# نعش — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%B4/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B9%D8%B4/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نعش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%B4.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: نعش

نَعَشَه اللَّهُ يَنْعَشُه نَعْشاً وأَنْعَشَه: رَفَعَه.
وانْتَعَشَ: ارتفع. والانْتِعاشُ: رَفْعُ الرأْس. والنَّعْشُ: سَريرُ الميت منه، سمي بذلك لارتفاعه، فإِذا لم يكن عليه ميّت فهو سرير؛ وقال ابن الأَثير: إِذا لم يكن عليه ميت محمول فهو سرير. والنَّعْشُ: شَبِيهٌ بالمِحَفَّة كان يُحْمَل عليها المَلِكُ إِذا مَرِض؛ قال النابغة:
أَلم تَرَ خَيْرَ الناسِ أَصْبَحَ نَعْشُه
على فِتْيةٍ، قد جاوَزَ الحَيَّ سائرا؟
ونَحْنُ لَدَيْه نسأَل اللَّه خُلْدَه،
يُرَدُّ لنا مَلْكاً، وللأَرض عامِرا
وهذا يدل على أَنه ليس بميت، وقيل: هذا هو الأَصل ثم كثر في كلامهم حتى سُمِّي سريرُ الميت نَعْشاً. وميت مَنْعُوشٌ: محمول على النَعْش؛ قال الشاعر:
أَمَحْمُولٌ على النَّعْشِ الهُمام؟
وسئل أَبو العباس أَحمد بن يحيى عن قول عنترة:
يَتْبَعْن قُلَّةَ رأْسِه، وكأَنه
حَرَجٌ على نَعْشٍ لهنَّ مُخَيِّم
فحَكى عن ابن الأَعرابي أَنه قال: النَّعامُ مَنْخُوبُ الجَوف لا عَقل له. وقال أَبو العباس: إِنما وصف الرِّئالَ أَنها تتبع النعامةَ فَتَطْمَحُ بأَبصارها قُلَّة رأْسِها، وكأَن قُلَّةَ رأْسها ميتٌ على سرير، قال: والرواية مخيِّم، بكسر الياء؛ ورواه الباهِليّ:
وكأَنه زَوْجٌ على نعش لهن مخيَّم
بفتح الياء؛ قال: وهذه نعام يُتَّبَعْن. والمُخَيَّمُ: الذي جُعِل بمنزلة الخَيْمة. والزَّوْجُ: النَّمطُ. وقُلَّةُ رأْسه: أَعْلاهُ. يَتْبَعْن: يعني الرِّئالَ؛ قال الأَزهري: ومن رواه حَرَجٌ على نعش، فالحَرَجُ المَشْبَك الذي يُطْبَق على المرأَة إِذا وُضِعت على سرير المَوْتى وتسميه الناس النَّعْش، وإِنما النَّعْش السريرُ نفسُه، سمي حَرَجاً لأَنه مُشَبَّكٌ بعِيدان كأَنها حَرَجُ الهَوْدَج. قال: ويقولون النَّعْش الميت والنَّعْش السرير.
وبَناتُ نعش: سبعةُ كَواكبَ: أَربعة منها نَعْش لأَنها مُربّعة، وثلاثةٌ بَناتُ نَعْشٍ؛ الواحدُ ابنُ نَعْشٍ لأَن الكوكب مذكر فَيُذكِّرونه على تذكيره، وإِذا قالوا ثلاث أشو أَربع ذهبوا إِلى البنات، وكذلك بَناتُ نَعْشٍ الصُّغْرى، واتفق سيبويه والفراء على ترك صرْف نعْش للمعرفة والتأْنيث، وقيل: شبهت بحَمَلة النَّعْشِ في تَرْبيعها؛ وجاء في الشعر بَنُو نَعَش، أَنشد سيبويه للنابغة الجَعْديّ:
وصَهْباء لا يَخْفى القَذى وهي دُونَه،
تُصَفِّقُ في رَاوُوقِها ثم تُقْطَبُ
تمَزَّزْتُها، والدِّيكُ يَدْعُو صَباحَهُ،
إِذا ما بَنُو نَعْشٍ دَنَوْا فتَصَوَّبُوا
