# نعش (ن-ع-ش) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%B4
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B9%D8%B4

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ن - ع - ش
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%B4/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و الشين والنون معهما
)ش ن ع، ن ش ع، ن ع ش، ع ن ش مستعملات، ع ش ن، ش ع ن مهملان( شنع: الشَّنَعُ والشُّنوع كله من قبح الشيء الذي يُسْتَشْنَعُ.
شَنُع الشيء وهو شنيع. وقصَّة شنعاء ورجلٌ أشنعُ الخلق، وأمور شُنْعٌ، أي: قبيحة. قال:
تأتي أمورا شُنُعا شنائرا
أي فظيعة وقال:
وفي الهام منها نظرة وشنوع
أي: قبح واختلاف يُتَعَجَّبُ من قبحه. وقال أبو النجم:
باعد أم العمر من أسيرها
حرَّاس أقوام على قصورها
وغيرة شنعاء من أميرها
وقال القطاميّ:
ونحنُ رعيّة وهُمُ رعـاةٌ		ولولا رَعْيُهم شنع الشنار
وتقول رأيت أمرا شَنِعْتُ به، أي: استشنعته. وشنَّعت عليه تشنيعا، واستشنع به جهله خفّ قال مروان بن الحكم:
فوّضْ إلى الله الأمر فـإنّـه		سيكفيك لا يَشْنَعْ برأيك شانع
نشع: النَّشُوعُ: الوَجُورُ. والنَّشع: إيجارك الصبيّ. قال:
فألأم مُرْضَعٍ نُشِعَ المحارا
والنَّشْعُ: جُعْل الكاهن يقول: أنشعنا الجارية إنشاعاً. قال:
قال الحوازي واستحت أن تنشعا
أي: استحت أن تأخذ أجر الكهانة.
نعش: النعشُ: سرير المّيت عند العرب. قال:
أمحمول على النعش الهمام
وعند العامّة: النّعش للمرأة والسَّرير للرّجل.
بنات نعش سبعة كواكب، أربعةٌ نعش وثلاثةٌ بنات والواحد: ابن نعش، لأن الكوكب مذكّر فيذكّرونه على تذكيره، فغذا قالوا: ثلاث وأربع ذهبوا به مذهب التأنيث، لأنّ البنين لا يقال إلاّ للآدميّين. وعلى هذا: ابن اوى فإذا جمعوا قالوا: بنات اوى. وابن عرس وبنات عرس.
قال الخليل: هذا شيء لم نسمع بالابن لحال الأب والأم كما يقولون بنين وبنات فإذا ذكروا ابن لبون وابن مخاض قالوا ولكنهم يقولون: بنات لبون ذكور وبنات مخاض ذكور هكذا كلام العرب، ولو حمله النحويّ على القياس فذكر المذكّر وأنَّث المؤنث كان صوابا.
وتقول نَعَشَهُ الله فانتعش. إذا سدّ فقره، وأنعشُته فانتعش، أي جَبَرْتُهُ فانجبَرَ بعد فقر.
قال زائدة: لا يقال نعشه الله فانتعش، والربيع يَنْعَش الناس، أي، يُخصبهم. قال رؤبة:
أنعشني منه بسيب مُفْعِمِ
وقال:
وأنّك غيث أنعش الناس سَبْبُه		وسيف، أُعيرَتْهُ المنيةُ، قاطع
عنش: العرب تقول: رجل عَنَشْنَشٌ، وامرأةٌ عَنَشْنَشَةٌ بالهاء.
قال عرَّام: يروي بالهاء مكان العين، فيقال: هَنَشْنَشٌ، أي: خفيف. وقال الراجز:
عَنَشْنَشٌ تَعدو به عنشنشه

##### Türkçe

باب **العين** ve **الشين** ve **النون** bunlarla beraber
(**ش ن ع**، **ن ش ع**، **ن ع ش**، **ع ن ش** kullanımdadır; **ع ش ن**، **ش ع ن** ihmâl edilmiştir.) **شنع**: **الشَّنَعُ** ve **الشُّنوع** bütünüyle, kendisi çirkin olan ve çirkin görülen şeyin çirkinliğindendir.
**شَنُع** şey; ve o **شنيع**dir. Ve **قصَّة شنعاء** ve yaratılışı en çirkin bir adam: **رجلٌ أشنعُ الخلق**; ve çirkin işler: **أمور شُنْعٌ**, yani: çirkin. Dedi ki:
تأتي أمورا شُنُعا شنائرا
yani dehşetli. Ve dedi ki:
وفي الهام منها نظرة وشنوع
yani: çirkinlik ve çirkinliğinden hayret edilen bir ayrılık. Ebû’n-Necm dedi ki:
باعد أم العمر من أسيرها
حرَّاس أقوام على قصورها
وغيرة شنعاء من أميرها
Ve el-Kutâmî dedi ki:
ونحنُ رعيّة وهُمُ رعـاةٌ		ولولا رَعْيُهم شنع الشنار
Ve “**رأيت أمرا شَنِعْتُ به**” dersin; yani: onu çirkin gördüm. Ve “**شنَّعت عليه تشنيعا**” (ona karşı) çirkinleme ile çirkinledim. Ve onun cehaletiyle onu çirkin gördü; hafifledi. Mervân b. el-Hakem dedi ki:
فوّضْ إلى الله الأمر فـإنّـه		سيكفيك لا يَشْنَعْ برأيك شانع

**نشع**: **النَّشُوعُ**: **الوَجُورُ**dur. Ve **النَّشع**: çocuğa ağzından ilaç/yiyecek vermendir. Dedi ki:
فألأم مُرْضَعٍ نُشِعَ المحارا
Ve **النَّشْعُ**: kâhinin söylediği ücret/karşılıktır; “**أنشعنا الجارية إنشاعاً**” der. Dedi ki:
قال الحوازي واستحت أن تنشعا
yani: kâhinlik ücretini almaktan utandı.

**نعش**: **النعشُ**: Araplar katında ölünün sedyesidir. Dedi ki:
أمحمول على النعش الهمام
Ve avam katında: **النّعش** kadına, **السَّرير** erkeğe (denir).

**بنات نعش** yedi yıldızdır; dördü **نعش** ve üçü **بنات**tır. Ve bir tanesi: **ابن نعش**; çünkü yıldız müzekkerdir, onu müzekkerliğine göre müzekker yaparlar; bu yüzden “üç ve dört” dediler, onu müenneslik yoluna götürdüler; çünkü **البنين** ancak âdemoğulları için söylenir. Bunun üzerine: **ابن اوى**; topladıklarında “**بنات اوى**” derler. Ve **ابن عرس** ve **بنات عرس**.

el-Halîl dedi ki: Bu, babanın ve annenin hâli için “oğul” ile işitmediğimiz bir şeydir; “**بنين**” ve “**بنات**” dedikleri gibi. **ابن لبون** ve **ابن مخاض** zikrettiklerinde dediler; fakat onlar “**بنات لبون ذكور**” ve “**بنات مخاض ذكور**” derler; Arapların sözü böyledir. Eğer nahivci onu kıyasa hamletse, müzekkeri müzekker yapıp müennesi müennes yapsa doğru olurdu.

Ve “**نَعَشَهُ الله فانتعش**” dersin: fakrını kapattığı zaman. Ve “**أنعشُته فانتعش**”, yani: onu onardım da fakirlikten sonra onarıldı.

Zâide dedi ki: “**نعشه الله فانتعش**” denmez. Ve **الربيع** insanları **يَنْعَش** eder; yani, onları bolluğa erdirir. Ru’be dedi ki:
أنعشني منه بسيب مُفْعِمِ
Ve dedi ki:
وأنّك غيث أنعش الناس سَبْبُه		وسيف، أُعيرَتْهُ المنيةُ، قاطع

**عنش**: Araplar der ki: **رجل عَنَشْنَشٌ** ve **امرأةٌ عَنَشْنَشَةٌ** (ه ile).
Arrâm dedi ki: **العين** yerine **الهاء** ile rivayet edilir; böylece “**هَنَشْنَشٌ**” denir; yani: hafif. Ve râciz dedi ki:
عَنَشْنَشٌ تَعدو به عنشنشه

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%B4/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

نَعَشَهُ اللهُ يَنْعَشُهُ نَعْشاً، أي رفعه. ولا يقال أنْعَشَهُ الله. قال ذو الرمّة:
لا يَنْعَشُ الطرفَ إلا ما تَخَوَّنَهُداعٍ يناديه باسْمِ الماءِ مَبْغـومُ
وانْتَعَشَ العائرُ، إذا نهض من عثرته. ونَعَشْتُ له، أي قلت له: نَعَشَكَ الله. قال رؤبة:
وإنْ هوى العائِرُ قلنا دَعْدَعا
له وعالَيْنا بتَنْعيشِ لَعا
والنَعْشُ: سرير الميِّت، سمِّي بذلك لارتفاعه. فإذا لم يكنْ عليه ميّت فهو سرير. وميّتٌ مَنْعوشٌ: محمولٌ على النَعْشِ. وبناتُ نَعْشَ الكبرى: سبعةُ كواكب، أربعة منها نَعْشُ وثلاث بناتٌ. وكذلك بناتُ نَعْشَ الصغرى. وقد جاء في الشعر بنو نَعْشَ. وأنشد أبو عبيدة:
تَمَرَّزْتُها والديكُ يدعو صَباحَهُ		إذا ما بَنو نَعْشٍ دنَوْا فَتَصَوَّبوا

##### Türkçe

**نَعَشَهُ اللهُ** **يَنْعَشُهُ** **نَعْشاً**، yani onu yükseltti. Ve “**أَنْعَشَهُ الله**” denilmez. ذو الرمّة dedi ki:
لا يَنْعَشُ الطرفَ إلا ما تَخَوَّنَهُداعٍ يناديه باسْمِ الماءِ مَبْغـومُ

Ve **انْتَعَشَ** olan **العائرُ**; tökezlemesinden kalktığı zaman. Ve “**نَعَشْتُ** له” (dedim), yani ona “**نَعَشَكَ الله**” dedim. رؤبة dedi ki:
وإنْ هوى العائِرُ قلنا دَعْدَعا
له وعالَيْنا بتَنْعيشِ لَعا

Ve **النَعْشُ**: ölünün sediri; yükseltilmiş olmasından dolayı bununla adlandırıldı. Üzerinde ölü olmadığı zaman ise o, sedirdir. Ve **ميّتٌ مَنْعوشٌ**: **النَعْشِ** üzerinde taşınan (kimsedir). Ve **بناتُ نَعْشَ الكبرى**: yedi yıldızdır; bunların dördü **نَعْشُ**, üçü kızlardır. Ve aynı şekilde **بناتُ نَعْشَ الصغرى**. Şiirde **بنو نَعْشَ** gelmiştir. Ve أبو عبيدة inşad etti:
تَمَرَّزْتُها والديكُ يدعو صَباحَهُ		إذا ما بَنو نَعْشٍ دنَوْا فَتَصَوَّبوا

