# نعي — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%8A/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%B9%D9%8A/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نعي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%8A.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: نعي

: ( ي ( *!نَعاهُ له *!نَعْياً ) ، بالفتح ، ( *!ونَعِيّاً ) ، على فَعِيل ، ( *!ونعُياًناً ، بالضَّمِّ ) ؛ ظاهِرُ هذا السِّياق ، كما

للجَوْهرِي أَيْضاً . أَنَّه من حَدِّ نَصَر على ما يَقْتَضِيه اصْطِلاحُه عنْدَ عَدَمِ ذِكْرِ المُضارِع ، والصَّوابُ أَنَّه مِن حَدِّ سَعَى ، ففي المُحْكم نَعاهُ *!يَنْعاهُ *!نَعْياً *!ونُعْياناً ، ( أَخْبَرَهُ بموْتِه ) .
وقال الزَّمَخْشري في الفائقِ : إذا أَذاعَ مَوْتَه وأَخْبَرَ به ، وإذا نَدَبَه .
*!والنَّعِيُّ ، على فَعِيل : نِداءُ الدَّاعِي وقيلَ : هو الدُّعاءُ بمَوْتِ المَيِّتِ والإشْعارُ به ، وأَوْقَع ابنُ مَحْكان *!النَّعْيَ على النقاَةِ العَقيرِ ، فقالَ :
زَيَّافةٍ بنْتِ زَيَّافٍ مُذَكَّرةٍ
لمَّا *!نَعَوْها لراعِي سَرْحِنا انْتَحَبَا ( و ) مِن المجازِ : ( هو *!يَنْعَى على زَيْدٍ ذُنُوبَه ) ؛ كما في الصِّحاح ، وفي الأساسِ : هَفَواته ؛ أَي ( يُظْهِرُها و يَشْهَرُها ) ؛ وفي الأساس : يَشْهَرُه بها .
ويقالُ : فلانٌ يَنْعَى على نَفْسِه بالفَواحِشِ إذا شَهَرَ نَفْسَه بتَعاطِيها ، وكانَ امْرؤُ القَيْس مِن الشُّعَراءِ الذين *!نَعَوْا على أَنْفُسِهم بالفَواحِشِ وأَظْهَرُوا التَّعَهُر ، وكانَ الفَرَزْدقُ فعولاً لذلكَ .
( *!والنَّعِيُّ ، كغَنِيَ ) ، يكونُ مَصْدراً كما تقدَّمَ ، يقالُ : جاءَ نَعِيُّ فلانٍ ، أَي *!نَعْيُه ، ويكونُ بمعْنَى ( *!النَّاعِي ) وهو الذي يأْتي بخَبَر الموْتِ ، قالَ الشاعرُ :
قامَ *!النَّعِيُّ فأسْمَعا
*!ونَعى الكَريمَ الأَرْوَعا

( و ) قال أبو زيْدٍ : *!النَّعِيُّ ( *!المَنْعِيُّ ) ، وهو الَّرجلُ المَيِّتُ ، *!والنَّعْيُ الفِعْل .
( *!واسْتَنْعَتِ النَّاقةُ : تَقَدَّمَتْ ) .
قال أبو عبيدٍ في باب ، المقلوب : *!اسْتنْعَى واسْتَناعَ إذا تقدَّمَ : وأنْشَدَ :
وكانَتْ ضَرْبَةً من شَدْقَمِيَ
إذا ما اسْتَنَّتِ الإِبِلُ *!اسْتَناعا وأَنْشَدَ أيْضاً :
ظَلِلْنا نَعُوجُ العِيسَ في عَرَصاتِها
وُقوفاً ونَسْتَنْعِي بها فنَصُورُهاوقال شَمِرٌ ؛ اسْتَنْعَى إذا تقدَّمَ ليَتْبَعوه ؛ قالَ : ورُبَّ ناقَةٍ *!يَسْتَنْعي بها الذئْبُ ، أَي يَعْدُو بينَ يَدَيْها وتَتْبَعه حتى إذا أَمارَ بها عن الحُوارِ عَفَقَ على حُوارِها مُحْضِراً فافْتَرَسَه .
( أو ) *!اسْتَنْعَتِ النَّاقَةُ : إذا ( تَراجَعَتْ نافِرةً ) ؛ وقالَ أَبو عُبيدٍ : عَطَفَتْ ؛ ( أَو عَدَتْ بصاحِبِها ، أَو تَفَرَّقَتْ ) نافِرةً ( وانْتَشَرَتْ ) وفي الصِّحاح ؛ *!الاسْتِنْعاءُ شِبْهُ النِّفارِ ، يقالُ : اسْتَنْعَى الإِبِلُ والقوْمُ إذا تفرَّقُوا من شيءٍ وانْتَشَرُوا ، انتَهَى .
ولو أَنَّ قوماً مُجْتَمِعِين قيلَ لهم شيء ففَزِعُوا منه وتفرَّقُوا نافِرِين قلْت : *!اسْتَنْعَوْا ؛ زادَ الزَّمْخَشري : كها يَنْتَشِرُ *!النَّعِيُّ ، وهو مجازٌ .
( و ) *!اسْتَنْعَى ( الرَّجُل الغَنَم ) : إذا تقدَّمَها و ( دَعاها لتَتْبَعَه ) ، نقلَهُ الجَوْهرِي .
( *!وتَنَاعَى القَوْمُ ) ؛ وفي الصِّحاح : بنُو فلانٍ ، إذا ( *!نَعَوْا قَتْلاهُم ليُحَرِّضَ بعضُهم بعضاً ) ؛ هذا نصّ

