# نعص — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%B5/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B9%D8%B5/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نعص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D8%B5.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: نعص

نعص  ، كتبه المصنف بالحمرة، وهو موجود في نسخ الصحاح، وسيأتي الكلام عليه قريبا. وقال ابن عباد: نعص  الجراد الأرض، كمنع: أكل نباتها  كلها. قال الأزهري: قرأت في نوادر الأعراب،  هو من ناعصتي  ونائصتي،  أي ناصرتي  ونصرتي. قال الليث: نعص، ليست بعربية، إلا ما جاء  أسد بن ناعصة  ، وهو  شاعر  ، وزاد غيره:  نصراني قديم  ، قال الليث: وهو المشبب في شعره بخنساء، وكان صعب الشعر جدا، وقلما يروى شعره لصعوبته، وهو الذي قتل عبيدا بأمر النعمان. وفي العباب: أسد بن ناعصة أقدم من الخنساء بدهر، وكان يدعي قتل عنترة بن شداد، وهو أسد بن ناعصة بن عمرو بن عبد الجن، بن محرز، بن سعد، بن كثير، بن وائل، بن عامر، بن عمرو، بن فهم، بن تيم اللات، بن أسد، ابن وبرة، بن تغلب، بن حلوان ابن عمران بن الحاف، بن قضاعة التنوخي. وتنوخ: قبائل اجتمعت وتألفت، منهم بنو فهم، وكان أسد ابن ناعصة وأهل بيته نصارى. وديوان شعره عندي، وليس فيه ذكر خنساء. وهو  مشتق من النعص، محركة، وهو التمايل  ، على ما قاله ابن دريد.  والنواعص: ع  . وقال ابن بري: مواضع معروفة، وأنشد للأعشى:
  وقد ملأت بكر ومن لف لفهانباكا فأحواض الرجا فالنواعصا في العباب: وفي لغة هذيل أن يوتر الرجل فلا يطلب ثأره. يقال: انتعص ولم يبال. قال أبو نصر: وخالفني غيرهم فقال:  انتعص  الرجل:  غضب وحرد  ، نقله الصاغاني، انتعص أيضا:  انتعش بعد سقوط  ، نقله الخارزنجي، وأنشد لأبي النجم:
  كان ببحر منهم انتعـاصـي
  ليس بسيل الجدول البصباص
  ذي حدب يقذف بالغـواص

   وقول الجوهري: ناعص: اسم رجل وهم لم يذكر غيره، فكأنه لم يذكر شيئا  . قال شيخنا: هي دعوى على النفي فتحتاج إلى دليل. وناعص مذكور، كناعصة، وكونه اقتصر عليه في المادة لا يوجب، إهمالها، لأنه ذكر ما صح عنده وهو هذه اللغة، ولو كان المصنفون يحذفون كل مادة فيها كلمة واحدة لم يبق شيء من الكلام، انتهى. قلت: وقد سبق للمصنف مثل ذلك في  ك ر ص  فإنه كتبه بالحمرة لأن الجوهري اقتصر فيه على معنى واحد، فكأنه في حكم المهمل عنده، وهذا غريب جدا. وأما هذا الحرف فقد سبق عن الليث أنه ليس بعربي. وقال الأزهري: ولم يصح لي من باب  نعص  شيء أعتمده من جهة من يرجع إلى علمه وروايته عن العرب، فكيف ينسب الوهم إلى الجوهري في عدم ذكره شيئا غير ناعص، ولم يثبت عنده شيء م طريق صحيح يعتمد عليه في الرواية. فتأمل.
 ومما يستدرك عليه: نعص الشيء فانتعص، حركه فتحرك، كما في اللسان. وانتعص الرجل: وتر فلم يطلب ثأره. وما أنعصه بشيء، أي ما أعطاه. والانتعاص: التمايل، أورد ذلك كله الصاغاني في التكملة.

