# نعس (ن-ع-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B9%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Uyuklamak

- Harfler: ن - ع - س
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [النُّعَاسَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%B3/siga/%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%8F%D9%91%D8%B9%D9%8E%D8%A7%D8%B3%D9%8E.md) | الْفُعَالَ | Uyuklamak | 1 | 1 | [8:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%B3/ayet/8:11.md) |
| [نُعَاسًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%B3/siga/%D9%86%D9%8F%D8%B9%D9%8E%D8%A7%D8%B3%D9%8B%D8%A7.md) | فُعَالًا | Uyuklamak | 1 | 1 | [3:154](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%B3/ayet/3:154.md) |

## Mücavir kökler — 39 mücavir (58 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [غشو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B4%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 22 · Örter
2. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
3. [محص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AD%D8%B5.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Parlatılmış demirdir
4. [ضجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AC%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Yataktır
5. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · “Nezle” konaklama yeri demektir
6. [ربط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Rabat bağ, halka demektir
7. [همم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Erimekte olan kar, zayıflamakta olan kişi, çaba göstermek…
8. [برز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Bariz çıkıntı demektir
9. [رجز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Pislik demektir
10. [غمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Yol, işaret bulunmayan yer
11. [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Sibat(Te) kayış demektir
12. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
13. [جهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Cehl fokurdayıp kaynayan kazan demektir
14. [طهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Akar temiz sudur
15. [بدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Açığa çıkarırsınız
16. [خفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Hafy, Sık ağaçlı yerdir
17. [طوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Çeper demektir
18. [صدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Okun ön yarısına denir
19. [قدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Kudüm” ön demektir
20. [بيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Beyt ev demektir
21. [بلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Biley taşı
22. [ذهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Zihbe, ara ara yağan yağmur, gidip gelen yağış demektir
23. [ظنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Suyu belirsiz, suyun olup olmadığı kuyu demektir
24. [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Su
25. [شطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
26. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sahip
27. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
28. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
29. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Baid uzak demektir
30. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Murar acı bir ağacın adıdır
31. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
32. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
33. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
34. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
35. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Şey
36. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dağın sivri noktası demektir
37. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kevn, tepe demektir
38. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
39. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نعس |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [وسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D9%86.md), [نوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D9%85.md), [سبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AA.md) |
| Zıt Kök | [يقظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%82%D8%B8.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bedenin ve duyuların tam uykuya geçmeden önceki gevşeme, hafif uyuşma ve dalma hali |
| Çekirdek Özet 2 | Korku, kaygı ve kriz anlarında gelen ilahi teskin, sükûnet ve geçici güç toplama gevşemesi |
| Çekirdek Özet 3 | Bilincin büsbütün kapanmadığı ancak dış tehdit algısının kırıldığı onarıcı durağanlık |
| Kritik Hata Riski | Kökü tam bir uyku, baygınlık veya acziyet uykusu sanıp kriz ortamında inen psikolojik güvenlik ve toparlanma boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نع | Canlıda veya nesnede ortaya çıkan yumuşama, esneme, rahatlama ve gevşeme hareketi; [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) kökünde lütuf ve yumuşaklık, [نعج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%AC.md) kökünde saflık ve uysallık, [نعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%84.md) kökünde temas ve koruma, [نعق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%82.md) kökünde ise ses çıkarma biçiminde görülür. | س | Çekirdeğin gevşeme ve yumuşama hareketine sükûn, gizlilik ve içe çekilme niteliği ekleyerek bedenin uyanıklık gerilimini hafifletip duyuları uyku eşiğinde sakinleştirmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | Filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Bedenin içinde süregiden yaşamsal akışın ve soluğun kesintisiz hareketini ifade eder. |
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Algının, uyanıklığın ve dış dünya ile bağ kuran görme eyleminin merkezini temsil eder. |
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Bedeni dik tutan gerilimi, direnci ve dış etkilere karşı koruma sağlayan dayanağı simgeler. |
| نعس | Bedenin canlılık akışının (ن), dış dünyayı izleyen göz ve uyanıklık algısını (ع) uyuşturup gevşeterek fiziksel direnç ve tutunmayı (س) yavaşlatması | Gözün süzülmesi, bedensel kasılmanın kalkması ve algının savunma gerilimini bırakıp geçici bir gevşemeye çekilmesi hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Sütü sağılırken kendini bütünüyle salıveren, memelerini bolca akıtırken gözlerini yumup uyuşuk bir sükûnet haline giren deve (ناقة نعوس). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Er-Râî en-Numeyrî sağım sırasında sükûnetle sütünü salan deveyi överken kökü şöyle kullanmıştır: نَعوسٌ إذا درّت جَروزٌ إذا شَتَتْ / بُويزلُ عامٍ أو سديسٌ كبازِلِ |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi Adî b. er-Rıkâ‘ uykudan önceki hafif dalgınlık ve gevşemeyi şöyle tarif etmiştir: وَسْنانُ أَقْصَدَهُ النُّعاسُ فَرَنَّقَتْ / في عَيْنِه سِنَةٌ، ولَيْس بنائِمِ |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça نعس kökü, merkezi Sami dillerinde özellikle bedensel duyuların gevşemesi, uyuşması ve uykunun başlangıç evresi için özelleşmiş bir semantik çekirdeğe dayanır. Kökün İbranice ve Aramice katmanlarında tam bir üçlü ses denkliği sınırlı kalmakla birlikte, uyuşma, ağırlık çökmesi ve gevşeme bildiren fonetik olarak yakın köklerle benzer bir kavramsal sahayı paylaşır. Arapça bu kökü, tam uyku anlamındaki [نوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D9%85.md) veya başlama anındaki dalgınlık anlamındaki [وسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D9%86.md) kavramlarından ayrıştırarak özellikle kasların gevşemesi, göz kapaklarının ağırlaşması ve zihinsel uyanıklığın yumuşak bir biçimde geri çekilmesi sürecine hasretmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | نع kökünden genişleme | Canlıdaki yumuşama, yatışma ve gevşeme dinamiğinin uyku eşiğindeki bedensel sükûnete uyarlanmasıdır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Batı Sami uyuşma-gevşeme semantizmi | Bedenin zayıflaması, ağırlaşması ve bilincin savunma refleksini bırakması biçiminde sınırlı ortaklık görülür. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik uyku ve gevşeme izleri | Geniş aile içinde kesin ses denkliği sağlayan doğrudan bir soydaş tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نعس | Anlamlı | Hafif uyku, uyuklama | Uyanıklık ile tam uyku arasındaki bedensel ve zihinsel gevşeme evresi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [نسع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D8%B9.md) | Anlamlı | Uzun kayış, uzamak | Devenin eyerini bağlayan örülü deri ip veya boyca uzayıp gitme | Kur'an'da geçmez; çekirdekteki esneme boyutuyla bağlantılıdır |
| [عنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%B3.md) | Anlamlı | Sertleşme, evde kalma | Güçlü deve veya evlenmeyip yaşlanan kadının sertleşip dirayet kazanması | Kur'an'da geçmez; sertleşme boyutuyla zıt bir dinamik gösterir |
| [عسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%86.md) | Anlamlı | İz sürme, koklama | Bir şeyin peşine düşme veya kokunun değişip ağırlaşması | Kur'an'da geçmez |
| [سنع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D8%B9.md) | Anlamlı | Güzellik, incelik | Bedenin eklemlerinin zarif, ince ve yumuşak olması | Kur'an'da geçmez; yumuşaklık ve kıvam boyutuyla akrabadır |
| [سعن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D9%86.md) | Anlamlı | Küçük kırba, dağınıklık | Su taşınan küçük deri kap veya saçların birbirine girmesi | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نعس | Merkez | Uyku eşiği ve gevşeme | Bedenin kas gerilimini bırakıp duyuların hafifçe yatışması | Bilincin büsbütün kapanmadığı, kolayca uyanılabilen sükûn hali |
| [وسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D9%86.md) | Komşu | Uyku ağırlığı | Uykunun ilk çöktüğü andaki baş ağırlığı ve sarhoşluk benzeri dalgınlık | Zihinsel ağırlığın ve sersemliğin ön planda olduğu evredir |
| [نوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D9%85.md) | Komşu | Tam uyku | Ruhsal ve bedensel faaliyetlerin genel olarak askıya alındığı derin uyku hali | İdrakin dış dünyaya bütünüyle kapandığı genel uyku durumu |
| [سبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AA.md) | Komşu | Kesinti ve dinlenme | Hareketin bütünüyle kesilerek organların mutlak istirahata geçmesi | Bedensel işlevlerin dinlenmek üzere eylemsiz kılınması |
| [يقظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%82%D8%B8.md) | Zıt | Uyanıklık | Duyuların bütünüyle açık, zihnin tetikte ve bedenin hareket halinde olması | Algının dış uyaranlara tam anlamıyla açık olma durumu |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نعس | Hafif uyku, gevşeme | Bilincin tamamen kapanmadığı, bedenin korku ve gerilimden sıyrıldığı dinlenme | Kesin |
| Latince | Somnolentia, sopor | Uyuklama hali, hafif uyku | Bedenin uyuşup ağırlaşmasını karşılar; ilahi emniyet ve içsel sükûnet nüansını taşımaz | Güçlü |
| İngilizce | Drowsiness, slumber | Uyuklama, hafif dalış | Uyanıklık ile uyku arasındaki eşik halini verir; kriz anındaki onarıcı dinginliği dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | Schlummer, Dösen | Kestirme, içi geçme | Fiziksel uyuşukluğu ve yarı uyku durumunu karşılar; emniyet ve sekinet boyutunu barındırmaz | Güçlü |
| Fransızca | Somnolence, assoupissement | Uyuklama, dalma | Kasların gevşemesi ve hafif uyku evresini ifade eder; Kur'an'daki stratejik toparlanma manasını kapsamaz | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| النُّعَاسَ (İsim) | Savaştan önce korkuyu dağıtan ilahi güven ve toparlanma uykusu | Bedir Gazvesi öncesinde müminlerin üzerindeki paniğin ve şeytani vesvesenin giderilmesi bağlamında (Enfâl [8:11](https://lisan.digital/tr/ayet/8:11.md)). |
| نُعَاسًا (İsim) | Ağır keder ve yenilgi sonrasında kalbe indirilen sükûnet ve güvenlik hali | Uhud Gazvesi sonrasında yaşanan sarsıntı ve kederin ardından mümin topluluğu bürüyen teskin edici dalgınlık bağlamında (Âl-i İmrân [3:154](https://lisan.digital/tr/ayet/3:154.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi sıfatlar ve insan tabiatı | Yüce Allah'ın uyuklama ve uykudan münezzeh oluşu ile insanın acziyeti ve korunma ihtiyacı | İnsanın varoluşsal sınırını ve sürekli dikkatin yalnızca Allah'a ait olduğunu belirten zaaf hali |
| Fıkıh | Taharet ve abdestin bozulması hükümleri | Oturarak veya yaslanarak uyuklamanın abdesti bozup bozmayacağı, bilincin kaybolma derecesi | Yere tam yerleşerek uyuklamada abdestin bozulmaması, bilincin dış dünyayı algılama seviyesi |
| Tefsir | Savaş psikolojisi ve ilahi yardım | Tehlikenin en yüksek olduğu anda inen uykunun bir mucize ve sekinet kaynağı oluşu | Korku ve endişeyi sıfırlayan, zihni ve bedeni dirilten olağanüstü emniyet bağlamı |
| Hadis | Gece ibadeti ve fitne dönemleri | Namazda veya Kur'an okurken uyuklayanın dinlenmesi tavsiyesi ve fitneye karışmayan mümin vasfı | İbadette dikkatin dağılması eşiği veya fitneden uzak durup evinde sessizce kalan kimsenin hali |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi inayet ve emniyet | Sekinet uykusu | Kalpteki paniği kırarak güven tesis etme | Kriz durumunda müminlere lütfedilen iç barış ve teslimiyet halidir. | Kesin |
| İlmi | Nörolojik ve zihinsel toparlanma | Alfa/teta dalga eşiği | Aşırı yüklenen zihni resetleme ve onarma | Yoğun stres altında bilincin kısa süreli gevşemeyle yeniden odaklanma kazanmasıdır. | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal kriz ve çatışma yönetimi | Soğukkanlılık molası | Toplu paniği ve kontrolsüz dağılmayı önleme | Stratejik kırılma anlarında karar alıcıların veya kitlenin telaştan arındırılmasıdır. | Muhtemel |
| İktisadi | Kriz dalgaları ve piyasa stresi | Volatilite duraklaması | Panik satış ve aşırı tepkileri sönümleme | Piyasalardaki aşırı gerilimin geçici bir durağanlıkla sakinleştirilmesidir. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Dinamik sistemlerde sönümleme (damping) ve tampon bellek boşalımı | Titreşim yapan bir mekanizmanın aşırı rezonansa girip kırılmasını önleyen sönümleyici direnç düşüşü gibi, bilincin aşırı gerilim yükünü boşaltıp sistemi dengede tutmasıdır. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Travma sonrası akut stres çözülmesi | Bireyin aşırı tehdit karşısında geliştirdiği yıkıcı anksiyetenin, bedenin geçici teslimiyet ve gevşeme mekanizmasıyla frenlenerek psikolojik direncin korunmasıdır. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca sıradan bir yorgunluk, tembellik, uykusuzluk veya pasif bir uyuşukluk belirtisi olarak anlamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, olağanüstü bir tehdit ve ölüm korkusu altında inen, kalbi sabit kılan, şeytanın vesvesesini kesen ve insanı yeniden dirençli kılan stratejik bir ilahi emniyet aracıdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Uhud ve Bedir'deki uyuklamayı bir lakaytlık, disiplinsizlik veya zaaf olarak yorumlayıp, ayetlerde açıkça belirtilen emniyet (أَمَنَةً) ve psikolojik toparlanma mucizesini kavrayamamak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsanın aşırı korku ve panik anında kendi iradesiyle sağlayamayacağı iç sükûnetin, biyolojik bir gevşeme eşiği üzerinden ilahi bir lütuf olarak nasıl indirildiğini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Bedir ve Uhud savaşlarının psikolojik atmosferini, müminlerin kriz anındaki ruhsal dönüşümlerini anlatan cihat ve sekinet ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Müminin kriz anında daima gergin ve uyanık olması gerektiği şeklindeki tek boyutlu zannı düzeltir; bazen en büyük gücün teslimiyet, gevşeme ve ilahi akışa bırakış olduğunu öğretir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Beden kaslarının gevşemesi, göz kapaklarının süzülmesi ve tam uykuya varmadan bilincin uyuşup yatışması hali.
- Soyut anlam: Aşırı korku, keder ve stres altındaki bilincin savunma gerilimini bırakıp ilahi bir emniyet ve huzur zeminine teslim olması.
- Sistematik karşılık: Sistemin yıkıcı aşırı yüklenmesini engelleyen, içsel gerilimi sönümleyerek enerjiyi yeniden toparlayan dinamik emniyet eşiği.
- LaTeX modeli: $$S(t) = S_0 e^{-\lambda t} + A \left(1 - e^{-\mu t}\right)$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S(t)$ zaman içindeki toplam psikolojik durumu, $S_0$ kriz anındaki başlangıç gerilim ve panik düzeyini, $\lambda$ uyuşma ve gevşeme katsayısını, $A$ ilahi emniyet ve içsel sükûnet potansiyelini, $\mu$ ise sükûnetin sisteme yerleşme hızını temsil eder; kök, yüksek gerilimi hızla sönümlendirip yerine emniyeti ikame eden geçiş evresini modeller.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B9%D8%B3/occurrences?meal=IK

### [Ali İmran 3:154](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%B3/ayet/3:154.md) — نُعَاسًا

ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعَاسًا يَغْشَى طَائِفَةً مِنْكُمْ وَطَائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ يَقُولُونَ هَلْ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ مَا لَا يُبْدُونَ لَكَ يَقُولُونَ لَوْ كَانَ لَنَا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ مَا قُتِلْنَا هَاهُنَا قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلَى مَضَاجِعِهِمْ وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ مَا فِي صُدُورِكُمْ وَلِيُمَحِّصَ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ

Meal (IK): Sonra o üzüntünün ardından, üzerinize öyle bir emniyet ve öyle bir uyku indirdi ki; içinizden bir kısmını bürüyordu, bir kısmı da canları sevdasına düşmüştü. Allah’a karşı cahiliyet zannı gibi haksız bir zan besliyorlar. Bu işten bize ne? diyorlardı. De ki: Bütün iş Allah’ındır. İçlerinde sana açmadıkları birşey gizliyorlar. Bu, bize ait birşey olsaydı burada öldürülmezdik, diyorlar. De ki: Evlerinizde olsaydınız üzerlerine ölüm yazılmış olanlar yine mutlaka devrilecekleri yerlere çıkıp gideceklerdi. Bu; göğüslerinizin içindekini yoklamak, kalblerinizdekini temizlemek içindir. Allah, göğüslerdekini bilendir.