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%B4/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والشين مع النون
عشن ، عنش ، شنع ، شعن ، نعش ، نشع : مستعملات .
عشن : أبو عبيد عن الفراء : عَشَن برأيه واعتشَنَ ، إذا قال برأيه . وقال ابن الأعرابيّ : العاشِنُ : المخمِّن .
وأفادني المنذري عن أبي الهيثم قال : العُشَانة : اللُّقاطة من التمر . يقال : تَعشَّنتُ النخلةَ واعتشنتُها ، إذا تتبعت كُرابتَها فأخذتَه .
ابن نجدة عن أبي زيد : يقال لما يبقى في الكبَاسة من الرُّطَب إذا لقُطت النخلةُ العُشَانُ والعُشَانة ، والغُشَان ، والنُّدَار مثلُه .
عنش : روى ابن الأعرابيّ قول رؤبة :
فقلْ لذاك المُزعَج المعنوشِ
وفسَّره قال : المعنوش المستفَزُّ المَسُوقُ . يقال عنشَه يعنِشه ، إذا ساقه .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : المعانَشة : المفاخرة . قال : والمعانَشة أيضاً : المعانَقة في الحرب .
وقال أبو عبيد : عانشتُه وعانقتُه بمعنًى واحدٍ وحكى ابن الأعرابي عن أبي المكارم أنه قال : فلانٌ صَديق العِناش ، أي العِناق في الحَرْب . وقال بعض أهل اللغة : من كلام أهل نجد : فلانٌ يعتنِشُ الناس ، أي يظلمُهم . وأنشد لرجلٍ من بني أسد :
وما قولُ عَبْسٍ وائلٌ هو ثأرنا
وقاتِلُنا إلاّ اعتناشٌ بباطلِ
أي ظلم .
اللحيانيُّ : مالَه عُنشُوشٌ ، أي ماله شيء .
وقال ابن السكيت : العَنَشْنَشُ : الطويل . وقال :
عَنَشْنَشٌ تحمله عَنَشْنَشَه
للدِّرع فوق ساعديه خشخشه
شعن : تقول العرب : رأيت فلاناً مُشْعانَّ الرأس ، إذا رأيتَه شَعِثاً منتفش الرأس مُغبرّاً .
وروى عمرو عن أبيه : أشْعَنَ الرجلُ ، إذا ناصَى عدوَّه فاشعانَّ شعرُه . والشّعَن : ما تناثَر من ورق العُشْب بعد هَيجه ويُبسه .
وقد أهمل الليث ( عشن ) ، و ( عنش ) ، و ( شعن ) ، وهي مستعملة .
شنع : أبو عبيد عن الأصمعي : شنّعت الناقة في سيرها ، إذا شمَّرت تشنيعاً ، فهي مشنِّعة . والتشنُّع : الانكماش والجدّ .
وقال أبو سعيد : تَشنَّع فلانٌ لهذا الأمر ، إذا تهيّأ له .
ابن السكيت : حكى لي العامريّ : تشنَّع الرجلُ قِرنَه ، إذا ركبه . وتشنَّع الرجل راحلتَه ، إذا ركبها . وتشنَّع القومُ ، إذا جدُّوا وانكمشوا .
الليث : الشُّنْع والشَّناعة والشُّنوع ، كلُّ هذا من قُبح الشيء الذي يُستَشنَع قُبْحه ، وهو شنيعٌ أشنع ، وقِصَّةٌ شَنْعاء ، ورجلٌ أشنعُ الخَلْق . وأنشد شمر :
وفي الهام منها نظرة وشُنوعُ
أي قُبح يُتعجَّب منه .
وقال الليث : تقول رأيت أمراً شَنِعتُ به شُنْعاً ، أي استشنعته . وأنشد لمروان :
فوِّضْ إلى الله الأمورَ فإنه
سيكفيك لا يشنعْ برأيك شانعُ
قال : وشنَّعت على فلانٍ أمرَه تشنيعاً .
وقد اشتَشْنَعَ بفلانٍ جهلُه .
وفي ( النوادر ) : شنَعَنا فلانٌ وفَضَحنا .
قال : والمشنوع : المشهور .
نشع : الحراني عن ابن السكيت قال : النَّشوع والوَشوع : الوَجور الذي يُوجَره الصبيُّ أو المريض . ومنه قول المرّار :
إليكم يا لئام الناس إنّي
نُشِعتُ العزَّ في أنفي نُشوعاً
قال : والنَّشوع : السَّعوط . يقال أنشعته .
وقال أبو عبيد : كان الأصمعيّ ينشد بيت ذي الرمة :
فالأمُ مُرضَعٍ نُشِع المَحَارا
قال : وهو إيجارك الصبيَّ الدواء .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابي : نُشِع الصبيُّ ونُشِغ بالعين والغين ، إذا أُوجِرَ في الأنف . وقال الأصمعيّ فيما روى عنه أبو تراب : هو النُّشوع والنّشوغ ، للوَجُور .
وروى عمرو عن أبيه : أنشعَ الصبيَّ ، إذا سَعَطَه . وهو النَّشوع والنَّشوغ .
وقال الليث : النَّشوع : أن يُعطَى الكاهن جُعلاً على كِهانته . وأنشد للعجّاج :
قال الحوازي واستحَتْ أن تُنشَعا
ورواه ابن السكيت : ( وأبَى أن يُنْشَعا ) . ويقال نُشِعت به نُشوعاً ، أي أُولعت به . وفلانٌ منشوعٌ بكذا وكذا ، أي مُولعٌ به . وقال أبو وجزة :
نَشِعٌ بماء البقل بين طرائقِ
من الخلق ما منهنَّ شيءٌ مضيَّعُ
وطرائقه : اختلاف ألوان البقل .
نعش : الليث : النعش : سرير الميت . وأنشد :
أمحمولٌ على النَّعش الهُمامُ
وسمعتُ المنذريّ يقول : سمعت أبا العباس أحمد بن يحيى وسئل عن قوله :
يتْبعن قُلَّةَ رأسه وكأنه
حَرَج على نعشٍ لهنَّ مخيِّم
فحكى عن ابن الأعرابي أنه قال : النَّعام منخوبُ الجوف لا عقل له . وقال أبو العباس : إنَّما وصَف الرئال أنَّها تتبع النعامة فتطمح بأبصارها قُلّة رأسه ، وكأنَّ قُلّة رأسه ميّت على سرير قال : والرواية ( مخيِّم ) .
قال : ويقولون : النَّعش : الميّت ، والنَّعشُ : السرير . قال المنذريّ وحكاه عن الأصمعي فيما أحسب . قلت : وروى
الباهلي هذا البيت في كتابه .
. . . وكأنّه
زَوْجٌ على نعشٍ لهنَّ مخيَّم
قال : هذه نعامٌ يتبعن الذكر . والمخيَّم : الذي جُعل بمنزلة الخيمة . والزَّوج : النَّمَط . وقُلَّة رأسه : أعلاه . يَتْبعن ، يعني الرئال .
قلت : ومن رواه ( حَرَج على نعش ) ، فالحرَج : المشبَّك الذي يُطْبَق على المرأة إذا وُضعَتْ على سرير الموتى ، يسمِّيه الناس النَّعْش ، وإّما النَّعشُ السريرُ نفسُه ، سمِّي حَرجاً لأنّه مشبَّك بعيدانٍ كأنّها حَرَج الهَودج .
وبناتُ نعشٍ : سبعة كواكب ، فأربعةٌ منها نعشٌ لأنها مربّعة ، وثلاثة منها بناتٌ يقال للواحد منها ابن نَعْش ، لأنَّ الكوكب مذكر . قلت : والشاعر إذا اضطُرَّ يجوز أن يقول بنو نَعش ، كما قال الشاعر :
إذا ما بَنو نَعشٍ دَنَوْا فتصوَّبوا
ووجه الكلام بناتُ نعش ، كما يقال بنات آوى وبنات عِرس ، والواحد منها ابن عِرس وابن مِقرَض . وهم يؤنّثون جميع ما خلا الآدميين .
أبو عبيد عن الكسائيّ : نَعَشه الله وأنعشَه .
وقال ابن السكيت : نَعَشَه الله ، أي رفَعَه ، ولا يقال أنعشَه ، وهو من كلام العامّة .
وقال شمر : النَّعش : البقاء والارتفاع ، يقال نعشَه الله ، أي رفعه . قال : والنَّعش من هذا لأنّه مرتفعٌ على السَّرير . قال : ونعَشْتُ فلاناً إذا جبرتَه بعد فَقْر ، ورفعتَه بعد عَثْرة . قال : والنَّعش إذا مات الرجُل فهم ينعَشونه ، أي يذكرونه ويرفعون ذكره .
وقال الليث : يقال انتعِشْ نعشَك الله . ومنه قوله : ( تَعِسَ فلا انتعش ، وشِيكَ فلا انتَقَش ) . قال : والنَّعْش : الرّفْع ، يقال نعشه الله بعد فَقْر . ونعَشتُ الشجرةَ ، إذا كانت مائلةً فأقمتها . قال : ويقال أنعَشتُه بالألف أيضاً . وقال رؤبة :
أنعشَني منه بسَيبٍ مُقْعَثِ
وغيره يقول : ( أقعثَني ) . والربيع ينعش الناسَ ، أي يُخْصبهم .

##### Türkçe

باب **العين** ve **الشين** ile **النون**

**عشن** ، **عنش** ، **شنع** ، **شعن** ، **نعش** ، **نشع** : kullanımdadırlar.

**عشن** : Ebû Ubeyd, el-Ferrâ’dan: **عَشَن** kendi görüşüyle ve **اعتشَنَ**; kendi görüşüyle söylediği zaman. İbnü’l-A‘râbî dedi: **العاشِنُ**: tahmin eden.

Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den fayda verdi, dedi: **العُشَانة**: hurmadan toplanan döküntü (toplama). Denir: **تَعشَّنتُ النخلةَ** ve **اعتشنتُها**; onun **كُرابتَها**’sını takip edip onu aldığım zaman.

İbn Nücdə, Ebû Zeyd’den: Hurma ağacı toplandığı zaman **الكبَاسة** içinde **الرُّطَب**’dan kalan şeye **العُشَانُ** ve **العُشَانة** ve **الغُشَان** denir; **النُّدَار** da onun gibidir.

**عنش** : İbnü’l-A‘râbî, Rü’be’nin sözünü rivayet etti:
فقلْ لذاك المُزعَج المعنوشِ
Onu açıkladı, dedi: **المعنوش**: kışkırtılmış, sevk edilmiş. Denir: **عنشَه يعنِشه**; onu sevk ettiği zaman.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **المعانَشة**: övünme. Dedi: **المعانَشة** ayrıca: savaşta kucaklaşma.

Ebû Ubeyd dedi: **عانشتُه** ve **عانقتُه** tek bir mânâdadır. İbnü’l-A‘râbî, Ebû’l-Mekârim’den şunu nakletti: “Falan, **العِناش** dostudur”; yani savaşta **العِناق**. Dil ehlinden bazıları dedi: Necd ehlinin sözündendir: “Falan, insanları **يعتنِشُ**”; yani onlara zulmeder. Benî Esed’den bir adam için şu beyit okundu:
وما قولُ عَبْسٍ وائلٌ هو ثأرنا
وقاتِلُنا إلاّ اعتناشٌ بباطلِ
Yani zulüm.

el-Lihyânî: Onun için **عُنشُوشٌ** yoktur; yani onun için bir şey yoktur.

İbnü’s-Sikkît dedi: **العَنَشْنَشُ**: uzun. Ve dedi:
عَنَشْنَشٌ تحمله عَنَشْنَشَه
للدِّرع فوق ساعديه خشخشه

**شعن** : Araplar der: “Falanı başı **مُشْعانَّ** gördüm”; onu dağınık, başı kabarmış, tozlu gördüğün zaman.

Amr, babasından rivayet etti: Adam **أشْعَنَ**; düşmanıyla karşı karşıya geldiği de saçları kabardığı zaman. **الشّعَن**: otun kabarıp yükselmesinden ve kurumasından sonra yaprağından dökülen şeydir.

Leys, (**عشن**) ve (**عنش**) ve (**شعن**)’ı ihmal etti; hâlbuki onlar kullanımdadır.

**شنع** : Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: Devenin yürüyüşünde **شنّعت**; **تشنيعاً** ile toparlanıp (eteğini) sıvadığı zaman; o da **مشنِّعة**’dir. **التشنُّع**: büzülme ve ciddiyet.

Ebû Sa‘îd dedi: Falan bu iş için **تَشنَّع**; ona hazırlandığı zaman.

İbnü’s-Sikkît: el-‘Âmirî bana anlattı: Adam, akranına **تشنَّع**; ona bindiği zaman. Adam, binitine **تشنَّع**; ona bindiği zaman. Kavim **تشنَّع**; ciddileşip büzülüp toparlandıkları zaman.

Leys: **الشُّنْع** ve **الشَّناعة** ve **الشُّنوع**; bütün bunlar, çirkinliği **يُستَشنَع** olan şeyin çirkinliğindendir; o da **شنيعٌ أشنع**’dır; ve **قِصَّةٌ شَنْعاء**; ve yaratılışı **أشنعُ** bir adam. Şemmer şu beyti okudu:
وفي الهام منها نظرة وشُنوعُ
Yani kendisinden hayret edilen bir çirkinlik.

Leys dedi: “Bir iş gördüm, onunla **شَنِعتُ** **شُنْعاً**”; yani onu çirkin buldum. Mervân’a ait olarak şu beyit okundu:
فوِّضْ إلى الله الأمورَ فإنه
سيكفيك لا يشنعْ برأيك شانعُ
Dedi: “Falanın işini ona karşı **شنَّعت** **تشنيعاً**.”

Falan hakkında onun cehaletiyle **اشتَشْنَعَ**.

(**النوادر**)’de: Falan bizi **شنَعَ** ve bizi **فَضَحنا**.

Dedi: **المشنوع**: meşhur.

**نشع** : Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten dedi: **النَّشوع** ve **الوَشوع**: çocuğa veya hastaya içirilen **الوَجور**. Ondan, el-Merrâr’ın sözü:
إليكم يا لئام الناس إنّي
نُشِعتُ العزَّ في أنفي نُشوعاً
Dedi: **النَّشوع**: **السَّعوط**. Denir: **أنشعته**.

Ebû Ubeyd dedi: el-Asma‘î, Zü’r-Rumme’nin beytini okurdu:
فالأمُ مُرضَعٍ نُشِع المَحَارا
Dedi: Bu, çocuğa ilacı içirmen (boğazdan vermen)dir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Çocuk **نُشِع** ve **نُشِغ** (**العين** ve **الغين** ile); burnuna **أُوجِرَ** edildiği zaman. el-Asma‘î dedi—Ebû Turâb’ın ondan rivayet ettiğine göre—: O, **النُّشوع** ve **النّشوغ**’dur; **الوَجُور** içindir.

Amr, babasından rivayet etti: Çocuğa **أنشعَ**; ona **سَعَطَه** ettiği zaman. O da **النَّشوع** ve **النَّشوغ**’dur.

Leys dedi: **النَّشوع**: kâhine kâhinliği üzerine bir ücret verilmesidir. el-‘Accâc için şu beyit okundu:
قال الحوازي واستحَتْ أن تُنشَعا
İbnü’s-Sikkît onu şöyle rivayet etti: (**وأبَى أن يُنْشَعا**). Denir: Onunla **نُشِعت** **نُشوعاً**; yani ona tutulup düşkün oldum. Falan, şu ve şu ile **منشوعٌ**’dur; yani ona düşkündür. Ebû Vecze dedi:
نَشِعٌ بماء البقل بين طرائقِ
من الخلق ما منهنَّ شيءٌ مضيَّعُ
Ve **طرائقه**: sebzenin renklerinin farklılığıdır.

**نعش** : Leys: **النعش**: ölünün sediri. Şu beyit okundu:
أمحمولٌ على النَّعش الهُمامُ

Münzirî’yi şöyle derken işittim: Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ’yı işittim; şu sözü hakkında soruldu:
يتْبعن قُلَّةَ رأسه وكأنه
حَرَج على نعشٍ لهنَّ مخيِّم
İbnü’l-A‘râbî’den nakletti ki o şöyle dedi: **النَّعام** içi boş (göğsü/karın boşluğu delinmiş) olup aklı yoktur. Ebû’l-Abbâs dedi: Ancak **الرئال**’i vasfetti: Onlar devekuşunu takip ederler; bakışlarıyla başının **قُلَّة**’sine (tepesine) uzanırlar; sanki başının tepesi bir sedir üzerinde bir ölü gibidir. Dedi: Rivayet (**مخيِّم**)’dir.

Dedi: Derler: **النَّعش**: ölü; ve **النَّعشُ**: sedir. Münzirî dedi: Zannederim el-Asma‘î’den nakletti. Dedim: el-Bâhilî bu beyti kitabında rivayet etti:
. . . وكأنّه
زَوْجٌ على نعشٍ لهنَّ مخيَّم
Dedi: Bunlar, erkeği takip eden devekuşlarıdır. **المخيَّم**: çadır menzilesine konulmuş olan. **الزَّوج**: **النَّمَط**. **قُلَّة رأسه**: onun en üstü. **يَتْبعن**; yani **الرئال**.

Dedim: Kim onu (**حَرَج على نعش**) diye rivayet ederse; **الحرَج**: kadın ölülere ait sedirin üzerine konulduğu zaman kadının üzerine kapatılan örgülü şeydir; insanlar ona **النَّعْش** derler; hâlbuki **النَّعشُ** sedirin kendisidir. **حَرجاً** diye adlandırıldı; çünkü çubuklarla örgülüdür; sanki onlar **حَرَج الهَودج** gibidir.

**بناتُ نعشٍ**: yedi yıldızdır; onlardan dördü **نعشٌ**’tur, çünkü dörtköşedir; üçü de **بناتٌ**’tır. Onlardan birine **ابن نَعْش** denir; çünkü yıldız müzekkerdir. Dedim: Şair zaruret halinde **بنو نَعش** diyebilir; şairin dediği gibi:
إذا ما بَنو نَعشٍ دَنَوْا فتصوَّبوا
Sözün yönü **بناتُ نعش**’tır; **بنات آوى** ve **بنات عِرس** denildiği gibi; onlardan birine **ابن عِرس** ve **ابن مِقرَض** denir. Âdemoğulları dışında olanların hepsini müennes yaparlar.

Ebû Ubeyd, el-Kisâî’den: Allah onu **نَعَشه** ve onu **أنعشَه**.

İbnü’s-Sikkît dedi: Allah onu **نَعَشَه**; yani onu yükseltti; **أنعشَه** denmez; o, avamın sözündendir.

Şemmer dedi: **النَّعش**: kalıcılık ve yükselmedir. Denir: Allah onu **نعشَه**; yani onu yükseltti. Dedi: **النَّعش** bunun içindendir; çünkü o, sedirin üzerinde yüksektir. Dedi: Birini **نعَشْتُ**; onu fakirlikten sonra onardığım ve sürçmeden sonra yükselttiğim zaman. Dedi: Adam öldüğü zaman, onlar onu **ينعَشونه**; yani onu anarlar ve onun zikrini yükseltirler.

