءنِ فَلْج ويومُ مَنْعِجٍ من أَيامِ العرب لبني يَرْبوعِ بنِ حَنْظلةَ بنِ مالِك بن زَيْدِ مَناةَ ابنِ تَميم على بَني كِلاَبٍ قال جَرير :
لَعَمْرُك لا أَنْسَى ليالِيَ مَنْعِجٍ ... ولا عَاقِلاً إِذ مَنْزِلُ الحيِّ عاقلُ " ووَهِمَ الجوهريّ في فَتْحه " ووُجِدَ بخط أَبي زكريَّا في هامش الصّحاح : إِنما هو مَنْعِجٌ بالكسر . وحاول شيخُنا في انتصار الجوهريّ فقال : إِنّما مرادُه بالفتح أَوّلُه ويبقى غيرُه على العُموم . وأَنت خبيرٌ بأَنّه غيرُ ظاهر وأَبو زكريَّا أَعْرف بمُرادِه من غيره والمَجْدُ تَبِعَه في ذلك . وإِنّما يقال : إِنّ الجوهريّ إِنّما ضَبطَه بالفتح لأَنّ قِياسَ المكانِ فَتْحُ العَين لفَتْح عَيْنِ مُضارعه ومَجِيؤُه مكسوراً يُنافِيه فالمجْدُ بَنَى على الكَسْرِ لكونِه مشهوراً والجوهريُّ نَظَر إِلى أَصْل القاعدةِ . ومما يستدرك عليه : امرأَةٌ ناعِجةٌ : حَسَنةُ اللَّوْنِ . ويومُ ناعِجةَ : من أَيّامِ العربِ

##### Türkçe

**نعج**
**نَعَجَ - يَنْعُجُ** (**نَعِجَ - يَنْعَجُ**) - **نَعْجَة** - **نِعَاج**
**نَعَجَ - يَنْعُجُ** (**نَعِجَ - يَنْعَجُ**) + varlık: semiz, şişman, iri cüsseli olur.
**نَعْجَة**: “**فَعْلَة**” vezninde, **نَعَجَ - يَنْعُجُ**’dan “bir defalık” için mef‘ûl anlamında fiil ismi: şişman semiz olan: ve o, ıstılahta yaban sığırının dişisidir: ve görünüşe göre aşırı semizliğinden dolayı bu adla adlandırılır.
**نِعَاج**: “**نَعْجَة**”nin çoğulu.

Ve lafız, “bir varlığın maddî yapısını beyan etme; bu yapının büyüklüğüne yahut azametine yahut semizliğine işaretle birlikte” lafızlar grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**جَسَدَ - يَجْسُدُ**، **جَسُمَ - يَجْسُمُ**، **بَدَنَ - يَبْدُنُ**، **سَمِنَ - يَسْمَنُ**، **نَعَجَ - يَنْعُجُ** (**نَعِجَ - يَنْعَجُ**، **خَنْزَرَ - يُخَنْزِرُ**

**غنم** ve **ضأن** ve **معز**’dan ayrılır.
**الغنم**: **المعز** ile **الضأن**’ın toplamı.
**الضأن**: **الغنم**dan yün sahibi olan.
**المعز**: **الغنم**dan kıl sahibi olan.
**نعجة - نعاج** : yaban sığırı.
**نعجة - نعاج**
	﴿“Ve sana hasmın haberi geldi mi; mihraba tırmanmışlardı (21) Dâvûd’un yanına girdiler de onlardan ürktü; dediler: Korkma; iki hasımız, bazımız bazımıza azgınlık etti; artık aramızda hak ile hükmet ve haddi aşma ve bizi yolun ortasına hidayet et (22) Şüphesiz bu, kardeşimdir; onun doksan dokuz **نعجة**’si vardır, benim ise bir tek **نعجة**’m var; dedi ki: Onu bana kefil kıl ve hitapta beni yendi (23)”﴾ **ص** ﴿“Dedi: Andolsun, **نعجة**’ni kendi **نعاج**’ına istemekle sana zulmetti; ve şüphesiz ortakların çoğu, bazısı bazısına azgınlık eder; ancak iman edenler ve salih ameller işleyenler müstesna; ve onlar ne azdır. Ve Dâvûd, ancak onu fitneye uğrattığımızı zannetti; Rabbinden mağfiret diledi ve rükû edici olarak yere kapandı ve yöneldi (24) Böylece ona bunu bağışladık; ve şüphesiz onun için katımızda yakınlık ve güzel dönüş vardır (25)”﴾ **ص**

**مختار الصحاح**
● [**نعج**] **ن ع ج**: **النَّعْجَة**’nin çoğulu **نِعَاجٌ** (kesre ile) ve **نَعَجَاتٌ** (ayn’ın fethasıyla) ve **نِعَاجٌ** **الرَّمْل**: yaban sığırı.

