# نعم — es-Sıhâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85/sozluk/sihah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B9%D9%85/entries/sihah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md)
- es-Sıhâh: Cevherî · 10. yy

## Madde başı: نعم

النِعْمَةُ: اليدُ، والصنيعةُ، والمنَّةُ، وما أُنْعِمَ به عليك. وكذلك النُعْمى. فإن فتحت النون مددت فقلت: النَعْماءُ. والنَعيمُ مثله. وفلانٌ واسعُ النِعْمَةِ، أي واسع المال. وقولهم: إن فعلتَ ذاك فبها ونِعْمَتْ: يريدون نِعْمَتِ الخَصْلة. والتاء ثابتة في الوقف. ونِعْمَ وبئس: فعلان ماضيان لا يتصرَّفان تصرُّف سائر الأفعال، لأنَّهما استعمِلا للحال بمعنى الماضي. فنِعْمَ مدحٌ، وبئس ذمٌّ. وفيهما أربع لغات: نَعِمَ بفتح أوَّله وكسر ثانيه، ثم تقول: نِعِمَ فتُتبع الكسرة الكسرة، ثم تطرح الكسرة الثانية فتقول نِعْمَ بكسر النون وسكون العين، ولك أن تطرح الكسرة من الثاني وتترك الأوَّل مفتوحاً فتقوم نَعْمَ الرجل بفتح النون وسكون العين. وتقول نِعْمَ الرجل زيد، ونِعْمَ المرأة هند، وإن شئت قلت: نِعْمَتِ المرأة هند. فالرجل فاعل نِعْمَ، وزيدٌ يرتفع من وجهين: أحدهما أن يكون مبتدأ قدِّم عليه خبره، والثاني أن يكون خبر مبتدأ محذوف، وذلك أنَّك لمَّا قلت نِعْمَ الرجل قيل لك من هو? أو قدَّرتَ أنَّه قيل لك ذلك فقلت: هو زيد، وحذفت هو على عادة العرب في حذف المبتدأ والخبر إذا عرف المحذوف وهو زيدٌ. إذا قلت نِعْمَ رجلاً فقد أضمرت في نِعْمَ الرجل بالألف واللام مرفوعاً، وفسَّرته بقولك رجلاً؛ لأنَّ فاعل نِعْمَ وبئس لا يكون إلا معرفة بالألف واللام، أو ما يضاف إلى ما فيه الألف واللام، ويراد به تعريف الجنس لا تعريف العهد، أو نكرةً منصوبة، ولا يليهما عَلَمٌ ولا غيره، ولا يتَّصل بهما الضمير. لا تقول نِعْمَ زيدٌ، ولا الزَيْدونَ نِعموا. وإن أدخلْت على نِعْمَ ما قلت: نِعمَّا يعظُكم به، تجمع بين الساكنين، وإن شئت حركت العين بالكسر، وإن شئت فتحت النون مع كسر العين. وتقول: غسلتُ غسلاً نِعِمَّا، تكتفي بما مع نِعْمَ عن صلته، أي نِعْمَ ما غَسَلْتُهُ. والنُعْمُ بالضم: خلاف البؤس، يقال: يومُ نُعْمٍ، ويومُ بؤسٍ، والجمع أَنْعُمٌ وأَبْؤُسٌ. ونَعُمَ الشيء بالضم نعومةً، أي صار ناعماً ليِّناً، وكذلك نَعِمَ يَنعم، مثل حَذِرَ يَحْذَرُ. وفيه لغة ثالثة مركبَّة بينهما: نَعِمَ يَنْعُمُ مثل فَضِلَ يَفْضُلُ، ولغةٌ رابعة: نَعِمَ يَنْعِمُ بالكسر فيهما، وهو شاذّ. والنَعْمَةُ بالفتح: التَنْعيمُ. يقال: نَعَّنَهُ الله وناعَمَهُ فتَنَعَّمَ. وامرأةٌ مُنَعَّمَةٌ، ومُناعَمَةٌ بمعنًى. ورجلٌ مِنْعامٌ، أي مفضالٌ. يقال: أتيتُ أرضَ فلان فتَنَعَّمَتْني، إذا وافقته. وتقول: أنْعَمَ الله عليك من النِعْمَةِ، وأنْعَمَ الله صباحَك من النُعومَةِ. وأنْعَمَ له، أي قال له نَعَمْ. وفعل كذا وأَنْعَمَ، أي زاد. وأَنعمَ الله بك عيناً، أي أقرَّ الله عينَك بمن تحبُّه. وكذلك نَعِمَ الله بك عيناً نُعْمَةً. ونَعِمَكَ عيناً مثله. والنَعَمُ: واحد الأنْعامِ، وهي المال الراعية وأكثر ما يقع هذا الاسم على الإبل. قال الفراء: هو ذكرٌ لا يؤنَّث. يقولون: هذا نَعَمٌ واردٌ. ويجمع على نُعْمانٍ، مثل حَمَلٍ وحُمْلانٍ. والأنعامُ تذكَّر وتؤنَّث. قال الله تعالى في موضع: "مِمَّا في بطونه"، وفي موضع آخر: "مِمَّا في بطونها". وجمع الجمع أناعيمُ، ويراد به التكثير فقط. ونعَمْ: عِدَةٌ وتصديقٌ، وجواب الاستفهام. وربَّما ناقض بلى. إذا قال: ليس لي عندك وديعة، فقولك: نَعَمْ تصديقٌ له، وبلى تكذيبٌ. ونَعِمْ، بكسر العين: لغةٌ فيه. والنَعامَةُ من الطير يذكَّر ويؤنَّث. والنَعامُ: اسمُ جنسٍ، مثل حَمامٍ وحَمامَةٍ، وجرادٍ وجرادَةٍ. والنَعامَةُ: الخشبة المعترضة على الزُرْنوقَيْنِ. ويقال للقوم إذا ارتحلوا عن منهلهم أو تفرَّقوا: قد شالت نعَامَتُهُمْ. والنَعامَةُ: ما تحت القدم. وقال:
وابنُ النَعامَةِ يومَ ذلك مَرْكَبي
قال الأصمعيّ: هو اسم فرس. وقال الفراء: هو عِرْقٌ في الرِجْلِ. قال: سمعته منهم، حكاه في المصنَّف. وقال أبو عبيدة: هو اسمٌ لشدَّة الحرب، كقولهم: أُمُّ الحرب، وليس ثَمَّ امرأةٌ، وإنَّما ذلك كقولهم: به داءُ الطَبْي، وجاءوا على بَكْرة أبيهم، وليس ثَمَّ بَكْرَةٌ ولا داءٌ. والنَعامُ والنَعامَةُ: عَلَمٌ من أعلامِ المفاوز. قال أبو ذؤيب يصف طرق المفازة:
بِهنَّ نَعامٌ بَنـاهُ الـرجـال		تُلْقي النَفائِضُ فيه السَريحا
والنَعَائِمُ: منزلٌ من منازل القمر، وهي ثمانية أنجمٍ كأنَّها سريرٌ معوجّ: أربعةٌ صادرة، وأربعة واردة. ونُعْمَةُ العين بالضم: قُرَّتها. ويقال نُعْمَ عَيْنٍ، ونَعامَ عَيْنٍ، ونَعامَةَ عينٍ، ونُعْمَةَ عينٍ، ونُعْمى عينٍ، كلُّه بمعنًى. أي أفعل ذلك كرامةً لك، وإنْعاماً لعينك وما أشبهه. والنُعامى بالضم: ريح الجنوب؛ لأنَّها أبَلُّ الرِياحِ وأرطبُها. ويقال أيضاً: نُعاماكَ: بمعنى قُصاراك. وقواهم: عِمْ صباحاً: كلمةُ تحيَّةٍ، كأنَّه محذوف من نَعِمَ يَنْعِمُ بالكسر، كما تقول: كُلْ من أَكَلَ يَأْكُلُ.

