# نعل — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%84/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B9%D9%84/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%84.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: نعل

النَّعْل والنَّعْلةُ: ما وَقَيْت به القدَم من الأَرض، مؤنثة. وفي الحديث: أَن رجلاً شكا إِليه رجلاً من الأَنصار فقال:
يا خيرَ من يَمْشي بنَعْلٍ فرْدِ
قال ابن الأَثير: النَّعْل مؤنثة وهي التي تُلبَس في المَشْي تسمَّى الآن تاسُومة، ووصفها بالفرد وهو مذكر لأَن تأْنيثها غير حقيقي، والفَرْدُ هي التي لم تُخْصَف ولم تُطارَق وإِنما هي طاقٌ واحد، والعرب تمدَح برقَّة النِّعال وتجعلها من لِباس المُلوك؛ فأَما قول كثيِّر:
له نَعَلٌ لا تَطَّبِي الكَلْب رِيحُها،
وإِن وُضِعَتْ وَسْطَ المجَالس شُمَّت
فإِنه حرَّك حرف الحلق لانفتاح ما قبله كما قال بعضهم: يَغَدُو وهو مَحَمُوم، في يَغْدو وهو مَحْموم، وهذا لا يعدّ لغة إِنما هو مُتْبَع ما قبله، ولو سئل رجل عن وزن يَغَدُو وهو مَحَموم لم يقل إِنه يَفَعَل ولا مَفَعُول؛ والجمع نِعال.
ونَعِلَ يَنْعَل نَعَلاً وتَنَعَّل وانْتَعَل: لبِس النَّعْل. والتَّنْعِيل: تَنْعِيلك حافرَ البِرْذَوْن بطَبَق من حديد تَقِيه الحجارة، وكذلك تَنْعِيل خفِّ البعير بالجلد لئلا يَحفَى. ونَعْل الدابة: ما وُقِيَ به حافرُها وخفُّها. قال الجوهري: النَّعْل الحِذاء، مؤنثة وتصغيرها نُعَيْلة. قال ابن بري: وفي المثل: مَنْ يكن الحَذَّاء أَباه تَجُدْ نَعْلاه أَي من يكن ذا جِد يَبِنْ ذلك عليه. ونعَلَ القومَ: وهَب لهم نِعالاً؛ عن اللحياني، وأَنْعَلوا وهُمْ ناعِلون، نادر: كثُرتْ نِعالهم؛ عنه أَيضاً، قال: وكذلك كل شيء من هذا إِذا أَردت أَطْعَمْتهم أَو وَهَبْت لهم قلت فَعَلْتهم بغير أَلف، وإِذا أَردت أَن ذلك كثر عندهم قلت أَفْعَلوا. وأَنْعَل الرجلُ دابَّتَه إِنْعالاً، فهو مُنْعِل. وقال ابن سيده: أَنْعَل الدابةَ والبعيرَ ونَعَّلَهما. ويقال: أَنعلت الخيل، بالهمزة. وفي الحديث: إِن غَسَّان تُنْعِل خيلَها. ورجل ناعِل ومُنْعِل: ذو نَعْل
(* قوله «ومنعل
ذو نعل» هكذا ضبط في الأصل، وفي القاموس: ومنعل كمكرم ذو نعل) وأَنشد ابن بري لابن مَيَّادة:
يُشَنْظِرُ بالقَوْمِ الكِرامِ، ويَعْتَزي
إِلى شَرِّ حافٍ في البِلادِ وناعِلِ
وإِذا قلت مُنْتَعِل فمعناه لابسٌ نَعْلاً، وامرأَة ناعِلة. وفي المثل: أَطِرِّي فإِنك ناعِلة؛ أَراد أَدِلِّي على المشي فإِنك غليظةُ القدمين غير محتاجة إِلى النعلين، وأَحال الأَزهري تفسير هذا المثل على موضعه في حرف الطاء، وسنذكره في موضعه