Leys dedi: Denir: **انتعِشْ**; Allah seni **نعشَك**. Ondan, şu sözdür: (**تَعِسَ فلا انتعش ، وشِيكَ فلا انتَقَش**). Dedi: **النَّعْش**: yükseltmedir. Denir: Allah onu fakirlikten sonra **نعشه**. Ağacı **نعَشتُ**; eğri olduğu zaman onu doğrulttuğumda. Dedi: Elif ile de **أنعَشتُه** denir. Rü’be dedi:
أنعشَني منه بسَيبٍ مُقْعَثِ
Başkası der ki: (**أقعثَني**). Bahar insanları **ينعش**; yani onları bolluğa kavuşturur.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%B4/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب النون والعين وما يثلثهما)
(نعف)  النون والعين والفاء كلمةٌ تدلُّ على ارتفاعٍ في شيءٍ. منه النَّعْف: مكانٌ مرتفع في اعتراض. والنَّعْفة: ذُؤابة الرَّحْل، سمِّيت لأنها سامية. وانتَعَفَ الرَّجُل الشيءَ، إذا تركهُ إلى غيرِه، كأنَّه سَمَا بنفسه عنه.
ومن الكلمة الأولى ناعَفْتُ([1]) الرّجُل: عارضتُه. وتَنَعَّفَ([2]) الرّجُلُ: ارتقَى نَعْفاً.
(نعق)  النون والعين والقاف كلمةٌ تدلُّ على صَوت. ونعَق الراعي بالغَنَم يَنْعَق ويَنْعِق، إذا صاح بهِ زجراً، نعيقاً.
(نعل)  النون والعين واللام أُصَيلٌ يدلُّ على اطمئنانٍ في الشيء وتسفُّل. منه النَّعْل المعروفة، لأنها في أسفل القَدَم. ورجلٌ ناعل ذو نعل، ومُنْتَعِلٌ أيضاً. وأنْعَلْتُ الدّابّة. ولا يقال نَعَلْتُ. وحِمار الوحشِ ناعلٌ لصَلابةِ حافرِه. والنَّعْلُ للسَّيفِ: ما يكون أسفَلَ قِرَابِهِ([3])من حديدٍ، أو فِضّة. [قال]:
ترى سَيفَه لا يَنصُفُ السّاقَ نعلُهُ *** أجَلْ [لا] وإنْ كانت طِوالاً مَحامِلُه([4])
وفرسٌ مُنْعَلٌ: بياضُه في أسفل رُسْغِه على الأشْعَر لا يَعدُوه. والنَّعْل: عَقَبٌ يُلْبَسُ ظَهْرَ السِّيَةِ من القوس. والنَّعل من الأرض: موضعٌ، يقال هي الحَرَّة، ويقال إنَّه لا يُنبِتُ شيئاً. قال الخليل: والنَّعل: الذّليل من الرِّجال الذي يُوطَأ كما يُوطَأ النَّعل.
(نعم)  النون والعين والميم فروعُه كثيرة، وعندنا أنَّها على كثرتها راجعةٌ إلى أصلٍ واحدٍ يدلُّ على ترفُّهٍ وطِيب عيش وصلاح. منه النِّعمة: ما يُنعِم الله تعالى على عبدِه به من مالٍ وعيش. يقال: للهِ تعالى عليه نِعمة. والنِّعمة: المِنَّة، وكذا النَّعْماء. والنَّعْمة: التنعُّمُ وطيبُ العيش. قال الله تعالى:﴿وَنَعْمَةٍ كَانُوا فِيهَا فَاكِهينَ﴾ [الدخان 27]. والنُّعَامَى: الرِّيح اللَّيِّنة. والنَّعَم: الإبل، لما فيه من الخَيْر والنِّعمة. قال الفرّاء: النَّعم ذَكَرٌ لا يؤنَّثُ فيقولون: هذا نَعَمٌ وارِدٌ؛ وتُجمَع أنعاماً. والأنعام: البهائم، وهو ذلك القياس. والنَّعامة معروفة. لنَعْمةِ رِيشِها. وعلى معنى التَّشبيه النَّعامة، وهي كالظُّلَّة تُجعَل على رؤوس الجبل، يستظلُّ بها. قال:
لا شَيءَ في رَيدِها إلاَّ نَعامَتُها *** منها هزيمٌ ومنها قائِمٌ باقِ([5])ويقولون: نَعَمْ ونُعْمَى عَينٍ، ونُعْمَةَ عين([6])، أي قُرّةَ عين. ونَعِم الشَّيءُ من  النَّعْمَة*. وقد نَعَّم فلانٌ أولادَه: تَرَّفهم. ويقولون: ابنُ النَّعامة: صَدْرُ القَدَم. قال:
فَيكونُ مَركبَُكَ القَعودَ ورَحْلََُه *** وابن النَّعامةِ يوم ذلكِ مَركِبي([7])وسمِّي به لأنَّه مكانٌ ليِّن ناعم. وتنعَّمَ الرّجلُ: مشَى حافياً. ويعبَّر عن الجماعة بالنَّعامة فيقال: شَالَتْ نعامتُهم، إذا تفرقوا([8]). وهذا على معنى التَّشبيه، أي كما تطير النَّعامةُ فقد تفرَّقوا هؤلاء. ويقولون: أتيتُ أرضَ بني فُلانٍ فتَنعَّمَتْنِي إذا وافَقَتْهُ. ونِعْمَ: ضدُّ بئْسَ. ويقولون: إنْ فعلت ذاكَ فَبِها ونِعْمَتْ، أي نِعْمَت الخَصْلة هي.
ومن الباب قولهم: نَعَمْ، جواب الواجب، ضدُّ لا، وهي أيضاً من النّعمة.
وعلى معنى التَّشبيه النَّعائم: كوكب. والنَّعائم، خَشَبات يُنصَبْنَ على الرَّكِيّ تُعلَّق إليهنَّ القَامةُ، إذا لم تكنْ للرَّكِيِّ زَرَانيق. ويقال: إنَّ شقائق النُّعمان حماه ابنُ المنذِر فنُسِبَ إليه. ويقال: بل النعمان ها هنا: الدَّم. والأوَّلُ أشبه. قال ابن دريد([9]): "تنعَّمْتُ زيداً: طلبتُه"، كأنّه أراد: أعْمَلَ إليه نَعَامَتَه، وهي باطن قدمِهِ. ويقولون: نَعِمَ اللهُ بك عيناً، [ونَعِمَكَ عيناً([10])]، بمعنى.
(نعي)  النون والعين والحرف المعتلّ: أصلٌ صحيح يدلُّ على إشاعةِ شيء. منه النَّعِيُّ: خبَرُ الموت([11])، وكذا الآتي بخَبرِ المَوْت يقال له نَعِيٌّ أيضاً.
ويقال: نَعَاءِ فلاناً، أي انْعَه. قال:
نَعَاءِ جُذاماً غير موتٍ ولا قَتْلِ *** ولكنْ فراقاً للدَّعائمِ والأصلِ([12])ومن الباب: هو ينْعَى على فلانٍ، إذا وبَّخَه، كأنَّه يُشِيعُ عليه ذنوبَه. وهو يستَنْعي الظِّباء: يدعوها، يتقدَّمُها فتَتْبعهُ. واستنعَيتُ القوم، إذا تقدّمتَهم ليتْبَعوك، وهذا على إشاعة الصَّوت بالدُّعاء. ويقال: شاعَ ذِكرُ فلانٍ واستَنْعَى بمعنىً. قال الأصمعيّ: استَنْعَى بفلانٍ الشَّرّ، أي تتابَعَ به الشّرّ. واستَنْعَى به [حُبُّ] الخَمْر([13]): تمادَى به. ومعنى هذا أنَّ الخمر كأنَّها دَعتْه وصوَّتَتْ به فتبِعَها.
(نعب)  النون والعين والباء: أصلانِ صحيحان: أحدُهما يدلُّ على صوتٍ، والآخرُ على حركةٍ من الحركات.
فالأوَّل نَعَبَ الغراب: صَوَّتَ، نَعْباً ونَعيباً ونَعَبَاناً.
والآخر فَرسٌ مِنْعَبٌ: جواد. وناقة نَعّابة: سريعة. ويقال: النَّعْب: أن تحرِّكَ رأسَها في مَشيها إلى قُدّامِها. وهي ناقَةٌ نَعُوب.
(نعت)  النون والعين والتاء: كلمةٌ واحدة، وهي النَّعْت، وهو وَصْفُك الشيءَ بما فيه من حُسْن. كذا قاله الخليل، إلاَّ أن يتكلَّفَ متكلِّف فيقول: ذا نَعْتُ سُوءٍ. قال: وكلُّ شيءٍ جيِّدٍ بالغٍ نعتٌ. وناعِتُونَ: مكانٌ([14]).
(نعج)  النون والعين والجيم: أصلٌ صحيح يدلُّ على لونٍ من الألوان. منه النَّعَج: البياضُ الخالص. وجَملٌ ناعج؛ حسنُ اللَّون كريم. ومنه النَّعْجة من الضَّأن، ويكون من بَقَر الوحش ومِن شاءِ الجَبَل. يقال لإناثِ هذه الأجناس نِعَاج. ونعاجُ الرّمْلِ: البَقَر. ونَعِجَ الرَّجُل: أكل لحمَ نعجةٍ فأُتْخِمَ عنه. قال:
كأنَّ القَوْمَ عُشّوا لحمَ ضانٍ *** فهُمْ نَعِجُون قد مالت طُلاهمْ([15])وأنعَجُوا: سمِنَت نِعاجُهم. أمَّا نَوَاعج الإبل، فيقال هي السِّراع. وعندنا أنَّها الكرائم، لما ذكرناه من القياس. وامرأةٌ ناعجة: حسنة اللَّون. والنَّاعجة من الأرض: السَّهلة المستوِية، وهي مَكْرُمَة للنَّبات، تُنبِت الرِّمث وأطَايبَ العُشْب.
(نعر)  النون والعين والراء: أصلانِ مُتقارِبان: أحدهما صوتٌ من الأصوات، والآخر حركةٌ من الحركات.
فالأوَّل نَعَرَ الرّجُل، وهو صَوتٌ من الخيشوم. وجُرْحٌ نَعَّارٌ ونَعور، إذا صَوَّتَ دمُه عِند خُروجِه منه. والنَّاعور: ضربٌ من الدِّلاء يُستقَى به، سمِّي لصوته.
والثاني نَعَرَ في الفِتنة: سعَى وجاءَ وذهبَ. وهو نَعَّارٌ في الفِتَن: سَعَّاء. ونَعَرَ في البلاد: ذهب. وهو نَعِير الهَمِّ: بَعيدُه. وإنَّ في رأسه نُعْرَةً([16])، أي نَخوةً وتكبُّراً، ورُكوبَ رأسٍ، يمضي به على جَهله. والنُّعَرة: ذبابٌ يقعُ* في أنوف  البَعير والخيل ويمكن أنَّها سمِّيت لنَعيرِها، أي صوتِها. ونَعِرَ الحمارُ، وهو نَعِرٌ. وأمّا قولُه:
* والشَّدَنيّات يُساقِطْن النُّعَرْ([17]) *
فإنَّه شبَّه أجِنَّتَها في أرحامها بذلك الذُّباب. وأنْعَرَ الأراكُ: أثْمر، وكأنَّ ثمرَه شُبِّه بالنُّعَر. ويمكن أنَّ الأصلَ في جميعها الأوّل. والنَّعَّار في الفِتَن يسعَى فيها ويُصوِّت بالنَّاس.
(نعس)  النون والعين والسين أُصَيلٌ يدلُّ على وَسَن. ونَعَس يَنْعَُس([18]) نُعاساً. وناقةٌ نَعُوسٌ، تُوصَف بالسَّماحة بالدّرّ، لأنَّها إذا دَرَّت نَعَست. قال:
نَعوسٌ إذا درّت جَروزٌ إذا شَتَتْ *** بُويزلُ عامٍ أو سديسٌ كبازِلِ([19])(نعش)  النون والعين والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على رَفعٍ وارتفاع. قال الخليل: النَّعْش: سَرير الميّت، كذا تعرفه العرب. وميِّتٌ منعوشٌ: محمولٌ على النَّعش. وانتَعَش الطّائر: نهض عن عَثرته. يقال: نَعَشَه اللهُ وأنعَشَه. قال ابن السِّكِّيت: لا يقال أنْعَشَه. وبناتُ نعشٍ: كواكب. وهذا تشبيه. قال: أبو بكر([20]): النَّعش شبه مِحَفَّةٍ يُحمَل عليه المَلِك إذا مَرِض، ليس بنَعْشِ الميّت. وأنشد:
ألَمْ ترَ خيرَ النّاسِ أصبَحَ نعشُه *** على فِتيةٍ قد جاوَزَ الحيَّ سائرا([21]) ثمَّ يقول:
* ونحن لديه نسألُ اللهَ خُلْدَه([22]) *
فهذا يدلُّ على أنَّه ليس بميِّت.
(نعض)  النون والعين والضاد. يقولون: النُّعْض: نبت([23]).
(نعط)  النون والعين والطاء. يقولون: ناعِط: حيٌّ من هَمْدان.
(نعظ)  النون والعين والظاء. يقولون: نَعَظَ الرّجلُ يَنْعَظُ نَعْظاً ونُعوظاً([24]): تحرَّك ما عِندَه.
--------------ـــ
([1])  في الأصل: "اعفته"، صوابه في المجمل.
([2])  الذي في اللسان والقاموس: "انتعف".
([3])  في الأصل: "أسفل أو قرابه"، تحريف.
([4])  روي لابن ميادة في اللسان (نصف)، ولذي الرمة في ديوانه 475 واللسان (نعل). بمدح المهاجر بن عبد الله الكلابي والي اليمامة. وقد سبق في (نصف).
([5])  وكذا ورد في اللسان (نعم) بدون نسبة. والبيت لتأبط شراً في المفضليات (1: 28).
([6])  فيه لغات أخرى كثيرة ذكرت في اللسان والقاموس.
([7])  لعنترة في ديوانه واللسان (نعم).
([8])  في الأصل: "إذا مروا"، صوابه من المجمل ومما سيأتي بعد.
([9])  الجمهرة (3: 454) في

(باب من النوادر).
([10])  التكملة من المجمل.
([11])  ويقال فيه النعي أيضاً بسكون العين.
([12])  للكميت في إصلاح المنطق 201 واللسان (نعا). وفي إصلاح المنطق: "غير هلك".
([13]) في الأصل: "الخير"، وتصحيحه والتكملة قبله من المجمل.
([14]) منه قول عوف بن الخرع:
بحمران أو بقفا ناعتين *** أو المستوى إذ علون الستارا
 ([15]) في الأصل: "عجوا نعج" تحريف. والبيت لذي الرمة كما في اللسان (نعج). وانظر الحيوان (4: 301/ 5: 479) والمخصص (5: 80) وفقه اللغة 139.
([16]) ويقال: "نعرة" أيضاً بالتحريك.
([17])  للعجاج في ديوانه 17 واللسان (نعر) وإصلاح المنطق 431 والمخصص (1: 20، 55، 102).
([18]) من باب قتل، كما في المصباح، والبصائر لصاحب القاموس، ومن باب منع كما في القاموس، وضبط في اللسان بضم عين المضارع.
([19]) في الأصل: "جزور"، تحريف. صوابه في المجمل واللسان والبيت للراعي كما في اللسان (نعس).
([20]) في الجمهرة (2: 62)
([21]) للنابغة الذبياني. ديوانه 39 واللسان والجمهرة (نعش).
([22])  عجزه في المراجع المتقدمة: * يرد لنا ملكاً وللأرض عامرا *
([23])  زاد في المجمل: "ينبت بالحجاز"، ونحوه في اللسان.
([24])  ومثله أنعظ إنعاظاً. وقد اقتصر على هذا الأخير في المجمل.