**الراغب**
**نعج**
- **النعجة**: **الضأن**’dan dişi, ve yaban sığırı, ve dağ koyunu; çoğulu: **نعاج**. Yüce Allah dedi ki: ﴿“Şüphesiz bu, kardeşimdir; onun doksan dokuz **نعجة**’si vardır, benim ise bir tek **نعجة**’m var”﴾ [**ص**/23]. Ve **نعج** adam: eğer koyun eti yedi de ondan tıka basa doyduysa. Ve **أنعج** adam: onun **نعاج**’ı semizledi. Ve **النعج**: beyazlaşma. Ve **أرض ناعجة**: kolay (düz).

**ملخص اللسان**
1.     **النَّعْجَة**: **الضأْن**’dan, **الظِّباءِ**’dan, yaban sığırından ve dağ koyunundan dişi; çoğul **نِعاجٌ** ve **نَعَجات**.
2.     Araplar **الظباء**’ı **المَعَز** yerine yürütür; ve **البَقَر**’ı **الضأْن** yerine yürütür.
3.     Yaban hayvanlarından sığırdan başkası için **نِعاج** denilmez;
4.     **نَعِجَ** adam **نَعَجاً**; o hâlde o **نَعِجٌ**’dir: **ضأْن** eti yedi de kalbi üzerine ağır geldi.
5.     **النَّعَجُ**: hâlis beyazlaşma; ve beyaz renk **نَعِجَ** olur, **يَنْعَجُ** **نَعَجاً** ve **نُعوجاً**; o hâlde o **نَعِجٌ**’dir: beyazlığı hâlis oldu;
6.     **امرأَة ناعِجةٌ**: rengi güzel.
7.     **النَّعْجُ**: develerin yürüyüşünden bir tür; ve dişi deve **نَعَجَت** **نَعْجاً**.
8.     **نَعِجَ** “semizledi” anlamında sahih bir harftir; ve **النَّعَجُ**: semizlik; denir ki: “Bu, benden sonra **نَعِجَ** oldu” yani semizledi.
9.     **النَّعَجُ**: kabarmak ve şişmek.