(* قوله «وسنذكره في موضعه» هكذا في الأصل،
وقد تقدم له شرح هذا المثل في مادة طرر) . وحافر ناعلٌ: صُلْب، على المثَل؛ قال:
يَرْكَب فَيْناهُ وقِيعاً ناعلا
(* قوله «يركب فيناه» هكذا في الأصل هنا بالفاء وتقدم في مادة وقع قيناه بالقاف).
الوَقِيعُ: الذي قد ضُرب بالمِيقَعة أَي المِطْرقة، يقول: قد صَلُب من توقيع الحجارة حتى كأَنه مُنْتَعِل. وفرس مُنْعَل: شديدُ الحافر. ويقال لحمار الوحش: ناعل، لصلابة حافره. قال الجوهري: وأَنْعَلْت خُفِّي ودابَّتي، قال: ولا يقال نَعَلْت. وفرسٌ مُنْعَلُ يَدِ كذا أَو رجل كذا أَو اليدين أَو الرجلين إِذا كان البَياض في مآخِير أَرْساغِ رجليه أَو يديه ولم يَسْتَدِرْ، وقيل: إِذا جاوز البياضُ الخاتمَ، وهو أَقلُّ وضَحِ القوائم، فهو إِنْعال ما دام في مؤخَّر الرُّسْغ مما يَلي الحافرَ. قال الأَزهري: قال أَبو عبيدة من وَضَح الفَرس الإِنْعال، وهو أَن يُحيط البياض بما فوق الحافر ما دام في موضع الرُّسغ. يقال: فرس مُنْعَل، قال: وقال أَبو خيرة هو بياض يَمَسُّ حَوافِرَه دون أَشاعِره، قال الجوهري: الإِنْعال أَن يكون البياض في مؤخَّر الرُّسْغ مما يَلي الحافر على الأَشْعَر لا يَعْدُوه ولا يَستدير، وإِذا جاوز الأَشاعر وبعضَ الأَرْساغ واستدار فهو التَّخْدِيم.
وانْتَعَل الرجلُ الأَرض: سافرَ راجلاً؛ وقال الأَزهري: انْتَعَل فلان الرَّمضاء إِذا سافَر فيها حافياً. وانْتَعَلت المَطيُّ ظِلالها إِذا عَقَل الظلُّ نصف النهار؛ ومنه قول الراجز:
وانْتَعَلَ الظِّلَّ فكان جَوْرَبا
ويروى: وانْتَعِلِ الظِّلَ. قال الأَزهري: وانْتَعل الرجلُ إِذا ركب صِلاب الأَرض وحِرارها؛ ومنه قول الشاعر:
في كلّ آنٍ قَضاهُ الليلُ يَنْتعِلُ
ابن الأَعرابي: النَّعْلُ من الأَرض والخفُّ والكُراعُ والضِّلَعُ كل هذه لا تكون إِلا من الحَرَّة، فالنَّعْلُ منها شبيةٌ بالنَّعْل فيها ارتفاعٌ وصلابةٌ، والخُفُّ أَطول من النَّعْل، والكُراعُ أَطول من الخُفِّ، والضِّلَعُ أَطول من الكُراعِ، وهي مُلْتَوِية كأَنها ضِلَع. قال ابن سيده: النَّعْل من الأَرض القطعة الصُّلْبة الغليظة شبه الأَكَمة يَبْرق حَصاها ولا تنبت شيئاً، وقيل: هي قطعة تسيل من الحَرَّة مؤنثة؛ قال: فِدًى لامْرئٍ، والنَّعْلُ يبني وبينه،
شَفَى غيْمَ نَفْسي من رؤوس الحَواثِرِ
قال الأَزهري: النَّعْل نَعْل الجبل، والغَيْمُ الوَتْرُ والذَّحْلُ، وأَصله العطش، والحَواثِر من عبد