ـ

##### Türkçe

(**باب النون والعين وما يثلثهما**)

(**نعف**)  **النون** ve **العين** ve **الفاء**; bir kelimedir, bir şeyde yükselmeye delâlet eder. Ondan **النَّعْف**: bir engelde yüksek bir yer. Ve **النَّعْفة**: **الرَّحْل**’in (semerin) püskülü; yüksek olduğu için böyle adlandırıldı. Ve **انتَعَفَ** adam bir şeyi, onu başkasına bıraktığı zaman; sanki kendisiyle ondan yükselmiş gibi.

Ve ilk kelimeden: **ناعَفْتُ**([1]) adamı: ona karşı çıktım. Ve **تَنَعَّفَ**([2]) adam: **نَعْفاً** yükseldi.

(**نعق**)  **النون** ve **العين** ve **القاف**; bir kelimedir, sese delâlet eder. Ve çoban koyunlara **نعَق** eder; **يَنْعَق** ve **يَنْعِق**; onlara azarlayarak bağırdığı zaman; **نعيقاً**.

(**نعل**)  **النون** ve **العين** ve **اللام**; bir köktür, şeyde yerleşikliğe ve aşağıda olmaya delâlet eder. Ondan bilinen **النَّعْل**; çünkü ayağın altındadır. Ve **ناعل** adam: **نعل** sahibi; ve **مُنْتَعِلٌ** da. Ve ben biniti **أنْعَلْتُ**. Ve “**نَعَلْتُ**” denilmez. Ve yaban eşeği **ناعلٌ**dur; tırnağının sertliğinden dolayı. Ve kılıç için **النَّعْلُ**: kınının([3]) alt tarafında demirden yahut gümüşten olan şeydir. [Dedi ki]:
ترى سَيفَه لا يَنصُفُ السّاقَ نعلُهُ *** أجَلْ [لا] وإنْ كانت طِوالاً مَحامِلُه([4])
Ve **مُنْعَلٌ** at: beyazlığı, kıllı olanın üzerinde, bileğinin alt tarafındadır; onu aşmaz. Ve **النَّعْل**: yaydan **السِّيَة**’nin sırtına giydirilen bir topuktur. Ve yerden **النَّعل**: bir yerdir; “o **الحَرَّة**’dir” denir; ve “hiçbir şey bitirmez” denir. Halîl dedi: ve **النَّعل**: erkeklerden zelil olan, **النَّعل** çiğnenir gibi çiğnenen kimsedir.

(**نعم**)  **النون** ve **العين** ve **الميم**; dalları çoktur; ve bizce, çokluğuna rağmen, tek bir asla döner; refaha, hayatın hoşluğuna ve salah’a delâlet eder. Ondan **النِّعمة**: Allah Teâlâ’nın kuluna mal ve geçimden ihsan ettiği şey. Denir ki: Allah Teâlâ’nın onun üzerinde bir **نِعمة**si vardır. Ve **النِّعمة**: **المِنَّة**; ve aynı şekilde **النَّعْماء**. Ve **النَّعْمة**: nimet içinde yaşama ve hoş geçim. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿وَنَعْمَةٍ كَانُوا فِيهَا فَاكِهينَ﴾ [الدخان 27]. Ve **النُّعَامَى**: yumuşak rüzgâr. Ve **النَّعَم**: develer; içindeki hayır ve **النِّعمة** sebebiyle. Ferrâ dedi: **النَّعم** müzekkerdir, müennes yapılmaz; şöyle derler: “bu, gelen bir **نَعَمٌ**dur”; ve **أنعاماً** olarak cem edilir. Ve **الأنعام**: dört ayaklı hayvanlar; ve bu o kıyastır. Ve **النَّعامة** bilinir; tüyünün **نَعْمة**si (yumuşaklığı) için. Ve teşbih mânası üzere **النَّعامة**: dağın başlarına yapılan, onunla gölgelenilen bir gölgelik gibidir. Dedi ki:
لا شَيءَ في رَيدِها إلاَّ نَعامَتُها *** منها هزيمٌ ومنها قائِمٌ باقِ([5])
Ve derler: **نَعَمْ** ve **نُعْمَى عَينٍ** ve **نُعْمَةَ عين**([6]); yani göz aydınlığı. Ve **نَعِم** şey, **النَّعْمَة**’den. Ve falan, çocuklarını **نَعَّم** etti: onları refaha erdirdi. Ve derler: **ابنُ النَّعامة**: ayağın üst kısmı. Dedi ki:
فَيكونُ مَركبَُكَ القَعودَ ورَحْلََُه *** وابن النَّعامةِ يوم ذلكِ مَركِبي([7])
Ve bununla adlandırıldı; çünkü yumuşak, nâim bir yerdir. Ve adam **تنعَّمَ** etti: yalınayak yürüdü. Ve topluluk hakkında **النَّعامة** ile ifade edilir; “**شَالَتْ نعامتُهم**” denir; ayrıldıkları zaman([8]). Bu teşbih mânası üzeredir; yani devekuşu uçtuğu gibi, şu kimseler de dağılmışlardır. Ve derler: falan oğullarının yurduna geldim de o yer bana **تَنعَّمَتْنِي**; ona uygun geldiği zaman. Ve **نِعْمَ**: **بئْسَ**’in zıddıdır. Ve derler: “eğer şunu yaparsan, onunla ve **نِعْمَتْ**”; yani o haslet, **نِعْمَت** haslettir.

Ve babdan onların sözü: **نَعَمْ**; vacibin cevabı; **لا**’nın zıddı; ve o da **النّعمة**dendir.

Ve teşbih mânası üzere **النَّعائم**: bir yıldız. Ve **النَّعائم**: **الرَّكِيّ** üzerine dikilen tahta parçalarıdır; **الرَّكِيّ** için **زَرَانيق** olmadığında, onlara **القَامة** asılır. Ve denir ki: **شقائق النُّعمان**’ı İbnü’l-Münzir korudu da ona nisbet edildi. Ve denir ki: bilakis burada **النعمان**: kandır. Ve birincisi daha benzer. İbn Düreyd([9]) dedi: “**تنعَّمْتُ زيداً**: onu aradım”; sanki demek istedi: ona **نَعَامَتَه**’ni, yani ayağının iç kısmını, işletmek. Ve derler: **نَعِمَ اللهُ بك عيناً** ve [**ونَعِمَكَ عيناً**([10])]; mânaca.

(**نعي**)  **النون** ve **العين** ve illetli harf: sahih bir asıldır; bir şeyin yayılmasına delâlet eder. Ondan **النَّعِيُّ**: ölüm haberi([11]); ve aynı şekilde ölüm haberini getiren kimseye de **نَعِيٌّ** denir.

Ve denir: falanı **نَعَاءِ** et; yani onu **انْعَه**. Dedi ki:
نَعَاءِ جُذاماً غير موتٍ ولا قَتْلِ *** ولكنْ فراقاً للدَّعائمِ والأصلِ([12])
Ve babdan: o, falana karşı **ينْعَى** eder; onu azarladığı zaman; sanki onun günahlarını onun aleyhine yayıyor gibidir. Ve o, ceylanları **يستَنْعي** eder: onları çağırır; onların önüne geçer de onlar onu takip eder. Ve ben kavmi **استنعَيتُ**; onları takip etsinler diye önlerine geçtiğin zaman; ve bu, çağırma ile sesin yayılması üzeredir. Ve denir: falanın zikri yayıldı ve **استَنْعَى**; mânaca. Asmaî dedi: falanla şer **استَنْعَى** etti; yani onunla şer peş peşe geldi. Ve onunla [**حُبُّ**] **الخَمْر**([13]) **استَنْعَى** etti: onunla sürüp gitti. Bunun mânası: şarap sanki onu çağırmış ve onunla seslenmiş de o da onu takip etmiş gibidir.

(**نعب**)  **النون** ve **العين** ve **الباء**: iki sahih asıl: birisi sese delâlet eder, diğeri hareketlerden bir harekete.

Birincisi: karga **نَعَبَ** etti: ses çıkardı; **نَعْباً** ve **نَعيباً** ve **نَعَبَاناً**.

İkincisi: **مِنْعَبٌ** at: koşucu. Ve **نَعّابة** deve: hızlı. Ve denir: **النَّعْب**: yürüyüşünde başını önüne doğru hareket ettirmendir. Ve o, **نَعُوب** bir devedir.

(**نعت**)  **النون** ve **العين** ve **التاء**: tek bir kelime; o da **النَّعْت**tir; ve o, senin bir şeyi, onda bulunan güzellikle vasfetmendir. Halîl böyle dedi; ancak bir mütekellif zorlanıp da “bu, kötülük **نَعْتُ**udur” derse başka. Dedi: ve her iyi, olgun şey **نعتٌ**tur. Ve **ناعِتُونَ**: bir yerdir([14]).

(**نعج**)  **النون** ve **العين** ve **الجيم**: sahih bir asıl; renklerden bir renge delâlet eder. Ondan **النَّعَج**: katıksız beyazlık. Ve **ناَعج** deve; güzel renkli, değerli. Ondan **النَّعْجة** koyundan olan dişidir; ve yaban sığırından ve dağ koyunundan da olur. Bu cinslerin dişilerine **نِعَاج** denir. Ve **نعاجُ الرّمْلِ**: sığırlar. Ve adam **نَعِجَ**: bir **نعجة** eti yedi de ondan tıka basa doydu. Dedi ki:
كأنَّ القَوْمَ عُشّوا لحمَ ضانٍ *** فهُمْ نَعِجُون قد مالت طُلاهمْ([15])
Ve **أنعَجُوا**: onların **نِعاج**ları semirdi. Develerin **نَوَاعج**i ise, onların hızlılar olduğu söylenir. Ve bizce, onlar kıymetlilerdir; kıyastan zikrettiğimiz sebep dolayısıyla. Ve **ناعجة** kadın: güzel renkli. Ve yerden **النَّاعجة**: düz, kolay olan; bitki için bir keremdir; **الرِّمث** ve otun en iyilerini bitirir.

(**نعر**)  **النون** ve **العين** ve **الراء**: birbirine yakın iki asıl: birisi seslerden bir sestir, diğeri hareketlerden bir harekettir.

Birincisi: adam **نَعَرَ** etti; ve o, burun boşluğundan bir sestir. Ve **نَعَّارٌ** ve **نَعور** yara: kanı çıkarken sesi çıktığı zaman. Ve **النَّاعور**: onunla su çekilen kovaların bir türü; sesi sebebiyle adlandırıldı.

İkincisi: fitnede **نَعَرَ** etti: koştu, geldi, gitti. Ve o, fitnelerde **نَعَّارٌ**dır: çok koşan. Ve ülkelerde **نَعَرَ** etti: gitti. Ve o, gamın **نَعِير**idir: uzağıdır. Ve onun başında bir **نُعْرَةً**([16]) vardır; yani kibir ve büyüklük taslama ve inatçılık; cehaleti üzere onu götürür. Ve **النُّعَرة**: deve ve atların burunlarına düşen bir sinektir; ve mümkündür ki **نَعير**i, yani sesi sebebiyle adlandırılmıştır. Ve eşek **نَعِرَ** etti; ve o, **نَعِرٌ**dir. Ama onun sözü:
* والشَّدَنيّات يُساقِطْن النُّعَرْ([17]) *
o, onların rahimlerindeki ceninlerini o sineğe benzetti. Ve **الأراكُ** **أنْعَرَ** etti: meyve verdi; ve sanki meyvesi **النُّعَر**e benzetildi. Ve mümkündür ki hepsinde asıl birincidir. Ve fitnelerde **النَّعَّار**, onların içinde koşar ve insanlarla ses çıkarır.

(**نعس**)  **النون** ve **العين** ve **السين**; uyku basmasına delâlet eden bir köktür. Ve **نَعَس** eder; **يَنْعَُس**([18]) **نُعاساً**. Ve **نَعُوسٌ** deve; süt vermede cömertlikle vasfedilir; çünkü süt verdiğinde **نَعَست**. Dedi ki:
نَعوسٌ إذا درّت جَروزٌ إذا شَتَتْ *** بُويزلُ عامٍ أو سديسٌ كبازِلِ([19])

(**نعش**)  **النون** ve **العين** ve **الشين**: sahih bir asıl; kaldırmaya ve yükselmeye delâlet eder. Halîl dedi: **النَّعْش**: ölü sediri; Araplar onu böyle bilir. Ve **منعوشٌ** ölü: **النَّعش** üzerinde taşınan. Ve kuş **انتَعَش** etti: tökezlemesinden doğruldu. Denir ki: Allah onu **نَعَشَه** ve **أنعَشَه**. İbnü’s-Sikkît dedi: “**أنْعَشَه**” denilmez. Ve **بناتُ نعشٍ**: yıldızlardır. Bu bir teşbihtir. Dedi ki: Ebû Bekir([20]): **النَّعش**, hasta olduğunda kralın üzerinde taşındığı bir **مِحَفَّة** gibidir; ölü **نَعْش**i değildir. Ve şu beyti okudu:
ألَمْ ترَ خيرَ النّاسِ أصبَحَ نعشُه *** على فِتيةٍ قد جاوَزَ الحيَّ سائرا([21])
sonra der:
* ونحن لديه نسألُ اللهَ خُلْدَه([22]) *
Bu, onun ölü olmadığını gösterir.

(**نعض**)  **النون** ve **العين** ve **الضاد**. Derler: **النُّعْض**: bir bitkidir([23]).

(**نعط**)  **النون** ve **العين** ve **الطاء**. Derler: **ناعِط**: Hemdân’dan bir kabiledir.

(**نعظ**)  **النون** ve **العين** ve **الظاء**. Derler: adam **نَعَظَ** eder; **يَنْعَظُ** **نَعْظاً** ve **نُعوظاً**([24]): yanındaki şey hareket etti.