الصَّهْباءُ: الخَمْرُ. وقوله لا يَخْفى القَذى وهي دونه أَي لا تَسْترُهُ إِذا وقَعَ فيها لكونها صافية فالقَذى يُرى فيها إِذا وقع. وقوله: وهي دونه يريد أَن القَذى إِذا حصل في أَسفل الإِناء رآه الرائي في الموضع الذي فَوْقَه الخمرُ والخمرُ أَقْربُ إِلى الرائي من القذى، يريد أَنها يُرى ما وراءها. وتُصَفَّق: تُدارُ من إِناء إِلى إِناء. وقوله: تمزَّزْتُها أَي شَرِبْتها قليلاً قليلاً. وتُقْطَب: تُمْزَج بالماء؛ قال الأَزهري: وللشاعر إِذا اضطر أَن يقول بَنُو نَعْش كما قال الشاعر، وأَنشد البيت، ووجْهُ الكلامِ بَناتُ نَعْشٍ كما قالوا بَناتُ آوى وبناتُ عُرْس، والواحدُ منها ابنُ عُرْس وابن مِقْرَض
(* قوله «والواحد منها ابن عرس وابن
مقرض» هكذا في الأصل بدون ذكر ابن آوى وبدون تقدم بنات مقرض.)، يؤنثون جمْعَ ما خلا الآدميّين؛ وأَما قول الشاعر:
تَؤُمُّ النَّواعِشَ والفَرْقَدَيـ
ن، تَنْصِبُ للقَصْد منها الجَبينا
فإِنه يريد بنات نَعْش إِلا أَنه جَمَعَ المضاف كما أَنه جُمِع سامُّ أَبْرَصَّ الأَبارِصَ، فإِن قلت: فكيف كَسَّر فَعْلاَ على فَواعِلَ وليس من بابه؟ قيل: جاز ذلك من حيث كان نَعْشٌ في الأَصل مصدر نَعَشَه نَعْشاً، والمَصْدرُ إِذا كان فَعْلاَ فقد يُكسَّر على ما يكسَّر عليه فاعِل، وذلك لمُشابهَةِ المصدر لاسم الفاعل من حيث جازَ وقُوعُ كلِّ واحد منهما موقبعَ صاحبه، كقوله قُمْ قائماً أَي قُمْ قياماً، وكقوله سبحانه: قل أَرأَيْتُم إِن أَصبَحَ ماؤكم غَوْراً. ونَعَشَ الإِنسان يَنْعَشُه نَعْشاً: تَدارَكَه من هَلَكةٍ. ونَعَشَه اللَّهُ وأَنْعَشَه: سَدَّ فَقْرَه؛ قال رؤبة:
أَنْعَشَني منه بسَيْبٍ مُقْعَثِ
ويقال: أَقْعَثَني وقد انْتَعَشَ هو. وقال ابن السكيت: نَعَشَه اللَّهُ أَي رَفَعَه، ولا يقال أَنْعَشه وهو من كلام العامَّة، وفي الصحاح: لا يقال أَنْعَشَه اللَّه؛ قال ذو الرمة:
لا يَنْعَشُ الطَّرْفَ إِلا ما تَخَوَّنَه
داغٍ يُنادِيه، باسْمِ الماءِ، مَبْغُوم
وانْتَعَشَ العاثرُ إِذا نَهَض من عَثْرَتِه. ونَعَّشْتُ له: قلت: له نَعَشَك اللَّهُ؛ قال رؤبة:
وإِنْ هَوى العاثرُ قُلْنا: دَعْدَعا
له، وعالَيْنا بتَنْعِيشِ لَعَا
وقال شمر: النَّعْشُ البقاءُ والارتفاع. يقال: نَعَشَه اللَّه أَي رَفَعَه اللَّهُ وجَبَره. قال: والنَّعْشُ مِنْ هذا لأَنه مرتفع على السرير. والنَّعْشُ: الرفْعُ. ونَعَشْت فلاناً إِذا جَبَرته بعد فَقْر أَو رَفَعْته بعد عَثْرة. قال: والنَعْشُ إِذا ماتَ الرجلُ فهم يَنْعَشُونه أَي يذكُرونه ويَرْفَعون ذِكْرَه. وفي حديث عمر، رضي اللّه عنه: انْتَعِشْ نَعَشَك اللَّهُ؛ معناه ارْتَفِعْ رفَعَك اللَّه؛ ومنه قولهم: تَعِسَ فلا انْتَعَش، وشِيكَ فلا انْتَقَش؛ فلا انْتَعَش أَي لا ارْتَفَع وهو دُعاء عليه. وقالت عائشة في صِفَة أَبيها، رضي اللَّه عنهما: فانْتاشَ الدِّينَ بنَعْشِه إِيّاه أَي تَدارَكَه بإِقامته إِياه من مَصْرَعِه، ويروى: فانْتاشَ الدِّينَ فَنَعَشَه، بالفاء على أَنه فِعْل وفي حديث جابر: فانْطَلَقْنا به نَنْعَشُه أَي نُنْهِضه ونُقَوّي جأْشَه. ونَعَشْت الشجرةَ إِذا كانت مائلةً فأَقَمْتها. والرَّبِيعُ يَنْعَشُ الناسَ: يُعيشُهم ويُخْصِبهم؛ قال النابغة:
وأَنتَ رَبِيعٌ يَنْعَشُ الناسَ سَيْبُه،
وسَيفٌ، أَْعِيرَتْه المَنِيّةُ، قاطعُ