### [Enfal 8:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%B3/ayet/8:11.md) — النُّعَاسَ

إِذْ يُغَشِّيكُمُ النُّعَاسَ أَمَنَةً مِنْهُ وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ وَيُذْهِبَ عَنْكُمْ رِجْزَ الشَّيْطَانِ وَلِيَرْبِطَ عَلَى قُلُوبِكُمْ وَيُثَبِّتَ بِهِ الْأَقْدَامَ

Meal (IK): Hani O, size kendi katından bir emniyet olmak üzere sizi hafif bir uykuya daldırıyordu. Sizi tertemiz yapmak, sizden şeytanın pisliğini gidermek, kalblerinizi pekiştirmek ve ayaklarınıza sebat vermek için gökten üstünüze bir su indiriyordu.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و السين والنون معهما
ع س ن- ع ن س- س ع ن- ن ع س- س ن ع- ن س ع
عسن:
العَسَنُ: نُجُوعُ العلف والرِّعْيِ في الدّوابِّ.
عَسِنَتِ الإبل عَسَناً إذا نجع فيها الكلأ وسمنت.
ودابّة عَسِنٌ، أي: شكور.
وعَسْنٌ: موضع. قال:
كأنّ عليهم بِجَنوبِ عَسْنٍ		غماماً يستهلّ ويستطير
عنس:
العَنْسُ من أسماء الناقة سمّيت به لتمام سِنِّها وشدّة قُوَّتِها. ووُفور عظامها وأعضائها واعنيناسِ ذَنَبِها، أي: وُفُورُ هُلْبِه وطوله. قال:
وكم قَطَعْنا من عَلاةٍ عنسِ
وقال الطرماح:
يَمْسَحُ الأرض بمُعْنَوْنِسٍ		مثل مِئْلاةِ النّياحِ الفِئامْ
وعَنَسَتِ المرأةُ تَعْنُس عُنُوسا، إذا صارت نَصَفاً وهي بعدُ بِكْرٌ لم تَزَوَّجْ. وعنّسها أهلُها تعنيساً إذا حبسوها عن الإزواج حتى تجاوزت فَتاء السّنّ، ولمّا تَعْجُز بعدُ فهي مُعَنَّسة، ويجمع على مَعانِس ومُعَنَّسات، ويجمع العانس بالعوانس. قال:
وعيط كأسرابِ القَطا قد تشوّفت		معاصيرُها والعاتِقاتُ العوانس
قال عرّام: والقاعدات. وقال ابو ليلى: جماعة العانس: عُنَّس، وأنشد:
تجمّع العون على العنَّـس
من كلّ فخجاء لبود البرنس
وعنس: قبيلة من مذحج.
سعن:
السَّعْنُ يتّخذ من الأدم شبه الدلو إلا أنه مستطيل مستدير، ربما جعلت له قوائم ويُنْتَبَذُ فيه. وقد يكون على تلك الخلقة من الدلاء صغيراً فتسميه العرب السَّعنَ، وجمعه: سِعَنَةٌ وأسعان. قال: سَعْنٌ وسُعْنٌ كلاهما. وقال عرّام: السَّعْنُ عندنا قِرْبَة باليةٌ قد تَخَرَّق عُنُقُها يُبّرد فيها الماء، ولا يسمى الدلو سعنا، وأنشد لعنترة:
كَذَبَ العتيقُ وماءُ سُعْن بارد		إن كنتِ سائلةً غَبُوقاً فاذهبي
ويروي: وماء شن.
والمُسَعَّنُ من الغُروب يتخذ كل واحد من أديمين يقابل بينهما فيُغْرقان عِراقَيْنِ، وله خُصْمان من جانبين لو وضع لقام قائما من استواء أعلاه وأسفله.
والسُّعْنُ: ظُلّة يتخذها أهل عُمان فوق سطوحهم من أجل ندى الوَمَدَةِ والجميع: السُّعُون.
نَعَسَ:
نَعَسَ يَنْعَسُ نُعاسا ونَعْسَة شديدة فهو ناعس.
وقد سمعناهم يقولون: نَعْسان ونَعْسَى، حملوه على وَسْنان ووسْنَى، وربما حملوا الشيء على نظائره، وأحسن ما يكون ذلك في الشعر.
سنع:
امرأة سَنيعة قد سَنُعَتْ سَناعة، وهي الجميلة اللينة المفاصل اللطيفة العظام في كمال. والسّنيع: التّام الضليع من كل شيء.
والسِّنْعُ: السُّلامَى التي تصل ما بين الأصابع والرُّسغ في جوف الكفّ. الواحدة: سِنْعَة ويجمع على أسناع.
نسع:
النِّسْعُ: سَيْرٌ يُضْفَرُ كهيئة أعنّة البغال يشد به الرحال. والقطعة منها: نِسْعَة تشد على طرفي البطان، ويجمع على نسوع وأنساع.
والمرأة الناسعة هي الطويلة المتك. ونُسُوعه: طوله.

##### Türkçe

باب **العين** و **السين** و **النون** معهما
ع س ن- ع ن س- س ع ن- ن ع س- س ن ع- ن س ع

عسن:
**العَسَنُ**: binek hayvanlarında yem ve otlağın fayda vermesi.
**عَسِنَتِ الإبل** **عَسَناً**: onda ot fayda verip semirdiği zaman.
Ve **دابّة عَسِنٌ**: yani; şükredici.
Ve **عَسْنٌ**: bir yer. Dedi ki:
Sanki onların üzerinde, **عَسْنٍ**’in güneyinde,
çiseleyen ve yayılan bir bulut (var).

عنس:
**العَنْسُ**: devenin adlarındandır; yaşı tamam olduğu ve kuvveti şiddetli olduğu için onunla adlandırılmıştır. Ve kemiklerinin ve uzuvlarının bolluğu ve kuyruğunun **اعنيناسِ**’ı; yani: onun kılının bolluğu ve uzunluğu. Dedi ki:
Ve nice kestik, yüksek bir yerden, **عنسِ** (olanı).
Ve **الطرماح** dedi ki:
Yeri, **مُعْنَوْنِسٍ** ile siler,
sanki çokça ağlayanların **مِئْلاةِ**’si gibi.
Ve **عَنَسَتِ المرأةُ** **تَعْنُس** **عُنُوسا**: henüz bakire iken evlenmeyip orta yaşa geldiği zaman. Ve ailesi onu **تعنيساً** **عنّسها**: onu evlendirmeden alıkoyup yaşın gençliğini geçtiği zaman; henüz acze düşmemişken o **مُعَنَّسة**’dir; **مَعانِس** ve **مُعَنَّسات** üzerine cem‘ olunur; ve **العانس** **بالعوانس** üzerine cem‘ olunur. Dedi ki:
Ve bağırdı; sanki **القَطا** sürüleri gibi, gerçekten özlem duymuş,
onun kasırgaları ve genç kızlar, **العوانس**.
**عرّام** dedi: ve oturanlar. **ابو ليلى** dedi: **العانس**’ın topluluğu: **عُنَّس**; ve okudu:
**العون** **على العنَّـس** üzerine toplandı,
her **فخجاء**’dan, **لبود البرنس**.
Ve **عنس**: **مذحج**’den bir kabile.

سعن:
**السَّعْنُ**: deriden yapılır; kova benzeri, ancak o uzunca yuvarlaktır; belki ona ayaklar yapılır ve içinde nebîz yapılır. Ve o şekil üzere kovaların küçüğü olabilir; Araplar ona **السَّعنَ** adını verir; onun cem‘i: **سِعَنَةٌ** ve **أسعان**. Dedi ki: **سَعْنٌ** ve **سُعْنٌ**; ikisi de. **عرّام** dedi: **السَّعْنُ** bizde, boynu delinmiş eski bir kırbadır; onda su soğutulur; kova **سعنا** diye adlandırılmaz. Ve **عنترة**’den okudu:
Eski (şey) yalan söyledi; ve **سُعْن** suyu soğuktur,
eğer sen bir akşam içkisi soruyorsan, git.
Ve rivayet olunur: ve **شن** suyu.
Ve **المُسَعَّنُ**: **الغُروب**’dan (olan) her biri iki deriden yapılır; ikisi birbirine karşı konur da iki dikişle kapatılır; onun iki yandan iki **خُصْمان**’ı vardır; eğer konulsa, üstü ve altının düzlüğünden dolayı dimdik ayakta dururdu.
Ve **السُّعْنُ**: **عُمان** ehlinin, **الوَمَدَةِ** çiğinden dolayı damlarının üstünde yaptıkları bir gölgeliktir; hepsi: **السُّعُون**.

نَعَسَ:
**نَعَسَ** **يَنْعَسُ** **نُعاسا** ve şiddetli **نَعْسَة**; o halde o **ناعس**’tır.
Ve onları şöyle derken işittik: **نَعْسان** ve **نَعْسَى**; onu **وَسْنان** ve **وسْنَى** üzerine حمل ettiler; belki bir şeyi benzerleri üzerine حمل ederler; bunun en güzeli şiirde olur.

سنع:
**امرأة سَنيعة**: gerçekten **سَنُعَتْ** **سَناعة**; o, güzel, eklemleri yumuşak, kemikleri ince, tam (olan)dır. Ve **السّنيع**: her şeyden tam, güçlü (olan)dır.
Ve **السِّنْعُ**: avuç içinin içinde, parmaklar ile bilek arasını birleştiren **السُّلامَى**’dır. Tekili: **سِنْعَة**; ve **أسناع** üzerine cem‘ olunur.

نسع:
**النِّسْعُ**: katırların dizginleri gibi örülen bir kayıştır; onunla semerler bağlanır. Ve ondan bir parça: **نِسْعَة**; **البطان**’ın iki ucuna bağlanır; ve **نسوع** ve **أنساع** üzerine cem‘ olunur.
Ve **المرأة الناسعة**: kalçaları uzun olandır. Ve onun **نُسُوعه**: onun uzunluğudur.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

النُعاسُ: الوسَنُ. وفي المثل: "مَطْلٌ كنُعاسِ الكلبِ"، أي متَّصلٌ دائمٌ. وقد نَعَسْتُ، بالفتح أنْعَسُ نُعاساً. ونَعَسْتُ نَعْسَةً واحدةً، وأنا ناعِسٌ. وناقةٌ نَعوسٌ، توصف بالسماحة بالدَرِّ، لأنَّها إذا دَرَّتْ نَعَسَتْ.

##### Türkçe

**النُعاسُ**: uyuklama. Ve meselde: “Mَطْلٌ كنُعاسِ الكلبِ”, yani bitişik, sürekli. Ve gerçekten ben uyukladım; fetha ile: an‘asu, **نُعاساً**. Ve ben bir tek **نَعْسَةً** uyukladım; ve ben **ناعِسٌ**(im). Ve **ناقةٌ نَعوسٌ**: sağmada cömertlikle nitelenir; çünkü o sağdığında **نَعَسَتْ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%B3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والسين مع النون
عسن ، عنس ، سنع ، سعن ، نسع ، نعس : مستعملات .
عسن : أبو عبيد عن الفراء قال : إذا بقيتْ من شحم الناقة ولحمها بقيَّة فاسمها الأُسْن والعُسْن وجمعهما آسان وأعسان ، وناقة عاسنة : سمينة . ونوق مُعْسِنات : ذوات عُسْن . وقال الفرزدق :
فَخُضْتُ إلى الأنقا منها وقد يَرَى
ذات النقايا المُعْسِناتُ مكانيا
أبو عمرو : أعسن إذا سمن سِمَناً حسناً . وقال : العَسَن : الطول مع حسن الشعر والبياض . ويقال : هو على أعسان من أبيه وآسان . وقد تعسَّن أباه وتأسَّنه وتأسَّله إذا نزع إليه في الشَّبَه ، قال ذلك اللحياني وغيره .
وقال الليث : العَسَن : نجوع العَلَف والرعْي في الدوابّ . تقول : عَسِنَت الإبل عسنَاً إذا نجع فيها الكلأ وسمِنت . والعَسِن مثل الشكُور . والعَسْن : موضع معروف . أبو العباس عن ابن الأعرابي : العُسُن جمع أعسن وعَسُون وهو السمين . ويقال للشحمة : عُسْنة وجمعها عُسَن . وقال أبو تراب : سمعت غير واحد من الأعراب يقول : فلان عِسْل مال وعسنُ مال : إذا كان حسن القيام عليه . التعسين : خفّة الشحم من الجَدْب وقلّة المطر وكلأ معسَّن قال الراجز :
نِعْمَ قريعُ الشَّوْل في التعْسين
ويقال : التعسين : الشتاء . وأعسنت الناقةُ : حملت العُسْن وأعسنها الجَدْب : ذهب بعُسْنها وشحمها . وهذا كما يقال : قذّيت العين : أخرجت قذاها ، وأقذيتها : ألقيت فيها القَذَى .
عنس : العَنْس : الناقة الصُّلْبة ، وقال الليث : تسمَّى عَنْساً إذا تمَّت سِنّها واشتدَّت قُوَّتها ووَفَر عظامُها وأعضاؤها . قال : واعنونس
ذَنَب الناقة ، واعنيناسه : وفور هُلْبه وطولُه . وقال الطرمَّاح يصف ثوراً وحشياً :
يمسحُ الأرض بمعنونِس
مثل مِثلاة النِّيَاح القيام
أي بذنَب سابغ . أبو عبيد عن أبي زيد : العانس : المرأة التي تُعَجِّز في بيت أبويها لا تتزوج ، وقد عَنَست تَعْنُس عُنُوساً .
وقال الأصمعيّ : لا يقال : عَنَست ولا عَنَّست ولكن يقال : عُنِّست فهي مُعَنَّسة . وفي الحديث أن الشعبي أو غيره من التابعين سئل عن الرجل يدخل بالمرأة على أنها بِكر فيقول : لم أجدها عَذراء ، فقال : إن العُذْرة يُذهبها التعنيس والحَيضة . وتُجمع العانس عُنّساً وعوانس . ويقال للرجل إذا طعن في السنّ ولم يتزوّج : عانس أيضاً ، والجميع العانسون ومنه قول الشاعر :
منا الذي هو ما إن طَرّ شارُبه
والعانسون ومنا المُرْدُ والشيبُ
وقال الليث : عَنَست المرأة عُنُوساً إذا صارت نَصَفاً وهي بِكر لم تتزوّج . وعنّسها أهلها إذا حبسوها عن الأزواج حتى جاوزت فَتاء السنّ ولمَّا تُعَجِّز فهي معنَّسة . وتجمع مَعَانس ومعنَّسات . وعَنْس : قبيلة من اليمن .
وقال غيره : أعنس الشيبُ رأسَه إذا خالطه . وقال أبو ضَبّ الهذليّ :
فتى قَبَلا لم يُعْنِس الشيبُ رأسه
سوى خُيُط كالنَّور أشرقن في الدُجَى
روى المبرّد : لم تَعْنُس السنّ وجهه ، وهو أجود . وناقة عانسة وجمل عانس : سمين تامّ الخَلْق . وقال أبو وَجْزة السعديّ :
بعانسات هُزِمات الأزْمَل
جُشّ كبحريّ السحاب المُخْيِل
عمرو عن أبيه : العُنُس : المَرَايا ، واحدها عِنَاس للمرآة . قال : وعَنَست المرأة وعَنِست وعَنّست وأعْنست وتأطَّرت إذا لم تُزوَّج . وقال ابن السكّيت : يقال : رجل عانس وامرأة عانس وقد عَنَست تَعْنُس عِنَاساً .
سنع : أبو عبيد عن أبي عمرو : السَّنِيع : الحَسَن . وقال شمر : أهدى أعرابيّ ناقة لبعض الخلفاء فلم يقبلها فقال : لم لا تقبلها وهي حَلْبانة رَكْيانة مِسناع مرباع . قال المِسناع : الحسنة الخَلْق . والمرباع : التي تبكّر في الِلقاح . ورواه الأصمعيّ : إنا مِسْياع مِرْياع . قال : والمِسياع : التي تحمل الضَيْعة وسوءَ القيام عليها . والمِرْياع : التي يسافَر عليها ويعاد . وهذا في رواية الأصمعيّ . وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : السَّنَع : الجَمَال . وقال : الإبل ثلاثة فذكر السانعة . عمرو عن أبيه : أسنع الرجل إذا اشتكى سِنْعه أي سِنْطَه وهو الرُسْغ . وقال ابن الأعرابي : السِّنْع : الحَزّ الذي في مَفْصِل الكفّ والذراع . وقال الليث : السِّنْع : السُلاَمى الذي يصل بين الأصابع والرسغ في جوف الكفّ ، والجميع : الأسناع والسِّنَعة . والسَّنَائع : الطُرُق في الجبال ، الواحدة سَنِيعة . وقال :
إذا صدرت عنه تمشَّت مَخَاضُها
إلى السَّرْو تدعوها إليه السنائع
ومَهْر سَنيع مُسْنَع : كثير . أسنع مَهْر المرأة ، وأسناه : أكثر ، قال :
مفرّكٌ مجتوىً لم ترض طَلّته
ولو أتاها بمَهر مُسْنَع رُغُب
وسُنُع الإبل : خيارها .
سعن : أبو العباس عن ابن الأعرابي : أسعن الرجلُ إذا اتخذ السُّعْنة وهي المِظَلَّة . وقال الليث : السُّعْنُ : ظُلّة يتّخذها أهل عُمَان فوق سُطُوحهم من أجل نَدَى الوَمَد . والجميع السُّعُون . قال : والسَّعْن : الوَدَك . وقال أبو سعيد : السَّعْن : قِرْبة أو إداوة يُقطع أسفلها ويشدّ عُنُقها وتعلَّق إلى خشبة ثم يُنبذ فيها . وقال الليث : السُّعْن شيء يتَّخذ من الأدَم شبه دَلْو إلا أنه مستطيل مستدير ، وربما جعِلت له قوائم يُنبذ فيه ، الجميع : السِّعَنة ، والأسعان . والمُسَعَّن من الغُرُوب يتّخذ من أدِيمين يقابل بينهما فيعرقان عراقين وله خُصْمان من جانبين لو وُضع قام قائمه في استواء أعلاه وأسفلِه . أبو عبيد عن أصحابه : يقال : ما لفلان سَعْنة ولا مَعْنة أي ما له قليل ولا كثير .
قال : كان الأصمعيّ لا يعرف أصلها . وقال غيره : السُّعْنة من المِعْزَى : صغار الأجسام في خَلْقها ، والمَعْن : الشيء الهيّن وأنشد :
وإن هلاك مالك غير مَعْن
أبو العباس عن ابن الأعرابي : السَعْنة : الكثرة من الطعام وغيره ، والمَعْنة : القِلَّة من الطعام وغيره ، حكاه عن المفضل في قولهم : ماله سَعْنة ولا مَعْنة . قال : والسُّعْنة : القِرْبة الصغيرة يُنبذ فيها . والسُّعْنة : المِظلَّة .
نسع : ثعلب عن ابن الأعرابي : النِّسْع والسِّنْع : المَفْصِل بين الكفّ والساعد . وقال الأصمعيّ : يقال لريح الشّمال : نِسْع ومِسْع وأنشد :
نِسْع لها بعضاه الأرْض تهزيز
قلت : سُمّيت الشَّمَالِ نِسْعاً لدقَّة مَهَبّها ، فشبّهت بالنِّسْع المضفور من الأدَم ، وهو سَيْر يُضفر على هيئة أعِنَّة البِغال يُشدّ به الرحال . ويجمع نسوعاً وأنساعاً . الأصمعيّ : نسَّعَتْ أسنانُه تنسِيعاً ، وهو أن تطول وتسترخي اللثَات حتى تبدو أصولها وقد انحسر عنها ما كان يواريها من اللثَات ، وقال ابن الأعرابي : انتسعت الإبل وانتسغت بالعين والغين إذا تفرَّقت في مراعيها . وقال الأخطل :
رَجَنّ بحيث تنتسِع المطايا
فلا بقًّا تخاف ولا ذبابا
وقال الليث : امرأة ناسعة : طويلة البَظْر ونُسوعه : طولُه . قلت : ويَنْسُوعة القُفّ : مَنْهلة من مناهل طريق مكة على جادَّة البصرة ، بها ركايا عَذبة الماء عند منقطَع رمال الدهناء بين ماوِيّة والنِبَاج ، وقد شربْتُ من مائها . عمرو عن أبيه : أنسع الرجلُ إذا كثر أذاه لجيرانه . وقال أبو العباس : قال ابن الأعرابي : هذا سِنْعه وسَنْعه وشِنْعه وشَنْعُه وسِلْعه وسَلْعه ووَفْقه ووِفَاقه بمعنى واحد .
نعس : قال الله جل وعز : ( إِذْ يُغَشِّيكُمُ النُّعَاسَ أَمَنَةً مِّنْهُ ) ( الأنفال : 11 ) . يقال : نَعَس يَنْعُس نُعَاساً فهو ناعس ، وبعضهم
يقول : نَعْسان . قال الفرّاء : ولا أشتهيها يعني نعسان . وقال الليث : قالوا : رجل نعسان وامرأة نَعْسَى ، حملوا ذلك على وَسْنان ووَسْنَى ، وربما حملوا الشيء على نظائره ، وأحسن ما يكون ذلك في الشعر . قلت : وحقيقة النعاس : السِّنَة من غير نوم ، كما قال ابن الرِّقَاع :
وَسْنان أقصده النعاسُ فرنَّقت
في عينه سِنَةٌ وليس بنائم
أبو العباس عن ابن الأعرابي : النَّعْس : لِين الرأي والجسم وضعفهما . قال : ورَوَى عمرو عن أبيه : أنعس الرجل إذا جاء ببنين كُسالى . وناقة نَعُوس : تُغمض عينيها عند الحلب . ونَعَست السوقُ إذا كَسَدت . والكلب يوصف بكثرة النعاس . ومن أمثالهم :
يَمْطُل مَطْلاً كنُعاس الكلب