--------------ـــ
([1]) Asılda: “اعفته”; doğrusu **المجمل**’dedir.
([2]) **اللسان** ve **القاموس**’ta olan: “انتعف”.
([3]) Asılda: “أسفل أو قرابه”; tahriftir.
([4]) **اللسان**’da (نصف) İbn Miyâde’ye; divanında 475 ve **اللسان**’da (نعل) Zü’r-Rumme’ye rivayet edilmiştir; Yemâme valisi Muhâcir b. Abdullah el-Kilâbî’yi övmededir. Ve (نصف)’ta geçti.
([5]) **اللسان**’da (نعم) nisbesiz böyle gelmiştir. Beyit, **المفضليات**’te (1: 28) Teebbata Şerran’ındır.
([6]) **اللسان** ve **القاموس**’ta zikredilen başka birçok lehçesi vardır.
([7]) Antara’nındır; divanında ve **اللسان**’da (نعم).
([8]) Asılda: “إذا مروا”; doğrusu **المجمل**’den ve sonra gelecek olandandır.
([9]) **الجمهرة** (3: 454) içinde.

(**باب من النوادر**).

([10])  Tekmile, **المجمل**’dendir.

([11])  Ve onda **النعي** de denir; ayrıca **العين**’in sükûnuyla.

([12])  **الكميت**’in **إصلاح المنطق** 201’de ve **اللسان**’da (**نعا**) [maddesinde]dir. **إصلاح المنطق**’ta: “**غير هلك**”.

([13])  Asılda: “**الخير**”; bunun tashihi ve ondan önceki tekmile **المجمل**’dendir.

([14])  Ondan, **عوف بن الخرع**’ın sözü:
بحمران أو بقفا ناعتين *** أو المستوى إذ علون الستارا

([15])  Asılda: “**عجوا نعج**” tahriftir. Beyit, **ذي الرمة**’nindir; **اللسان** (**نعج**)’da olduğu gibi. Ve **الحيوان** (4: 301/ 5: 479) ve **المخصص** (5: 80) ve **فقه اللغة** 139’a bak.

([16])  Ve denir: “**نعرة**” de; ayrıca harekeleme ile.

([17])  **العجاج**’ın divanında 17’de ve **اللسان** (**نعر**)’da ve **إصلاح المنطق** 431’de ve **المخصص** (1: 20، 55، 102)’dedir.

([18])  **قتل** babındandır; **المصباح**’ta olduğu gibi; ve **البصائر**’de, **القاموس** sahibinindir; ve **منع** babından, **القاموس**’ta olduğu gibi; ve **اللسان**’da muzari’nin **العين**’inin zammıyla ضبط edilmiştir.

([19])  Asılda: “**جزور**” tahriftir. Doğrusu **المجمل**’de ve **اللسان**’dadır; ve beyit **الراعي**’nindir, **اللسان** (**نعس**)’da olduğu gibi.

([20])  **الجمهرة** (2: 62)’de.

([21])  **النابغة الذبياني**’nindir. Divanı 39 ve **اللسان** ve **الجمهرة** (**نعش**).

([22])  Onun ikinci mısraı, ileri geçen kaynaklarda: * يرد لنا ملكاً وللأرض عامرا *

([23])  **المجمل**’de ziyade etti: “**ينبت بالحجاز**”; ve benzeri **اللسان**’dadır.

([24])  Ve onun benzeri: **أنعظ** **إنعاظاً**. **المجمل**’de yalnız bu sonuncusuyla yetinmiştir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%B4/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ن ع ش
حُمِل على النّعش‏.‏
وميت منعوش وقد نعشوه‏.‏
وانتعش العاثر من عثرته‏.‏
ومن المجاز‏:‏ نشعته وانتعش إذا تداركته من ورطةٍ‏.‏
وانتعش نعشك الله‏.‏
ونعشني نعشة كريم والربيع ينعش النّاس‏.‏
قال النابغة‏:‏ وإنّك غيث ينعش الناس سيبه وسيف أعيرته المنية قاطع ومن مجاز المجاز‏:‏ قول لبيد‏:‏ ومنّي على السيباق فضل ونعمة كما نعش الدكداك صوب البوارق وهو أخفى من نعيش في بنات نعش هو السهى أوسط البنات‏.‏

##### Türkçe

ن ع ش
**حُمِل على النّعش**: **النّعش** üzerine taşındı.‏
**وميت منعوش وقد نعشوه**: ve (o) **منعوش** bir ölüdür; ve onu **نعشوه** ettiler.‏
**وانتعش العاثر من عثرته**: ve tökezleyen, tökezlemesinden **انتعش** etti.‏
**ومن المجاز**: mecazdandır: **نشعته**; ve bir çıkmazdan seni kurtarıp yetiştiğimde **انتعش** eder.‏
**وانتعش نعشك الله**: ve **انتعش**; Allah seni **نعشك** etsin.‏
**ونعشني نعشة كريم والربيع ينعش النّاس**: ve beni, cömertin bir **نعشة**si **نعشني** etti; ve bahar, insanları **ينعش** eder.‏
Nâbiga dedi ki:
وإنّك غيث ينعش الناس سيبه وسيف أعيرته المنية قاطع
Ve mecazın mecazındandır: Lebîd’in sözü:
ومنّي على السيباق فضل ونعمة كما نعش الدكداك صوب البوارق
Ve o, **نعيش**’ten daha gizlidir; **بنات نعش** içinde; o, **السهى**’dır; kızların ortancasıdır.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%B4/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

نَعَشَه اللَّهُ يَنْعَشُه نَعْشاً وأَنْعَشَه: رَفَعَه.
وانْتَعَشَ: ارتفع. والانْتِعاشُ: رَفْعُ الرأْس. والنَّعْشُ: سَريرُ الميت منه، سمي بذلك لارتفاعه، فإِذا لم يكن عليه ميّت فهو سرير؛ وقال ابن الأَثير: إِذا لم يكن عليه ميت محمول فهو سرير. والنَّعْشُ: شَبِيهٌ بالمِحَفَّة كان يُحْمَل عليها المَلِكُ إِذا مَرِض؛ قال النابغة:
أَلم تَرَ خَيْرَ الناسِ أَصْبَحَ نَعْشُه
على فِتْيةٍ، قد جاوَزَ الحَيَّ سائرا؟
ونَحْنُ لَدَيْه نسأَل اللَّه خُلْدَه،
يُرَدُّ لنا مَلْكاً، وللأَرض عامِرا
وهذا يدل على أَنه ليس بميت، وقيل: هذا هو الأَصل ثم كثر في كلامهم حتى سُمِّي سريرُ الميت نَعْشاً. وميت مَنْعُوشٌ: محمول على النَعْش؛ قال الشاعر:
أَمَحْمُولٌ على النَّعْشِ الهُمام؟
وسئل أَبو العباس أَحمد بن يحيى عن قول عنترة:
يَتْبَعْن قُلَّةَ رأْسِه، وكأَنه
حَرَجٌ على نَعْشٍ لهنَّ مُخَيِّم
فحَكى عن ابن الأَعرابي أَنه قال: النَّعامُ مَنْخُوبُ الجَوف لا عَقل له. وقال أَبو العباس: إِنما وصف الرِّئالَ أَنها تتبع النعامةَ فَتَطْمَحُ بأَبصارها قُلَّة رأْسِها، وكأَن قُلَّةَ رأْسها ميتٌ على سرير، قال: والرواية مخيِّم، بكسر الياء؛ ورواه الباهِليّ:
وكأَنه زَوْجٌ على نعش لهن مخيَّم
بفتح الياء؛ قال: وهذه نعام يُتَّبَعْن. والمُخَيَّمُ: الذي جُعِل بمنزلة الخَيْمة. والزَّوْجُ: النَّمطُ. وقُلَّةُ رأْسه: أَعْلاهُ. يَتْبَعْن: يعني الرِّئالَ؛ قال الأَزهري: ومن رواه حَرَجٌ على نعش، فالحَرَجُ المَشْبَك الذي يُطْبَق على المرأَة إِذا وُضِعت على سرير المَوْتى وتسميه الناس النَّعْش، وإِنما النَّعْش السريرُ نفسُه، سمي حَرَجاً لأَنه مُشَبَّكٌ بعِيدان كأَنها حَرَجُ الهَوْدَج. قال: ويقولون النَّعْش الميت والنَّعْش السرير.
وبَناتُ نعش: سبعةُ كَواكبَ: أَربعة منها نَعْش لأَنها مُربّعة، وثلاثةٌ بَناتُ نَعْشٍ؛ الواحدُ ابنُ نَعْشٍ لأَن الكوكب مذكر فَيُذكِّرونه على تذكيره، وإِذا قالوا ثلاث أشو أَربع ذهبوا إِلى البنات، وكذلك بَناتُ نَعْشٍ الصُّغْرى، واتفق سيبويه والفراء على ترك صرْف نعْش للمعرفة والتأْنيث، وقيل: شبهت بحَمَلة النَّعْشِ في تَرْبيعها؛ وجاء في الشعر بَنُو نَعَش، أَنشد سيبويه للنابغة الجَعْديّ:
وصَهْباء لا يَخْفى القَذى وهي دُونَه،
تُصَفِّقُ في رَاوُوقِها ثم تُقْطَبُ
تمَزَّزْتُها، والدِّيكُ يَدْعُو صَباحَهُ،
إِذا ما بَنُو نَعْشٍ دَنَوْا فتَصَوَّبُوا
الصَّهْباءُ: الخَمْرُ. وقوله لا يَخْفى القَذى وهي دونه أَي لا تَسْترُهُ إِذا وقَعَ فيها لكونها صافية فالقَذى يُرى فيها إِذا وقع. وقوله: وهي دونه يريد أَن القَذى إِذا حصل في أَسفل الإِناء رآه الرائي في الموضع الذي فَوْقَه الخمرُ والخمرُ أَقْربُ إِلى الرائي من القذى، يريد أَنها يُرى ما وراءها. وتُصَفَّق: تُدارُ من إِناء إِلى إِناء. وقوله: تمزَّزْتُها أَي شَرِبْتها قليلاً قليلاً. وتُقْطَب: تُمْزَج بالماء؛ قال الأَزهري: وللشاعر إِذا اضطر أَن يقول بَنُو نَعْش كما قال الشاعر، وأَنشد البيت، ووجْهُ الكلامِ بَناتُ نَعْشٍ كما قالوا بَناتُ آوى وبناتُ عُرْس، والواحدُ منها ابنُ عُرْس وابن مِقْرَض
(* قوله «والواحد منها ابن عرس وابن
مقرض» هكذا في الأصل بدون ذكر ابن آوى وبدون تقدم بنات مقرض.)، يؤنثون جمْعَ ما خلا الآدميّين؛ وأَما قول الشاعر:
تَؤُمُّ النَّواعِشَ والفَرْقَدَيـ
ن، تَنْصِبُ للقَصْد منها الجَبينا
فإِنه يريد بنات نَعْش إِلا أَنه جَمَعَ المضاف كما أَنه جُمِع سامُّ أَبْرَصَّ الأَبارِصَ، فإِن قلت: فكيف كَسَّر فَعْلاَ على فَواعِلَ وليس من بابه؟ قيل: جاز ذلك من حيث كان نَعْشٌ في الأَصل مصدر نَعَشَه نَعْشاً، والمَصْدرُ إِذا كان فَعْلاَ فقد يُكسَّر على ما يكسَّر عليه فاعِل، وذلك لمُشابهَةِ المصدر لاسم الفاعل من حيث جازَ وقُوعُ كلِّ واحد منهما موقبعَ صاحبه، كقوله قُمْ قائماً أَي قُمْ قياماً، وكقوله سبحانه: قل أَرأَيْتُم إِن أَصبَحَ ماؤكم غَوْراً. ونَعَشَ الإِنسان يَنْعَشُه نَعْشاً: تَدارَكَه من هَلَكةٍ. ونَعَشَه اللَّهُ وأَنْعَشَه: سَدَّ فَقْرَه؛ قال رؤبة:
أَنْعَشَني منه بسَيْبٍ مُقْعَثِ
ويقال: أَقْعَثَني وقد انْتَعَشَ هو. وقال ابن السكيت: نَعَشَه اللَّهُ أَي رَفَعَه، ولا يقال أَنْعَشه وهو من كلام العامَّة، وفي الصحاح: لا يقال أَنْعَشَه اللَّه؛ قال ذو الرمة:
لا يَنْعَشُ الطَّرْفَ إِلا ما تَخَوَّنَه
داغٍ يُنادِيه، باسْمِ الماءِ، مَبْغُوم
وانْتَعَشَ العاثرُ إِذا نَهَض من عَثْرَتِه. ونَعَّشْتُ له: قلت: له نَعَشَك اللَّهُ؛ قال رؤبة:
وإِنْ هَوى العاثرُ قُلْنا: دَعْدَعا
له، وعالَيْنا بتَنْعِيشِ لَعَا
وقال شمر: النَّعْشُ البقاءُ والارتفاع. يقال: نَعَشَه اللَّه أَي رَفَعَه اللَّهُ وجَبَره. قال: والنَّعْشُ مِنْ هذا لأَنه مرتفع على السرير. والنَّعْشُ: الرفْعُ. ونَعَشْت فلاناً إِذا جَبَرته بعد فَقْر أَو رَفَعْته بعد عَثْرة. قال: والنَعْشُ إِذا ماتَ الرجلُ فهم يَنْعَشُونه أَي يذكُرونه ويَرْفَعون ذِكْرَه. وفي حديث عمر، رضي اللّه عنه: انْتَعِشْ نَعَشَك اللَّهُ؛ معناه ارْتَفِعْ رفَعَك اللَّه؛ ومنه قولهم: تَعِسَ فلا انْتَعَش، وشِيكَ فلا انْتَقَش؛ فلا انْتَعَش أَي لا ارْتَفَع وهو دُعاء عليه. وقالت عائشة في صِفَة أَبيها، رضي اللَّه عنهما: فانْتاشَ الدِّينَ بنَعْشِه إِيّاه أَي تَدارَكَه بإِقامته إِياه من مَصْرَعِه، ويروى: فانْتاشَ الدِّينَ فَنَعَشَه، بالفاء على أَنه فِعْل وفي حديث جابر: فانْطَلَقْنا به نَنْعَشُه أَي نُنْهِضه ونُقَوّي جأْشَه. ونَعَشْت الشجرةَ إِذا كانت مائلةً فأَقَمْتها. والرَّبِيعُ يَنْعَشُ الناسَ: يُعيشُهم ويُخْصِبهم؛ قال النابغة:
وأَنتَ رَبِيعٌ يَنْعَشُ الناسَ سَيْبُه،
وسَيفٌ، أَْعِيرَتْه المَنِيّةُ، قاطعُ

##### Türkçe

**نَعَشَه اللَّهُ** **يَنْعَشُه** **نَعْشاً** ve **أَنْعَشَه**: onu yükseltti.

Ve **انْتَعَشَ**: yükseldi. Ve **الانْتِعاشُ**: başı kaldırmaktır. Ve **النَّعْشُ**: ondan (yani onunla) ölünün sedyesidir; onunla adlandırıldı, onun yükselmiş olmasından dolayı. Artık eğer üzerinde ölü yoksa o bir sedirdir; İbnü’l-Esîr dedi ki: Eğer üzerinde taşınan bir ölü yoksa o bir sedirdir. Ve **النَّعْشُ**: **المِحَفَّة**ye benzer bir şeydir; kral hastalandığı zaman onun üzerinde taşınırdı; Nâbiga dedi ki:

Görmedin mi insanların en hayırlısı, onun **نَعْشُ**u sabahlamış,
Yiğitler üzerinde; yürüyerek mahalleyi aşmışlar?