القيس، والجمع نِعال؛ قال امرؤ القيس يصف قوماً منهزمين:
كأَنهم حَرْشَفٌ مبْثُوث
بالحَرِّ، إِذ تَبْرُقُ النِّعالُ
(* قوله «بالحر» تقدم في مادة حرشف بدله بالجو).
وأَنشد الفراء:
قَوْم، إِذا اخضرَّتْ نِعالُهمُ،
يَتَناهَقُون تَناهُقَ الحُمُرِ
ومنه الحديث: إِذا ابْتَلَّت النِّعالُ فالصلاة في الرحال؛ قال ابن الأَثير: النِّعالُ جمع نَعْل وهو ما غلُظ من الأَرض في صَلابة وإِنما خصها بالذكر لأَن أَدنى بَلَلٍ يُنْدِّيها بخلاف الرِّخْوَة فإِنها تَنْشَف الماءَ؛ قال الأَزهري: يقول إِذا مُطِرت الأَرَضون الصِّلاب فَزَلِقَتْ بمن يمشي فيها فصلُّوا في مَنازلكم، ولا عليكم أَن لا تشهدوا الصلاة في مساجد الجماعات.
والمَنْعَل والمَنْعلةُ: الأَرض الغليظة اسمٌ وصفةٌ.
والنَّعْلُ من جَفْن السيف: الحديدةُ التي في أَسفل قِرابه. ونَعْل السيف: حديدة في أَسفلِ غِمْده، مؤنثة؛ قال ذو الرمة:
إِلى مَلِكٍ لا تَنْصُفُ الساقَ نَعْلُهُ،
أَجَلْ لا، وإِن كانت طِوالاً مَحامِلُهْ
ويروى: حَمائلُهْ، وصفه بالطول وهو مدح. ونَعْل السيف: ما يكون في أَسفل جَفْنِه من حديدة أَو فضَّة. وفي الحديث: كان نَعْلُ سيفِ رسول الله، صلى الله عليه وسلم، من فِضَّة؛ نعْلُ السيف: الحديدة التي تكون في أَسفل القِراب. وقال أَبو عمرو: النَّعْل حديدة المِكْرب، وبعضهم يسميه السِّنَّ. والنَّعْلُ: العَقَب الذي يُلْبَسه ظهر السِّيَة من القوس، وقيل: هي الجلدة التي على ظهر السِّيَةِ، وقيل: هي جلدتها التي على ظهرها كله. والنَّعْل: الرجل الذليل يُوطَأُ كما تُوطَأُ الأَرض؛ وأَنشد للقُلاخ: ولم أَكُنْ دارِجةً ونَعْلا
(* قوله «وأنشد للقلاخ إلخ» هكذا في الأصل، والشطر في التهذيب غير منسوب وعبارة الصاغاني عن ابن دريد قال القلاخ:
شر عبيد حسباً وأصلا * دراجة موطوءة ونعلا
ويروى دارجة).
وبنو نُعَيْلة: بطن. قال الأَزهري: إِذا قُطعت الوَدِيَّة من أُمِّها بِكَرَبها قيل: ودِيَّة مُنْعَلة؛ قال ابن بري: هذا قول أَبي عبيد وأَنكره الطوسي، وقال: صوابه بكَرَبة، يريد تقطع بكَرَبةٍ من الأُمّ أَي مع كَرَبة منها، وذلك أَن الوَدِيَّة تكون في أَصل النَّخْلة مع أُمِّها، وأَصلها في الأَرض، وتكون في جذع أُمِّها فإِذا قُلِعت مع كَرَبةٍ من أُمِّها قيل: وَدِيَّة مُنْعَلة. أَبو زيد: يقال رماه بالمُنْعِلات أَي بالدواهي، وتركت بينهم المُنْعِلات. قال ابن بري: يقال لزوجة الرجل هي نَعْلُه ونَعْلَتُه؛ وأَنشد للراجز:
شَرُّ قَرِينٍ للكبير نَعْلَتُهْ،
تُولِغُ كلْباً سُؤْرَه أَو تَكْفِتُهْ
والعرب تكني عن المرأَة بالنَّعْل.