##### Türkçe

باب العين والسين مع النون
**عسن** ، **عنس** ، **سنع** ، **سعن** ، **نسع** ، **نعس** : kullanımdadırlar.

**عسن** : Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: “Devenin içyağı ve etinden bir kalıntı kaldığında onun adı **الأُسْن** ve **العُسْن**’dür; ikisinin çoğulu **آسان** ve **أعسان**’dır. **ناقة عاسنة**: semiz. **نوق مُعْسِنات**: **عُسْن** sahibi olanlar.” dedi. Ferazdak dedi ki:
فَخُضْتُ إلى الأنقا منها وقد يَرَى
ذات النقايا المُعْسِناتُ مكانيا

Ebû Amr: “**أعسن**: güzel bir semizlikle semizlediği zaman.” dedi. Ve dedi ki: **العَسَن**: güzel saç ve beyazlık ile birlikte uzunluktur. Ve denir ki: “O, babasından **أعسان** ve **آسان** üzeredir.” Ve “Benzeyişte ona çektiği zaman: **تعسَّن** babasını, **تأسَّنه** ve **تأسَّله**.”; bunu Lihyânî ve başkası söyledi.

Leys dedi ki: **العَسَن**: binek hayvanlarında yem ve otun fayda vermesidir. “Develer **عَسِنَت** **عسنَاً**: ot onlarda fayda verdiğinde ve semirdiklerinde.” dersin. **العَسِن** **الشكُور** gibidir. **العَسْن**: bilinen bir yerdir. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **العُسُن**: **أعسن**’ın çoğuludur; **عَسُون** da (vardır) ve o semizdir. Ve içyağına: **عُسْنة** denir; çoğulu **عُسَن**’dır. Ebû Turâb dedi ki: “Bedevîlerden birden fazlasını şöyle derken işittim: ‘Falan **عِسْل مال** ve **عسنُ مال**’dır: onun üzerinde güzelce duruyor ise.” **التعسين**: kıtlıktan içyağının hafifliği, yağmurun azlığı; ve **كلأ معسَّن**. Râciz dedi ki:
نِعْمَ قريعُ الشَّوْل في التعْسين

Ve denir ki: **التعسين**: kıştır. Ve **أعسنت الناقةُ**: **العُسْن**’ü taşıdı. Ve **أعسنها الجَدْب**: **عُسْن**’ünü ve içyağını götürdü. Bu, “**قذّيت العين**: onun çapaklarını çıkardım; **أقذيتها**: içine çapak attım.” denmesi gibidir.

**عنس** : **العَنْس**: sert dişi deve. Leys dedi ki: “Yaşı tamam olduğunda, gücü şiddetlendiğinde, kemikleri ve uzuvları bol olduğunda **عَنْساً** diye adlandırılır.” Dedi ki: **واعنونس**: dişi devenin kuyruğu; **واعنيناسه**: püskülünün bolluğu ve uzunluğudur. Turammâh, bir yaban öküzünü vasfederken dedi ki:
يمسحُ الأرض بمعنونِس
مثل مِثلاة النِّيَاح القيام

Yani: sarkık bir kuyrukla. Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **العانس**: ana-baba evinde evlenmeyip yaşlanan kadındır; ve **عَنَست** **تَعْنُس** **عُنُوساً**.

Asma‘î dedi ki: “**عَنَست** de denmez, **عَنَّست** de; fakat ‘**عُنِّست**’ denir; o da **مُعَنَّسة**’dir.” Hadiste: Şa‘bî veya tâbiînden başkası, “Bir adam, kadına bakire diye girer de ‘Onu **عَذراء** bulmadım’ derse?” diye soruldu; o da dedi ki: “**العُذْرة**’yi **التعنيس** ve hayız giderir.” **العانس**’ın çoğulu **عُنّساً** ve **عوانس** olarak toplanır. Ve erkeğe, yaşa saplanıp evlenmemişse: **عانس** da denir; hepsi **العانسون**’dur. Şairin sözü de bundandır:
منا الذي هو ما إن طَرّ شارُبه
والعانسون ومنا المُرْدُ والشيبُ

Leys dedi ki: “Kadın **عَنَست** **عُنُوساً**: **نَصَفاً** olduğunda, bakire iken evlenmediğinde.” Ve “Ailesi onu **عنّسها**: onu kocalardan alıkoydular; ta ki yaşın gençlik sınırını geçti; henüz **تُعَجِّز** etmediği halde o **معنَّسة**’dir.” Çoğulu **مَعَانس** ve **معنَّسات** olarak toplanır. **عَنْس**: Yemen’den bir kabiledir.

Başkası dedi ki: “**أعنس الشيبُ رأسَه**: ona karıştığında.” Ebû Dab el-Hüzelî dedi ki:
فتى قَبَلا لم يُعْنِس الشيبُ رأسه
سوى خُيُط كالنَّور أشرقن في الدُجَى

Müberred rivayet etti: “**لم تَعْنُس السنّ وجهه**”; bu daha iyidir. **ناقة عانسة** ve **جمل عانس**: semiz, yaratılışı tamam. Ebû Vecze es-Sa‘dî dedi ki:
بعانسات هُزِمات الأزْمَل
جُشّ كبحريّ السحاب المُخْيِل

Amr, babasından: **العُنُس**: aynalardır; onun teki, ayna için **عِنَاس**’tır. Dedi ki: “Kadın **عَنَست** ve **عَنِست** ve **عَنّست** ve **أعْنست** ve **تأطَّرت**: evlendirilmediğinde.” İbnü’s-Sikkît dedi ki: “**رجل عانس** ve **امرأة عانس** denir; ve **عَنَست** **تَعْنُس** **عِنَاساً**.”

**سنع** : Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **السَّنِيع**: güzel olandır. Şemmer dedi ki: “Bir bedevî, bazı halifelere bir dişi deve hediye etti; onu kabul etmedi. O da dedi ki: ‘Niçin kabul etmiyorsun; hâlbuki o **حَلْبانة** **رَكْيانة** **مِسناع** **مرباع**’dır.’” **المِسناع** dedi: yaratılışı güzel olan. **المرباع**: döllemeye erken gelen. Asma‘î onu şöyle rivayet etti: “Biz **مِسْياع** **مِرْياع** (ız).” Dedi ki: **المِسياع**: çiftliği yüklenen ve onun üzerinde kötü duran. **المِرْياع**: onunla yolculuk edilen ve geri dönülen. Bu, Asma‘î’nin rivayetindedir. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **السَّنَع**: güzelliktir. Ve dedi ki: “Develer üçtür.”; sonra **السانعة**’yı zikretti. Amr, babasından: “Adam **أسنع**: **سِنْعه**’inden şikâyet ettiğinde”; yani **سِنْط**’undan; o da bilektir (**الرُسْغ**). İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **السِّنْع**: el ve kol eklemindeki yarıktır. Leys dedi ki: **السِّنْع**: parmaklar ile bilek arasında, avuç içinin içinde birleştiren kemiktir (**السُلاَمى**); hepsi: **الأسناع** ve **السِّنَعة**. **السَّنَائع**: dağlardaki yollardır; teki **سَنِيعة**. Ve dedi ki:
إذا صدرت عنه تمشَّت مَخَاضُها
إلى السَّرْو تدعوها إليه السنائع

Ve **مَهْر سَنيع مُسْنَع**: çoktur. Kadının mehri **أسنع**; ve onu **أسناه**: çoğalttı. Dedi ki:
مفرّكٌ مجتوىً لم ترض طَلّته
ولو أتاها بمَهر مُسْنَع رُغُب

Ve **سُنُع الإبل**: onların seçkinleridir.

**سعن** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **أسعن**: **السُّعْنة**’yi edindiğinde; o da gölgeliktir (**المِظَلَّة**). Leys dedi ki: **السُّعْنُ**: Umân halkının, **نَدَى الوَمَد** sebebiyle damlarının üstünde edindikleri bir gölgeliktir; hepsi **السُّعُون**’dur. Dedi ki: **السَّعْن**: içyağıdır (**الوَدَك**). Ebû Sa‘îd dedi ki: **السَّعْن**: altı kesilen, ağzı bağlanan, bir ağaca asılan, sonra içinde nebîz yapılan bir kırba veya matara (**قِرْبة أو إداوة**). Leys dedi ki: **السُّعْن**: deriden yapılan, kovaya benzer; ancak uzunlamasına yuvarlaktır; bazen ona ayaklar yapılır, içinde nebîz yapılır; hepsi: **السِّعَنة** ve **الأسعان**. **المُسَعَّن** (denilen) **الغُرُوب**’dan: iki deriden yapılır; ikisi karşı karşıya getirilir, iki dikişle dikilir; iki yandan iki kulpu vardır; konulsa, üstü ve altı düzgün bir eşitlikte dik durur. Ebû Ubeyd, ashabından: “Falanın ne **سَعْنة**’si vardır ne **مَعْنة**’si”; yani onun ne azı vardır ne çoğu, denir.

Dedi ki: Asma‘î onun aslını bilmezdi. Başkası dedi ki: **السُّعْنة** keçiden (**المِعْزَى**): yaratılışında küçük cüsseli olanlardır; **المَعْن**: kolay/önemsiz şeydir. Ve şu beyit okunmuştur:
وإن هلاك مالك غير مَعْن

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **السَعْنة**: yiyecek ve başkasından çokluktur; **المَعْنة**: yiyecek ve başkasından azlıktır; bunu, “Onun ne **سَعْنة**’si vardır ne **مَعْنة**’si” sözünde Mufaddal’dan nakletti. Dedi ki: **السُّعْنة**: içinde nebîz yapılan küçük kırbadır. **السُّعْنة**: gölgeliktir.

**نسع** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **النِّسْع** ve **السِّنْع**: el ile önkol arasındaki eklemdir. Asma‘î dedi ki: Kuzey rüzgârına (**ريح الشّمال**) **نِسْع** ve **مِسْع** denir. Ve şu beyiti okudu:
نِسْع لها بعضاه الأرْض تهزيز

Dedim ki: Kuzeye **نِسْعاً** denmesi, esişinin inceliğindendir; böylece, deriden örülmüş **النِّسْع**’a benzetildi; o, katırların dizginleri biçiminde örülen bir kayıştır; onunla semerler bağlanır. Çoğulu **نسوعاً** ve **أنساعاً** olarak toplanır. Asma‘î: “Dişleri **نسَّعَتْ** **تنسِيعاً**: uzayıp gevşediğinde; ta ki kökleri görününceye ve onları örten etlerden (**اللثَات**) üzerlerinden çekilinceye kadar.” İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Develer **انتسعت** ve **انتسغت** (ayn ile ğayn ile): otlaklarında dağılıp ayrıldıklarında. Ahtal dedi ki:
رَجَنّ بحيث تنتسِع المطايا
فلا بقًّا تخاف ولا ذبابا

Leys dedi ki: **امرأة ناسعة**: bızrı uzun olan; **نُسوعه**: onun uzunluğudur. Dedim ki: **يَنْسُوعة القُفّ**: Mekke yolunun menzillerinden bir menzildir; Basra ana yolu üzerindedir; orada, Dehnâ kumlarının bittiği yerde, Mâviyye ile **النِبَاج** arasında, suyu tatlı kuyular vardır; ben onun suyundan içtim. Amr, babasından: Adam **أنسع**: komşularına eziyeti çok olduğunda. Ebû’l-Abbâs dedi ki: İbnü’l-A‘râbî dedi: “Bu, **سِنْعه** ve **سَنْعه** ve **شِنْعه** ve **شَنْعُه** ve **سِلْعه** ve **سَلْعه** ve **وَفْقه** ve **وِفَاقه**; tek bir anlamdadır.”