الجَوْهرِي .
وفي المُحْكم : *!تَنَاعَوْا في الحَرْبِ *!نَعَوْا قَتْلاهُم ليُحَرِّضُوا على القَتْل وطَلَبِ الثَّار .
( *!والمَنْعَى *!والمَنْعاةُ ) ، كمَسْعَى ومَسْعاةٍ : ( خَبَرُ المَوْتِ ) . يقالُ : ما كانَ *!مَنْعَى فلانٍ *!مَنْعاةً واحِدةً ، ولكنَّه كان *!مَناعِيَ .
( و ) في الصِّحاح : قالَ الأصْمعي كانتِ العَرَبُ إذا ماتَ فيهم مَيِّتٌ له قَدْر رَكِبَ راكِبٌ فَرساً وجَعَلَ يَسِيرُ في النَّاس ويقولُ : ( *!نَعَاء فلاناً ، كقطامِ ، أَي *!انْعَهْ ) ، بكسْر الهَمْزةِ ، وفتح العينِ ، ( وأظْهِرْ خَبَرَ وَفاتِه ) ، وهي مَبْنِيَّة على الكَسْر مِثْل دَراكِ ونزالِ بمعْنَى أَدْرِكْ وانْزِلْ . وفي الحديثِ : يا *!نَعاءَ العَرَبِ ، أَي انْعهِم ؛ وأنْشَدَ أَبو عبيدٍ للكُمَيْت :
*!نَعاءِ جُذاماً غَيْرَ مَوْتٍ ولا قَتْلِ
ولكِنْ فِراقاً للدَّعائِم والأَصْلِوقال ابنْ الأثير : قولُهم يانَعاءَ العَرَبِ مع حَرْف النِّداء تَقْديرُه يا هذَا انْعَ العَرَبَ .
وممَّا يْسْتَدركُ عليه :
*!اسْتَنْعَوْا في الحَرْبِ : مِثْل *!تَنَاعَوا *!ونَعَى فلان : طَلَبَ بثَارِه .
ونَعَى عليه الشيءَ *!يَنْعاهُ : قَبَّحه وعابَهُ عليه ووَبَّخه ؛ ومنه حديثُ عُمَر : ( إنَّ اللهَ *!نَعَى على قوْمٍ شَهَواتِهم ، أَي عابَ عليهم *!ونَعَّى عليه ذُنُوبَه *!تَنْعِيةً : مثْلُ *!نعى ، حَكاهُ يَعْقوب في المُبْدلِ .
وقال أَبو عَمْرٍ و : يقالُ : *!أَنْعَى عليه *!ونَعَى عليه شيئاً قَبيحاً إذا

قالَهُ تَشْنيعاً عليه ؛ وقولُ الأَجْدع الهَمَداني :
خَيْلانِ مِنْ قَوْمي ومِن أَعْدائِهِمْ
خَفَضُوا أَسِنَّتَهم فكلٌّ *!ناعِي قال الجَوْهري : قالَ الأصْمعي : هو مِن *!نَعَيْتُ ، أَي كلٌّ *!يَنْعَى مَنْ قُتِلَ له ؛ وقيلَ مَعْناه : وكُلٌّ نائِعٌ أَي عَطْشان إلى دَم صاحِبِه فقَلَبه .
وفي حديث شدَّاد بنِ أَوْس : ( يا *!نَعَايَا العَرَب ، إنَّ أَخْوَف ما أَخافُ عَلَيْكم الرِّياء والشَّهْوَةَ الخَفِيَّةَ ، وفي رِواَية : يا*!نُعْيانَ العَرَبِ . قالَ الزَّمَخْشري : في نَعايا ثلاثَةُ أوْجُهٍ : أَحَدُها أَنْ يكونَ جَمْعَ *!نَعِيَ ، وهو المَصْدَرُ كصَفِيَ وصَفايا ؛ والثاني : أَنْ يكونَ اسْمَ جَمْعٍ كما جاءَ في أَخِيَّةٍ وأَخايا ؛ والثالثُ : أَن يكونَ جَمْعَ *!نَعاءٍ التي هي اسْمُ الفِعْل ، والمَعْنى يا *!نَعايا العَرَب جِئْنَ فهذا وقْتكنَّ وزَمانكُنَّ ، يريدُ أَنَّ العَرَبَ قد هَلكَتْ . *!والنُّعْيَان مَصْدَرٌ بمعْنَى *!النَّعْي .
قالَ الأزْهري : ويكونُ *!النّعْيان جَمْع *!الناعِي ، كما يقالُ لجمْعِ الرَّاعِي رُعْيان ، قالَ وسَمِعْتُ بعضَ العَرَبِ يقولُ لخَدَمِه : إذا جَنَّ عليكم اللّيْلُ فثَقِّبوا النِّيرانَ فوْقَ القيروان تَضْوي إليها رُعْيانُنا *!ونُعْيانُنا ؛ قالَ : وقد يُجْمَع *!النَّعِيُّ *!نَعايا ، كما يُجْمَع المَرِيُّ من النُّوقِ مَرايا ، والصَّفِيُّ صَفايا .
وقالَ الأحْمر ذَهَبَتْ تمِيمٌ فلا *!تُنْعَى ولا تُشْهَر ، أَي لا تُذْكَر .