Ve biz onun yanında Allah’tan onun ebedîliğini isteriz,
Bize bir mülk olarak geri döndürülür, ve yeryüzüne imar edici olarak.

Ve bu, onun ölü olmadığını gösterir. Ve denildi: Bu asıldır; sonra onların sözlerinde çoğaldı da ölünün sedyesi **نَعْشاً** diye adlandırıldı. Ve **ميت مَنْعُوشٌ**: **النَعْش** üzerinde taşınan; şair dedi ki:

Yiğit, **النَّعْش** üzerinde taşınan mı?

Ve Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ’ya, Antara’nın şu sözü hakkında soruldu:
**يَتْبَعْن** **قُلَّةَ** **رأْسِه**، **وكأَنه**
**حَرَجٌ** **على نَعْشٍ** **لهنَّ مُخَيِّم**

Bunun üzerine İbnü’l-A‘râbî’den, onun şöyle dediğini nakletti: **النَّعامُ** karın boşluğu delinmiş, aklı olmayan (bir hayvandır). Ebü’l-Abbâs dedi ki: Ancak **الرِّئالَ**ı, onların devekuşunu takip ettiklerini vasfetti; böylece bakışlarıyla onun başının tepesine uzanırlar; ve sanki onun başının tepesi bir sedir üzerinde bir ölüdür. Dedi ki: Rivayet **مخيِّم**dir, **الياء**ın kesresiyle; ve onu Bâhilî rivayet etti:
**وكأَنه زَوْجٌ على نعش لهن مخيَّم**
**الياء**ın fethasıyla. Dedi ki: Ve bunlar, takip edilen devekuşlarıdır. Ve **المُخَيَّمُ**: çadır menzilesine konulan şeydir. Ve **الزَّوْجُ**: **النَّمطُ**tur. Ve **قُلَّةُ رأْسه**: onun en üstüdür. **يَتْبَعْن**: yani **الرِّئالَ**; Ezherî dedi ki: Kim onu **حَرَجٌ على نعش** diye rivayet ettiyse, **الحَرَجُ** kadına, ölülerin sedyesi üzerine konulduğu zaman onun üzerine kapatılan örgülü şeydir; insanlar onu **النَّعْش** diye adlandırır; hâlbuki **النَّعْش** bizzat sedirin kendisidir. **حَرَجاً** diye adlandırıldı; çünkü o, **الهَوْدَج**in **حَرَجُ**u gibi çubuklarla örülmüştür. Dedi ki: Ve onlar **النَّعْش** (derler) ölü (için), ve **النَّعْش** (derler) sedir (için).

Ve **بَناتُ نعش**: yedi yıldızdır: onlardan dördü **نَعْش**tır; çünkü onlar dörtköşedir; ve üçü **بَناتُ نَعْشٍ**tır. Tekili **ابنُ نَعْشٍ**tır; çünkü yıldız müzekkerdir; böylece onu, onun müzekkerliği üzere müzekker yaparlar. Ve eğer “üç” yahut “dört” derlerse kızlara giderler; ve aynı şekilde **بَناتُ نَعْشٍ الصُّغْرى**. Sîbeveyh ile Ferrâ, marifelik ve müenneslik sebebiyle **نعْش**in tenvinsiz bırakılması üzerinde ittifak ettiler. Ve denildi: Dörtköşeli oluşunda **حَمَلة النَّعْشِ**e benzetildi. Şiirde **بَنُو نَعَش** geldi; Sîbeveyh, Nâbiga el-Ca‘dî için şu beyti okuttu:

Ve sarı (şarap) ki, tortu gizli kalmaz, o onun altındayken,
Süzgecinde çırpılır, sonra büzülür.

Onu yudum yudum içtim; ve horoz sabahını çağırır,
Ne zaman ki **بَنُو نَعْشٍ** yaklaştılar da aşağı indiler.

**الصَّهْباءُ**: şaraptır. Ve onun “tortu gizli kalmaz, o onun altındayken” sözü: yani, onda bulunduğu zaman onu örtmez; onun saf oluşundan dolayı; böylece tortu, düştüğü zaman onda görülür. Ve onun “o onun altındayken” sözü: tortu kabın alt kısmında bulunduğu zaman, bakanın onu, şarabın üstünde bulunduğu yerde görmesini ister; şarap, bakana tortudan daha yakındır; onun maksadı: onun arkasındaki şey görülür. Ve **تُصَفَّق**: bir kaptan bir kaba çevrilir. Ve onun “**تمزَّزْتُها**” sözü: yani onu azar azar içtim. Ve **تُقْطَب**: su ile karıştırılır. Ezherî dedi ki: Şair için, zorlandığı zaman, şairin dediği gibi **بَنُو نَعْش** demesi vardır; ve beyti okuttu. Ve sözün yönü **بَناتُ نَعْشٍ**tır; onların **بَناتُ آوى** ve **بناتُ عُرْس** dedikleri gibi. Ve onlardan birinin tekili **ابنُ عُرْس** ve **ابن مِقْرَض**dır
(* onun “ve onlardan birinin tekili ابن عرس ve ابن مقرض” sözü: asılda, **ابن آوى** zikri olmaksızın ve **بنات مقرض**ın öne geçirilmesi olmaksızın böyledir.)؛ Âdemoğulları dışındakilerin cem‘ini müennes yaparlar. Şairin şu sözüne gelince:
**تَؤُمُّ النَّواعِشَ والفَرْقَدَيـ**
**ن، تَنْصِبُ للقَصْد منها الجَبينا**
Şüphesiz o, **بنات نَعْش**ı ister; ancak o, muzâfı cem‘ etti; tıpkı **سامُّ أَبْرَصَّ**ın **الأَبارِصَ** diye cem‘ edilmesi gibi. Eğer dedin ki: Peki **فَعْلاَ**yı **فَواعِلَ** üzerine nasıl kırdı, hâlbuki onun babından değildir? Denildi: Bu, şu yönden câiz oldu: **نَعْشٌ** aslında **نَعَشَه نَعْشاً**ın masdarı idi; ve masdar, eğer **فَعْلاَ** olursa, bazen **فاعِل**in kırıldığı şey üzerine kırılır; bu, masdarın ism-i fâile benzemesindendir; her birinin, diğerinin mevkiine vâki olması câiz olduğundan; “**قُمْ قائماً**” sözü gibi, yani “**قُمْ قياماً**”; ve Yüce’nin sözü gibi: “De ki: Gördünüz mü, eğer suyunuz **غَوْراً** olursa.” Ve **نَعَشَ الإِنسان يَنْعَشُه نَعْشاً**: onu bir helâkten kurtardı. Ve **نَعَشَه اللَّهُ** ve **أَنْعَشَه**: onun fakirliğini kapattı; Ru’be dedi ki:
**أَنْعَشَني منه بسَيْبٍ مُقْعَثِ**
Ve denilir: “Beni **أَقْعَثَ** etti”; hâlbuki o **انْتَعَشَ** etti. İbnü’s-Sikkît dedi ki: **نَعَشَه اللَّهُ** yani onu yükseltti; ve **أَنْعَشه** denilmez; o, avamın sözündendir. Ve **الصحاح**ta: **أَنْعَشَه اللَّه** denilmez. Zü’r-Rumme dedi ki:
**لا يَنْعَشُ الطَّرْفَ إِلا ما تَخَوَّنَه**
**داغٍ يُنادِيه، باسْمِ الماءِ، مَبْغُوم**
Ve **انْتَعَشَ العاثرُ**: sürçmesinden kalktığı zaman. Ve **نَعَّشْتُ له**: ona “**نَعَشَك اللَّهُ**” dedim; Ru’be dedi ki:
**وإِنْ هَوى العاثرُ قُلْنا: دَعْدَعا**
**له، وعالَيْنا بتَنْعِيشِ لَعَا**
Ve Şemmer dedi ki: **النَّعْشُ** bekâ ve yükselmedir. Denilir: **نَعَشَه اللَّه** yani Allah onu yükseltti ve onu onardı. Dedi ki: Ve **النَّعْشُ** bundan (gelir); çünkü o, sedir üzerinde yüksektir. Ve **النَّعْشُ**: yükseltmedir. Ve “Falancayı **نَعَشْت**” (dersin), onu fakirlikten sonra onardığın zaman yahut sürçmeden sonra yükselttiğin zaman. Dedi ki: Ve **النَعْشُ**: adam öldüğü zaman, onlar onu **يَنْعَشُونه**; yani onu anarlar ve onun zikrini yükseltirler. Ömer’in hadîsinde, Allah ondan razı olsun: **انْتَعِشْ نَعَشَك اللَّهُ**; mânâsı: “Yüksel; Allah seni yükseltsin.” Ve ondan onların sözü: “**تَعِسَ**; artık **انْتَعَش** etmesin; ve **شِيكَ**; artık **انْتَقَش** etmesin.” Artık “**فلا انْتَعَش**”: yani yükselmesin; bu, onun aleyhine bir duadır. Âişe, Allah ondan razı olsun, babasının sıfatında dedi ki: “Dini, onunla **بنَعْشِه** **إِيّاه** ile çekip aldı”; yani onu, onu ayakta tutmasıyla, onun düşüş yerinden kurtardı. Ve “Dini çekip aldı da onu **فَنَعَشَه**” diye rivayet edilir; **الفاء** ile, onun bir fiil olması üzere. Câbir’in hadîsinde: “Onunla yola çıktık; onu **نَنْعَشُه**”; yani onu kaldırırız ve onun cesaretini kuvvetlendiririz. Ve “Ağacı **نَعَشْت**”: eğik olduğu zaman onu doğrulttuğun zaman. Ve **الرَّبِيعُ يَنْعَشُ الناسَ**: onları yaşatır ve onları bolluğa erdirir; Nâbiga dedi ki:
**وأَنتَ رَبِيعٌ يَنْعَشُ الناسَ سَيْبُه،**
**وسَيفٌ، أَْعِيرَتْه المَنِيّةُ، قاطعُ**

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%B4/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ن ع ش * * نَعَشَهُ * الله رفعه وبابه قطع ولا يُقال أَنعشه الله و * انْتَعَشَ * العاثِر نهض من عثرته و * النَّعْشُ * سرير الميت سُمي بذلك لارتفاعه وإذا لم يكن عليه ميت فهو سرير قلت هذا مُناقِض لما سبق في تفسير الجنازة وميت * مَنْعُوشٌ * أي محمول على النَّعش

##### Türkçe

* ن ع ش * **نَعَشَهُ** Allah onu yükseltti; babı **قطع**’dır. Ve “Allah onu **أَنعشه**” denilmez. Ve **انْتَعَشَ**: tökezleyen, tökezlemesinden doğruldu. Ve **النَّعْشُ**: ölü sedyesi; yüksekliğinden dolayı böyle adlandırıldı. Üzerinde ölü yoksa, o bir sedirdir. Dedim: Bu, daha önce **الجنازة** ve ölü tefsirinde geçen şeye aykırıdır. Ve **مَنْعُوشٌ**: yani **النَّعش** üzerinde taşınan.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%B4/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

نعشه الله، كمنعه: رفعه، فانتعش: ارتفع، كأنعشه، عن الكسائي، وكذلك قال الليث، وأنشد: أنعشني منه بسيب مفعم. ونعشه تنعيشا، عن أبي عمرو، وأنكر ابن السكيت: وأنعشه، وقال: هو من كلام العامة، وتبعه الجوهري فقال: ولا يقال: أنعشه الله، والصحيح ثبوته، كما نقله الجماعة عن الكسائي. ومن المجاز: نعش فلانا ينعشه نعشا، إذا جبره بعد فقر وتداركه من هلكة، وقال شمر: أي رفعه بعد عثرة. ونعش الميت نعشا: ذكره ذكرا حسنا، وقال شمر: إذا مات الرجل فهم ينعشونه، أي يذكرونه ويرفعون ذكره، وهو مجاز. ونعش طرفه: رفعه، وأنشد الجوهري لذي الرمة:
  لا ينعش الطرف إلا ما تخونه                      داع يناديه باسم الماء مبغـوم وقال شمر: النعش: البقاء والارتفاع. وقال ابن دريد: النعش: شبه محفة كان يحمل عليها الملك إذا مرض، وليس بنعش الميت، وأنشد للنابغة الذبياني:
  ألم تر خير الناس أصبح نعشهعلى فتية قد جاوز الحي سائرا
  ونحن لضديه نسأل الله خلده                      يرد لـنـا مـلـكـــا ولـــلأرض عـــامـــرا

  قال: فهذا يدل على أنه ليس بميت. وقيل: هذا هو الأصل، ثم كثر في كلامهم حتى سمي سرير الميت نعشا، وإنما سمي لارتفاعه، فإذا لم يكن عليه ميت محمول فهو سرير، ذكره ابن الأثير. وقال ابن عباد: النعش: خشبة على قدر قامتين في رأسها خرقة تسمى حرجا، تصاد بها الرئال، بالكسر، جمع رأل، وهو ولد النعام. وسئل أبو العباس أحمد بن يحيى عن قول عنترة:
  يتبعن قلة رأسـه وكـأنـه                      حرج على نعش لهن مخيم فحكى عن ابن الأعرابشي أنه قال: النعام منخوب الجوف لا عقل له، وقال أبو العباس: إنما وصف الرئال أنها تتبع النعامة فتطمح بأبصارها قلة رأسها، وكأن قلة رأسها ميت على سرير. قال: والرواية مخيم، بكسر الياء، ورواه الباهلي: وكأنه. زوج على نعش لهن مخيم بفتح الياء، قال: وهذه نعام يتبعن، والمخيم: الذي جعل بمنزلة الخيمة، والزوج: النمط، وقلة رأسه: أعلاه، قال الأزهري: ومن رواه حرج على نعش فالحرج: المشبك الذي يطبق على المرأة إذا وضعت على سرير الموتى، وتسميه الناس النعش، وإنما النعش السرير نفسه. وبنات نعش الكبرى: سبعة كواكب: أربعة منها نعش، لأنها مربعة، وثلاث بنات نعش، وكذلك بنات نعش الصغرى، قيل: شبهت بحملة النعش في تربيعها، قاله ابن دريد، تنصرف نكرة لا معرفة، نقله أبو عمر الزاهد في فائت الجمهرة، عن الفراء، وقال الجوهري: اتفق سيبويه والفراء على ترك صرف نعش للمعرفة والتأنيث، الواحد ابن نعش لأن الكوكب مذكر فيذكرونه على تذكيره، وإذا قالوا: ثلاث أو أربع ذهبوا إلى البنات، قاله الليث، ولهذا جاء في الشعر بنو نعش، أنشد سيبويه للنابغة الجعدي، وقال الجوهري: أنشد أبو عبيدة:
  تمززتها والديك يدعو صباحه                      إذا ما بنو نعش دنوا فتصوبوا وقال الأزهري: وللشاعر إن اضطر أن يقول: بنو نعش، كما قال الشاعر، وأنشد بيت النابغة، ووجه الكلام بنات نعش، كما قالوا: بنات عرس. وانتعش العاثر، إذا انتهض من عثرته، كذا في الصحاح، وكذا الطائر إذا انتهض يقال له: قد انتعش، وقال رؤبة:
  كم من خليل وأخ منهوش                      منتعش بسيبكم منعـوش ونعشه تنعيشا: قال له: أنعشك الله وفي الصحاح: نعشك الله، وأنشد لرؤبة:
  وإن هوى العاثر قلنا دعدعا                      له وعالينا بتنعيش لـعـا

  ومما يستدرك عليه: الانتعاش: رفع الرأس، ومنه قول عمر، رضي الله تعالى عنه: انتعش نعشك الله: أي ارتفع رفعك الله، أو جبرك وأبقاك، وكذا قولهم: تعس فلا انتعش، وشيك فلا انتقش، وهو دعاء عليه، أي لا ارتفع. وانتعش الرجل، إذا حصل له التدارك من الورطة. وأنعشه: سد فقره، قال رؤبة: أنعشني منه بسيب مقعث. والمنعوش: المحمول على النعش. والنواعش: جمع بنات نعش، كما يجمع سام أبرص على الأبارص، كما قال الشاعر. وفي حديث جابر فانطلقنا ننعشه، أي ننهضه ونقوي جأشه. ونعشت الشجرة، إذا كانت مائلة فأقمتها. والربيع ينعش الناس، أي يعيشهم ويخصبهم، وهو مجاز، قال النابغة:
  وأنت ربيع ينعش الناس سيبه                      وسيف أعيرته المنية قاطع ويقال: هو أخفى من نعيش في بنات نعش، وهو السها أوسط البنات، وهو مجاز.