**نعس** : Allah, aziz ve celîl, dedi ki: ( **إِذْ يُغَشِّيكُمُ النُّعَاسَ أَمَنَةً مِّنْهُ** ) (Enfâl: 11). Denir ki: **نَعَس** **يَنْعُس** **نُعَاساً**; o da **ناعس**’tır; bazısı “**نَعْسان**” der. Ferrâ dedi ki: “Onu istemem”; yani **نعسان**. Leys dedi ki: “**رجل نعسان** ve **امرأة نَعْسَى** dediler; bunu **وَسْنان** ve **وَسْنَى** üzerine taşıdılar; bazen bir şeyi benzerleri üzerine taşırlar; bunun en güzeli şiirde olur.” Dedim ki: **النعاس**’ın hakikati: uykusuz bir uyuklamadır (**السِّنَة**); İbnü’r-Riqâ‘ın dediği gibi:
وَسْنان أقصده النعاسُ فرنَّقت
في عينه سِنَةٌ وليس بنائم

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **النَّعْس**: görüşün ve bedenin yumuşaklığı ve ikisinin zayıflığıdır. Dedi ki: Amr, babasından rivayet etti: Adam **أنعس**: tembel oğullar getirdiğinde. **ناقة نَعُوس**: sağım sırasında gözlerini kısar. **نَعَست السوقُ**: durgunlaştığında. Köpek, çok uyuklamasıyla vasfedilir. Onların darbımesellerindendir:
يَمْطُل مَطْلاً كنُعاس الكلب

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب النون والعين وما يثلثهما)
(نعف)  النون والعين والفاء كلمةٌ تدلُّ على ارتفاعٍ في شيءٍ. منه النَّعْف: مكانٌ مرتفع في اعتراض. والنَّعْفة: ذُؤابة الرَّحْل، سمِّيت لأنها سامية. وانتَعَفَ الرَّجُل الشيءَ، إذا تركهُ إلى غيرِه، كأنَّه سَمَا بنفسه عنه.
ومن الكلمة الأولى ناعَفْتُ([1]) الرّجُل: عارضتُه. وتَنَعَّفَ([2]) الرّجُلُ: ارتقَى نَعْفاً.
(نعق)  النون والعين والقاف كلمةٌ تدلُّ على صَوت. ونعَق الراعي بالغَنَم يَنْعَق ويَنْعِق، إذا صاح بهِ زجراً، نعيقاً.
(نعل)  النون والعين واللام أُصَيلٌ يدلُّ على اطمئنانٍ في الشيء وتسفُّل. منه النَّعْل المعروفة، لأنها في أسفل القَدَم. ورجلٌ ناعل ذو نعل، ومُنْتَعِلٌ أيضاً. وأنْعَلْتُ الدّابّة. ولا يقال نَعَلْتُ. وحِمار الوحشِ ناعلٌ لصَلابةِ حافرِه. والنَّعْلُ للسَّيفِ: ما يكون أسفَلَ قِرَابِهِ([3])من حديدٍ، أو فِضّة. [قال]:
ترى سَيفَه لا يَنصُفُ السّاقَ نعلُهُ *** أجَلْ [لا] وإنْ كانت طِوالاً مَحامِلُه([4])
وفرسٌ مُنْعَلٌ: بياضُه في أسفل رُسْغِه على الأشْعَر لا يَعدُوه. والنَّعْل: عَقَبٌ يُلْبَسُ ظَهْرَ السِّيَةِ من القوس. والنَّعل من الأرض: موضعٌ، يقال هي الحَرَّة، ويقال إنَّه لا يُنبِتُ شيئاً. قال الخليل: والنَّعل: الذّليل من الرِّجال الذي يُوطَأ كما يُوطَأ النَّعل.
(نعم)  النون والعين والميم فروعُه كثيرة، وعندنا أنَّها على كثرتها راجعةٌ إلى أصلٍ واحدٍ يدلُّ على ترفُّهٍ وطِيب عيش وصلاح. منه النِّعمة: ما يُنعِم الله تعالى على عبدِه به من مالٍ وعيش. يقال: للهِ تعالى عليه نِعمة. والنِّعمة: المِنَّة، وكذا النَّعْماء. والنَّعْمة: التنعُّمُ وطيبُ العيش. قال الله تعالى:﴿وَنَعْمَةٍ كَانُوا فِيهَا فَاكِهينَ﴾ [الدخان 27]. والنُّعَامَى: الرِّيح اللَّيِّنة. والنَّعَم: الإبل، لما فيه من الخَيْر والنِّعمة. قال الفرّاء: النَّعم ذَكَرٌ لا يؤنَّثُ فيقولون: هذا نَعَمٌ وارِدٌ؛ وتُجمَع أنعاماً. والأنعام: البهائم، وهو ذلك القياس. والنَّعامة معروفة. لنَعْمةِ رِيشِها. وعلى معنى التَّشبيه النَّعامة، وهي كالظُّلَّة تُجعَل على رؤوس الجبل، يستظلُّ بها. قال:
لا شَيءَ في رَيدِها إلاَّ نَعامَتُها *** منها هزيمٌ ومنها قائِمٌ باقِ([5])ويقولون: نَعَمْ ونُعْمَى عَينٍ، ونُعْمَةَ عين([6])، أي قُرّةَ عين. ونَعِم الشَّيءُ من  النَّعْمَة*. وقد نَعَّم فلانٌ أولادَه: تَرَّفهم. ويقولون: ابنُ النَّعامة: صَدْرُ القَدَم. قال:
فَيكونُ مَركبَُكَ القَعودَ ورَحْلََُه *** وابن النَّعامةِ يوم ذلكِ مَركِبي([7])وسمِّي به لأنَّه مكانٌ ليِّن ناعم. وتنعَّمَ الرّجلُ: مشَى حافياً. ويعبَّر عن الجماعة بالنَّعامة فيقال: شَالَتْ نعامتُهم، إذا تفرقوا([8]). وهذا على معنى التَّشبيه، أي كما تطير النَّعامةُ فقد تفرَّقوا هؤلاء. ويقولون: أتيتُ أرضَ بني فُلانٍ فتَنعَّمَتْنِي إذا وافَقَتْهُ. ونِعْمَ: ضدُّ بئْسَ. ويقولون: إنْ فعلت ذاكَ فَبِها ونِعْمَتْ، أي نِعْمَت الخَصْلة هي.
ومن الباب قولهم: نَعَمْ، جواب الواجب، ضدُّ لا، وهي أيضاً من النّعمة.
وعلى معنى التَّشبيه النَّعائم: كوكب. والنَّعائم، خَشَبات يُنصَبْنَ على الرَّكِيّ تُعلَّق إليهنَّ القَامةُ، إذا لم تكنْ للرَّكِيِّ زَرَانيق. ويقال: إنَّ شقائق النُّعمان حماه ابنُ المنذِر فنُسِبَ إليه. ويقال: بل النعمان ها هنا: الدَّم. والأوَّلُ أشبه. قال ابن دريد([9]): "تنعَّمْتُ زيداً: طلبتُه"، كأنّه أراد: أعْمَلَ إليه نَعَامَتَه، وهي باطن قدمِهِ. ويقولون: نَعِمَ اللهُ بك عيناً، [ونَعِمَكَ عيناً([10])]، بمعنى.
(نعي)  النون والعين والحرف المعتلّ: أصلٌ صحيح يدلُّ على إشاعةِ شيء. منه النَّعِيُّ: خبَرُ الموت([11])، وكذا الآتي بخَبرِ المَوْت يقال له نَعِيٌّ أيضاً.
ويقال: نَعَاءِ فلاناً، أي انْعَه. قال:
نَعَاءِ جُذاماً غير موتٍ ولا قَتْلِ *** ولكنْ فراقاً للدَّعائمِ والأصلِ([12])ومن الباب: هو ينْعَى على فلانٍ، إذا وبَّخَه، كأنَّه يُشِيعُ عليه ذنوبَه. وهو يستَنْعي الظِّباء: يدعوها، يتقدَّمُها فتَتْبعهُ. واستنعَيتُ القوم، إذا تقدّمتَهم ليتْبَعوك، وهذا على إشاعة الصَّوت بالدُّعاء. ويقال: شاعَ ذِكرُ فلانٍ واستَنْعَى بمعنىً. قال الأصمعيّ: استَنْعَى بفلانٍ الشَّرّ، أي تتابَعَ به الشّرّ. واستَنْعَى به [حُبُّ] الخَمْر([13]): تمادَى به. ومعنى هذا أنَّ الخمر كأنَّها دَعتْه وصوَّتَتْ به فتبِعَها.
(نعب)  النون والعين والباء: أصلانِ صحيحان: أحدُهما يدلُّ على صوتٍ، والآخرُ على حركةٍ من الحركات.
فالأوَّل نَعَبَ الغراب: صَوَّتَ، نَعْباً ونَعيباً ونَعَبَاناً.
والآخر فَرسٌ مِنْعَبٌ: جواد. وناقة نَعّابة: سريعة. ويقال: النَّعْب: أن تحرِّكَ رأسَها في مَشيها إلى قُدّامِها. وهي ناقَةٌ نَعُوب.
(نعت)  النون والعين والتاء: كلمةٌ واحدة، وهي النَّعْت، وهو وَصْفُك الشيءَ بما فيه من حُسْن. كذا قاله الخليل، إلاَّ أن يتكلَّفَ متكلِّف فيقول: ذا نَعْتُ سُوءٍ. قال: وكلُّ شيءٍ جيِّدٍ بالغٍ نعتٌ. وناعِتُونَ: مكانٌ([14]).
(نعج)  النون والعين والجيم: أصلٌ صحيح يدلُّ على لونٍ من الألوان. منه النَّعَج: البياضُ الخالص. وجَملٌ ناعج؛ حسنُ اللَّون كريم. ومنه النَّعْجة من الضَّأن، ويكون من بَقَر الوحش ومِن شاءِ الجَبَل. يقال لإناثِ هذه الأجناس نِعَاج. ونعاجُ الرّمْلِ: البَقَر. ونَعِجَ الرَّجُل: أكل لحمَ نعجةٍ فأُتْخِمَ عنه. قال:
كأنَّ القَوْمَ عُشّوا لحمَ ضانٍ *** فهُمْ نَعِجُون قد مالت طُلاهمْ([15])وأنعَجُوا: سمِنَت نِعاجُهم. أمَّا نَوَاعج الإبل، فيقال هي السِّراع. وعندنا أنَّها الكرائم، لما ذكرناه من القياس. وامرأةٌ ناعجة: حسنة اللَّون. والنَّاعجة من الأرض: السَّهلة المستوِية، وهي مَكْرُمَة للنَّبات، تُنبِت الرِّمث وأطَايبَ العُشْب.
(نعر)  النون والعين والراء: أصلانِ مُتقارِبان: أحدهما صوتٌ من الأصوات، والآخر حركةٌ من الحركات.
فالأوَّل نَعَرَ الرّجُل، وهو صَوتٌ من الخيشوم. وجُرْحٌ نَعَّارٌ ونَعور، إذا صَوَّتَ دمُه عِند خُروجِه منه. والنَّاعور: ضربٌ من الدِّلاء يُستقَى به، سمِّي لصوته.
والثاني نَعَرَ في الفِتنة: سعَى وجاءَ وذهبَ. وهو نَعَّارٌ في الفِتَن: سَعَّاء. ونَعَرَ في البلاد: ذهب. وهو نَعِير الهَمِّ: بَعيدُه. وإنَّ في رأسه نُعْرَةً([16])، أي نَخوةً وتكبُّراً، ورُكوبَ رأسٍ، يمضي به على جَهله. والنُّعَرة: ذبابٌ يقعُ* في أنوف  البَعير والخيل ويمكن أنَّها سمِّيت لنَعيرِها، أي صوتِها. ونَعِرَ الحمارُ، وهو نَعِرٌ. وأمّا قولُه:
* والشَّدَنيّات يُساقِطْن النُّعَرْ([17]) *
فإنَّه شبَّه أجِنَّتَها في أرحامها بذلك الذُّباب. وأنْعَرَ الأراكُ: أثْمر، وكأنَّ ثمرَه شُبِّه بالنُّعَر. ويمكن أنَّ الأصلَ في جميعها الأوّل. والنَّعَّار في الفِتَن يسعَى فيها ويُصوِّت بالنَّاس.
(نعس)  النون والعين والسين أُصَيلٌ يدلُّ على وَسَن. ونَعَس يَنْعَُس([18]) نُعاساً. وناقةٌ نَعُوسٌ، تُوصَف بالسَّماحة بالدّرّ، لأنَّها إذا دَرَّت نَعَست. قال:
نَعوسٌ إذا درّت جَروزٌ إذا شَتَتْ *** بُويزلُ عامٍ أو سديسٌ كبازِلِ([19])(نعش)  النون والعين والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على رَفعٍ وارتفاع. قال الخليل: النَّعْش: سَرير الميّت، كذا تعرفه العرب. وميِّتٌ منعوشٌ: محمولٌ على النَّعش. وانتَعَش الطّائر: نهض عن عَثرته. يقال: نَعَشَه اللهُ وأنعَشَه. قال ابن السِّكِّيت: لا يقال أنْعَشَه. وبناتُ نعشٍ: كواكب. وهذا تشبيه. قال: أبو بكر([20]): النَّعش شبه مِحَفَّةٍ يُحمَل عليه المَلِك إذا مَرِض، ليس بنَعْشِ الميّت. وأنشد:
ألَمْ ترَ خيرَ النّاسِ أصبَحَ نعشُه *** على فِتيةٍ قد جاوَزَ الحيَّ سائرا([21]) ثمَّ يقول:
* ونحن لديه نسألُ اللهَ خُلْدَه([22]) *
فهذا يدلُّ على أنَّه ليس بميِّت.
(نعض)  النون والعين والضاد. يقولون: النُّعْض: نبت([23]).
(نعط)  النون والعين والطاء. يقولون: ناعِط: حيٌّ من هَمْدان.
(نعظ)  النون والعين والظاء. يقولون: نَعَظَ الرّجلُ يَنْعَظُ نَعْظاً ونُعوظاً([24]): تحرَّك ما عِندَه.
--------------ـــ
([1])  في الأصل: "اعفته"، صوابه في المجمل.
([2])  الذي في اللسان والقاموس: "انتعف".
([3])  في الأصل: "أسفل أو قرابه"، تحريف.
([4])  روي لابن ميادة في اللسان (نصف)، ولذي الرمة في ديوانه 475 واللسان (نعل). بمدح المهاجر بن عبد الله الكلابي والي اليمامة. وقد سبق في (نصف).
([5])  وكذا ورد في اللسان (نعم) بدون نسبة. والبيت لتأبط شراً في المفضليات (1: 28).
([6])  فيه لغات أخرى كثيرة ذكرت في اللسان والقاموس.
([7])  لعنترة في ديوانه واللسان (نعم).
([8])  في الأصل: "إذا مروا"، صوابه من المجمل ومما سيأتي بعد.
([9])  الجمهرة (3: 454) في

(باب من النوادر).
([10])  التكملة من المجمل.
([11])  ويقال فيه النعي أيضاً بسكون العين.
([12])  للكميت في إصلاح المنطق 201 واللسان (نعا). وفي إصلاح المنطق: "غير هلك".
([13]) في الأصل: "الخير"، وتصحيحه والتكملة قبله من المجمل.
([14]) منه قول عوف بن الخرع:
بحمران أو بقفا ناعتين *** أو المستوى إذ علون الستارا
 ([15]) في الأصل: "عجوا نعج" تحريف. والبيت لذي الرمة كما في اللسان (نعج). وانظر الحيوان (4: 301/ 5: 479) والمخصص (5: 80) وفقه اللغة 139.
([16]) ويقال: "نعرة" أيضاً بالتحريك.
([17])  للعجاج في ديوانه 17 واللسان (نعر) وإصلاح المنطق 431 والمخصص (1: 20، 55، 102).
([18]) من باب قتل، كما في المصباح، والبصائر لصاحب القاموس، ومن باب منع كما في القاموس، وضبط في اللسان بضم عين المضارع.
([19]) في الأصل: "جزور"، تحريف. صوابه في المجمل واللسان والبيت للراعي كما في اللسان (نعس).
([20]) في الجمهرة (2: 62)
([21]) للنابغة الذبياني. ديوانه 39 واللسان والجمهرة (نعش).
([22])  عجزه في المراجع المتقدمة: * يرد لنا ملكاً وللأرض عامرا *
([23])  زاد في المجمل: "ينبت بالحجاز"، ونحوه في اللسان.
([24])  ومثله أنعظ إنعاظاً. وقد اقتصر على هذا الأخير في المجمل.

ـ

##### Türkçe

(باب **النون** ve **العين** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**نعف**)  **النون** ve **العين** ve **الفاء**; bir kelimedir ki bir şeyde bir yükselmeye delâlet eder. Ondan **النَّعْف**: bir engelde yüksek bir yer. Ve **النَّعْفة**: semerin püskülü; yüksek olduğu için adlandırıldı. Ve adam bir şeyi **انتَعَفَ** etti, onu başkasına bıraktığı zaman; sanki kendisiyle ondan yükselmiş gibi.

Ve birinci kelimeden: adamı **ناعَفْتُ**([1]): ona karşı geldim. Ve adam **تَنَعَّفَ**([2]): **نَعْفاً** yükseldi.

(**نعق**)  **النون** ve **العين** ve **القاف**; bir kelimedir ki bir sese delâlet eder. Ve çoban koyunlara **نعَق** eder, **يَنْعَق** ve **يَنْعِق**; onu azarlamak için ona bağırdığı zaman, **نعيقاً**.

(**نعل**)  **النون** ve **العين** ve **اللام**; bir asıldır, şeyde bir sükûnete ve aşağıda oluşa delâlet eder. Ondan bilinen **النَّعْل**; çünkü ayağın altındadır. Ve **ناعل** bir adam, **ذو نعل**; ve **مُنْتَعِلٌ** da. Ve biniti **أنْعَلْتُ**. Ve “**نَعَلْتُ**” denmez. Ve yaban eşeği **ناعلٌ**, tırnağının sertliğinden dolayı. Ve kılıç için **النَّعْل**: kınının([3]) alt tarafında demirden yahut gümüşten olan şeydir. [Dedi ki]:
ترى سَيفَه لا يَنصُفُ السّاقَ نعلُهُ *** أجَلْ [لا] وإنْ كانت طِوالاً مَحامِلُه([4])
Ve **مُنْعَلٌ** bir at: beyazlığı, kıllı olanın üzerinde, bileğinin alt tarafındadır; onu aşmaz. Ve **النَّعْل**: yaydan **السِّيَةِ**’nin sırtına giydirilen bir topuktur. Ve yerden **النَّعل**: bir yerdir; “o **الحَرَّة**’dir” denir; ve “hiçbir şey bitirmez” denir. Halîl dedi: ve **النَّعل**: erkeklerden zelil olan, **النَّعل** çiğnenir gibi çiğnenendir.

(**نعم**)  **النون** ve **العين** ve **الميم**; dalları çoktur; ve bize göre, çokluğuna rağmen, tek bir asla dönüktür ki bir refaha, hoş geçime ve salah’a delâlet eder. Ondan **النِّعمة**: Allah Teâlâ’nın kuluna maldan ve geçimden ihsan ettiği şey. Denir: Allah Teâlâ’nın onun üzerinde bir **نِعمة**si vardır. Ve **النِّعمة**: **المِنَّة**; ve keza **النَّعْماء**. Ve **النَّعْمة**: nimet içinde olma ve hoş geçim. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿وَنَعْمَةٍ كَانُوا فِيهَا فَاكِهينَ﴾ [الدخان 27]. Ve **النُّعَامَى**: yumuşak rüzgâr. Ve **النَّعَم**: develer; onda hayır ve **النِّعمة** bulunduğu için. Ferrâ dedi: **النَّعم** müzekkerdir, müennes yapılmaz; derler ki: “bu, gelen bir **نَعَمٌ**dur”; ve **أنعاماً** olarak cem edilir. Ve **الأنعام**: dört ayaklı hayvanlar; ve o, o kıyastır. Ve **النَّعامة** bilinir. Tüyünün **نَعْمة**si için. Ve teşbih mânâsı üzere **النَّعامة**: dağın başlarına yapılan, onunla gölgelenilen bir gölgelik gibidir. Dedi ki:
لا شَيءَ في رَيدِها إلاَّ نَعامَتُها *** منها هزيمٌ ومنها قائِمٌ باقِ([5])
Ve derler: **نَعَمْ** ve **نُعْمَى عَينٍ** ve **نُعْمَةَ عين**([6]); yani göz aydınlığı. Ve şey, **النَّعْمَة**’den **نَعِم** oldu*. Ve falan, çocuklarını **نَعَّم** etti: onları refaha erdirdi. Ve derler: **ابنُ النَّعامة**: ayağın üst kısmı. Dedi ki:
فَيكونُ مَركبَُكَ القَعودَ ورَحْلََُه *** وابن النَّعامةِ يوم ذلكِ مَركِبي([7])
Ve onunla adlandırıldı; çünkü yumuşak, nâim bir yerdir. Ve adam **تنعَّمَ** etti: yalınayak yürüdü. Ve topluluk hakkında **النَّعامة** ile ifade edilir; denir ki: “**شَالَتْ نعامتُهم**”, ayrıldıkları zaman([8]). Ve bu, teşbih mânâsı üzeredir; yani **النَّعامة** uçtuğu gibi, işte bunlar ayrıldılar. Ve derler: “Falan oğullarının toprağına geldim de o beni **تَنعَّمَتْنِي** etti”; yani ona uygun geldi. Ve **نِعْمَ**: **بئْسَ**’in zıddıdır. Ve derler: “Eğer şunu yaparsan, **فَبِها ونِعْمَتْ**”; yani o haslet, **نِعْمَت** haslettir.

Ve babdan onların sözü: **نَعَمْ**; vâcibin cevabı; **لا**’nın zıddı; ve o da **النّعمة**dendir.

Ve teşbih mânâsı üzere **النَّعائم**: bir yıldız. Ve **النَّعائم**: **الرَّكِيّ** üzerine dikilen tahta parçalarıdır; **القَامةُ** onlara asılır; eğer **الرَّكِيّ** için **زَرَانيق** yoksa. Ve denir: **شقائق النُّعمان**’ı İbnü’l-Münzir korudu da ona nisbet edildi. Ve denir: bilakis buradaki **النعمان**: kandır. Ve birincisi daha benzer. İbn Düreyd([9]) dedi: “**تنعَّمْتُ زيداً**: onu aradım”; sanki muradı: ona **نَعَامَتَه**’sini işletmekti; o da ayağının iç tarafıdır. Ve derler: Allah, seninle gözü **نَعِمَ** etsin; [ve **ونَعِمَكَ عيناً**([10])]; mânâca.

(**نعي**)  **النون** ve **العين** ve illetli harf: sahih bir asıldır; bir şeyin yayılmasına delâlet eder. Ondan **النَّعِيُّ**: ölüm haberi([11]); ve keza ölüm haberini getiren kimseye de **نَعِيٌّ** denir.

Ve denir: falanı **نَعَاءِ** et; yani onu **انْعَه**. Dedi ki:
نَعَاءِ جُذاماً غير موتٍ ولا قَتْلِ *** ولكنْ فراقاً للدَّعائمِ والأصلِ([12])
Ve babdan: o, falana karşı **ينْعَى** eder; onu azarladığı zaman; sanki onun günahlarını onun aleyhine yayıyor gibidir. Ve o, ceylanları **يستَنْعي** eder: onları çağırır; onların önüne geçer de onlar onu takip eder. Ve kavmi **استنعَيتُ**; onları takip etsinler diye önlerine geçtiğin zaman; ve bu, çağırma ile sesin yayılması üzeredir. Ve denir: falanın zikri yayıldı ve **استَنْعَى**; mânâca. Asmaî dedi: falanla **استَنْعَى** etti **الشَّرّ**; yani onunla şer ardı ardına geldi. Ve onunla **استَنْعَى** etti [**حُبُّ**] **الخَمْر**([13]): onunla sürüp gitti. Bunun mânâsı: şarap sanki onu çağırdı ve onunla seslendi de o onu takip etti.

(**نعب**)  **النون** ve **العين** ve **الباء**: iki sahih asıl: birisi bir sese delâlet eder, diğeri hareketlerden bir harekete.

Birincisi: karga **نَعَبَ** etti: ses çıkardı; **نَعْباً** ve **نَعيباً** ve **نَعَبَاناً**.

İkincisi: **مِنْعَبٌ** bir at: koşucu. Ve **نَعّابة** bir dişi deve: hızlı. Ve denir: **النَّعْب**: yürüyüşünde başını önüne doğru hareket ettirmendir. Ve o, **نَعُوب** bir dişi devedir.

(**نعت**)  **النون** ve **العين** ve **التاء**: tek bir kelime; o da **النَّعْت**tir; ve o, senin bir şeyi, onda bulunan güzellikle vasfetmendir. Halîl böyle dedi; ancak bir mütekellif külfete girip de “kötülüğün **نَعْتُ**’ı” derse başka. Dedi: ve her iyi, erişmiş şey **نعتٌ**tır. Ve **ناعِتُونَ**: bir yer([14]).

(**نعج**)  **النون** ve **العين** ve **الجيم**: sahih bir asıl; renklerden bir renge delâlet eder. Ondan **النَّعَج**: katıksız beyazlık. Ve **ناَعج** bir deve; güzel renkli, değerli. Ve ondan koyundan **النَّعْجة**; ve yaban sığırından ve dağ koyunundan da olur. Bu cinslerin dişilerine **نِعَاج** denir. Ve kumun **نعاجُ**’ı: sığırlar. Ve adam **نَعِجَ** etti: bir **نعجة** eti yedi de ondan tıka basa doydu. Dedi ki:
كأنَّ القَوْمَ عُشّوا لحمَ ضانٍ *** فهُمْ نَعِجُون قد مالت طُلاهمْ([15])
Ve **أنعَجُوا**: onların **نِعَاج**’ı semirdi. Ama develerin **نَوَاعج**’i; denir ki onlar hızlı olanlardır. Ve bize göre onlar kıymetli olanlardır; kıyastan zikrettiğimiz şey sebebiyle. Ve **ناعجة** bir kadın: güzel renkli. Ve yerden **النَّاعجة**: düz, kolay olan; bitki için bir keremdir; **الرِّمث** ve otun en güzellerini bitirir.

(**نعر**)  **النون** ve **العين** ve **الراء**: birbirine yakın iki asıl: birisi seslerden bir sestir, diğeri hareketlerden bir harekettir.

Birincisi: adam **نَعَرَ** etti; ve o, burun boşluğundan bir sestir. Ve **نَعَّارٌ** ve **نَعور** bir yara; kanı ondan çıkarken ses çıkardığı zaman. Ve **النَّاعور**: onunla su çekilen kovaların bir türü; sesi sebebiyle adlandırıldı.

İkincisi: fitnede **نَعَرَ** etti: koştu ve geldi ve gitti. Ve o, fitnelerde **نَعَّارٌ**dır: çok koşan. Ve memleketlerde **نَعَرَ** etti: gitti. Ve o, gamın **نَعِير**’idir: onun uzağıdır. Ve onun başında bir **نُعْرَةً**([16]) vardır; yani kibir ve büyüklük taslama ve inatçılık; cehaleti üzere onu götürür. Ve **النُّعَرة**: deve ve atların burunlarına düşen bir sinektir; ve mümkündür ki **نَعير**’inden, yani sesinden dolayı adlandırılmıştır. Ve eşek **نَعِرَ** etti; ve o, **نَعِرٌ**dir. Ama onun sözü:
* والشَّدَنيّات يُساقِطْن النُّعَرْ([17]) *
işte o, rahimlerindeki ceninlerini o sineğe benzetti. Ve **الأراكُ** **أنْعَرَ** etti: meyve verdi; ve sanki meyvesi **النُّعَر**’e benzetildi. Ve mümkündür ki hepsinde asıl birincidir. Ve fitnelerde **النَّعَّار**, onların içinde koşar ve insanlarla ses çıkarır.

(**نعس**)  **النون** ve **العين** ve **السين**; bir asıldır, uyuklamaya delâlet eder. Ve **نَعَس** eder, **يَنْعَُس**([18]) **نُعاساً**. Ve **نَعُوسٌ** bir dişi deve; süt vermede cömertlikle vasfedilir; çünkü süt verdiği zaman uyuklar. Dedi ki:
نَعوسٌ إذا درّت جَروزٌ إذا شَتَتْ *** بُويزلُ عامٍ أو سديسٌ كبازِلِ([19])

(**نعش**)  **النون** ve **العين** ve **الشين**: sahih bir asıl; kaldırmaya ve yükselmeye delâlet eder. Halîl dedi: **النَّعْش**: ölünün sediri; Arap onu böyle bilir. Ve **منعوشٌ** bir ölü: **النَّعش** üzerinde taşınan. Ve kuş **انتَعَش** etti: sürçmesinden doğruldu. Denir: Allah onu **نَعَشَه** etti ve **أنعَشَه** etti. İbnü’s-Sikkît dedi: “**أنْعَشَه**” denmez. Ve **بناتُ نعشٍ**: yıldızlar. Ve bu bir teşbihtir. Dedi ki: Ebû Bekir([20]): **النَّعش**, hasta olduğunda kralın üzerinde taşındığı bir **مِحَفَّةٍ** benzeridir; ölünün **نَعْش**’i değildir. Ve okudu:
ألَمْ ترَ خيرَ النّاسِ أصبَحَ نعشُه *** على فِتيةٍ قد جاوَزَ الحيَّ سائرا([21])
sonra der ki:
* ونحن لديه نسألُ اللهَ خُلْدَه([22]) *
Bu, onun ölü olmadığını gösterir.

(**نعض**)  **النون** ve **العين** ve **الضاد**. Derler: **النُّعْض**: bir bitki([23]).

(**نعط**)  **النون** ve **العين** ve **الطاء**. Derler: **ناعِط**: Hemdân’dan bir kabile.

(**نعظ**)  **النون** ve **العين** ve **الظاء**. Derler: adam **نَعَظَ** eder, **يَنْعَظُ** **نَعْظاً** ve **نُعوظاً**([24]): yanındaki şey hareket etti.

--------------ـــ
([1]) Asılda: “اعفته”; doğrusu **المجمل**’dedir.
([2]) **اللسان** ve **القاموس**’ta olan: “انتعف”.
([3]) Asılda: “أسفل أو قرابه”; tahrif.
([4]) **اللسان**’da (نصف) İbn Miyâde’ye; divanında 475 ve **اللسان**’da (نعل) Zü’r-Rumme’ye rivayet edildi. Yemâme valisi Muhâcir b. Abdullah el-Kilâbî’yi övmededir. Daha önce (نصف)’ta geçti.
([5]) **اللسان**’da (نعم) nisbesiz böyle geldi. Beyit, **المفضليات**’te (1: 28) Teebbete Şerran’ındır.
([6]) **اللسان** ve **القاموس**’ta zikredilen başka birçok lehçesi vardır.
([7]) Divanında ve **اللسان**’da (نعم) Antara’nındır.
([8]) Asılda: “إذا مروا”; doğrusu **المجمل**’den ve sonra gelecek olandandır.
([9]) **الجمهرة** (3: 454) içinde.

(Ender rivayetlerden bir باب).

([10])  **المجمل**’den olan tekmile.

([11])  Ve onda **النعي** de denir; ayrıca **العين**’in sükûnuyla.

([12])  **الكميت**’in **إصلاح المنطق** 201’de ve **اللسان** (**نعا**)’da. Ve **إصلاح المنطق**’ta: “**غير هلك**”.

([13]) Asılda: “**الخير**”; onun tashihi ve ondan önceki tekmile **المجمل**’dendir.

([14]) Ondan, **عوف بن الخرع**’ın sözü:
بحمران أو بقفا ناعتين *** أو المستوى إذ علون الستارا

([15]) Asılda: “**عجوا نعج**” tahriftir. Ve beyit, **ذي الرمة**’nindir; **اللسان** (**نعج**)’da olduğu gibi. Ve **الحيوان** (4: 301/ 5: 479) ve **المخصص** (5: 80) ve **فقه اللغة** 139’a bak.

([16]) Ve “**نعرة**” de denir; ayrıca harekeleme ile.

([17])  **العجاج**’ın divanında 17’de ve **اللسان** (**نعر**)’da ve **إصلاح المنطق** 431’de ve **المخصص** (1: 20، 55، 102)’de.

([18]) **قتل** بابındandır; **المصباح**’ta olduğu gibi, ve **البصائر** ( **القاموس** sahibinindir) ; ve **منع** babındandır; **القاموس**’ta olduğu gibi. Ve **اللسان**’da, muzari‘ın **العين**’inin dammesiyle ضبط edilmiştir.

([19]) Asılda: “**جزور**”, tahriftir. Doğrusu **المجمل**’de ve **اللسان**’dadır; ve beyit **الراعي**’nindir; **اللسان** (**نعس**)’da olduğu gibi.

([20]) **الجمهرة**’de (2: 62)

([21]) **النابغة الذبياني**’nindir. Divanı 39 ve **اللسان** ve **الجمهرة** (**نعش**).

([22])  Onun ikinci mısraı, ileri geçen kaynaklarda: * يرد لنا ملكاً وللأرض عامرا *

([23])  **المجمل**’de artırdı: “**ينبت بالحجاز**”; ve benzeri **اللسان**’dadır.

([24])  Ve onun benzeri: **أنعظ** **إنعاظاً**. Ve **المجمل**’de yalnızca bu sonuncusuyla yetinmiştir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%B3/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- النعاس: النوم القليل. قال تعالى: ﴿يغشيكم النعاس أمنة﴾ [الأنفال/11]، ﴿نعاسا﴾ [آل عمران/154] وقيل: النعاس ههنا عبارة عن السكون والهدو، وإشارة إلى قول النبي صلى الله عليه وسلم: (طوبى لكل عبد نومة) [استدراك] (هذا من حديث علي رضي الله عنه لا من حديث النبي صلى الله عليه وسلم، فإنه قال: [تعلموا العلم تعرفوا به، واعلموا به تكونوا من أهله، فإنه سيأتي بعد هذا زمان لا يعرف فيه تسعة عشرائهم المعروف، ولا ينجو منه إلا كل نومة، فأولئك أئمة الهدى، ومصابيح العلم، ليسوا بالمساييح ولا المذاييع البذر) راجع الفائق 3/135، وغريب الحديث 3/463، ومسند علي رقم 1609؛ ونهج البلاغة ص 248).

##### Türkçe

- **النعاس**: az uyku. Yüce Allah dedi ki: ﴿يغشيكم **النعاس** أمنة﴾ [الأنفال/11], ﴿**نعاسا**﴾ [آل عمران/154]. Ve denildi ki: **النعاس** burada sükûnet ve dinginlikten ibaredir; ve Peygamber’in صلى الله عليه وسلم sözüne bir işarettir: (**طوبى** لكل عبد **نومة**) [استدراك]. (Bu, Ali رضي الله عنه hadîsindendir; Peygamber صلى الله عليه وسلم hadîsinden değildir; zira o dedi ki: [**تعلموا العلم** تعرفوا به، واعلموا به تكونوا من أهله، فإنه سيأتي بعد هذا زمان لا يعرف فيه تسعة عشرائهم المعروف، ولا ينجو منه إلا كل **نومة**، فأولئك أئمة الهدى، ومصابيح العلم، ليسوا بالمساييح ولا المذاييع البذر) **راجع** الفائق 3/135، وغريب الحديث 3/463، ومسند علي رقم 1609؛ ونهج البلاغة ص 248).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%B3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ن ع س
نَعَسَ يَنعَسَ نُعاساً ورَكِبَتْه نَعْسَةٌ شديدة وتناعس الرجل‏.‏
وناقة نعوس‏:‏ سمحة الدّرّ إذا درّت نعست‏.‏
ومن المجاز‏:‏ تناعس البرق إذا فتر‏.‏
وجدّه ناعس تاعس‏.

##### Türkçe

ن ع س
**نَعَسَ**: **يَنعَسَ**; **نُعاساً** (uyuklamak). Ve onu şiddetli bir **نَعْسَةٌ** (uyuklama hâli) bürüdü. Ve adam **تَناعَسَ** (uyuklar gibi yaptı/uyukladı).

Ve **ناقة نعوس**: sütü bol ve kolay (sağılan); süt verdiği zaman uyukladı.

Mecazdan: şimşek **تَناعَسَ** ettiği zaman, gevşediği/şiddeti azaldığı zaman.

Ve onun ciddiyeti **ناعس تاعس** (uyuklayan, düşkün).