### Türkçe

**النَّعْل** ve **النَّعْلةُ**: onunla ayağı yerden koruduğun şey; müennestir. Ve
hadiste: bir adam ona Ensar’dan bir adamı şikâyet etti; bunun üzerine dedi ki:

Ey tek **نَعْل** ile yürüyenlerin en hayırlısı

İbnü’l-Esîr dedi ki: **النَّعْل** müennestir; yürüyüşte giyilen şeydir, şimdi ona **تاسُومة** denir. Onu **الفرد** ile niteledi; o ise müzekkerdir; çünkü onun müennesliği hakikî değildir. Ve **الفَرْدُ**: ne dikilmiş (yamanmış) ne de kat kat yapılmış olandır; ancak tek bir tabakadır. Araplar **النِّعال**ın inceliğiyle övünür ve onu kralların giyiminden sayarlar. Ama Kesîr’in sözü:

Onun bir **نَعَل**i vardır ki köpek onun kokusunu koklamaz,

ve meclislerin ortasına konulsa koklanır

şüphesiz o, kendisinden öncekinin fethalı oluşu sebebiyle boğaz harfini harekete geçirdi; bazılarının dediği gibi: **يَغَدُو** ve o **مَحَمُوم** iken, **يَغْدو** (şeklinde) ve o **مَحْموم** iken. Bu, dil sayılmaz; ancak kendisinden öncekinin tâbîidir. Bir adama **يَغَدُو** ve o **مَحَموم** iken, vezni sorulsa, onun **يَفَعَل** ve **مَفَعُول** olduğunu söylemez. Çoğulu **نِعال**dır.

**ونَعِلَ يَنْعَل نَعَلاً** ve **تَنَعَّل** ve **انْتَعَل**: **النَّعْل** giydi.

**والتَّنْعِيل**: **البِرْذَوْن**un tırnağını taşlardan koruyan demirden bir tabaka ile nallaman; aynı şekilde devenin **خفّ**ini, aşınıp çıplaklaşmasın diye deriyle nallamak. Ve **نَعْل الدابة**: onunla tırnağı ve **خفّ**i korunan şey. Cevherî dedi ki: **النَّعْل** ayakkabıdır; müennestir; küçültmesi **نُعَيْلة**dir. İbn Berrî dedi ki: Meselde: “Babası ayakkabıcı olan kimse, iki **نَعْل**ini bulursun”; yani kimde ciddiyet varsa, bu onun üzerinde belli olur. Ve **نعَلَ القومَ**: onlara **نِعال** bağışladı; Lihyânî’den. Ve **أَنْعَلوا** ve onlar **ناعِلون** iken, nadirdir: **نِعال**ları çoğaldı; ondan da. Dedi ki: Bu türden her şeyde, onlara yedirdiğini yahut onlara bağışladığını kastettiğinde, elifsiz “**فَعَلْتهم**” dersin; bunun onlarda çoğaldığını kastettiğinde “**أَفْعَلوا**” dersin.

Ve **أَنْعَل الرجلُ دابَّتَه إِنْعالاً**; o da **مُنْعِل**dir. İbn Sîde dedi ki: **أَنْعَل** binek hayvanını ve deveyi, ve **نَعَّلَ** ikisini. Ve denir: **أَنعلت الخيل**, hemze ile. Hadiste: Şüphesiz **غَسَّان** atlarını **تُنْعِل** eder. Ve **رجل ناعِل** ve **مُنْعِل**: **نَعْل** sahibi.
(* Sözü “**ومنعل ذو نعل**”: asılda böyle ضبط edilmiştir; **القاموس**’ta: “**ومنعل كمكرم ذو نعل**”.) İbn Berrî, İbn Meyyâde’den şu beyti okudu:

Kavmin kerimlerine karşı burun kıvırır ve nisbet eder,

ülkede en şerli yalınayaklıya ve **ناعِل**e

Ve **مُنْتَعِل** dediğinde, manası: **نَعْل** giyen kimsedir. Ve **امرأَة ناعِلة**. Meselde:

**أَطِرِّي فإِنك ناعِلة**

“Yürümede nazlan; çünkü sen **ناعِلة**sin” demek istedi: ayakları kalın, iki **نَعْل**e muhtaç olmayan. Ezherî bu meselin tefsirini **الطاء** harfindeki yerine havale etti; biz onu yerinde zikredeceğiz
(* Sözü “**وسنذكره في موضعه**”: asılda böyledir; bu meselin şerhi onun tarafından **طرر** maddesinde daha önce geçmiştir.) Ve **حافر ناعلٌ**: serttir; mesel üzere; dedi ki:

**يَرْكَب فَيْناهُ وقِيعاً ناعلا**

(* Sözü “**يركب فيناه**”: asılda burada **ف** ile böyledir; **وقع** maddesinde **قيناه** **ق** ile geçmiştir.)
**الوَقِيعُ**: **المِيقَعة** ile, yani çekiçle dövülmüş olandır. Diyor ki: taşların vurmasıyla sertleşti; sanki **مُنْتَعِل** gibidir. Ve **فرس مُنْعَل**: tırnağı şiddetli. Ve yaban eşeğine **ناعِل** denir; tırnağının sertliğinden. Cevherî dedi ki: **وأَنْعَلْت خُفِّي ودابَّتي**; dedi ki: **نَعَلْت** denmez. Ve **فرسٌ مُنْعَلُ يَدِ كذا** yahut **رجل كذا** yahut **اليدين** yahut **الرجلين**: eğer beyazlık, iki ayağının yahut iki elinin bileklerinin arka taraflarında olup da çevrelemezse; ve denildi ki: beyazlık **الخاتم**i aşarsa; o, bacakların açıklığının en azıdır; o, tırnağa bitişik bileğin arka tarafında kaldığı müddetçe **إِنْعال**dır. Ezherî dedi ki: Ebû Ubeyde dedi: Atın açıklığından **الإِنْعال** vardır; o da beyazlığın, bilek yerinde kaldığı müddetçe tırnağın üstündekini kuşatmasıdır. Denir: **فرس مُنْعَل**. Dedi ki: Ebû Hayra da dedi: o, kıllarına yayılmaksızın tırnaklarına dokunan bir beyazlıktır. Cevherî dedi ki: **الإِنْعال**: beyazlığın, kıllı kısım üzerinde, tırnağa bitişik bileğin arka tarafında olmasıdır; onu aşmaz ve çevrelemez. Kılları ve bileklerin bir kısmını aşar ve çevrelerse o **التَّخْدِيم**dir.

Ve **انْتَعَل الرجلُ الأَرض**: yaya olarak yolculuk etti. Ezherî dedi ki: **انْتَعَل فلان الرَّمضاء**: onda yalınayak yolculuk ettiğinde. Ve **انْتَعَلت المَطيُّ ظِلالها**: gölge öğle vaktinin yarısını aklettiğinde; ondan râcizin sözü:

**وانْتَعَلَ الظِّلَّ فكان جَوْرَبا**

Rivayet edilir: **وانْتَعِلِ الظِّلَ**. Ezherî dedi ki: **وانْتَعل الرجلُ**: yerin sertliklerine ve sıcak taşlıklarına bindiğinde; ondan şairin sözü:

Her an ki gece onu geçirdi, o **يَنْتعِلُ**

İbnü’l-A‘râbî: Yerden **النَّعْل** ve **الخُفّ** ve **الكُراع** ve **الضِّلَع**; bunların hepsi ancak **الحَرَّة**den olur. Onun **النَّعْل**i, içinde yükseklik ve sertlik bulunması bakımından **النَّعْل**e benzer. **الخُفّ**, **النَّعْل**den daha uzundur; **الكُراع**, **الخُفّ**ten daha uzundur; **الضِّلَع**, **الكُراع**dan daha uzundur; ve o, sanki bir **ضِلَع** gibi kıvrımlıdır. İbn Sîde dedi ki: Yerden **النَّعْل**, sert kalın parça; küçük tepeye benzer; çakılı parlar ve hiçbir şey bitirmez. Ve denildi ki: o, **الحَرَّة**den akan bir parçadır; müennestir; dedi ki:

Bir kimseye feda olsun; **النَّعْل** onunla arasında bina ederken,

nefsimin **غيْم**ini, **الحَواثِر**in başlarından giderdi

Ezherî dedi ki: **النَّعْل** dağın **نَعْل**idir. Ve **الغَيْم**: **الوَتْر** ve **الذَّحْل**dür; aslı susuzluktur. Ve **الحَواثِر**, Abdulkays’tandır. Çoğulu **نِعال**dır. İmru’ul-Kays, yenilmiş bir kavmi vasfederken dedi:

Sanki onlar saçılmış bir **حَرْشَف**tir,

**الحَرّ**de; o vakit **النِّعال** parlar

(* Sözü “**بالحر**”: **حرشف** maddesinde bunun yerine **بالجو** geçmiştir.)
Ferrâ şu beyti okudu:

Bir kavim ki, **نِعال**ları yeşerdiğinde,

eşeklerin anırması gibi anırırlar

Ve ondan hadistir: “**إِذا ابْتَلَّت النِّعالُ فالصلاة في الرحال**.” İbnü’l-Esîr dedi ki: **النِّعال**: **نَعْل**ın çoğuludur; o da yerden sertlikçe kalın olan şeydir. Onu özellikle zikretti; çünkü en az bir ıslaklık onu nemlendirir; gevşek toprağın aksine; çünkü o suyu emer. Ezherî dedi ki: Diyor ki: sert yerler yağmurla ıslanıp üzerinde yürüyen kimseye kayganlaştığında, evlerinizde namaz kılın; cemaat mescitlerinde namaza şahit olmamanızda size bir vebal yoktur.

Ve **المَنْعَل** ve **المَنْعلةُ**: kalın yer; isim ve sıfattır.

Ve **النَّعْلُ** kılıcın **جَفْن**inden: kınının alt tarafındaki demir parçası. Ve **نَعْل السيف**: kınının alt tarafındaki bir demir parçası; müennestir; Zû’r-Rumme dedi ki:

Bir melike ki, onun **نَعْل**i bacağı yarılamaz,

evet, hayır; her ne kadar askıları uzun olsa da

Rivayet edilir: **حَمائلُهْ**. Onu uzunlukla vasfetti; bu övgüdür. Ve **نَعْل السيف**: onun **جَفْن**inin alt tarafında bulunan demir yahut gümüş şey. Hadiste: Resûlullah’ın, sallallahu aleyhi ve sellem, kılıcının **نَعْل**i gümüştendi. **نعْلُ السيف**: kının alt tarafında bulunan demir parçasıdır. Ebû Amr dedi ki: **النَّعْل** **المِكْرب**in demiridir; bazısı ona **السِّنَّ** adını verir. Ve **النَّعْلُ**: yayın **السِّيَة**sinin sırtına giydirilen **العَقَب**dır. Ve denildi ki: o, **السِّيَة**nin sırtındaki deridir. Ve denildi ki: o, onun bütün sırtındaki derisidir.

Ve **النَّعْل**: yer gibi çiğnenen zelil adam. Kulâh’tan şu beyit okundu:

Ve ben ne **دارِجة** idim ne de **نَعْلا**

(* Sözü “**وأنشد للقلاخ إلخ**”: asılda böyledir; beyit **التهذيب**’de nisbet edilmemiştir. Sâgânî’nin İbn Düreyd’den naklinde Kulâh dedi:

Nesepçe ve asılca en şerli köleler: **دراجة** çiğnenmiş ve **نعلا**

Rivayet edilir: **دارجة**.)

Ve **بنو نُعَيْلة**: bir batın. Ezherî dedi ki: **الوَدِيَّة** annesinden **بِكَرَبها** ile kesildiğinde: **ودِيَّة مُنْعَلة** denir. İbn Berrî dedi ki: Bu, Ebû Ubeyd’in sözüdür; Tûsî onu inkâr etti ve dedi ki: doğrusu **بكَرَبة** iledir; yani anneden bir **كَرَبة** ile kesilir; yani ondan bir **كَرَبة** ile birlikte. Çünkü **الوَدِيَّة**, hurma ağacının kökünde annesiyle birlikte olur; kökü yerde olur; annesinin gövdesinde olur. Onunla birlikte annesinden bir **كَرَبة** ile sökülürse: **وَدِيَّة مُنْعَلة** denir. Ebû Zeyd: “Onu **بالمُنْعِلات** ile attı” denir; yani belâlarla. Ve “Aralarında **المُنْعِلات**ı bıraktım.” İbn Berrî dedi ki: Erkeğin karısına onun **نَعْلُه** ve **نَعْلَتُه** denir. Râcizden şu beyit okundu:

Yaşlı için en şerli yoldaş onun **نَعْلَتُهْ**dür,

köpeğe onun artığını yalatır yahut onu geri çevirir

Araplar kadından kinaye olarak **النَّعْل** derler.
