# نعل — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%84/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B9%D9%84/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%84.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: نعل

باب العين واللام مع النون
علن ، لعن ، نعل : مستعملة .
علن : يقال : عَلِن الأمر يَعْلَن عَلناً ، وعَلَن يَعْلُن إذا شاع وظهر . وأعلنته أنا إعلاناً .
وقال الليث : أعلن الأمرُ إذا اشتهر .
قال : وتقول : يا رجل استعلِنْ أي أظهِرْهُ .
قال : والعِلاَن : المعالنة إذا أعلن كل واحد لصاحبه ما في نفسه .
وأنشد :
وكفّي عن أذى الجيران نفسي
وإعلاني لمن يبغي عِلاني
والعَلاَنية على مثال الكراهية والفراهية : ظهور الأمر .
لعن : قال الله جلّ وعزّ ) بَل لَّعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ ) ( البَقَرَة : 88 ) قال أهل اللغة : لعنهم الله أي أبعدهم الله . واللعن : الإبعاد .
وقال الشَّماخ :
ذعرتُ به القطا ونفيتُ عنه
مقام الذئب كالرجل اللَعِين
أراد : مقام الذئب اللعين الطريد كالرجل .
ويقال : أراد : مقام الذئب الذي هو كالرجل اللعين ، وهو المنفيّ . والرجل اللعين لا يزال منتبِذاً عن الناس ، شبَّه الذئب به . وكلّ من لعنه الله فقد أبعده عن رحمته واستحقّ العذاب فصار هالكاً .
وقال الليث : اللعن : التعذيب .
قال : واللَعِين : المشتوم المسبوب ولعنه الله أي عذّبه .
قال : واللعنة في القرآن : العذاب .
قال : واللعين : ما يُتَّخذ في المزارع كهيئة خَيَال يُذْعَر منه السباع والطيور .
وقال غيره : اللعن : الطرد والإبعاد . ومن أبعده الله لم تلحقه رحمته وخُلّد في العذاب . والمُلاعنة بين الزوجين إذا قذف الرجل امرأته أو رماها برجل أنه زنى بها فالإمام يلاعِن بينهما . ويبدأ بالرجل ويقفه حتى يقول : أشهد بالله أنها زنت بفلان وإنه لصادق فيما رماها به . فإذا قال ذلك أربع مرات قال في الخامسة : وعليه لعنة الله إن كان من الكاذبين فيما رماها به . ثم تقام المرأة فتقول أيضاً أربع مرات : أشهد
بالله أنه لمن الكاذبين فيما رماني به من الزنى ، ثم تقول في الخامسة : وعليها غضب الله إن كان من الصادقين . فإذا فرغَتْ من ذلك بانت منه ولم تحِلّ له أبداً .
وإ كانت حاملاً فجاءت بولد فهو ولدها ولا يلحق بالزوج ؛ لأن السُنَّة نفته عنه ، سمّي ذلك كله لِعَاناً لقول الزوج : عليه لعنة الله إن كان من الكاذبين ، وقول المرأة : عليها غضب الله إن كان من الصادقين .
وجائز أن يقال للزوجين إذا فعلا ذلك : قد تلاعنا ولاعنا والْتَعَنا .
وجائز أن يقال للزوج : قد التعن ولم تلتعن المرأة ، وقد التعنت هي ولم يلتعن الرجل .
ورجل لُعَنة إذا كان يكثر لَعْن الناس .
ورجل لُعْنة إذا كان الناس يلعنونه لشرارته .
والأول فاعل وهو اللُّعَنة ، والثاني مفعول وهو اللُّعْنة .
وكانت العرب تحيّي ملوكها في الجاهلية بأن تقول للملك : أبيتَ اللَّعْن ، ومعناه : أبيت أيها الملِك أن تأتي أمراً تُلْعَن عليه .
وسمعْتُ العرب تقول : فلان يتلاعن علينا إذا كان يتماجن ولا يرتدع عن سوء ويفعل ما يستحق به اللعن .
وقال الليث : التلاعن كالتشاتم في اللفظ ، غير أن التشاتم يستعمل في وقوع فعل كل واحد منهما بصاحبه . والتلاعن ربما استعمل في فعل أحدهما .
ورجل ملعَّن إذا كان يُلعَن كثيراً .
وقال الليث : الملعَّن : المعذَّب ، وبيت زهير يدلُّ على غير ما قال الليث ، وهو قوله :
ومرهَّق الضِيفان يحمد في الْ
لأْواء غير ملعَّن القِدر
أراد قِدْره لا تلْعن لأنه يُكثر لحمها وشحمها .