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

قال اللَّه تعالى: إِذ يَغْشاكم النعاس أَمَنَةً منه؛ النُّعاسُ: النوم، وقيل: هو مقاربته، وقيل: ثَقْلَتُه. نَعَس
(* قوله «نعس» من باب قتل
كما في المصباح والبصائر لصاحب القاموس، ومن باب منع كما في القاموس.) يَنْعُس نُعاساً، وهو ناعِس ونَعْسانُ. وقيل: لا يقال نَعْسانُ، قال الفراء: ولا أَشتهيها، وقال الليث: رجل نَعْسانُ وامرأَة نَعْسى، حملوا ذلك على وسْنان ووَسْنى، وربما حملوا الشيءَ على نظائره وأَحسن ما يكون ذلك في الشعر. والنُّعاس: الوَسَنُ؛ قال الأَزهري: وحقيقة النُّعاس السِّنَةُ من غير نوم كما قال عدي بن الرقاع:
وَسْنانُ أَقْصَدَهُ النُّعاسُ فَرَنَّقَتْ
في عَيْنِه سِنَةٌ، ولَيْس بنائِمِ
ونَعَسْنا نَعْسَة واحدة وامرأَة ناعِسَة ونَعَّاسَةٌ ونَعْسى ونَعُوسٌ. وناقة نَعُوسٌ: غزيرة تَنْعُس إِذا حُلبت؛ وقال الأَزهري: تُغَمِّضُ عينها عند الحلب؛ قال الراعي يصف ناقة بالسَّماحة بالدَّرِّ وأَنها إِذا دَرَّتْ نَعَسَت:
نَعُوسٌ إِذا دَرَّتْ، جَرُوزٌ إِذا غَدَتْ،
بُوَيْزِلُ عامٍ أَو سَديسٌ كَبازِلِ
الجَرُوزُ: الشديدة الأَكل، وذلك أَكثَرُ لِلَبَنِها. وبُوَيْزِلُ عامٍ أَي بزلت حديثا، والبازل من الإِبل: الذي له تسع سنين، وقوله أَو سديد كبازل، السديس دون البازل بسنة، يقول: هي سديس، وفي المنظر كالبازل. والنَّعْسَةُ: الخَفْقَةُ.والكلب يوصف بكثرة النُّعاس؛ وفي المثل: مَطْلٌ كنُعاس الكَلْبِ أي متصل دائم. ابن الأَعرابي: النَّعْس لين الرأْي والجسم وضَعْفُهُما.
أَبو عمرو: أَنْعَسَ الرَّجُل إِذا جاء بِبَنِينَ كُسالى. ونَعَسَت السوق إِذا كَسَدَتْ، وفي الحديث: إِن كلماته بَلغَتْ ناعُوسَ البَحْر؛ قال ابن الأَثير: قال أَبو موسى كذا وقع في صحيح مسلم وفي سائر الروايات قاموسَ البحر، وهو وسطه ولُجَّته، ولعله لم يجوِّد كَتْبتَه فصحَّفه بعضهم، قال: وليست هذه اللفظة أَصلاً في مسند إِسحق الذي روى عنه مسلم هذا الحديث غير أَنه قَرنَه بأَبي موسى وروايته، فلعلها فيها قال: وإِنما أُورِدُ نحوَ هذه الأَلفاظ لأَن الإِنسان إِذا طلبه لم يجده في شيء من الكتب فيتحير فإِذا نظر في كتابنا عرف أَصله ومعناه.

##### Türkçe

Allah Teâlâ dedi ki: “Hani O, O’ndan bir emniyet olarak size **النُّعاس**’ı bürüyordu”; **النُّعاس**:
uyku; ve denildi ki: o, ona yaklaşmadır; ve denildi ki: onun ağırlığıdır. **نَعَس**
(* “**نعس**” sözü, **قتل** bâbındandır; **المصباح**’ta ve **القاموس** sahibinin **البصائر**’inde olduğu gibi; ve **منع** bâbındandır; **القاموس**’ta olduğu gibi.)
**يَنْعُس** **نُعاساً**; ve o, **ناعِس**’tir ve **نَعْسانُ**’dur. Ve denildi ki: **نَعْسانُ** denilmez. Dedi ki
**الفراء**: ve ben onu istemem. Ve dedi ki **الليث**: erkek **نَعْسانُ** ve kadın **نَعْسى**; bunu
**وسْنان** ve **وَسْنى** üzerine حمل ettiler; ve belki bir şeyi benzerleri üzerine حمل ederler ve bunun en güzel olduğu yer
şiirdedir. Ve **النُّعاس**: **الوَسَنُ**’dir; dedi ki **الأَزهري**: ve **النُّعاس**’ın hakikati, uyku olmaksızın **السِّنَةُ**’dir; **عدي بن الرقاع**’ın dediği gibi:
وَسْنانُ أَقْصَدَهُ النُّعاسُ فَرَنَّقَتْ
في عَيْنِه سِنَةٌ، ولَيْس بنائِمِ

Ve biz bir tek **نَعْسَة** ile **نَعَسْنا**; ve kadın **ناعِسَة** ve **نَعَّاسَةٌ** ve **نَعْسى** ve **نَعُوسٌ**.
Ve dişi deve **نَعُوسٌ**: bol sütlüdür; sağılınca **تَنْعُس** eder. Ve dedi ki **الأَزهري**: sağım sırasında
gözünü kısar; dedi ki **الراعي**, süt verme hususunda cömertlikle bir dişi deveyi ve onun, süt verdiğinde **نَعَسَت** ettiğini vasfederek:
نَعُوسٌ إِذا دَرَّتْ، جَرُوزٌ إِذا غَدَتْ،
بُوَيْزِلُ عامٍ أَو سَديسٌ كَبازِلِ

**الجَرُوزُ**: yemesi şiddetli olan; ve bu, onun sütü için daha çoktur. Ve **بُوَيْزِلُ عامٍ**:
yani yeni **بزلت** etti. Ve develerden **البازل**: dokuz yılı olan. Ve onun sözü “**أَو سديد كبازل**”:
**السديس** **البازل**’den bir yıl aşağıdır; diyor ki: o **سديس**’tir, ve görünüşte **البازل** gibidir.
Ve **النَّعْسَةُ**: **الخَفْقَةُ**’dır. Ve köpek, **النُّعاس**’ın çokluğu ile vasfedilir; ve meselde: “**مَطْلٌ**
**كنُعاس الكَلْبِ**” yani bitişik, daimî. **ابن الأَعرابي**: **النَّعْس** görüşün ve bedenin yumuşaklığı
ve ikisinin zayıflığıdır.
**أَبو عمرو**: adam **أَنْعَسَ** eder; tembel oğullarla geldiği zaman. Ve pazar **نَعَسَت**
eder; durgunlaştığı zaman. Ve hadiste: “Şüphesiz onun kelimeleri **ناعُوسَ البَحْر**’e ulaştı”; dedi ki
**ابن الأَثير**: dedi ki **أَبو موسى**: böylece **صحيح مسلم**’de vâki oldu; ve diğer rivayetlerin tamamında
**قاموسَ البحر**; ve o, onun ortası ve derinliğidir. Ve belki o, yazısını iyi yapmadı da bazıları onu tashîf etti.
Dedi ki: ve bu lafız, Müslim’in bu hadisi kendisinden rivayet ettiği İshak’ın **مسند**’inde aslî değildir; ancak onu
**أَبي موسى** ve onun rivayetiyle birlikte قرن etti; belki o, ondadır. Dedi ki: ve ben bunun benzeri lafızları ancak
şunun için zikrediyorum: çünkü insan onu aradığı zaman onu kitapların hiçbirinde bulamaz da şaşırır; sonra bizim kitabımıza
baktığı zaman onun aslını ve mânâsını bilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%B3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ن ع س * * النُّعَاسُ * الوسن وقد * نَعَس * يَنْعُس بالضم ونَعَس * نَعْسَةً * واحدة فهو * نَاعِسٌ

##### Türkçe

* ن ع س * * **النُّعَاسُ** * uyuklama/uyku basmasıdır; ve muhakkak **نَعَس** (yapmıştır), **يَنْعُس** (yapar) damme ile; ve **نَعَس** (yapmıştır) **نَعْسَةً** (bir defa). Artık o **نَاعِسٌ**’tir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

النعاس بالضم: الوسن، كما في الصحاح، قال الله تعالى:  أمنة نعاسا  - وقال الأزهري: حقيقة النعاس: السنة من غير نوم، كما قال عدي بن الرقاع:
  وسنان أقصده النعاس فرنقت                      في عينه سنة وليس بنـائم أو هو فترة في الحواس تحصل من ثقل النوم، نعس، كمنع ينعس نعاسا، وللمصنف في البصائر: وقد نعست أنعس نعاسا، بالضم، وهكذا هو مضبوط في نسخة الصحاح، فهو ناعس ونعسان، وهي ناعسة ونعاسة ونعسى، وقيل: لا يقال: نعسان، وهي قليلة، قاله ثعلب، وقال الفراء: لا أشتهيها، يعني هذه اللغة نعسان وقال الليث: رجل نعسان وامرأة نعسى، حملوا ذلك على وسنان ووسنى، وربما حملوا الشيء على نظائره، وأحسن ما يكون ذلك في الشعر. وناقة نعوس، كصبور: سموح بالدر، كما في الصحاح. وفي المحكم: أي غزيرة تنعس إذا حلبت. وقال الأزهري: تغمض عينها عند الحلب، قال الراعي يصف ناقة بالسماحة بالدر، وأنها إذا درت نعست:
  نعوس إذا درت جروز إذا غدت                      بويزل عام أو سديس كبـازل وقال ابن الأعرابي: النعس: لين الرأي والجسم وضعفهما. وقال غيره: النعس: كساد السوق. وتناعس الرجل: تناوم، أي أراه من نفسه كاذبا. وقال أبو عمرو: أنعس: جاء ببنين كسالى. ومما يستدرك عليه: النعسة: الخفقة. وتناعس البرق: فتر. وجده ناعس، وهو مجاز. وفي المثل: مطل كنعاس الكلب: أي متصل دائم، والكلب يوصف بكثرة النعاس، كما في الصحاح، وزاد المصنف في البصائر: ومن شأن الكلب أن يفتح من عينيه بقدر ما يكفيه للحراسة، وذلك ساعة فساعة. وفي الحديث: إن كلماته بلغت ناعوس البحر، قال ابن الأثير: قال أبو موسى: كذا وقع في صحيح مسلم، وفي سائر ا لروايات: قاموس البحر. ولعله تصحيف، فلييتنبه لذلك. والنعوس، كصبور: علم على ناقة بعينها، كما في العباب. وعبد الرحمن بن أبي النعاس، عن عبد الله بن عبد الجبار، عن الحكم ابن خطاف.

##### Türkçe

**النعاس** (ضمme ile): **الوسن**; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Yüce Allah dedi ki: **أمنة نعاسا**.

– **الأزهري** dedi ki: **النعاس**’ın hakikati: uykusuz olarak **السنة**’dir; **عدي بن الرقاع**’ın dediği gibi:
  وسنان أقصده النعاس فرنقت
                      في عينه سنة وليس بنـائم

Veya o, duyularda bir gevşekliktir; uykunun ağırlığından meydana gelir. **نعس**; **منع** gibi, **ينعس** **نعاسا**. Ve musannifin **البصائر**’inde: “Ve **نعست** **أنعس** **نعاسا**” (ضمme ile). Ve **الصحاح** nüshasında böylece ضبط edilmiştir. O hâlde o **ناعس** ve **نعسان**’dır; o (kadın) **ناعسة** ve **نعاسة** ve **نعسى**’dır. Ve denildi ki: “**نعسان** denilmez”; ve o azdır; bunu **ثعلب** söyledi. **الفراء** dedi ki: “Onu istemem”; yani bu dil: **نعسان**. **الليث** dedi ki: “Bir erkek **نعسان**, bir kadın **نعسى**”; bunu **وسنان** ve **وسنى** üzerine حمل ettiler; ve bazen şeyi benzerleri üzerine حمل ederler; bunun en güzeli şiirde olur.

Ve bir dişi deve **نعوس**; **صبور** gibi: süt vermede cömert; **الصحاح**’ta olduğu gibi. **المحكم**’de: yani bol (sütlü); sağılınca **تنعس**. **الأزهري** dedi ki: sağım sırasında gözünü kısar. **الراعي**, süt vermede cömert bir dişi deveyi ve süt verdiğinde **نعست** oluşunu vasfederek dedi ki:
  نعوس إذا درت جروز إذا غدت
                      بويزل عام أو سديس كبـازل

**ابن الأعرابي** dedi ki: **النعس**: görüşün ve bedenin yumuşaklığı ve ikisinin zayıflığıdır. Başkası dedi ki: **النعس**: pazarın durgunluğudur. **تَناعس** adam: **تَناوم**; yani onu kendinden yalancı olarak gösterdi. **أبو عمرو** dedi ki: **أنعس**: tembel oğullarla geldi.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **النعسة**: **الخفقة**. **تَناعس** şimşek: gevşedi. Onu **ناعس** buldu; bu mecazdır.

Ve meselde: **مطل كنعاس الكلب**: yani bitişik, sürekli; köpek çok **النعاس** ile vasfedilir; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Musannif **البصائر**’de artırdı: Köpeğin hâlindendir ki, gözlerinden, bekçilik için kendisine yetecek kadarını açar; bu da saat saat olur.

Ve hadiste: “Şüphesiz onun kelimeleri **ناعوس البحر**’a ulaştı.” **ابن الأثير** dedi ki: **أبو موسى** dedi: Sahih Müslim’de böyle vâki oldu; diğer rivayetlerin tamamında: **قاموس البحر**. Belki de bir tashîftir; buna dikkat edilsin.

Ve **النعوس**, **صبور** gibi: belirli bir dişi deve üzerine bir addır; **العباب**’da olduğu gibi. Ve **عبد الرحمن بن أبي النعاس**, **عبد الله بن عبد الجبار**’dan, **الحكم ابن خطاف**’tan.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

نَعَسَ
1 نَعَسَ ذ , (S, A, Msb, K,) aor. نَعُسَ , (S, M, and so in a copy of the B by the author of the K,) or نَعَسَ , (A, K,) [the latter being agreeable with analogy,] inf. n. نُعَاسٌ, (S, A, K, * TA,) or this is a simple subst., (Msb,) [He drowsed; he was, or became, drowsy, or heavy with sleepiness: or he slumbered, or dozed:] the inf. n. is syn. with وَسَنٌ: (S, A, K:) or ↓ نُعَاسٌ signifies languor in the senses, (K, TA,) arising from the heaviness [which is the prevenient sign] of sleep: (TA:) or the beginning of sleep: (M, art. وسن:) or its proper signification is, accord. to Az, (Msb, TA,) وَسَنٌ (Msb) or سِنَةٌ (TA) without sleep: (Msb, TA,) or سِنَةٌ is in the head, and نُعَاسٌ is in the eye: or سنة is the vapour (ريح) of sleep which begins in the face, then is transmitted to the heart, and you say, of a man, يَنْعَسُ, and then, يَنَامُ. (Msb, art. نوم.) It is said in a proverb, مَطْلٌ كَنُعَاسِ الكَلْبِ [A delaying of the payment, of a debt, or the like, like the drowsing, or slumbering, of the dog:] i. e. continual: (S, TA:) for the dog is characterized by much نعاس, and, as is said in the B, is accustomed to open his eyes [only] sufficiently for the purpose of guarding, and this he does time after time. (TA.) ― -b2- نَعَسَ, (TK,) inf. n. نَعْسٌ, (IAar, K,) (assumed tropical:) It (a man's judgment, and his body,) was soft, and weak. (IAar, K, TK.) ― -b3- (assumed tropical:) It (a market) was, or became, stagnant, or dull, with respect to traffic. (K, TA.)

انعس
4 انعس ذ (assumed tropical:) He begat heavy, sluggish, lazy, indolent, or torpid, sons. (AA, K.)

تناعس
6 تناعس ذ He feigned himself [drowsing, or slumbering, or] sleeping. (K, * TA.) ― -b2- (tropical:) It (lightning) became faint. (A, TA.)

نَعْسَةٌ
نَعْسَةٌ ذ [A single fit of drowsiness: or of slumber:] a single movement of the head in drowsing or slumbering. (TA.) You say, رَكَبَتْهُ نَعْسَةٌ شَدِيدَةٌ [A vehement fit of drowsiness, or of slumber, came upon him]. (A.) And نَعَسْتُ نَعْسَةً وَاحِدَةً [I drowsed, or slumbered, once]. (S.)

نَعْسَانٌ
نَعْسَانٌ ذ : see نَاعِسٌ.

نُعَاسٌ
نُعَاسٌ ذ : see 1.

نَعُوسٌ
نَعُوسٌ ذ A she-camel bountiful in yielding milk; (S, A, K;) that drowses, or slumbers, in yielding milk; (A;) or because, in yielding milk, she drowses, or slumbers: (S:) or having much milk, that drowses, or slumbers, when milked: (M:) or that closes her eyelid on being milked. (Az, TA.)

نَعَّاسَةٌ
نَعَّاسَةٌ ذ : see نَاعِسٌ.

نَاعِسٌ
نَاعِسٌ ذ , part. n. of نَعَسَ, [Drowsing, drowsy, or heavy with sleep: or slumbering, or dozing:] (S, Msb, K:) as also ↓ نَعْسَانٌ; (Lth, Fr, Th, Msb, K;) but this latter is rare; (Fr, Th, Msb, K;) and by some disallowed: (TA:) fem. of the former with ة: (Msb, TA:) and of the latter نَعْسَى, made to accord. with وَسْنَى, fem. of وَسْنَانٌ; and this is best in poetry: (Lth, Msb, TA:) and ↓ نَعَّاسَةٌ is also used as an epithet [in an intensive sense] applied to a female: (TA:) the pl. of نَاعِسٌ is نُعَّسٌ; like رَكَّعٌ, pl. of رَاكِعٌ: and that of نَاعِسَةٌ is نَوَاعِسُ. (Msb.) ― -b2- جَدُّهُ نَاعِسٌ (tropical:) [His good fortune is slumbering]. (A, TA.)