##### Türkçe

**نعشه الله**، **كمنعه**: onu yükseltti; böylece **فانتعش**: yükseldi; **كأنعشه** gibi; **الكسائي**’den; ve **الليث** de böyle dedi; ve şu beyti okudu: **أنعشني منه بسيب مفعم**. Ve **نعشه تنعيشا**; **أبي عمرو**’dan; **ابن السكيت** inkâr etti: ve **أنعشه**; ve dedi: o, avamın sözündendir; **الجوهري** ona tâbi oldu da dedi: ve “**أنعشه الله**” denilmez; ve sahih olan onun sabit oluşudur; cemaatin **الكسائي**’den naklettiği gibi. Ve mecazdan: **نعش فلانا ينعشه نعشا**; fakirlikten sonra onu onardığı ve onu bir helâkten kurtarıp yetiştiği zaman. **شمر** dedi: yani onu bir sürçmeden sonra yükseltti. Ve **نعش الميت نعشا**: onu güzel bir anışla andı; **شمر** dedi: adam öldüğü zaman onlar onu **ينعشونه**; yani onu anarlar ve onun anılışını yükseltirler; ve o mecazdır. Ve **نعش طرفه**: onu kaldırdı; ve **الجوهري** **لذي الرمة**’den okudu:
  **لا ينعش الطرف إلا ما تخونه                      داع يناديه باسم الماء مبغـوم**
Ve **شمر** dedi: **النعش**: kalma ve yükselmedir. Ve **ابن دريد** dedi: **النعش**: kral hastalandığı zaman üzerine taşındığı, mahfe gibi bir şeydir; ölü **نعش**’i değildir; ve **للنابغة الذبياني**’ye okudu:
  **ألم تر خير الناس أصبح نعشهعلى فتية قد جاوز الحي سائرا**
  **ونحن لضديه نسأل الله خلده                      يرد لـنـا مـلـكـــا ولـــلأرض عـــامـــرا**

Dedi: bu, onun ölü olmadığını gösterir. Ve denildi: bu asıldır; sonra onların كلام’ında çoğaldı da ölü sediri **نعشا** diye adlandırıldı; ancak yükseltilmişliğinden dolayı böyle adlandırıldı; üzerinde taşınmış bir ölü yoksa o **سرير**’dir; **ابن الأثير** onu zikretti. Ve **ابن عباد** dedi: **النعش**: başında **حرجا** denilen bir bez bulunan, iki boy ölçüsünce bir tahta; onunla **الرئال** avlanır; kesre ile; **رأل**’in çoğulu; ve o, devekuşu yavrusudur. Ve **أبو العباس أحمد بن يحيى**’ya **عنترة**’nin sözü hakkında soruldu:
  **يتبعن قلة رأسـه وكـأنـه                      حرج على نعش لهن مخيم**
Böylece **ابن الأعرابشي**’den hikâye etti ki o dedi: devekuşu içi delinmiş (boş)tır; onun aklı yoktur. Ve **أبو العباس** dedi: ancak **الرئال**’i vasfetti ki onlar devekuşunu takip ederler; böylece gözleriyle onun başının tepesine bakıp yükselirler; ve sanki onun başının tepesi bir sedir üzerindeki bir ölüdür. Dedi: rivayet **مخيم**’dir; **الياء**’ın kesresiyle. Ve **الباهلي** rivayet etti: **وكأنه**. **زوج على نعش لهن مخيم**; **الياء**’ın fethasıyla. Dedi: ve bunlar, takip eden devekuşlarıdır; ve **المخيم**: çadır menzilesine konulmuş olandır; ve **الزوج**: **النمط**’tır; ve **قلة رأسه**: onun en üstüdür. **الأزهري** dedi: ve kim onu **حرج على نعش** diye rivayet ettiyse, **الحرج**: kadın ölüler sediri üzerine konulduğu zaman onun üzerine kapatılan örgülü şeydir; insanlar ona **النعش** derler; ancak **النعش** sedirin kendisidir. Ve **بنات نعش الكبرى**: yedi yıldızdır: onlardan dördü **نعش**’tir; çünkü o dörtköşedir; ve üçü **بنات نعش**’tir; ve aynı şekilde **بنات نعش الصغرى**; denildi: dörtköşeli oluşunda **النعش** taşıyıcılarına benzetildi; **ابن دريد** onu söyledi; nekre olarak, marife değil, tenvin alır; **أبو عمر الزاهد** onu **فائت الجمهرة**’de **الفراء**’dan nakletti. Ve **الجوهري** dedi: **سيبويه** ve **الفراء** **نعش**’in marifelik ve müenneslik sebebiyle sarfını terk etme üzerinde ittifak ettiler; tekili **ابن نعش**’tır; çünkü yıldız müzekkerdir, böylece onu müzekkerliği üzere zikrederler; “üç” veya “dört” dedikleri zaman **البنات**’a giderler; **الليث** onu söyledi; ve bunun için şiirde **بنو نعش** geldi; **سيبويه** **للنابغة الجعدي**’ye okudu. Ve **الجوهري** dedi: **أبو عبيدة** okudu:
  **تمززتها والديك يدعو صباحه                      إذا ما بنو نعش دنوا فتصوبوا**
Ve **الأزهري** dedi: şair için, zorlanırsa, şairin dediği gibi **بنو نعش** demesi vardır; ve **النابغة**’nin beytini okudu; sözün yönü **بنات نعش**’tir; **بنات عرس** dedikleri gibi. Ve **انتعش العاثر**: sürçmesinden doğrulduğu zaman; **الصحاح**’ta böyle; ve aynı şekilde kuş doğrulduğu zaman ona “**قد انتعش**” denir. Ve **رؤبة** dedi:
  **كم من خليل وأخ منهوش                      منتعش بسيبكم منعـوش**
Ve **نعشه تنعيشا**: ona “**أنعشك الله**” dedi; ve **الصحاح**’ta: **نعشك الله**; ve **رؤبة**’ye okudu:
  **وإن هوى العاثر قلنا دعدعا                      له وعالينا بتنعيش لـعـا**

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **الانتعاش**: başı kaldırmaktır; ve ondan **عمر**’in sözü, Allah Teâlâ ondan razı olsun: **انتعش نعشك الله**: yani yüksel, Allah seni yükseltsin; yahut seni onarsın ve seni bâki kılsın. Ve aynı şekilde onların sözü: **تعس فلا انتعش** ve **شيك فلا انتقش**; ve o, onun aleyhine bir duadır; yani yükselmesin. Ve **انتعش الرجل**: belâdan kurtarılıp yetişme kendisine hâsıl olduğu zaman. Ve **أنعشه**: onun fakirliğini kapattı. **رؤبة** dedi: **أنعشني منه بسيب مقعث**. Ve **المنعوش**: **النعش** üzerinde taşınan. Ve **النواعش**: **بنات نعش**’in çoğuludur; **سام أبرص**’ın **الأبارص** üzerine cem‘ edilmesi gibi; şairin dediği gibi. Ve **جابر** hadîsinde: böylece onu **ننعشه** diye yola çıktık; yani onu kaldırırız ve onun yüreğini kuvvetlendiririz. Ve **نعشت الشجرة**: eğik olduğu zaman onu doğrulttum. Ve bahar insanları **ينعش** eder; yani onları yaşatır ve onları bolluğa erdirir; ve o mecazdır. **النابغة** dedi:
  **وأنت ربيع ينعش الناس سيبه                      وسيف أعيرته المنية قاطع**
Ve denilir: o, **نعيش**’ten **بنات نعش** içinde daha gizlidir; ve o, **السها**’dır; **البنات**’ın ortancasıdır; ve o mecazdır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%B4/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

نَعَشَهُ
1 نَعَشَهُ ذ , aor. نَعَشَ , (S, K,) inf. n. نَعْشٌ, (S,) He (God) raised him; lifted him up; (S, K;) as also ↓ انعشهُ; (Lth, Ks, K;) which is disallowed by ISk, who says that it is a vulgar word, and by J after him, but is correct; (TA;) and ↓ نعّشهُ, (AA, K,) inf. n. تَنْعِيشٌ: (AA, TA:) or He (God) set him up, or upright; as also ↓ انعشهُ: (Msb:) [see an ex. in a verse cited voce شَمْلٌ:] or be [app. a man] raised him, or lifted him up, after a stumble, or trip. (Sb.) You say also, نَعَشْتُ الشَّجَرَةَ I set the tree upright, when it was leaning. (TA.) And نَعَشَ طَرُفهُ He raised his eye, or eyes. (S, * K.) ― -b2- [Hence,] aor. and inf. n. as above, (TA,) (tropical:) He recovered him from his embarrassment, or difficulty: (A:) (tropical:) he restored him from a state of poverty to wealth, or competence, or sufficiency: (K, TA;) as also ↓ انعشهُ: (TA:) and (tropical:) he recovered him from a state of perdition or destruction. (TA.) And نَعَشَكَ اللّٰهُ (tropical:) May God restore thee from poverty to wealth, or competence, or sufficiency: or make thee to continue in life; preserve thee alive. (A.) And ↓ انعشهُ (assumed tropical:) He set him up, and strengthened his heart. (TA.) And الرَّبِيعُ يُنْعشُ النَّاسَ (tropical:) (A, TA,) [The spring, or spring-herbage, or the season, or rain, called الربيع,] makes men to live and enjoy plenty of herbage or the like. (TA.) ― -b3- [Hence also,] نَعَشَ المَيِّتَ, (Sh, K,) aor. as above, (Sh,) and so the inf. n. (TA) (tropical:) He eulogized, or praised, the dead man, (Sh, K,) and exalted his praise, or fame, or honour. (Sh.) ― -b4- نَعَشُوا المَيِّتَ also signifies They carried the dead man upon the نَعْش, q. v. (A [where this signification is indicated, but not expressed: it is shown, however, by an explanation of pass. part. n. (q. v. infra) in the TA.]) ― -b5- نُعِشَ عَلَى جِنَارَتِهَا A نَعْش [q. v.] was made for her bier. (Mgh, from a trad. of, or relating to, Fلtimeh.)

نَعّشهُ
2 نَعّشهُ ذ : see 1. -A2- Also, (K,) or نعّش لَهُ, (S,) inf. n. تَنْعِيشٌ, (K,) He said to him نَعَشَكَ اللّٰهُ [which see above, in 1, and also below, in 8]: (S, K:) in [some copies of] the S, نَعَّشَكَ الله. (TA.)

4 أَنْعَشَ see 1, in four places.

انتعش
8 انتعش ذ He rose; or became raised, or lifted up: (TA:) he rose after his stumble, or trip: (S, A, Msb, K:) and in like manner you say of a bird, (A, TA,) meaning it rose [after falling or alighting], (TA,) and he raised his head. (TA.) Hence the saying, تَعَسَ فَلا انْتَعَشَ May he fall, having stumbled, or stumble and fall, and not rise [again]: a form of imprecation. (TA.) And hence the saying of 'Omar, اِنْتَعِشْ نَعَشَكَ اللّٰهُ Rise thou: may God raise thee: or نعشك اللّٰه has here one of the two meanings assigned to it before, in 1. (TA.) ― -b2- [And hence,] (tropical:) He recovered, or became recovered, from his embarrassment, or difficulty. (A, TA.)