**سان العرب**
● -   **نعج**: **النَّعْجَة**: **الضأْن**’dan, **الظِّباءِ**’dan, yaban sığırından ve dağ koyunundan dişi; çoğul **نِعاجٌ** ve **نَعَجات**; ve Araplar **النعجة** ve **الشاة** ile kadından kinaye ederler; ve yaban öküzüne **شاة** derler; Ebû Ubeyd dedi ki: yaban hayvanlarından sığırdan başkası için **نِعاج** denilmez; ve tenzilde Dâvûd kıssasında—ona salât ve selâm olsun—ve kendisine muhakeme için gelen iki meleğin birinin sözü: “Şüphesiz bu, kardeşimdir; onun doksan dokuz **نعجة**’si vardır, benim ise bir tek **نَعْجة**’m var”; ve Hasan okudu: “benim bir tek **نِعجة**’m var”; umulur ki kesre bir lehçe olsun. Ve **نِعاجُ الرَّمْلِ**: o, sığırlardır; tekili **نَعْجة**; Fârisî dedi ki: Araplar **الظباء**’ı **المَعَز** yerine yürütür; ve **البَقَر**’ı **الضأْن** yerine; buna Ebû Züeyb’in sözü delâlet eder:
  Ve saldırgan bir (sürü) elbiseleri atar, sanki o
  **تُيوسُ ظِباءٍ**; onun safı ve kaçışı
  Eğer **الظِّباء**’ı **الضأْن** yerine yürütmüş olsalardı, “**كِباشُ ظِباءٍ**” derdi; ve onların sığırı **الضأْن** yerine yürüttüklerine delâlet eden şey, Zî’r-Rumme’nin sözüdür:
  Ne zaman onu yaz binicisi görse, durmadan
  bir otlakta bir **نَعْجة** görür de onu ürkütür
  Tutkun, basık burunlu; **نَعْجة** değildir,
  suların içlerini karartır; yükü ağırdır
  Böylece **النَّعْجة** olan zatıyla mevsufu nefyetmedi; fakat onu vasıfla nefyetti; o da onun sözü:
  “Suların içlerini karartır; yükü ağırdır”
  der ki: o, insî değil vahşî bir **نعجة**’dir; suların içlerini yavruları ünsiyet eder; ve bilhassa onu **الوقير** ile tahsis etti; ve **الوقير** ancak siyah bölgede, şehirde ve kırsalda olan koyunlara vâki olur. Ve **ناقةٌ ناعِجةٌ**: onun üzerine yabanın **نِعاج**’ı avlanılır; İbn Cinnî dedi ki: o, **المَهْرِيّة**’dendir; ve Nâfi‘ b. Lekît el-Fa‘kasî onu evcil sığır için istiâre etti de şöyle dedi:
  Sanki bir öküz; vurulur ki onun **نِعاج**’ı tiksinsin;
  falcı vacip oldu; vurdun yahut vurmadın, bilmedin
  Ve **نَعِجَ** adam **نَعَجاً**; o hâlde o **نَعِجٌ**’dir: **ضأْن** eti yedi de kalbi üzerine ağır geldi; Zî’r-Rumme dedi ki:
  Sanki kavim **ضأْن** etiyle akşam yedirildi,
  böylece onlar **نَعِجُون**; boyunları eğildi
  İster ki: yağlıyı çok yemelerinden tıka basa doydular da boyunları eğildi; ve **الطُّلى**: boyunlardır. Ve **النَّعَجُ**: hâlis beyazlaşma; ve beyaz renk **نَعِجَ** olur, **يَنْعَجُ** **نَعَجاً** ve **نُعوجاً**; o hâlde o **نَعِجٌ**’dir: beyazlığı hâlis oldu; ‘Accâc, yaban sığırını vasfederek dedi:
  Hâlis beyazlıktan **نَعِجَ** olan **نَعِجات** içinde,
  senin örtüde **البَرْدَجا**’yı gördüğün gibi
  Denir ki: **نَعِجَ** **يَنْعَجُ** **نَعَجاً**, **صَخِبَ**’in **يَصْخَبُ** **صَخَباً** oluşu gibi; Cevherî dedi ki: **نَعَجَ** **يَنْعُجُ** **نَعَجاً**, **طَلَبَ**’ın **يَطْلُبُ** **طَلَباً** oluşu gibi. Ve **امرأَة ناعِجةٌ**: rengi güzel. Ve **جَمَلٌ ناعِجٌ**: rengi güzel, ikram edilmiş; dişisi **الهاء** ile; ve denildi ki: **الناعِجة** develerden beyaz olandır; ve denildi ki: o, onun üzerine yabanın **نِعاج**’ı avlanılandır; ve onlar **النَّواعِجُ**’dir; ve Hufâf b. Nedbe’nin şiirinde:
  Ve kurtuluşa koşan hızlı **النَّاعِجات**
  yani develerden hafif olanlar; ve denildi ki: renkleri güzel olanlar. Ve **أَرضٌ ناعِجةٌ**: düz, kolay, bitkiye ikramlı; **الرِّمْث** bitirir. Ve develerden **النَّواعِجُ** ve **الناعجاتُ**: beyaz, asil olanlar. Ve **جَمَلٌ ناعِجٌ** ve **ناقةٌ ناعجةٌ**. Ve **النَّعْجُ**: develerin yürüyüşünden bir tür; ve dişi deve **نَعَجَت** **نَعْجاً**; ve şu beyit okunmuştur:
  Ey Rabbim, ey Rabbim, **القُلُصِ النَّواعِجِ**’in
  Ve develerden **النَّواعِجُ**: hızlı olanlardır; ve dişi deve yürüyüşünde **نَعَجَت**; fetha ile: hızlandı; **مَعَجَت**’te bir lehçedir. Ve develer **نَعِجَت** **تَنْعَجُ**: semizledi. Ve kavim **أَنْعَجَ** **إِنْعاجاً**: onların develeri **نَعِجَت** yani semizledi. Ezherî dedi ki: Ebû ‘Amr dedi ki: o, Zî’r-Rumme’nin şiirindedir; Şemmer dedi ki: **نَعِجَت** “semizledi” olunca garip bir harftir; dedi ki: Zî’r-Rumme’nin şiirini araştırdım da bu kelimeyi onda bulmadım. Ezherî dedi ki: **نَعِجَ** “semizledi” anlamında sahih bir harftir; ve bana, beni tanıyan bir bedevî baktı; ben yüzü solgun idim; sonra beni gördü ki nefsim bana geri dönmüştü; bana dedi ki: “Ey falan, seni kuru hurma yaprağı gibi gördükten sonra **نَعِجْتَ**”; “semizledin ve düzeldin” demek istedi. Denir ki: “Bu, benden sonra **نَعِجَ** oldu” yani semizledi. Ve **النَّعَجُ**: semizlik. Ve **النَّعَجُ**: kabarmak ve şişmek; ve denildi ki: **النَّهَجُ** onun gibidir. Ve **مَنْعَجٌ**, fetha ile (* “**ومنعج بالفتح إلخ**” sözü, **القاموس**’un ibaresidir; ve Cevherî onu fetha ile yapmada yanıldı; ve Yâkût’ta meşhur olanın **كمجلس** olduğu): bir yer.