### Türkçe

نعص, müellif onu kırmızıyla yazdı; o, **الصحاح** nüshalarında mevcuttur; ve onun hakkında söz yakında gelecektir. İbn عباد dedi: **نعص** çekirge yeri, **منع** gibi: onun bitkisini bütünüyle yedi. Ezherî dedi: **نوادر الأعراب**’da okudum; o, **ناعصتي** ve **نائصتي**’dendir; yani **ناصرتي** ve **نصرتي**. Leys dedi: **نعص**, Arapça değildir; ancak **أسد بن ناعصة** geldiği müstesna; o, bir şairdir. Başkası artırdı: eski bir Hristiyan. Leys dedi: O, şiirinde **خنساء** ile teşbîb eden (kadın güzelliğiyle başlayan)dır; şiiri çok zordu; zorluğundan dolayı şiiri pek az rivayet olunur; ve o, **النعمان**’ın emriyle **عبيدا**’yı öldüren kimsedir. **العباب**’da: **أسد بن ناعصة** dehr ile **الخنساء**’dan daha eskidir; ve **عنترة بن شداد**’ı öldürdüğünü iddia ederdi; ve o, **أسد بن ناعصة بن عمرو بن عبد الجن، بن محرز، بن سعد، بن كثير، بن وائل، بن عامر، بن عمرو، بن فهم، بن تيم اللات، بن أسد، ابن وبرة، بن تغلب، بن حلوان ابن عمران بن الحاف، بن قضاعة التنوخي**’dir. Ve **تنوخ**: toplanıp kaynaşan kabilelerdir; onlardan **بنو فهم** vardır; ve **أسد ابن ناعصة** ile ev halkı Hristiyanlardı. Onun şiir divanı yanımdadır; onda **خنساء** zikri yoktur. Ve o, **النعص**’tan türemiştir, harekeli; o da sallanmadır; İbn Düreyd’in dediğine göre. Ve **النواعص**: ع . İbn Berrî dedi: bilinen yerlerdir; ve A‘şâ’dan inşad etti:
  Ve Bekr’i ve onunla birlikte olanı doldurdu; sonra Hanbâkâ’yı; sonra **أحواض الرجا**’yı; sonra **النواعص**’ı.

**العباب**’da: Ve Hüzeyl dilinde: kişinin öç almayı istememesi hâli. Denir: **انتعص** ve aldırmadı. Ebû Nasr dedi: Başkaları bana muhalefet etti de dedi ki: **انتعص** adam: öfkelendi ve küstü; Sâğânî onu nakletti. **انتعص** ayrıca: düşüşten sonra dirildi; Hârizencî onu nakletti. Ve Ebû’n-Necm’den inşad etti:
  Onlardan bir denizde benim **انتعاص**ım vardı
  **الجدول البصباص** seli değildir
  Kamburlu; dalgıcı fırlatır

Cevherî’nin sözü: **ناعص**: bir adamın adıdır; ve onlar ondan başkasını zikretmediler; sanki bir şey zikretmemiş gibidir. Şeyhimiz dedi: Bu, nefiy üzerine bir iddiadır; delile muhtaçtır. Ve **ناعص** zikredilmiştir; **ناعصة** gibi. Ve maddede onunla yetinmesi, onu ihmal etmeyi gerektirmez; çünkü onun yanında sahih olanı zikretti; o da bu dildir. Eğer musannifler içinde tek kelime bulunan her maddeyi silselerdi, sözden hiçbir şey kalmazdı; bitti. Dedim: Müellife bunun benzeri daha önce **ك ر ص**’ta geçti; onu kırmızıyla yazdı; çünkü Cevherî onda tek bir manaya yetindi; sanki onun yanında ihmal edilmiş hükmündedir; bu çok gariptir. Amma bu harf ise, Leys’ten daha önce geçtiğine göre Arapça değildir. Ezherî dedi: **نعص** babından, ilmine dönülen ve Araplardan rivayeti bulunan kimse cihetinden, dayanacağım bir şey bana sahih olmadı; öyleyse, Cevherî’ye, **ناعص**’tan başka bir şey zikretmemesinde vehim nasıl nispet edilir? Hâlbuki onun yanında, rivayette dayanılan sahih bir yoldan bir şey sabit olmamıştır. Öyleyse düşün.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **نعص** şeyi, sonra **انتعص**; onu hareket ettirdi de hareket etti; **اللسان**’da olduğu gibi. Ve **انتعص** adam: öç aldırıldı da öcünü istemedi. Ve **ما أنعصه** bir şeyle; yani ona vermedi. Ve **الانتعاص**: sallanma. Sâğânî bunların hepsini **التكملة**’de zikretti.