نَعْشٌ
نَعْشٌ ذ A state of elevation, or exaltation. (Sh.) See 1. ― -b2- A state of remaining; lastingness; endurance; permanence; or continuance; syn. بَقَآءٌ. (Sh, K.) -A2- [A kind of litter, or] a thing resembling a مِحَفَّة, upon which the king used to be carried. when sick: (IDrd, Msb, K:) not the نَعْش of a corpse. (IDrd, Msb.) This is said to be the primary application. (TA) ― -b2- And hence, (TA,) A bier, (S, A, Msb, K,) when the corpse is upon it. for otherwise it is called سرِيرٌ: (S, IAth, Msb:) it is called by the former name because of its height, or its being raised: (S, TA.) pl. نُعُوشٌ: (Msb:) also, a reticulated thing. (Az. Mgh, TA,) resembling a محَفّة, (Mgh,) which is put as a cover over a [dead] woman when she is placed upon the bier; (Az, Mgh, TA;) but this is properly called حَرَجٌ, though people called is نَعْشٌ, which is properly only the bier itself. (Az, TA.) ― -b3- [And hence,] بَنَاتُ نَعْشِ الكُبْرَى [or بَنَاتُ نَعْشَ الكُبْرَى, together with نَعْشٌ or نَعْشُ, constitute (assumed tropical:) The constellation of Ursa Major: or the principal stars thereof:] seven stars; whereof four [which are in the body] are called نَعْشٌ [or نَعْشُ], and three [which are in the tail] are called بَناتٌ, (S, K,) i. e., بنات نعش (TA:) and to like manner الصُّغْرَى, (K,) or بنات نعش الصُّغْرَى [together with نعش الصُّغْرَى constitute [the constellation of Ursa Minor: or the principal stars thereof; seven in number; whereof the four in the body are called نعش, and the there in the tail are called بنات]: (S:) [the former four] said to be likened to the bearers of a bier, because they form a square: (IDrd, TA:) [the بنات being so called as being likened to damsels or to men for بنات is pl. of اِبْنٌ applied to an irrational thing as well as pl. of بِنْتٌ) following a bier:] Sb and Fr agree that نعش is imperfectly decl. because determinate and of the fem. gender: (S:) or it is perfectly decl. when indeterminate, but not when determinate [by having the epithet الكُبْرَى or الصُّغْرَى added to it]: (Aboo-'Amr Ez-Zلhid, K:) بَنو نَعْشِ also occurs, in poetry; (Sb, S, K;) because a single one [of the stars thereof] is called ابْنُ نَعْشِ, (Lth, K,) being made to accord. in gender with كَوْكَبٌ; but when they say ثَلَاث or أَرْبَع, they say بَنَات: (Lth, TA:) [this is agreeable with a general rule; accord. to which, بَنَاتٌ is the pl. of اِبْنٌ applied to anything but a human being:] the pl. of بنات نعش is النَّوَاعِشُ; like as أَبَارِصُ is pl. of سَامُّ أَبَرَصَ. (L, TA.) See also نُعَيْشٌ. ― -b4- Also نَعْشٌ A piece of wood, (K, TA,) of the length of twice the stature of a man, (TA,) upon the head of which is a piece of rag, (K, TA,) called حَرَجٌ, (TA,) with which young ostriches are hunted or captured. (K, TA.)

نُعَيْشٌ
نُعَيْشٌ ذ [or نُعَيْشُ (assumed tropical:) The small star called] السُّهَى, which is [by the star (??)] in the middle of بَنَات نَعْش. So in the saying, هُوَ أَخْفَى مِنْ نُعَيْش فِى بَنَاتِ نَعْش [He, or it, is more obscure than No'eysh among the Benل Naash]. (A, TA.)

النَّوَاعِشُ
النَّوَاعِشُ ذ : see نَعْشٌ, near the end.

مَنْعُوشٌ
مَنْعُوشٌ ذ A corpse carried upon a نَعْش, or bier. (S, A, * Msb.)

##### Türkçe

**نَعَشَهُ**
1 **نَعَشَهُ** ذ, muzâri‘i **نَعَشَ**, (S, K,) mastar ismi **نَعْشٌ**, (S,) O (Allah) onu yükseltti; onu yukarı kaldırdı; (S, K;) ve bunun gibi ↓ **انعشهُ**; (Lth, Ks, K;) ki bunu ISk meneder; çünkü onun avamca bir kelime olduğunu söyler; ve ondan sonra J de (meneder); fakat (kullanım) doğrudur; (TA;) ve ↓ **نعّشهُ**, (AA, K,) mastar ismi **تَنْعِيشٌ**: (AA, TA:) yahut O (Allah) onu dikti, yahut doğrulttu; ve bunun gibi ↓ **انعشهُ**: (Msb:) [**شَمْلٌ** maddesinde zikredilen bir beyitte bir örneğe bak:] yahut (görünüşe göre bir adam) onu bir sendelemeden yahut ayağının takılmasından sonra kaldırdı, yahut yukarı kaldırdı. (Sb.) Sen ayrıca şöyle dersin: **نَعَشْتُ الشَّجَرَةَ**: Ağaç eğilmiş iken onu doğrulttum. (TA.) Ve **نَعَشَ طَرُفهُ**: Gözünü, yahut gözlerini kaldırdı. (S, * K.) ― -b2- [Bundan dolayı,] muzâri‘ ve mastar ismi yukarıdaki gibi, (TA,) (mecaz:) Onu sıkıntısından yahut güçlüğünden kurtardı: (A:) (mecaz:) Onu yoksulluk hâlinden zenginliğe, yahut yeterliliğe, yahut kifayete döndürdü: (K, TA;) ve bunun gibi ↓ **انعشهُ**: (TA:) ve (mecaz:) Onu helâk yahut yok oluş hâlinden kurtardı. (TA.) Ve **نَعَشَكَ اللّٰهُ** (mecaz:) Allah seni yoksulluktan zenginliğe, yahut yeterliliğe, yahut kifayete döndürsün: yahut seni hayatta devam ettirsin; seni diri muhafaza etsin. (A.) Ve ↓ **انعشهُ** (farz edilen mecaz:) Onu dikti ve kalbini kuvvetlendirdi. (TA.) Ve **الرَّبِيعُ يُنْعشُ النَّاسَ** (mecaz:) (A, TA,) [**الربيع** denilen bahar, yahut bahar otu, yahut mevsim, yahut yağmur,] insanları yaşatır ve ot bolluğu yahut benzeriyle nimetlendirir. (TA.) ― -b3- [Bundan ayrıca,] **نَعَشَ المَيِّتَ**, (Sh, K,) muzâri‘i yukarıdaki gibi, (Sh,) ve mastar ismi de böyledir (TA) (mecaz:) Ölü kimseyi övdü, yahut methetti, (Sh, K,) ve onun övgüsünü, yahut şöhretini, yahut şerefini yüceltti. (Sh.) ― -b4- **نَعَشُوا المَيِّتَ** ayrıca şu mânaya gelir: Ölü kimseyi **نَعْش** üzerine taşıdılar; bk. o. (A [bu mânanın işaret edildiği, fakat ifade edilmediği yer: ancak TA’da ism-i mef‘ûlün (aşağıda bk.) açıklamasıyla gösterilmiştir.]) ― -b5- **نُعِشَ عَلَى جِنَارَتِهَا**: Onun tabutu için bir **نَعْش** [bk. o] yapıldı. (Mgh, Fلtimeh’e dair yahut onunla ilgili bir rivayetten.)

**نَعّشهُ**
2 **نَعّشهُ** ذ: 1’e bak. -A2- Ayrıca, (K,) yahut **نعّش لَهُ**, (S,) mastar ismi **تَنْعِيشٌ**, (K,) Ona **نَعَشَكَ اللّٰهُ** dedi [yukarıda 1’de ve ayrıca aşağıda 8’de bk.]: (S, K:) S’nin [bazı nüshalarında] **نَعَّشَكَ الله**. (TA.)

4 **أَنْعَشَ**: 1’e, dört yerde, bak.

**انتعش**
8 **انتعش** ذ: Kalktı; yahut yükselmiş oldu, yahut yukarı kaldırılmış oldu: (TA:) sendelemesinden yahut ayağının takılmasından sonra kalktı: (S, A, Msb, K:) ve aynı şekilde bir kuş hakkında da dersin, (A, TA,) yani (kuş) [düşmeden yahut konduktan] sonra kalktı, (TA,) ve başını kaldırdı. (TA.) Bundan dolayı şu söz (vardır): **تَعَسَ فَلا انْتَعَشَ**: Sendeleyip düşsün, yahut sendeleyip düşsün de [yeniden] kalkmasın: bir beddua kalıbı. (TA.) Ve bundan dolayı ‘Omar’ın sözü (vardır): **اِنْتَعِشْ نَعَشَكَ اللّٰهُ**: Kalk sen: Allah seni kaldırsın: yahut burada **نعشك اللّٰه**’ın, daha önce 1’de ona verilen iki mânadan biri vardır. (TA.) ― -b2- [Ve bundan dolayı,] (mecaz:) Sıkıntısından yahut güçlüğünden iyileşti, yahut iyileşmiş oldu. (A, TA.)

**نَعْشٌ**
**نَعْشٌ** ذ: Yükseklik hâli, yahut yücelik. (Sh.) 1’e bak. ― -b2- Kalma hâli; sürüp gitme; dayanma; süreklilik; yahut devam; eş anlamlısı **بَقَآءٌ**. (Sh, K.) -A2- [Bir çeşit mahfe, yahut] krala hastalandığında üzerinde taşınır olduğu, **مِحَفَّة**ye benzeyen bir şey: (IDrd, Msb, K:) bir cesedin **نَعْش**’ı değil. (IDrd, Msb.) Bunun asıl kullanım olduğu söylenir. (TA) ― -b2- Ve bundan dolayı, (TA,) bir tabut, (S, A, Msb, K,) ceset onun üzerinde iken; yoksa ona **سرِيرٌ** denir: (S, IAth, Msb:) ona bu ad, yüksekliğinden yahut yükseltilmiş olmasından dolayı verilmiştir: (S, TA.) Çoğulu **نُعُوشٌ**: (Msb:) ayrıca, ağsı bir şey. (Az. Mgh, TA,) **محَفّة**ye benzeyen, (Mgh,) [ölü] kadın tabut üzerine konulduğunda onun üzerine örtü olarak konulan; (Az, Mgh, TA;) fakat bunun asıl adı **حَرَجٌ**’dır; halk ona **نَعْشٌ** der; hâlbuki **نَعْشٌ** aslında yalnız tabutun kendisidir. (Az, TA.) ― -b3- [Ve bundan dolayı,] **بَنَاتُ نَعْشِ الكُبْرَى** [yahut **بَنَاتُ نَعْشَ الكُبْرَى**, **نَعْشٌ** yahut **نَعْشُ** ile birlikte, (farz edilen mecaz:) Büyük Ayı takım yıldızı: yahut onun başlıca yıldızları:] yedi yıldız; bunların dördüne [gövdesinde olanlara] **نَعْشٌ** [yahut **نَعْشُ**] denir, ve üçüne [kuyruğunda olanlara] **بَناتٌ** denir, (S, K,) yani **بنات نعش** (TA:) ve aynı şekilde **الصُّغْرَى**, (K,) yahut **بنات نعش الصُّغْرَى** [**نعش الصُّغْرَى** ile birlikte Küçük Ayı takım yıldızı: yahut onun başlıca yıldızları; sayıları yedi; gövdedeki dördüne **نعش**, kuyruktaki üçüne **بنات** denir]: (S:) [o dört yıldızın] tabut taşıyıcılarına benzetildiği söylenir; çünkü bir kare teşkil ederler: (IDrd, TA:) [**بنات**’ın böyle adlandırılması, tabutu takip eden kızlara yahut erkeklere benzetilmesi sebebiyledir; zira **بنات** akılsız bir şeye uygulandığında da **اِبْنٌ**’un çoğuludur; ayrıca **بِنْتٌ**’in çoğuludur:] Sb ve Fr, **نعش**’ın, belirli ve müennes olduğundan dolayı gayr-i munsarif olduğu hususunda ittifak ederler: (S:) yahut o, nekre iken munsariftir; fakat belirli iken [ona **الكُبْرَى** yahut **الصُّغْرَى** sıfatı eklenmekle] munsarif değildir: (Aboo-'Amr Ez-Zلhid, K:) Şiirde **بَنو نَعْشِ** de vârid olur; (Sb, S, K;) çünkü onlardan bir tanesine **ابْنُ نَعْشِ** denir, (Lth, K,) **كَوْكَبٌ** ile cinsiyette uygun kılınarak; fakat **ثَلَاث** yahut **أَرْبَع** dediklerinde **بَنَات** derler: (Lth, TA:) [bu, genel bir kaideye uygundur; ona göre **بَنَاتٌ**, insan olmayan her şeye uygulandığında **اِبْنٌ**’un çoğuludur:] **بنات نعش**’ın çoğulu **النَّوَاعِشُ**’tur; tıpkı **أَبَارِصُ**’un **سَامُّ أَبَرَصَ**’ın çoğulu olması gibi. (L, TA.) **نُعَيْشٌ**’e de bak. ― -b4- Ayrıca **نَعْشٌ**: bir parça odun, (K, TA,) bir adamın boyunun iki katı uzunluğunda, (TA,) başında bir parça bez bulunan, (K, TA,) **حَرَجٌ** denilen, (TA,) onunla genç devekuşlarının avlandığı yahut yakalandığı. (K, TA.)

**نُعَيْشٌ**
**نُعَيْشٌ** ذ [yahut **نُعَيْشُ** (farz edilen mecaz:) **السُّهَى** denilen küçük yıldız], ki o, **بَنَات نَعْش**’ın ortasında (??) yıldız(ın) yanındadır. Şu sözde olduğu gibi: **هُوَ أَخْفَى مِنْ نُعَيْش فِى بَنَاتِ نَعْش** [O, yahut o şey, Benât-ı Na‘ş içinde Nu‘eyş’ten daha gizlidir]. (A, TA.)

**النَّوَاعِشُ**
**النَّوَاعِشُ** ذ: **نَعْشٌ**’a, sonlara yakın, bak.

**مَنْعُوشٌ**
**مَنْعُوشٌ** ذ: Bir **نَعْش** yahut tabut üzerinde taşınan ceset. (S, A, * Msb.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%B4/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

نَعَشَ
نَعَشَ A ( n. ac. نَعْش 1 ),
a.  Raised, set up; exalted.

b.  Placed upon the bier; praised, eulogized ( one dead ).

نَعَّشَ
نَعَّشَ II ,  أَنْعَشَ IV ,
a.  see I (a) .

اِنْتَعَشَ
اِنْتَعَشَ VIII ,
a.  Rose, got up; raised himself.

نَعْش
نَعْش 1 ,
a.  Bier; litter.

b.  Elevation.

c.  Permanence, perpetuity.

d.  Ostrich-trap.

نَعَاْشَة
نَعَاْشَة 22t
a.  [ coll. ], Diversion, relaxation.

نَوَاْعِشُ
نَوَاْعِشُ 41
a.  [ art. ], The stars of Ursa.

بَنَات نَعْش
بَنَات نَعْش
a.  The constellation Ursa.

اِبْن نَعْش
اِبْن نَعْش
a.  A star of Ursa.

##### Türkçe

نَعَشَ
**نَعَشَ** A ( i. ac. **نَعْش** 1 ),
a.  Yükseltti, dikti; yüceltti.

b.  Tabut sedyesi üzerine koydu; (bir ölü için) övdü, methiyede bulundu.

نَعَّشَ
**نَعَّشَ** II ,  **أَنْعَشَ** IV ,
a.  I (a)’ya bak.

اِنْتَعَشَ
**اِنْتَعَشَ** VIII ,
a.  Kalktı, ayağa kalktı; kendini yükseltti.

نَعْش
**نَعْش** 1 ,
a.  Tabut sedyesi; sedye.

b.  Yükseklik.

c.  Süreklilik, ebedîlik.

d.  Devekuşu tuzağı.

نَعَاْشَة
**نَعَاْشَة** 22t
a.  [ topluluk ], Eğlence, dinlenme.

نَوَاْعِشُ
**نَوَاْعِشُ** 41
a.  [ artikel ], Büyükayı’nın yıldızları.

بَنَات نَعْش
**بَنَات نَعْش**
a.  Büyükayı takımyıldızı.

اِبْن نَعْش
**اِبْن نَعْش**
a.  Büyükayı’nın bir yıldızı.