**مقاييس اللغة**:
(**نعج**) **النون** ve **العين** ve **الجيم**: renklerden bir renge delâlet eden sahih bir asıldır. Ondan **النَّعَج**: hâlis beyazlık. Ve **جَملٌ ناعج**: rengi güzel, asil. Ondan **النَّعْجة** **الضَّأن**’dan; ve yaban sığırından ve dağ koyunundan olur. Bu cinslerin dişilerine **نِعَاج** denir. Ve **نعاجُ الرّمْلِ**: sığırdır. Ve **نَعِجَ** adam: bir **نعجة** etini yedi de ondan tıka basa doydu. Dedi ki:
Kavim sanki koyun etiyle akşam yedirildi *** böylece onlar **نَعِجُون**; boyunları eğildi([15])
Ve **أنعَجُوا**: onların **نِعاج**’ı semizledi. Develerin **نَوَاعج**’ine gelince, denir ki onlar hızlı olanlardır. Bizim katımızda ise onlar asillerdir; kıyastan zikrettiğimiz sebep dolayısıyla. Ve **امرأةٌ ناعجة**: rengi güzel. Ve yerden **النَّاعجة**: kolay, düz; bitkiye ikramlıdır; **الرِّمث** ve otun en iyilerini bitirir.

**القاموس المحيط**:
**النَّعَجُ**, harekeli, ve **النُّعُوجُ**: hâlis beyazlaşma; fiil **طَلَبَ** gibi; ve semizlik; ve **الضأن** etini yemekten kalbin ağırlaşması; fiil **فَرِحَ** gibi. Ve **الناعِجَةُ**: kolay yer; ve beyaz dişi deve; ve hızlı olan; ve onun üzerine yabanın **نِعاج**’ı avlanılan. Ve **النَّعْجَةُ**: **الضأن**’dan dişi; çoğul **نِعاجٌ** ve **نَعَجاتٌ**. Ve **أنْعَجُوا**: onların develeri semizledi. Ve **نِعاجُ الرَّمْل**: sığırdır; tekili **نَعْجَةٌ**; ve yaban hayvanlarından sığırdan başkası için söylenmez. Ve **أبو نَعْجَةَ**: Sâlih b. Şerahbîl; ve **الْأَخْنَسُ بنُ نَعْجَةَ الكَلْبِيُّ** iki şairdir. Ve **مَنْعِجٌ**, **كمَجْلِسٍ**: bir yer; Cevherî onu fetha ile yapmada yanıldı.

**تاج العروس**:
**نعج**
“**النَّعَجُ** harekeli ve **النُّعُوجُ**” damme ile: “hâlis beyazlaşma; fiil **طَلَبَ** gibi”; beyaz renk **نَعَجَ** olur, **يَنْعُج** **نَعَجاً** ve **نُعوجاً**; o hâlde o **نَعِجٌ**’dir: beyazlığı hâlistir. ‘Accâc, yaban sığırını vasfederek dedi:
“hâlis beyazlıktan **نَعَجَ** olan **نَعِجَات** içinde
“senin örtüde **البَرْدَجَا**’yı gördüğün gibi” sonra şüphesiz onun sözü: “ve fiil **كطلب**” bütün **الصّحاح** nüshalarında böyledir; ve Ebû Sehl’in hattıyla böyle zabtedilmiş bulundu. Ve Şeyh Ebû Muhammed b. Berrî—Allah ona rahmet etsin—üzerine okunmuş bir nüshada metinde: “ve beyaz renk **نَعِجَ** olur, **يَنْعَج** **نَعَجاً**, **صَخِب**’in **يَصْخَب** **صَخَباً** oluşu gibi.” Ve haşiyede: Şeyh dedi ki: Cevherî’nin hattıyla gördüm: “ve beyaz renk **نَعَجَ** olur, **يَنْعُج** **نَعَجاً**, **طَلَب**’ın **يَطْلُب** **طَلَباً** oluşu gibi.” Bitti. Ve **الأَساس**’ın secilerinden: **نِساءٌ نُعْجُ المَحاجِرِ دُعْجُ النَّواظِرِ**. **النَّعَج**: “semizlik”. Develer **نَعِجَت** **تَنْعَج**: semizledi. Ezherî dedi ki: Ebû ‘Amr dedi ki: o, Zî’r-Rumme’nin şiirindedir. Şemmer dedi ki: **نَعِجَت**: semizlediği zaman, garip bir harftir. Dedi ki: Zî’r-Rumme’nin şiirini araştırdım da bu kelimeyi onda bulmadım. Ezherî dedi ki: **نَعِجَ** “semizledi” anlamında sahih bir harftir; ve bana, beni tanıyan bir bedevî baktı; ben yüzü solgun idim; sonra beni gördü ki nefsim bana geri dönmüştü; dedi ki: “Ey falanın babası, seni kuru hurma yaprağı gibi gördükten sonra **نَعِجْتَ**.” “Semizledin ve düzeldin” demek istedi. Denir ki: “Bu, benden sonra **نَعِجَ** oldu” yani semizledi. Ve **النَّعَج**: kabarmak ve şişmek. Ve denildi ki: **النَّهَج** onun gibidir. **النَّعَج**: “**الضَّأْن** etini yemekten kalbin ağırlaşması; ve fiil”; adam **نَعِجَ** **نَعَجاً** “**كفَرِحَ**” gibi; o hâlde o **نَعِجٌ**’dir. Zî’r-Rumme dedi ki:
Sanki kavim **ضَأْن** etiyle akşam yedirildi… böylece onlar **نَعِجونَ**; boyunları eğildi
İster ki: yağlıyı çok yemelerinden tıka basa doydular da boyunları eğildi. Ve **الطُّلَى**: boyunlar. “Ve **النّاعِجةُ**: kolay yer” düz, bitkiye ikramlı; **الرَّمْث** bitirir; Ebû Hayra dedi. **الناعجة**: beyaz renkli, asil dişi deve. Ve **جَمَلٌ ناعِجٌ**: rengi güzel, ikramlı. **النَّاعجةُ** ayrıca: develerden “hızlı olan”dır. Ve dişi deve **نَعَجَت** **نَعْجاً**: develerin yürüyüşünden bir türdür. **اللسان**’da: develerden **النَّواعِجُ**: hızlı olanlardır. Ve dişi deve yürüyüşünde **نَعَجَت**; fetha ile: hızlandı; **مَعَجَت**’te bir lehçedir. **النَّاعِجَةُ** ayrıca: “onun üzerine yabanın **نِعَاج**’ı avlanılan” dişi deve. İbn Cinnî dedi ki: o, **المَهْرِيّة**’dendir. Ve Hufâf b. Nedbe’nin şiirinde:
“Ve kurtuluşa koşan hızlı **النَّاعِجَات**”