### Türkçe

**نَعَشَه اللَّهُ** **يَنْعَشُه** **نَعْشاً** ve **أَنْعَشَه**: onu yükseltti.

Ve **انْتَعَشَ**: yükseldi. Ve **الانْتِعاشُ**: başı kaldırmaktır. Ve **النَّعْشُ**: ondan (yani onunla) ölünün sedyesidir; onunla adlandırıldı, onun yükselmiş olmasından dolayı. Artık eğer üzerinde ölü yoksa o bir sedirdir; İbnü’l-Esîr dedi ki: Eğer üzerinde taşınan bir ölü yoksa o bir sedirdir. Ve **النَّعْشُ**: **المِحَفَّة**ye benzer bir şeydir; kral hastalandığı zaman onun üzerinde taşınırdı; Nâbiga dedi ki:

Görmedin mi insanların en hayırlısı, onun **نَعْشُ**u sabahlamış,
Yiğitler üzerinde; yürüyerek mahalleyi aşmışlar?

Ve biz onun yanında Allah’tan onun ebedîliğini isteriz,
Bize bir mülk olarak geri döndürülür, ve yeryüzüne imar edici olarak.

Ve bu, onun ölü olmadığını gösterir. Ve denildi: Bu asıldır; sonra onların sözlerinde çoğaldı da ölünün sedyesi **نَعْشاً** diye adlandırıldı. Ve **ميت مَنْعُوشٌ**: **النَعْش** üzerinde taşınan; şair dedi ki:

Yiğit, **النَّعْش** üzerinde taşınan mı?

Ve Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ’ya, Antara’nın şu sözü hakkında soruldu:
**يَتْبَعْن** **قُلَّةَ** **رأْسِه**، **وكأَنه**
**حَرَجٌ** **على نَعْشٍ** **لهنَّ مُخَيِّم**

Bunun üzerine İbnü’l-A‘râbî’den, onun şöyle dediğini nakletti: **النَّعامُ** karın boşluğu delinmiş, aklı olmayan (bir hayvandır). Ebü’l-Abbâs dedi ki: Ancak **الرِّئالَ**ı, onların devekuşunu takip ettiklerini vasfetti; böylece bakışlarıyla onun başının tepesine uzanırlar; ve sanki onun başının tepesi bir sedir üzerinde bir ölüdür. Dedi ki: Rivayet **مخيِّم**dir, **الياء**ın kesresiyle; ve onu Bâhilî rivayet etti:
**وكأَنه زَوْجٌ على نعش لهن مخيَّم**
**الياء**ın fethasıyla. Dedi ki: Ve bunlar, takip edilen devekuşlarıdır. Ve **المُخَيَّمُ**: çadır menzilesine konulan şeydir. Ve **الزَّوْجُ**: **النَّمطُ**tur. Ve **قُلَّةُ رأْسه**: onun en üstüdür. **يَتْبَعْن**: yani **الرِّئالَ**; Ezherî dedi ki: Kim onu **حَرَجٌ على نعش** diye rivayet ettiyse, **الحَرَجُ** kadına, ölülerin sedyesi üzerine konulduğu zaman onun üzerine kapatılan örgülü şeydir; insanlar onu **النَّعْش** diye adlandırır; hâlbuki **النَّعْش** bizzat sedirin kendisidir. **حَرَجاً** diye adlandırıldı; çünkü o, **الهَوْدَج**in **حَرَجُ**u gibi çubuklarla örülmüştür. Dedi ki: Ve onlar **النَّعْش** (derler) ölü (için), ve **النَّعْش** (derler) sedir (için).