وفي الحديث : ( اتّقوا الملاعن وأعِدّوا النُبَل ) . والملاعن : جَوَادّ الطريق وظلال الشجر ينزلها الناس نُهي أن يُتغَوّط تحتها فيتأذَّى السابلةُ بأقذارها ويلعنون مَن جلس للغائط عليها .
وقال شمر : أقرأنا ابن الأعرابي لعنترة :
هل تُبْلغَنِّي دارها شَدنيَّةٌ
لعِنت بمحروم الشراب مصرَّم
وفسّره فقال : سُبَّت بذلك فقيل : أخزاها الله فما لها دَرّ ولا بها لَبَن .
قال : ورواه أبو عدنان عن الأصمعي : لعنت لمحروم الشراب .
وقال يريد بقوله : بمحروم الشراب أي قُذفت بضَرْع لا لبن فيه مصرّم .
وقال الفراء : اللعن : المَسْخ أيضاً ؛ قال الله تعالى : ( أَوْ نَلْعَنَهُمْ كَمَا لَعَنَّآ أَصْحَابَ السَّبْتِ ) ( النِّساء : 47 ) أي نمسخهم .
قال : واللعين : المُخْزَى المهلَك أيضاً . وفي الحديث : ( لا يكون المؤمن لعَّاناً ) أي لا يكون كثير اللعن للناس .
نعل : أبو العباس عن سَلَمة عن الفرّاء قال : النِعَال : الأرَضون الصِلاب .
وأنشد :
قوم إذا اخضرّت نعالهم
يتناهقون تناهُق الحُمُر
قال أبو العباس : ومنه الحديث الذي جاء : ( إذا ابتلت النعال فالصلاة في الرحال ) يقول : إذا مُطرت الأرضون الصِلاب فتزلَّفت بمن يمشي فيها فصَلُّوا في منازلكم ، ولا عليكم ألاَّ تشهدوا الصلاة في مساجد الجماعات .
وقال الليث : النَعْل : ما جعلته وِقَاية من الأرض . قال : ويقال : نَعِل يَنْعَل وانتعل إذا لبِس النعل . قال : والتنعيل : تنعيلك حافر البرذَوْن بطَبَق من حديد يقيه الحجارة . وكذلك تنعيل خُفّ البعير بالجِلْد لئلا يَحْفى . ويوصف حافر حمار الوحش فيقال : ناعل لصلابته . ورجل ناعل : ذو نعْل . فإذا قلت : منتعل فمعناه : لابس نعلاً . وامرأة ناعلة . ومن أمثالهم : أطِرِّي فإنك ناعلة أراد : أدِلّي على المشي فإنك غليظة القدمين غير محتاجة إلى النَعْلين . وقد ذكرت اختلاف الناس في تفسيره في كتاب الطاء . ويقال : أنعل فلان دابَّته إنعالاً فهو مُنْعَل والنَعْل من جَفْن السيف الحديدةُ التي في أسفل قِرابه .
أبو عبيدة : من وَضَح الفرس الإنعال ، وهو أن يحيط البياضُ بما فوق الحافر ما دام في موضع الرُسْغ ، يقال : فرس مُنْعَل .
وقال أبو خَيْرة : هو بياض يَمُس حوافرَه دون أشاعره .
وقال أبو عمرو : النَعْل : حديدة المِكْرَب ، وبعضهم يسمّيه السِنّ .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : النَعْل : العَقَب الذي يُلْبَس ظهر السِّيَة من القوس . قال : وإذا قُطِعت الوَدِيَّة من أمّها بِكَرَبها قيل : ودِيَّة منعَّلة .
أبو زيد يقال : رماه بالمُنْعَلات أي بالدواهي وتركت بينهم المُنعَلات .
ابن السكيت عن الأصمعيّ : النَّعل : الذليل من الرجال وأنشد :
ولم أكن دارِجة ونَعْلا
ويقال : انتعل فلان الرَمْضاء إذا سار فيها حافياً . وانتعلت المطِيُّ ظِلالَها إذا عَقَل الظلُّ نصفَ النهار ؛ ومنه قول الراجز :
وانتَعَل الظلَّ فكان جوربا
ويروى : وانتُعِل الظلُّ . وانتعل الرجلُ إذا ركب صِلاَب الأرض وحِرَارها ومنه قول الشاعر :
في كل إنى قضاه الليل ينتعل
شمر عن ابن الأعرابيّ : النعل من الأرض والخُفُّ والكُرَاعُ والضِلَع كل هذه لا تكون إلا من الحَرَّة فالنعل منها شبيهة بالنعل فيها ارتفاع وصلابة . والخُفّ أطول من النعل ، والكُرَاع أطول من الخُفّ ، والضِلَع أطول من الكُرَاع ، وهي ملتوية كأنها ضِلَع .
وأنشدنا :
فِدًى لامرىء والنعل بيني وبينه
شفى غيم نفسي من وجوه الحواثر
النعل : نعل الجبل ، والغَيْم : الوِتْر والذَحْل ، وأصله العطش . والحواثر من عبد القيس .