### Türkçe

**النِعْمَةُ**: el, iyilik, minnet, ve sana onunla nimet verilmiş olan şey. Keza **النُعْمى** da böyledir. Eğer **النون**’u fethedersen uzatırsın da şöyle dersin: **النَعْماءُ**. **النَعيمُ** de onun gibidir. Ve “falanca **واسعُ النِعْمَةِ**” (denir), yani malı geniştir. Onların sözü: “Eğer şunu yaparsan, onunla ve **نِعْمَتْ** (olur)”: **نِعْمَتِ الخَصْلة**’yi kastederler. **التاء** vakıfta sabittir. Ve **نِعْمَ** ile **بئس**: iki mâzî fiildir; diğer fiillerin tasarrufu gibi tasarruf etmezler; çünkü hâl için, mâzî mânâsıyla kullanılmışlardır. Şu hâlde **نِعْمَ** övgüdür, **بئس** yergidir. Ve onlarda dört lügat vardır: **نَعِمَ** (evvelini fetha, ikincisini kesre ile); sonra dersin ki: **نِعِمَ**, böylece kesreyi kesreye tâbi kılarsın; sonra ikinci kesreyi atarsın da dersin ki: **نِعْمَ** (**النون**’u kesre, **العين**’i sükûn ile); ve istersen ikinciden kesreyi atar, evveli açık bırakırsın da “**نَعْمَ الرجل**” (**النون**’u fetha, **العين**’i sükûn ile) dersin. Ve dersin: “**نِعْمَ الرجل زيد**”, “**نِعْمَ المرأة هند**”; ve istersen dersin: “**نِعْمَتِ المرأة هند**”. Şu hâlde **الرجل** **نِعْمَ**’ın fâilidir; **زيدٌ** iki yönden merfû olur: birincisi, haberinin önüne geçirilmiş bir mübteda olması; ikincisi, hazfedilmiş bir mübtedanın haberi olması. Bu da şudur: sen “**نِعْمَ الرجل**” dediğinde sana “o kimdir?” denir; yahut sana bunun denildiğini takdir ettin de “o **زيد**’dir” dedin; ve Arapların, hazfedilen bilindiği zaman mübteda ve haberi hazfetme âdeti üzere **هو**’yu hazfettin; ve o **زيدٌ**’dir. “**نِعْمَ رجلاً**” dediğin zaman, **نِعْمَ الرجل**’de **الألف واللام** ile merfû bir şeyi gizlemiş olursun; ve onu “**رجلاً**” sözünle açıklamış olursun; çünkü **نِعْمَ** ve **بئس**’in fâili ancak **الألف واللام** ile ma‘rife olur; yahut içinde **الألف واللام** bulunan şeye izâfe olunan şey olur; ve bununla cinsin ta‘rîfi kastedilir, ahdin ta‘rîfi değil; yahut mansûb bir nekre olur. Ve onların ardından ne bir özel isim ne de başkası gelir; ve onlara zamir bitişmez. “**نِعْمَ زيدٌ**” demezsin; “**الزَيْدونَ نِعموا**” da (demezsin). Eğer **نِعْمَ**’ın üzerine **ما** sokarsan “**نِعمَّا يعظُكم به**” dersin; iki sâkini bir araya getirirsin; ve istersen **العين**’i kesre ile harekelersin; ve istersen **النون**’u fetha ile, **العين**’i kesre ile (söylersin). Ve dersin: “**غسلتُ غسلاً نِعِمَّا**”; **نِعْمَ** ile birlikte olan şeyle, onun sılasından müstağni kalırsın; yani: “**نِعْمَ ما غَسَلْتُهُ**”. **النُعْمُ** (zamme ile): sıkıntının zıddıdır; “**يومُ نُعْمٍ**” ve “**يومُ بؤسٍ**” denir; cem‘i **أَنْعُمٌ** ve **أَبْؤُسٌ**’tur. “**نَعُمَ** الشيء” (zamme ile) “**نعومةً**” (der), yani yumuşak, latif oldu; keza “**نَعِمَ يَنعم**” da böyledir; “**حَذِرَ يَحْذَرُ**” gibi. Ve onda üçüncü bir lügat vardır, ikisinin arasında terkîb edilmiş: “**نَعِمَ يَنْعُمُ**”, “**فَضِلَ يَفْضُلُ**” gibi. Ve dördüncü bir lügat: “**نَعِمَ يَنْعِمُ**” (ikisinde de kesre ile); ve bu şâzdır. **النَعْمَةُ** (fetha ile): **التَنْعيمُ**’dir. “Allah onu **نَعَّنَهُ** ve **ناعَمَهُ** da o **فتَنَعَّمَ**” denir. Ve “**امرأةٌ مُنَعَّمَةٌ**” ve “**مُناعَمَةٌ**” mânâca birdir. Ve “**رجلٌ مِنْعامٌ**”, yani çok ihsan eden. “Falancanın toprağına geldim de beni **فتَنَعَّمَتْني**” denir; yani ona uygun düştüğüm zaman. Ve dersin: “Allah sana **من النِعْمَةِ** **أنْعَمَ** etti”; ve “Allah sabahını **من النُعومَةِ** **أنْعَمَ** etti.” Ve “ona **أنْعَمَ** etti”, yani ona **نَعَمْ** dedi. Ve “şunu yaptı ve **أَنْعَمَ**”, yani artırdı. Ve “Allah seninle gözü **أَنعمَ** etsin”, yani Allah gözünü sevdiğin kimse ile serinletsin. Keza “Allah seninle gözü **نَعِمَ** etsin, **نُعْمَةً**” (da böyledir). Ve “**نَعِمَكَ عيناً**” da onun gibidir. **النَعَمُ**: **الأنْعامِ**’ın bir ferdidir; o da otlayan maldır; ve bu isim en çok develer üzerine vâki olur. **الفراء** dedi ki: o müzekkerdir, müennes yapılmaz. “Bu, suya gelen bir **نَعَمٌ**’dur” derler. Ve “**نُعْمانٍ**” üzerine cem‘ olunur; “**حَمَلٍ**” ve “**حُمْلانٍ**” gibi. Ve **الأنعامُ** müzekker de yapılır, müennes de. Allah Teâlâ bir yerde: “**مِمَّا في بطونه**” buyurdu; başka bir yerde: “**مِمَّا في بطونها**” buyurdu. Cem‘in cem‘i **أناعيمُ**’dir; ve bununla yalnızca çokluk kastedilir. Ve **نعَمْ**: vaad ve tasdiktir; ve istifhamın cevabıdır. Ve bazen **بلى**’ya aykırı düşer. Eğer (biri) “bende senin yanında emanet yoktur” derse, senin “**نَعَمْ**” demen onu tasdiktir; **بلى** ise tekziptir. Ve **نَعِمْ** (**العين**’in kesresiyle): onda bir lügattir. **النَعامَةُ** kuşlardan olup müzekker de yapılır, müennes de. **النَعامُ**: bir cins ismidir; “**حَمامٍ** ve **حَمامَةٍ**”, “**جرادٍ** ve **جرادَةٍ**” gibi. **النَعامَةُ**: **الزُرْنوقَيْنِ** üzerine enlemesine konan ağaçtır. Ve kavme, su başlarından göçtüklerinde yahut dağıldıklarında: “Onların **نعَامَتُهُمْ**’u kalktı” denir. **النَعامَةُ**: ayağın altındaki şeydir. Ve (şöyle) dedi:
وابنُ **النَعامَةِ** يومَ ذلك مَرْكَبي

**الأصمعيّ** dedi ki: o bir at adıdır. **الفراء** dedi ki: o bacakta bir damardır. Dedi ki: onu onlardan işittim; onu **المصنَّف**’te nakletti. **أبو عبيدة** dedi ki: o, savaşın şiddetine bir isimdir; onların “**أُمُّ الحرب**” demeleri gibi; ortada bir kadın yoktur; ancak bu, onların “onda **داءُ الطَبْي** var” demeleri ve “**على بَكْرة أبيهم** geldiler” demeleri gibidir; ortada ne bir **بَكْرَةٌ** vardır ne de bir **داءٌ**. **النَعامُ** ve **النَعامَةُ**: çöllerin alâmetlerinden bir alâmettir. **أبو ذؤيب** çöl yollarını vasfederken dedi ki:
بِهنَّ **نَعامٌ** بَنـاهُ الـرجـال		تُلْقي النَفائِضُ فيه السَريحا

**النَعَائِمُ**: ayın menzillerinden bir menzildir; o, sanki eğri bir sedir gibi sekiz yıldızdır: dördü çıkan, dördü giren. **نُعْمَةُ العين** (zamme ile): onun serinliğidir. Ve “**نُعْمَ عَيْنٍ**”, “**نَعامَ عَيْنٍ**”, “**نَعامَةَ عينٍ**”, “**نُعْمَةَ عينٍ**”, “**نُعْمى عينٍ**” denir; hepsi bir mânâdadır. Yani: bunu senin için ikram olarak, gözünü sevindirmek için ve benzeri olarak yaparım. **النُعامى** (zamme ile): güney rüzgârıdır; çünkü o rüzgârların en nemlisi ve en rutubetlisidir. Ve ayrıca denir ki: “**نُعاماكَ**”: “son haddindir” mânâsında. Ve onların sözü: “**عِمْ صباحاً**”: bir selâmlama kelimesidir; sanki “**نَعِمَ يَنْعِمُ**” (ikisinde de kesre ile)den hazfedilmiş gibidir; tıpkı senin “**كُلْ**” demen gibi; “**أَكَلَ يَأْكُلُ**”den.