Ve **بَناتُ نعش**: yedi yıldızdır: onlardan dördü **نَعْش**tır; çünkü onlar dörtköşedir; ve üçü **بَناتُ نَعْشٍ**tır. Tekili **ابنُ نَعْشٍ**tır; çünkü yıldız müzekkerdir; böylece onu, onun müzekkerliği üzere müzekker yaparlar. Ve eğer “üç” yahut “dört” derlerse kızlara giderler; ve aynı şekilde **بَناتُ نَعْشٍ الصُّغْرى**. Sîbeveyh ile Ferrâ, marifelik ve müenneslik sebebiyle **نعْش**in tenvinsiz bırakılması üzerinde ittifak ettiler. Ve denildi: Dörtköşeli oluşunda **حَمَلة النَّعْشِ**e benzetildi. Şiirde **بَنُو نَعَش** geldi; Sîbeveyh, Nâbiga el-Ca‘dî için şu beyti okuttu:

Ve sarı (şarap) ki, tortu gizli kalmaz, o onun altındayken,
Süzgecinde çırpılır, sonra büzülür.

Onu yudum yudum içtim; ve horoz sabahını çağırır,
Ne zaman ki **بَنُو نَعْشٍ** yaklaştılar da aşağı indiler.

**الصَّهْباءُ**: şaraptır. Ve onun “tortu gizli kalmaz, o onun altındayken” sözü: yani, onda bulunduğu zaman onu örtmez; onun saf oluşundan dolayı; böylece tortu, düştüğü zaman onda görülür. Ve onun “o onun altındayken” sözü: tortu kabın alt kısmında bulunduğu zaman, bakanın onu, şarabın üstünde bulunduğu yerde görmesini ister; şarap, bakana tortudan daha yakındır; onun maksadı: onun arkasındaki şey görülür. Ve **تُصَفَّق**: bir kaptan bir kaba çevrilir. Ve onun “**تمزَّزْتُها**” sözü: yani onu azar azar içtim. Ve **تُقْطَب**: su ile karıştırılır. Ezherî dedi ki: Şair için, zorlandığı zaman, şairin dediği gibi **بَنُو نَعْش** demesi vardır; ve beyti okuttu. Ve sözün yönü **بَناتُ نَعْشٍ**tır; onların **بَناتُ آوى** ve **بناتُ عُرْس** dedikleri gibi. Ve onlardan birinin tekili **ابنُ عُرْس** ve **ابن مِقْرَض**dır
(* onun “ve onlardan birinin tekili ابن عرس ve ابن مقرض” sözü: asılda, **ابن آوى** zikri olmaksızın ve **بنات مقرض**ın öne geçirilmesi olmaksızın böyledir.)؛ Âdemoğulları dışındakilerin cem‘ini müennes yaparlar. Şairin şu sözüne gelince:
**تَؤُمُّ النَّواعِشَ والفَرْقَدَيـ**
**ن، تَنْصِبُ للقَصْد منها الجَبينا**
Şüphesiz o, **بنات نَعْش**ı ister; ancak o, muzâfı cem‘ etti; tıpkı **سامُّ أَبْرَصَّ**ın **الأَبارِصَ** diye cem‘ edilmesi gibi. Eğer dedin ki: Peki **فَعْلاَ**yı **فَواعِلَ** üzerine nasıl kırdı, hâlbuki onun babından değildir? Denildi: Bu, şu yönden câiz oldu: **نَعْشٌ** aslında **نَعَشَه نَعْشاً**ın masdarı idi; ve masdar, eğer **فَعْلاَ** olursa, bazen **فاعِل**in kırıldığı şey üzerine kırılır; bu, masdarın ism-i