##### Türkçe

نَعَسَ
1 **نَعَسَ** **ذ** , (S, A, Msb, K,) muzâri‘i **نَعُسَ** , (S, M, ve K’nin müellifinin elindeki B nüshasında da böyle,) yahut **نَعَسَ** , (A, K,) [ikincisi kıyasla uyumludur,] mastarı **نُعَاسٌ**, (S, A, K, * TA,) yahut bu basit bir isimdir, (Msb,) [Uyukladı; uykulandı; yahut uykululukla ağırlaştı: yahut hafifçe uyudu, yahut kestirdi:] mastar, **وَسَنٌ** ile eşanlamlıdır: (S, A, K:) yahut ↓ **نُعَاسٌ** duyularda gevşeklik demektir, (K, TA,) uykunun ağırlığından [ki o, öncül alâmettir] doğar: (TA:) yahut uykunun başlangıcı: (M, md. **وسن**:) yahut onun asıl anlamı, Ez’e göre, (Msb, TA,) **وَسَنٌ** (Msb) yahut uykusuz **سِنَةٌ**’dir: (Msb, TA,) yahut **سِنَةٌ** baştadır, **نُعَاسٌ** ise gözdedir: yahut **سنة** uykunun buharıdır (**ريح**) ki yüzde başlar, sonra kalbe intikal eder; ve bir adam hakkında **يَنْعَسُ** dersin, sonra da **يَنَامُ**. (Msb, md. **نوم**.) Bir darbımeselde şöyle denmiştir: **مَطْلٌ كَنُعَاسِ الكَلْبِ** [Köpeğin uyuklaması yahut kestirmesi gibi bir geciktirme; borcun ödenmesini veya benzerini geciktirme:] yani sürekli: (S, TA:) çünkü köpek çok **نعاس** ile nitelenir; ve B’de söylendiği üzere, gözetmek maksadıyla gözlerini [yalnız] yeterince açmaya alışmıştır; ve bunu defalarca yapar. (TA.) ― -b2- **نَعَسَ**, (TK,) mastarı **نَعْسٌ**, (IAar, K,) (mecaz kabul edilerek:) O (adamın hükmü ve bedeni) yumuşak ve zayıf oldu. (IAar, K, TK.) ― -b3- (mecaz kabul edilerek:) O (pazar) alışveriş bakımından durgunlaştı yahut durgun oldu. (K, TA.)

انعس
4 **انعس** **ذ** (mecaz kabul edilerek:) Ağır, hantal, tembel, uyuşuk yahut donuk oğullar doğurdu. (AA, K.)

تناعس
6 **تناعس** **ذ** Kendini [uyukluyor, yahut kestiriyor, yahut] uyuyor gösterdi. (K, * TA.) ― -b2- (mecaz:) O (şimşek) sönükleşti. (A, TA.)

نَعْسَةٌ
**نَعْسَةٌ** **ذ** [Uyuklamanın yahut kestirmenin tek bir nöbeti:] uyuklama yahut kestirmede başın tek bir hareketi. (TA.) Şöyle dersin: **رَكَبَتْهُ نَعْسَةٌ شَدِيدَةٌ** [Ona şiddetli bir uyuklama yahut kestirme nöbeti geldi]. (A.) Ve **نَعَسْتُ نَعْسَةً وَاحِدَةً** [Bir kere uyukladım yahut kestirdim]. (S.)

نَعْسَانٌ
**نَعْسَانٌ** **ذ** : bk. **نَاعِسٌ**.

نُعَاسٌ
**نُعَاسٌ** **ذ** : bk. 1.

نَعُوسٌ
**نَعُوسٌ** **ذ** Süt vermede bol olan dişi deve; (S, A, K;) süt verirken uyuklayan yahut kestiren; (A;) yahut süt verirken uyukladığı yahut kestirdiği için: (S:) yahut çok sütlü olup sağılırken uyuklayan yahut kestiren: (M:) yahut sağılınca göz kapağını kapatan. (Az, TA.)

نَعَّاسَةٌ
**نَعَّاسَةٌ** **ذ** : bk. **نَاعِسٌ**.

نَاعِسٌ
**نَاعِسٌ** **ذ** , **نَعَسَ**’ın ism-i fâili, [Uyuklayan, uykulu, yahut uykululukla ağırlaşmış: yahut hafifçe uyuyan, yahut kestiren:] (S, Msb, K:) bunun gibi ↓ **نَعْسَانٌ** da; (Lth, Fr, Th, Msb, K;) fakat bu ikincisi nadirdir; (Fr, Th, Msb, K;) ve bazılarınca reddedilmiştir: (TA:) birincinin müennesi **ة** ile olur: (Msb, TA:) ikincinin müennesi ise **نَعْسَى**’dır; **وَسْنَى**’ya uygun kılınmıştır; o da **وَسْنَانٌ**’ın müennesidir; ve bu şiirde en iyisidir: (Lth, Msb, TA:) ve ↓ **نَعَّاسَةٌ** da bir müennese nispetle [mübalağa mânasında] sıfat olarak kullanılır: (TA:) **نَاعِسٌ**’in çoğulu **نُعَّسٌ**’dür; **رَكَّعٌ** gibi; o da **رَاكِعٌ**’in çoğuludur: ve **نَاعِسَةٌ**’nin çoğulu **نَوَاعِسُ**’tir. (Msb.) ― -b2- **جَدُّهُ نَاعِسٌ** (mecaz:) [Onun talihi uyukluyor]. (A, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

نَعَسَ
نَعَسَ A ,  U ( n. ac. نَعْس 1 ),
a.  Drowsed, dozed, slumbered; was lethargic, sluggish; was slack ( market ).

b.  A ( n. ac. نَعْس 1 ), Was feeble.

أَنْعَسَ
أَنْعَسَ IV ,
a.  Had lazy children.

b.  [ coll. ], Lulled, sent to sleep.

تَنَاْعَسَ
تَنَاْعَسَ VI ,
a.  Feigned sleep.

b.  Became faint.

نَعْسَة
نَعْسَة 1t ,
a.  Doze, nap.

نَعْسَى
نَعْسَى 1ya ,
a.  fem. of نَعْسَاْنُ 33 .

نَاْعِس
نَاْعِس 21 , ( pl. نُعَّس 11 ),
a.  see 33 .

نَاْعِسَة
نَاْعِسَة 21t , ( pl. نَوَاْعِسُ 41 ),
a.  fem. of نَاْعِس 21 .

نُعَاْس
نُعَاْس 24 ,
a.  Drowsiness, sleepiness, somnolence; sluggishness; languidness, torpidness.

نَعْسَاْنُ
نَعْسَاْنُ 33 ,
a.  Drowsy, sleepy, somnolent; lethargic, sluggish, languid, torpid.

##### Türkçe

**نَعَسَ**
**نَعَسَ** A , U ( mastar: **نَعْس** 1 ),
a. Uyukladı, kestirdi, uyudu; letarjik oldu, ağırlaştı; gevşek oldu (pazar).

b. A ( mastar: **نَعْس** 1 ), Zayıf oldu.

**أَنْعَسَ**
**أَنْعَسَ** IV ,
a. Tembel çocukları oldu.

b. [ toplu ], Uyuttu, uykuya gönderdi.

**تَنَاْعَسَ**
**تَنَاْعَسَ** VI ,
a. Uykuya yatmış gibi yaptı.

b. Baygınlaştı.

**نَعْسَة**
**نَعْسَة** 1t ,
a. Uyuklama, kestirme.

**نَعْسَى**
**نَعْسَى** 1ya ,
a. **نَعْسَاْنُ** 33’ün müennesi.

**نَاْعِس**
**نَاْعِس** 21 , ( çoğulu: **نُعَّس** 11 ),
a. 33’e bak.

**نَاْعِسَة**
**نَاْعِسَة** 21t , ( çoğulu: **نَوَاْعِسُ** 41 ),
a. **نَاْعِس** 21’in müennesi.

**نُعَاْس**
**نُعَاْس** 24 ,
a. Uyuklama hâli, uykululuk, somnolans; ağırlaşma; bitkinlik, uyuşukluk.

**نَعْسَاْنُ**
**نَعْسَاْنُ** 33 ,
a. Uykulu, uyuklayan, somnolent; letarjik, ağır, bitkin, uyuşuk.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%B3/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

نعس
نَعَسَ - يَنْعَسُ (نَعَسَ - يَنْعُسُ) - نُعَاس
نَعَسَ - يَنْعَسُ (نَعَسَ - يَنْعُسُ) + الكائن:  يشعر بميل للنوم يترافق بنقص بالوعي وكسل
نُعاس: اسم فعل مبالغة من " نَعَسَ - يَنْعَسُ ": الشعور بالميل الشديد للنوم
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " نقص الوعي والنوم وفقد الوعي بدرجاته المختلفة مرتبة تبعاًً لتسلسل دورة النوم والغفلة، ثم مرتبة تبعاً لعمق نقص أو فقد الوعي والانتباه " وهي:
صَعِقَ - يَصْعَقُ، نَعَسَ - يَنْعَسُ (نَعَسَ - يَنْعُسُ)، وسِنَ - يَوْسَنُ، نَامَ - يَنَامُ، قَالَ - يَقِِيلُ، هَجَعَ - يَهْجَعُ
صَعِقَ - يَصْعَقُ، هَجَعَ - يَهْجَعُ، نَامَ - يَنَامُ، قَيَلَ - يَقِيلُ، نَعَسَ - يَنْعَسُ (نَعَسَ - يَنْعُسُ)، وسِنَ - يَوْسَنُ

نعاس
 	﴿ثم أنزل عليكم من بعد الغم أمنة نعاسا يغشى طائفة منكم وطائفة قد أهمتهم أنفسهم يظنون بالله غير الحق ظن الجاهلية يقولون هل لنا من الأمر من شيء قل إن الأمر كله لله يخفون في أنفسهم ما لا يبدون لك يقولون لو كان لنا من الأمر شيء ما قتلنا هاهنا قل لو كنتم في بيوتكم لبرز الذين كتب عليهم القتل إلى مضاجعهم وليبتلي الله ما في صدوركم وليمحص ما في قلوبكم والله عليم بذات الصدور(154)﴾ آل عمران ﴿إذ يغشيكم النعاس أمنة منه وينزل عليكم من السماء ماء ليطهركم به ويذهب عنكم رجز الشيطان وليربط على قلوبكم ويثبت به الأقدام(11)﴾ الأنفال
مختار الصحاح
● [نعس] ن ع س: النُّعَاسُ الوسن وقد نَعَس يَنْعُس بالضم ونَعَس نَعْسَةً واحدة فهو نَاعِسٌ
الراغب
نعس
- النعاس: النوم القليل. قال تعالى: }يغشيكم النعاس أمنة﴿[الأنفال/11]،﴾نعاسا{ [آل عمران/154] وقيل: النعاس ههنا عبارة عن السكون والهدو، وإشارة إلى قول النبي صلى الله عليه وسلم: (طوبى لكل عبد نومة) [استدراك] (هذا من حديث علي رضي الله عنه لا من حديث النبي صلى الله عليه وسلم، فإنه قال: [تعلموا العلم تعرفوا به، واعلموا به تكونوا من أهله، فإنه سيأتي بعد هذا زمان لا يعرف فيه تسعة عشرائهم المعروف، ولا ينجو منه إلا كل نومة، فأولئك أئمة الهدى، ومصابيح العلم، ليسوا بالمساييح ولا المذاييع البذر) راجع الفائق 3/135، وغريب الحديث 3/463، ومسند علي رقم 1609؛ ونهج البلاغة ص 248).
ملخص اللسان
1.     نَعَس يَنْعُس نُعاساً، وهو ناعِس ونَعْسانُ ،والنُّعاس: الوَسَنُ؛
2.     وقيل: ثَقْلَتُه. نَعَس  (* قوله «نعس» من باب قتل كما في المصباح والبصائر لصاحب القاموس، ومن باب منع كما في القاموس.)
3.     وحقيقة النُّعاس السِّنَةُ من  غير نوم
4.    ونَعَسْنا نَعْسَة واحدة وامرأَة ناعِسَة ونَعَّاسَةٌ ونَعْسى ونَعُوسٌ.
لسان العرب
● - نعس: قال اللَّه تعالى: إِذ يَغْشاكم النعاس أَمَنَةً منه؛ النُّعاسُ:  النوم، وقيل: هو مقاربته، وقيل: ثَقْلَتُه. نَعَس  (* قوله «نعس» من باب قتل  كما في المصباح والبصائر لصاحب القاموس، ومن باب منع كما في القاموس.)  يَنْعُس نُعاساً، وهو ناعِس ونَعْسانُ. وقيل: لا يقال نَعْسانُ، قال  الفراء: ولا أَشتهيها، وقال الليث: رجل نَعْسانُ وامرأَة نَعْسى، حملوا ذلك  على وسْنان ووَسْنى، وربما حملوا الشيءَ على نظائره وأَحسن ما يكون ذلك في  الشعر. والنُّعاس: الوَسَنُ؛ قال الأَزهري: وحقيقة النُّعاس السِّنَةُ من  غير نوم كما قال عدي بن الرقاع:  وَسْنانُ أَقْصَدَهُ النُّعاسُ فَرَنَّقَتْ  في عَيْنِه سِنَةٌ، ولَيْس بنائِمِ  ونَعَسْنا نَعْسَة واحدة وامرأَة ناعِسَة ونَعَّاسَةٌ ونَعْسى ونَعُوسٌ.  وناقة نَعُوسٌ: غزيرة تَنْعُس إِذا حُلبت؛ وقال الأَزهري: تُغَمِّضُ  عينها عند الحلب؛ قال الراعي يصف ناقة بالسَّماحة بالدَّرِّ وأَنها إِذا  دَرَّتْ نَعَسَت:  نَعُوسٌ إِذا دَرَّتْ، جَرُوزٌ إِذا غَدَتْ،  بُوَيْزِلُ عامٍ أَو سَديسٌ كَبازِلِ  الجَرُوزُ: الشديدة الأَكل، وذلك أَكثَرُ لِلَبَنِها. وبُوَيْزِلُ عامٍ  أَي بزلت حديثا، والبازل من الإِبل: الذي له تسع سنين، وقوله أَو سديد  كبازل، السديس دون البازل بسنة، يقول: هي سديس، وفي المنظر كالبازل.  والنَّعْسَةُ: الخَفْقَةُ.والكلب يوصف بكثرة النُّعاس؛ وفي المثل: مَطْلٌ  كنُعاس الكَلْبِ أي متصل دائم. ابن الأَعرابي: النَّعْس لين الرأْي والجسم  وضَعْفُهُما.  أَبو عمرو: أَنْعَسَ الرَّجُل إِذا جاء بِبَنِينَ كُسالى. ونَعَسَت  السوق إِذا كَسَدَتْ، وفي الحديث: إِن كلماته بَلغَتْ ناعُوسَ البَحْر؛ قال  ابن الأَثير: قال أَبو موسى كذا وقع في صحيح مسلم وفي سائر الروايات  قاموسَ البحر، وهو وسطه ولُجَّته، ولعله لم يجوِّد كَتْبتَه فصحَّفه بعضهم،  قال: وليست هذه اللفظة أَصلاً في مسند إِسحق الذي روى عنه مسلم هذا الحديث  غير أَنه قَرنَه بأَبي موسى وروايته، فلعلها فيها قال: وإِنما أُورِدُ  نحوَ هذه الأَلفاظ لأَن الإِنسان إِذا طلبه لم يجده في شيء من الكتب فيتحير  فإِذا نظر في كتابنا عرف أَصله ومعناه.
مقاييس اللغة:
(نعس) النون والعين والسين أُصَيلٌ يدلُّ على وَسَن. ونَعَس يَنْعَُس([18]) نُعاساً. وناقةٌ نَعُوسٌ، تُوصَف بالسَّماحة بالدّرّ، لأنَّها إذا دَرَّت نَعَست. قال:
نَعوسٌ إذا درّت جَروزٌ إذا شَتَتْ *** بُويزلُ عامٍ أو سديسٌ كبازِلِ([19])
القاموس المحيط:
النُّعاسُ، بالضم الوَسَنُ، أو فَتْرَةٌ في الحَواسِّ، نَعَسَ، كمَنَعَ، فهو ناعِسٌ، ونَعْسَانُ قليلة.
وناقةٌ نَعوسٌ: سَموحٌ بالدَّرِّ. والنَّعْسُ: لِينُ الرَّأيِ والجِسْمِ، وضَعْفُهُمَا، وكَسَادُ السُّوقِ. وتَناعَسَ: تَنَاوَمَ. وأنْعَسَ: جاء بِبَنينَ كُسالَى.
تاج العروس:
ن ع س
النُّعَاسُ بالضَّمِّ : الوَسَنُ كما في الصّحَاح قال اللهُ تَعَالَى : " أَمَنَةً نُعَاساً " - وقال الأَزْهَرِيّ : حَقِيقةٌ النُّعَاسِ : السِّنَةُ من غيرِ نَوْمٍ كما قَالَ عَدِيُّ بنُ الرِّقاعِ :
وَسْنَانُ أَقْصدَهُ النُّعَاسُ فَرَنَّقَتْ ... فِي عِيْنهِ سِنَةٌ ولِيْسَ بِنَائِمِ أَو هو فَترَةٌ في الحَواسِّ تَحْصُلُ مِن ثِقَلِ النَّومِ نَعَسَ كمَنَعَ يَنْعَسُ نُعَاساً وللمُصَنِّف في البَصَائرِ : وقد نَعَسْتُ أَنْعُسُ نُعَاساً بالضّمّ وهكذا هو مَضْبُوطٌ في نُسْخَةِ الصّحاحِ فهُوَ ناعِسٌ ونَعْسَانُ وهي ناعِسَةٌ ونَعَاسّةٌ ونَعْسَى وقيلَ : لا يُقَالُ : نَعْسَانُ وهي قَلِيلَةٌ قاله ثَعْلَبٌ وقال الفَرّاءُ : لا أَشْتَهِيهَا يَعْنِي هذه اللُّغَةَ نَعْسَان وقال اللَّيْثُ : رجُلٌ نَعْسَانُ وامرأَةٌ نَعْسَى حَمَلُوا ذلك على وَسْنَانَ ووَسْنَى ورُبّمَا حَمَلُوا الشَّيْءَ على نظَائِرِهِ وأَحْسَنُ ما يَكُون ذلِكَ في الشِّعْر . وناقَةٌ نَعُوسٌ كصَبُورٍ : سَمُوحٌ بالدَّرِّ كما في الصّحاحِ . وفي المُحْكَمِ : أَي غَزِيرَةٌ تَنْعَسُ إِذا حُلِبَتْ . وقالَ الأَزْهَرِيُّ : تُغْمِضُ عَيْنَهَا عِنْدَ الحَلْبِ قال الرَّاعِي يَصِفُ ناقَةً بالسَّمَاحَةِ بالدَّرِّ وأَنَّهَا إِذا دَرَّتْ نَعَسَتْ :
نَعُوسٌ إِذا دَرَّتْ جَرُوزٌ إِذا غَدَتْ ... بُوَيْزِلُ عامٍ أَو سَديسٌ كَبَازِلِ وقال ابنُ الأَعْرَابيِّ : النَّعْسُ : لِينُ الرأَيِ والْجِسْمِ وضَعْفُهُما . وقالَ غيرُه : النَّعْسُ : كَسَادُ السُّوقِ . وتنَاعَس الرَّجُلُ : تَنَاوَمَ أَي أَرَاه من نَفْسِه كاذِباً . وقال أَبُو عَمْروٍ : أَنْعَسَ : جاءَ ببَنِينَ كُسَالَى . وممّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : النَّعْسَةُ : الخَفْقةُ . وتَنَاعَسَ البَرْقُ : فتر . وجَدُّه ناعِسٌ وهو مَجازٌ . وفي المَثَل : مَطْلٌ كنُعَاسِ الكَلْبِ : أَي مُتَّصِلٌ دائِمٌ والكَلْبُ يُوصَفُ بكَثْرَةِ النُّعَاسِ كما في الصّحاحِ وزاد المُصّنِّفُ في البَصَائِرِ : ومِن شَأْنِ الكَلْبِ أَن يَفْتَحَ مِن عَيْنَيْه بِقَدْرِ مَا يَكْفِيهِ للحِرَاسَةِ وذلك ساعةً فساعةً . وفي الحَدِيث : إِنّ كَلِمَاتِه بلَغَتْ نَاعُوسَ البحْر قالَ ابنُ الأَثِيرِ : قال أَبُو مُوَسى : كَذَا وَقَعَ في صّحِيح مُسْلِمٍ وفي سائرِ ا لرِّوايات : قامُوسَ البَحْر . ولعلّه تصحيفٌ فلْيُيَتَنَبَّهْ لذلك . والنَّعُوسُ كصبُورٍ : عَلَمٌ على ناقَةٍ بعَيْنِها كما في العُبابِ . وعبدُ الرِّحْمنِ بنُ أَبِي النَّعَّاسِ عن عَبْدِ اللهِ بنِ عبدِ الجَبّارِ عن الحَكَمِ ابنِ خُطّافٍ