yani develerden hafif olanlar. Ve denildi ki: renkleri güzel olanlar. “Ve **النَّعْجَة**: **الضَّأْن**’dan dişi” ve **الظِّباءِ** ve yaban sığırı ve dağ koyunu; çoğul **نِعَاجٌ** “kesre ile” ve **نَعَجَاتٌ** “harekeli”. Ve Hasan okudu: “benim bir tek **نِعْجَةٌ** var”; umulur ki kesre bir lehçe olsun. “Ve **أَنْعَجوا**” **إِنْعَاجاً**: **نَعِجَت** yani “onların develeri semizledi”. “Ve **نِعَاجُ الرَّمْلِ**: sığırdır; tekili **نَعْجَةٌ**”; ve Araplar **النَّعْجة** ve **الشَّاة** ile kadından kinaye ederler; ve yaban öküzüne **شاة** derler. Ebû Ubeyd dedi ki: “yaban hayvanlarından sığırdan başkası için” **نِعاجٌ** denilmez. Fârisî dedi ki: Araplar **الظِّباء**’ı **المَعْز** yerine yürütür; ve **البَقَر**’ı **الضَّأْن** yerine. Buna Ebû Züeyb’in sözü delâlet eder:
Ve saldırgan bir (sürü) elbiseleri atar, sanki o… **تُيُوسُ ظِبَاءٍ**; onun safı ve kaçışı
Eğer **الظِّباء**’ı **الضَّأْن** yerine yürütmüş olsalardı, “**كِبَاشُ ظِبَاءٍ**” derdi. Ve onların sığırı **الضَّأْن** yerine yürüttüklerine delâlet eden şey, Zî’r-Rumme’nin sözüdür:
Ne zaman onu yaz binicisi görse, durmadan… bir otlakta bir **نَعْجَة** görür de onu ürkütür
Tutkun, basık burunlu; **نَعْجَة** değildir… suların içlerini karartır; yükü ağırdır
Böylece **النَّعْجَة** olan zatıyla mevsufu nefyetmedi; fakat onu vasıfla nefyetti; o da onun sözü:
“suların içlerini karartır; yükü ağırdır” der ki: o, insî değil vahşî bir **نَعْجة**’dir; suların içlerini yavruları ünsiyet eder; ve bilhassa onu **الوَقير** ile tahsis etti; ve **الوَقير** ancak siyah bölgede, kırsalda ve şehirde olan koyunlara vâki olur. “Ve **أَبو نَعْجَةَ** Sâlih b. Şurahbîl ve **الأَخْنَسُ بنُ نَعْجَةَ الكلبيّ**: iki şairdir.” “Ve **مَنْعِجٌ** **كمَجْلِسٍ**: bir yer” ve o, “Hafr Ebû Mûsâ ile” **النِّباج** arasında bir vadidir; ve **فَلْج**’in karnına dökülür. Ve **يومُ مَنْعِجٍ** Arap günlerindendir; Benî Yerbû‘ b. Hanzala b. Mâlik b. Zeyd Menât b. Temîm için Benî Kilâb’a karşı; Cerîr dedi ki:
Yemin olsun, **مَنْعِجٍ** gecelerini unutmam… ve akıllıyı; hani mahallenin menzili **عاقلُ** idi
“Ve Cevherî onun fethasında yanıldı”; ve **الصّحاح**’ın haşiyesinde Ebû Zekeriyyâ’nın hattıyla bulundu: ancak o, kesre ile **مَنْعِجٌ**’dir. Ve şeyhimiz Cevherî’yi savunmada çabaladı da dedi ki: onun fetha ile muradı, evvelidir; geri kalanı umum üzere kalır. Ve sen bilirsin ki bu açık değildir; ve Ebû Zekeriyyâ onun muradını başkasından daha iyi bilir; ve **المَجْدُ** bunda ona tâbi oldu. Ancak denir ki: Cevherî onu fetha ile zabtetti; çünkü mekânın kıyası, muzâri‘inin ayn’ının fethasından dolayı ayn’ın fethasıdır; onun kesreli gelişi buna aykırıdır; böylece **المَجْدُ** meşhur oluşundan dolayı kesre üzerine bina etti; Cevherî ise kaidenin aslına baktı. Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **امرأَةٌ ناعِجةٌ**: rengi güzel. Ve **يومُ ناعِجةَ**: Arap günlerindendir.