### Türkçe

باب **العين** ve **اللام** ile **النون**

**علن** ، **لعن** ، **نعل**: kullanımdadır.

**علن**: denir ki: **عَلِن** الأمر **يَعْلَن** **عَلناً**; ve **عَلَن** **يَعْلُن**: yayıldığı ve ortaya çıktığı zaman. Ve ben onu **إعلاناً** ilan ettim.

Leys dedi ki: iş **أعلن** olur; şöhret bulduğu zaman.

Dedi ki: ve dersin: ey adam **استعلِنْ**; yani onu ortaya çıkar.

Dedi ki: ve **العِلاَن**: **المعالنة**’dir; her birinin, içindekini arkadaşına ilan etmesi, açıkladığı zaman.

Şiir okudu:
Komşuların eziyetinden nefsimi alıkoyarım
Ve bana **عِلاني** isteyen kimseye ilan edişim

Ve **العَلاَنية**; **الكراهية** ve **الفراهية** vezni üzerinedir: işin ortaya çıkmasıdır.

**لعن**: Allah, celîl ve azîz, dedi: **بَل لَّعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ** (el-Bakara: 88). Dil ehli dedi ki: Allah onlara **لعن** etti; yani Allah onları uzaklaştırdı. Ve **اللعن**: uzaklaştırmadır.

Şammâh dedi:
Onunla yaban güvercinlerini ürküttüm ve ondan uzaklaştırdım
Kurdun makamını; **اللَعِين** adam gibi

İstedi ki: kovulmuş, **اللَعِين** kurdun makamı, adam gibi.
Ve denir ki: istedi ki: **اللَعِين** adam gibi olan kurdun makamı; o da sürülmüş olandır. Ve **اللَعِين** adam, insanlardan sürekli uzak durur; kurdu ona benzetti. Ve Allah’ın **لعن** ettiği her kimse, onu rahmetinden uzaklaştırmıştır ve azabı hak etmiştir; böylece helâk olmuş olur.

Leys dedi ki: **اللعن**: azap etmektir.

Dedi ki: ve **اللَعِين**: sövülen, yerilen kimsedir; ve Allah ona **لعن** etti; yani ona azap etti.

Dedi ki: ve Kur’an’da **اللعنة**: azaptır.

Dedi ki: ve **اللعين**: ekinliklerde, yırtıcı hayvanların ve kuşların ondan ürkütüldüğü, bir hayal suretinde edinilen şeydir.

Başkası dedi ki: **اللعن**: kovma ve uzaklaştırmadır. Allah’ın uzaklaştırdığı kimseye rahmeti erişmez ve azapta ebedî kılınır. Ve iki eş arasındaki **المُلاعنة**; erkek karısını zina ile itham ettiği yahut onu bir adamla suçlayıp onunla zina ettiğini söylediği zaman; imam ikisi arasında **يلاعِن** eder. Erkekle başlar ve onu durdurur; ta ki şöyle deyinceye kadar: Allah’a şahitlik ederim ki o falanla zina etti ve onu bununla suçladığım hususta ben elbette doğruyum. Bunu dört defa söylediği zaman beşincide der ki: onu bununla suçladığım hususta yalancılardan isem üzerime Allah’ın laneti olsun. Sonra kadın kaldırılır; o da dört defa der ki: Allah’a şahitlik ederim ki beni zina ile suçladığı hususta o elbette yalancılardandır; sonra beşincide der ki: o doğru söyleyenlerden ise onun üzerine Allah’ın gazabı olsun. Bundan فارغ olduğu zaman ondan ayrılmış olur ve ona ebediyen helâl olmaz.