fâile benzemesindendir; her birinin, diğerinin mevkiine vâki olması câiz olduğundan; “**قُمْ قائماً**” sözü gibi, yani “**قُمْ قياماً**”; ve Yüce’nin sözü gibi: “De ki: Gördünüz mü, eğer suyunuz **غَوْراً** olursa.” Ve **نَعَشَ الإِنسان يَنْعَشُه نَعْشاً**: onu bir helâkten kurtardı. Ve **نَعَشَه اللَّهُ** ve **أَنْعَشَه**: onun fakirliğini kapattı; Ru’be dedi ki:
**أَنْعَشَني منه بسَيْبٍ مُقْعَثِ**
Ve denilir: “Beni **أَقْعَثَ** etti”; hâlbuki o **انْتَعَشَ** etti. İbnü’s-Sikkît dedi ki: **نَعَشَه اللَّهُ** yani onu yükseltti; ve **أَنْعَشه** denilmez; o, avamın sözündendir. Ve **الصحاح**ta: **أَنْعَشَه اللَّه** denilmez. Zü’r-Rumme dedi ki:
**لا يَنْعَشُ الطَّرْفَ إِلا ما تَخَوَّنَه**
**داغٍ يُنادِيه، باسْمِ الماءِ، مَبْغُوم**
Ve **انْتَعَشَ العاثرُ**: sürçmesinden kalktığı zaman. Ve **نَعَّشْتُ له**: ona “**نَعَشَك اللَّهُ**” dedim; Ru’be dedi ki:
**وإِنْ هَوى العاثرُ قُلْنا: دَعْدَعا**
**له، وعالَيْنا بتَنْعِيشِ لَعَا**
Ve Şemmer dedi ki: **النَّعْشُ** bekâ ve yükselmedir. Denilir: **نَعَشَه اللَّه** yani Allah onu yükseltti ve onu onardı. Dedi ki: Ve **النَّعْشُ** bundan (gelir); çünkü o, sedir üzerinde yüksektir. Ve **النَّعْشُ**: yükseltmedir. Ve “Falancayı **نَعَشْت**” (dersin), onu fakirlikten sonra onardığın zaman yahut sürçmeden sonra yükselttiğin zaman. Dedi ki: Ve **النَعْشُ**: adam öldüğü zaman, onlar onu **يَنْعَشُونه**; yani onu anarlar ve onun zikrini yükseltirler. Ömer’in hadîsinde, Allah ondan razı olsun: **انْتَعِشْ نَعَشَك اللَّهُ**; mânâsı: “Yüksel; Allah seni yükseltsin.” Ve ondan onların sözü: “**تَعِسَ**; artık **انْتَعَش** etmesin; ve **شِيكَ**; artık **انْتَقَش** etmesin.” Artık “**فلا انْتَعَش**”: yani yükselmesin; bu, onun aleyhine bir duadır. Âişe, Allah ondan razı olsun, babasının sıfatında dedi ki: “Dini, onunla **بنَعْشِه** **إِيّاه** ile çekip aldı”; yani onu, onu ayakta tutmasıyla, onun düşüş yerinden kurtardı. Ve “Dini çekip aldı da onu **فَنَعَشَه**” diye rivayet edilir; **الفاء** ile, onun bir fiil olması üzere. Câbir’in hadîsinde: “Onunla yola çıktık; onu **نَنْعَشُه**”; yani onu kaldırırız ve onun cesaretini kuvvetlendiririz. Ve “Ağacı **نَعَشْت**”: eğik olduğu zaman onu doğrulttuğun zaman. Ve **الرَّبِيعُ يَنْعَشُ الناسَ**: onları yaşatır ve onları bolluğa erdirir; Nâbiga dedi ki:
**وأَنتَ رَبِيعٌ يَنْعَشُ الناسَ سَيْبُه،**
**وسَيفٌ، أَْعِيرَتْه المَنِيّةُ، قاطعُ**