##### Türkçe

نعس
**نَعَسَ** - **يَنْعَسُ** (**نَعَسَ** - **يَنْعُسُ**) - **نُعَاس**
**نَعَسَ** - **يَنْعَسُ** (**نَعَسَ** - **يَنْعُسُ**) + varlık: uykuya bir meyil hisseder; şuurda eksilme ve gevşeklikle birlikte olur.
**نُعاس**: “**نَعَسَ** - **يَنْعَسُ**”dan mübalağa fiil ismi: uykuya şiddetli meyil hissi.
Ve lafız, “şuur eksilmesi, uyku ve şuur kaybı; uyku ve gaflet döngüsünün sıralanışına göre derecelerinin farklılığıyla tertip edilmiş; sonra da şuur ve dikkatin eksilmesinin veya kaybının derinliğine göre tertip edilmiş” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar şunlardır:
**صَعِقَ** - **يَصْعَقُ**، **نَعَسَ** - **يَنْعَسُ** (**نَعَسَ** - **يَنْعُسُ**)، ve **سِنَ** - **يَوْسَنُ**، **نَامَ** - **يَنَامُ**، **قَالَ** - **يَقِِيلُ**، **هَجَعَ** - **يَهْجَعُ**
**صَعِقَ** - **يَصْعَقُ**، **هَجَعَ** - **يَهْجَعُ**، **نَامَ** - **يَنَامُ**، **قَيَلَ** - **يَقِيلُ**، **نَعَسَ** - **يَنْعَسُ** (**نَعَسَ** - **يَنْعُسُ**)، ve **سِنَ** - **يَوْسَنُ**

**نعاس**
	﴿Sonra kederden sonra üzerinize bir emniyet indirdi: sizden bir taifeyi bürüyen bir **نعاس**; bir taife de nefisleri kendilerini kaygılandırmıştı; Allah hakkında hak olmayanı, cahiliye zannını zannediyorlardı; “Bu işten bize bir şey var mı?” diyorlardı. De ki: “İşin hepsi Allah’ındır.” İçlerinde sana açıklamadıklarını gizliyorlar; “Bu işten bize bir şey olsaydı burada öldürülmezdik” diyorlar. De ki: “Evlerinizde olsaydınız bile, üzerlerine öldürülme yazılmış olanlar mutlaka yataklarına çıkıp giderlerdi.” Ve Allah, göğüslerinizde olanı denemek ve kalplerinizde olanı arıtmak için; Allah göğüslerin özünü bilendir (154)﴾ Âl-i İmrân ﴿O’ndan bir emniyet olarak **النعاس** sizi bürürken; ve sizi onunla temizlemek, sizden şeytanın pisliğini gidermek, kalplerinize bağlamak ve onunla ayakları sağlamlaştırmak için gökten üzerinize su indiriyordu (11)﴾ el-Enfâl

Muhtâr es-Sıhâh
● [**نعس**] ن ع س: **النُّعَاسُ** **الوسن**’dir; ve **نَعَس** **يَنْعُس** (damme ile) ve **نَعَس** bir tek **نَعْسَةً**; o hâlde o **نَاعِسٌ**’tir.

er-Râgıb
**نعس**
- **النعاس**: az uyku. Yüce Allah dedi ki: }sizi bürüyen **النعاس** O’ndan bir emniyet﴿[el-Enfâl/11]،﴾**نعاسا**{ [Âl-i İmrân/154]. Ve denildi ki: buradaki **النعاس**, sükûn ve sakinlikten ibaredir; ve Peygamber’in صلى الله عليه وسلم sözüne bir işarettir: (Her **نومة** olan kul için ne mutlu) [istidrâk] (Bu, Ali رضي الله عنه hadîsindendir; Peygamber’in hadîsinden değildir; çünkü o şöyle dedi: [İlmi öğrenin, onunla tanınırsınız; onunla bilin, onun ehli olursunuz; çünkü bundan sonra bir zaman gelecek, onda on dokuzlarının marufu bilinmeyecek; ondan ancak her **نومة** olan kurtulur; işte onlar hidayet imamları ve ilim kandilleridir; ne **المساييح**’tirler ne de **المذاييع** **البذر**’dirler] el-Fâik 3/135, Garîbü’l-hadîs 3/463, Müsned-i Ali no 1609; ve Nehcü’l-belâğa s. 248’e bak).

Lisân’ın özeti
1.     **نَعَس** **يَنْعُس** **نُعاساً**; o **ناعِس** ve **نَعْسانُ**’dur; ve **النُّعاس**: **الوَسَنُ**’dir;
2.     Ve denildi ki: onun ağırlığıdır. **نَعَس** (* “**نعس**” sözü, Misbâh ve Kâmûs sahibinin Basâir’inde olduğu üzere **قتل** bâbındandır; Kâmûs’ta olduğu üzere **منع** bâbındandır.)
3.     Ve **النُّعاس**’ın hakikati, uyku olmaksızın **السِّنَةُ**’dir.
4.    Ve biz bir tek **نَعْسَة** ile **نَعَسْنا**; ve **امرأَة ناعِسَة** ve **نَعَّاسَةٌ** ve **نَعْسى** ve **نَعُوسٌ**.

Lisânü’l-ʿArab
● - **نعس**: Yüce Allah dedi ki: “O’ndan bir emniyet olarak **النعاس** sizi bürürken”; **النُّعاسُ**: uykudur; ve denildi ki: ona yaklaşmadır; ve denildi ki: onun ağırlığıdır. **نَعَس** (* “**نعس**” sözü, Misbâh ve Kâmûs sahibinin Basâir’inde olduğu üzere **قتل** bâbındandır; Kâmûs’ta olduğu üzere **منع** bâbındandır.) **يَنْعُس** **نُعاساً**; o **ناعِس** ve **نَعْسانُ**’dur. Ve denildi ki: **نَعْسانُ** denilmez. Ferrâ dedi ki: onu istemem. Leys dedi ki: erkek **نَعْسانُ** ve kadın **نَعْسى**; bunu **وسْنان** ve **وَسْنى** üzerine حمل ettiler; bazen şeyi benzerleri üzerine حمل ederler; bunun en güzel olduğu yer şiirdedir. Ve **النُّعاس**: **الوَسَنُ**’dir. Ezherî dedi ki: **النُّعاس**’ın hakikati, uyku olmaksızın **السِّنَةُ**’dir; Adî b. er-Rikâʿ’ın dediği gibi:
وَسْنانُ أَقْصَدَهُ النُّعاسُ فَرَنَّقَتْ
في عَيْنِه سِنَةٌ، ولَيْس بنائِمِ
Ve biz bir tek **نَعْسَة** ile **نَعَسْنا**; ve **امرأَة ناعِسَة** ve **نَعَّاسَةٌ** ve **نَعْسى** ve **نَعُوسٌ**. Ve **ناقة نَعُوسٌ**: bol sütlüdür; sağılınca **تَنْعُس** eder. Ezherî dedi ki: sağım sırasında gözünü kısar. Râʿî, süt vermede cömert bir deveyi ve süt verdiğinde **نَعَسَت** ettiğini vasfederek dedi ki:
نَعُوسٌ إِذا دَرَّتْ، جَرُوزٌ إِذا غَدَتْ،
بُوَيْزِلُ عامٍ أَو سَديسٌ كَبازِلِ
**الجَرُوزُ**: şiddetli yiyendir; bu, sütü için daha çoktur. Ve **بُوَيْزِلُ عامٍ**: yani yeni **بزلت** etti; ve develerden **البازل**: dokuz senesi olan; ve onun “**أَو سديد كبازل**” sözü: **السديس** **البازل**’den bir sene aşağıdır; diyor ki: o **سديس**’tir; görünüşte **البازل** gibidir. Ve **النَّعْسَةُ**: **الخَفْقَةُ**’dir. Ve köpek, **النُّعاس**’ın çokluğu ile vasfedilir; ve meselde: **مَطْلٌ كنُعاس الكَلْبِ** yani bitişik, sürekli. İbnü’l-Aʿrâbî: **النَّعْس** görüşün ve bedenin yumuşaklığı ve ikisinin zayıflığıdır. Ebû ʿAmr: **أَنْعَسَ** adam; tembel oğullarla geldiği zaman. Ve pazar **نَعَسَت** ettiği zaman, durgunlaştı. Ve hadiste: “Onun kelimeleri denizin **ناعُوسَ**’una ulaştı”; İbnü’l-Esîr dedi ki: Ebû Mûsâ dedi: Sahîh-i Müslim’de böyle vâki oldu; diğer rivayetlerin hepsinde “denizin **قاموسَ**’u”dur; o, onun ortası ve derinliğidir; belki yazısını iyi yapmadı da bazıları onu tashîf etti. Dedi ki: Bu lafız aslında, Müslim’in bu hadisi kendisinden rivayet ettiği İshak’ın Müsned’inde yoktur; ancak onu Ebû Mûsâ ve onun rivayetiyle birlikte قرن etti; belki onda vardır, dedi. Dedi ki: Ben bu tür lafızları ancak, insan onu aradığında kitapların hiçbirinde bulamaz da şaşırır; kitabımıza baktığında onun aslını ve manasını bilsin diye zikrediyorum.

Mekâyîsü’l-luğa:
(**نعس**) **النون** ve **العين** ve **السين**; **وَسَن**’e delâlet eden bir asıldır. Ve **نَعَس** **يَنْعَُس**([18]) **نُعاساً**. Ve **ناقةٌ نَعُوسٌ**; süt vermede cömertlikle vasfedilir; çünkü süt verdiğinde **نَعَست** etti. Dedi ki:
نَعوسٌ إذا درّت جَروزٌ إذا شَتَتْ *** بُويزلُ عامٍ أو سديسٌ كبازِلِ([19])

el-Kâmûsü’l-muhît:
**النُّعاسُ** (damme ile) **الوَسَنُ**’dir; yahut duyularda bir gevşekliktir. **نَعَسَ** ( **مَنَعَ** gibi); o hâlde o **ناعِسٌ**’tir; ve **نَعْسَانُ** azdır.
Ve **ناقةٌ نَعوسٌ**: süt vermede cömerttir. Ve **النَّعْسُ**: görüşün ve bedenin yumuşaklığı ve ikisinin zayıflığı; ve pazarın durgunluğudur. Ve **تَناعَسَ**: uyur gibi yaptı. Ve **أنْعَسَ**: tembel oğullarla geldi.

Tâcü’l-ʿArûs:
ن ع س
**النُّعَاسُ** (damme ile): **الوَسَنُ**’dir; Sıhâh’ta olduğu gibi. Yüce Allah dedi ki: “**أَمَنَةً نُعَاساً**”. Ezherî dedi ki: **النُّعاس**’ın hakikati: uyku olmaksızın **السِّنَةُ**’dir; Adî b. er-Rikâʿ’ın dediği gibi:
وَسْنَانُ أَقْصدَهُ النُّعَاسُ فَرَنَّقَتْ ... فِي عِيْنهِ سِنَةٌ ولِيْسَ بِنَائِمِ
Yahut o, duyularda bir gevşekliktir; uykunun ağırlığından meydana gelir. **نَعَسَ** ( **مَنَعَ** gibi) **يَنْعَسُ** **نُعَاساً**. Ve musannifin Basâir’inde: “Ve gerçekten ben **نَعَسْتُ** **أَنْعُسُ** **نُعَاساً** (damme ile)” ve işte bu, Sıhâh nüshasında ضبط edilmiştir. O hâlde o **ناعِسٌ**’tir; ve **نَعْسَانُ**; ve o **ناعِسَةٌ** ve **نَعَاسّةٌ** ve **نَعْسَى**. Ve denildi ki: **نَعْسَانُ** denilmez; o azdır; bunu Saʿleb söyledi. Ferrâ dedi ki: bu dili, yani **نَعْسَان** dilini istemem. Leys dedi ki: erkek **نَعْسَانُ** ve kadın **نَعْسَى**; bunu **وَسْنَانَ** ve **وَسْنَى** üzerine حمل ettiler; bazen şeyi benzerleri üzerine حمل ederler; bunun en güzel olduğu yer şiirdedir. Ve **ناقَةٌ نَعُوسٌ** ( **صَبُورٍ** gibi): Sıhâh’ta olduğu üzere süt vermede cömerttir. Muhkem’de: yani bol sütlüdür; sağılınca **تَنْعَسُ** eder. Ezherî dedi ki: sağım sırasında gözünü kısar. Râʿî, süt vermede cömert bir deveyi ve süt verdiğinde **نَعَسَتْ** ettiğini vasfederek dedi ki:
نَعُوسٌ إِذا دَرَّتْ جَرُوزٌ إِذا غَدَتْ ... بُوَيْزِلُ عامٍ أَو سَديسٌ كَبَازِلِ
İbnü’l-Aʿrâbî dedi ki: **النَّعْسُ** görüşün ve bedenin yumuşaklığı ve ikisinin zayıflığıdır. Başkası dedi ki: **النَّعْسُ** pazarın durgunluğudur. Ve **تنَاعَس** adam: **تَنَاوَمَ**; yani kendisinden, yalancı olarak, öyle gösterdi. Ebû ʿAmr dedi ki: **أَنْعَسَ**: tembel oğullarla geldi. Ve üzerine istidrâk edilenlerdendir: **النَّعْسَةُ**: **الخَفْقةُ**’dir. Ve şimşek **تَنَاعَسَ** etti: gevşedi. Ve dedesi **ناعِسٌ**’tir; bu mecazdır. Ve meselde: **مَطْلٌ كنُعَاسِ الكَلْبِ**: yani bitişik, sürekli; ve köpek, Sıhâh’ta olduğu üzere **النُّعاس**’ın çokluğu ile vasfedilir. Musannif Basâir’de artırdı: köpeğin hâlindendir ki, gözlerinden, bekçilik için kendisine yetecek kadarını açar; bu da bir saat bir saat olur. Ve hadiste: “Onun kelimeleri denizin **نَاعُوسَ**’una ulaştı.” İbnü’l-Esîr dedi ki: Ebû Mûsâ dedi: Sahîh-i Müslim’de böyle vâki oldu; diğer rivayetlerde “denizin **قامُوسَ**’u”dur. Belki o bir tashîftir; buna dikkat edilsin. Ve **النَّعُوسُ** ( **صبُورٍ** gibi): ʿUbâb’da olduğu üzere belirli bir deveye özel bir addır. Ve ʿAbdü’r-Rahmân b. Ebî **النَّعَّاسِ**, ʿAbdullâh b. ʿAbdi’l-Cebbâr’dan, el-Hakem b. Huttâf’tan.