Ve eğer hamile ise ve bir çocuk getirirse, o onun çocuğudur ve kocaya nisbet edilmez; çünkü sünnet onu ondan nefyetmiştir. Bunun hepsine **لِعَاناً** adı verildi; kocanın sözü: yalancılardan isem üzerime Allah’ın laneti olsun; ve kadının sözü: doğru söyleyenlerden ise onun üzerine Allah’ın gazabı olsun.

Ve bunu yaptıkları zaman iki eşe denilmesi caizdir: **تلاعنا** ve **لاعنا** ve **الْتَعَنا**.

Ve kocaya denilmesi caizdir: **التعن**; kadın **تلتعن** etmedi; ve o (kadın) **التعنت** etti; erkek **يلتعن** etmedi.

Ve bir adam **لُعَنة**; insanlara çok **لَعْن** ettiği zaman.

Ve bir adam **لُعْنة**; şerli oluşundan dolayı insanların ona **يلعنونه** ettiği zaman.

Birincisi fâildir; o **اللُّعَنة**’dir. İkincisi mef’ûldür; o **اللُّعْنة**’dir.

Araplar cahiliyede krallarını, krala şöyle diyerek selâmlardı: **أبيتَ اللَّعْن**; manası: ey kral, üzerine **تُلْعَن** edileceğin bir işi yapmaktan kaçındın.

Arapların şöyle dediğini işittim: falan bize karşı **يتلاعن** eder; şakalaşıp edepsizlik eder, kötülükten vazgeçmez ve kendisiyle **اللعن**i hak ettiği şeyi yapar ise.

Leys dedi ki: **التلاعن** lafızda **التشاتم** gibidir; ancak **التشاتم**, her birinin fiilinin ötekine vuku bulmasında kullanılır. **التلاعن** ise bazen ikisinden birinin fiilinde kullanılır.

Ve bir adam **ملعَّن**; çok **يُلعَن** edildiği zaman.

Leys dedi ki: **الملعَّن**: azap edilen kimsedir. Züheyr’in beyti, Leys’in dediğinden başka bir şeye delâlet eder; o da onun sözü:
Ve misafirlere eziyet eden, **الْلأْواء**’da övülür
Kazanı **ملعَّن** olmayan

İstedi ki: kazanı **تلْعن** edilmez; çünkü onun eti ve yağı çoktur.

Hadiste: **اتّقوا الملاعن وأعِدّوا النُبَل**. Ve **الملاعن**: yolun geçitleri ve ağaç gölgeleridir; insanlar oraya inerler. Onların altında büyük abdest bozulması yasaklandı; böylece yolcular pisliklerinden eziyet görür ve orada büyük abdest için oturana **يلعنون** ederler.

Şemr dedi ki: İbnü’l-A‘râbî bize, Antara’dan şunu okuttu:
Onun evini bana ulaştırır mı bir **شَدنيَّةٌ**
İçecekten mahrum, kesik; **لعِنت** ile

Onu açıkladı ve dedi ki: bununla sövüldü; şöyle denildi: Allah onu rezil etsin; artık onun sütü akmaz ve onda süt yoktur.

Dedi ki: Ebû Adnân, Asma‘î’den şöyle rivayet etti: **لعنت لمحروم الشراب**.

Dedi ki: şu sözüyle murad ediyor: **بمحروم الشراب**; yani sütü olmayan, kesik bir meme ile suçlandı.

Ferrâ dedi ki: **اللعن**: **المَسْخ** dadır; Allah تعالى dedi: **أَوْ نَلْعَنَهُمْ كَمَا لَعَنَّآ أَصْحَابَ السَّبْتِ** (en-Nisâ: 47); yani onları **نمسخهم**.

Dedi ki: ve **اللعين**: rezil edilmiş, helâk edilmiş de olandır. Hadiste: **لا يكون المؤمن لعَّاناً**; yani insanlara çok **اللعن** eden olmaz.

**نعل**: Ebû’l-Abbâs, Seleme’den, Ferrâ’dan: **النِعَال**: sert topraklardır.

Şiir okudu:
Kavim; **نعالهم** yeşerdiği zaman
Eşeklerin anırması gibi anırırlar

Ebû’l-Abbâs dedi ki: bundan, gelen hadis: **إذا ابتلت النعال فالصلاة في الرحال**; der ki: sert topraklar yağmurla ıslandığı zaman, üzerinde yürüyene kayganlaşıp düzleştiğinde, evlerinizde namaz kılın; cemaat mescitlerinde namaza şahit olmamanızda size bir günah yoktur.

Leys dedi ki: **النَعْل**: onu yerden bir koruma kıldığın şeydir. Dedi ki: ve denir: **نَعِل** **يَنْعَل** ve **انتعل**; **النعل** giydiği zaman. Dedi ki: ve **التنعيل**: katırın tırnağını, onu taşlardan koruyan bir demir tabaka ile **تنعيل** etmendir. Ve aynı şekilde devenin **خُفّ**unu, çıplak kalmasın diye deri ile **تنعيل** etmek. Ve yaban eşeğinin tırnağı vasfedilir; sertliğinden dolayı **ناعل** denir. Ve bir adam **ناعل**: **نعْل** sahibi. **منتعل** dediğin zaman manası: **نعلاً** giyen. Ve bir kadın **ناعلة**. Ve darbımesellerindendir: **أطِرِّي فإنك ناعلة**; istedi ki: yürüyüşe dayan; çünkü sen kalın ayaklısın, **النَعْلين**e muhtaç değilsin. Onun tefsirinde insanların ihtilafını **الطاء** kitabında zikrettim. Ve denir: falan, binitini **أنعل** etti **إنعالاً**; o **مُنْعَل**’dir. Ve kılıcın kınından olan **النَعْل**: kınının alt tarafındaki demir parçadır.

Ebû Ubeyde: atın **وَضَح**’ından **الإنعال** vardır; o da beyazlığın, bilek yerinde kaldıkça, tırnağın üstündekini kuşatmasıdır; denir: **فرس مُنْعَل**.

Ebû Hayra dedi ki: o, tırnaklarına değen, kıllarına ulaşmayan bir beyazlıktır.

Ebû Amr dedi ki: **النَعْل**: **المِكْرَب**’in demiridir; bazısı ona **السِنّ** adını verir.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **النَعْل**: yayın **السِّيَة**sinin üstüne giydirilen **العَقَب**’dır. Dedi ki: **الوَدِيَّة** annesinden **بِكَرَبها** ile kesildiği zaman: **ودِيَّة منعَّلة** denir.

Ebû Zeyd: denir: onu **بالمُنْعَلات** ile vurdu; yani belâlarla; ve aralarında **المُنعَلات**ı bıraktın.

İbnü’s-Sikkît, Asma‘î’den: **النَّعل**: erkeklerden zelil olan kimsedir. Şiir okudu:
Ve ben **دارِجة** ve **نَعْلا** olmadım

Ve denir: falan **الرَمْضاء**yı **انتعل** etti; yani onda yalınayak yürüdü. Ve binekler **ظِلالَها**yı **انتعلت**; gölge günün yarısını bağladığı zaman. Bundan, recezin sözü:
Ve gölgeyi **انتَعَل** etti; böylece bir çorap oldu

Ve rivayet edilir: **وانتُعِل الظلُّ**. Ve adam **انتعل** eder; sert topraklara ve onların sıcaklarına bindiği zaman. Bundan şairin sözü:
Gecenin hükmettiği her işte **ينتعل**

Şemr, İbnü’l-A‘râbî’den: yerden **النعل** ve **الخُفّ** ve **الكُرَاعُ** ve **الضِلَع**; bunların hepsi ancak **الحَرَّة**den olur. Onun **النعل**i, içinde yükseklik ve sertlik bulunması bakımından **النعل**e benzer. Ve **الخُفّ**, **النعل**den daha uzundur; ve **الكُرَاع** **الخُفّ**ten daha uzundur; ve **الضِلَع** **الكُرَاع**dan daha uzundur; ve o, sanki bir **ضِلَع** gibi kıvrımlıdır.

Bize şiir okuttu:
Bir kimseye feda olsun; **النعل** benimle onun arasında iken
İçimdeki bulutu, **الحواثر**in yüzlerinden şifa verdi

**النعل**: dağın **نعل**idir. Ve **الغَيْم**: **الوِتْر** ve **الذَحْل**dür; aslı susuzluktur. Ve **الحواثر** Abdülkays’tandır.