*!والنّاعِي : المُشِيعُ ، والجمْعُ نُعاةٌ .
*!واسْتَنْعَى ذِكْرُ فلانٍ : شاعَ .
وقال الأصْمعي : *!اسْتَنْعى بفلانٍ الشَّرّ إذا تَتابَعَ به الشَّرَّ .
*!واسْتَنْعَى به حُبّ الخَمْر : إذا تَمادَى به ؛ نقلَهُ الجَوْهرِي .
*!والإِنْعاءُ : أنْ تَسْتَعيرَ فَرَساً تُراهِنُ عليه وذِكْرُه لصاحِبِه ؛ حَكاهُ ابنُ دُرَيْدٍ ؛ وقالَ : لا أَحُقُّه .

### Türkçe

: ( **نَعاهُ** ona **نَعْياً** ) —fetha ile—, ( **ونَعِيّاً** ) **فَعِيل** vezni üzere, ( **ونعُياًناً** —zamme ile—); bu siyakın zahiri, yine el-Cevherî’ninki gibi, onun, muzâri‘ zikredilmediği vakitte kendi ıstılahının gerektirdiği üzere **نَصَر** haddinden olduğudur; doğru olan ise onun **سَعَى** haddinden olduğudur. Nitekim el-Muḥkem’de: **نَعاهُ** **يَنْعاهُ** **نَعْياً** **ونُعْياناً** (ona ölümüyle haber verdi) [denilmiştir].
Zemahşerî el-Fâʾiḳ’te dedi ki: Ölümünü yaydığı ve onunla haber verdiği zaman; ve onu ağıtla andığı zaman.

**والنَّعِيُّ** —**فَعِيل** üzere—: çağıranın çağrısıdır; ve denildi ki: o, ölünün ölümüyle dua etmek ve onunla bildirmektir. İbn Maḥkân **النَّعْيَ** kısır, saf dişi deve üzerine vâki kıldı; şöyle dedi:
زَيَّافةٍ بنْتِ زَيَّافٍ مُذَكَّرةٍ
لمَّا **نَعَوْها** لراعِي سَرْحِنا انْتَحَبَا
( ve ) mecazdandır: ( o, Zeyd’e karşı günahlarını **يَنْعَى** eder ); Ṣıḥâḥ’ta olduğu gibi; Esâs’ta: sürçmeleri; yani ( onları ortaya çıkarır ve onları şöhretlendirir ); Esâs’ta: onunla onu şöhretlendirir.
Ve denilir: falan, fuhuşlarla kendi nefsi üzerine **يَنْعَى** eder; onları işlemekle nefsini şöhretlendirdiği zaman. İmruʾu’l-Ḳays, fuhuşlarla nefisleri üzerine **نَعَوْا** eden ve fuhşu ortaya çıkaran şairlerdendi; Ferazdak da bunun için çok yapan idi.

( **والنَّعِيُّ** —**غَنِيَ** gibi—), daha önce geçtiği üzere masdar olur; denilir: falanın **نَعِيُّ** geldi; yani onun **نَعْيُه**. Ve ( **النَّاعِي** ) manasında olur; o, ölüm haberini getiren kimsedir. Şair dedi ki:
قامَ **النَّعِيُّ** فأسْمَعا
**ونَعى** الكَريمَ الأَرْوَعا

( و ) Ebû Zeyd dedi ki: **النَّعِيُّ** ( **المَنْعِيُّ** )dir; o, ölü adamdır; **النَّعْيُ** ise fiildir.
( **واسْتَنْعَتِ النَّاقةُ**: ilerledi ).
Ebû ʿUbeyd, باب المقلوب’da dedi ki: **اسْتنْعَى** ve **اسْتَناعَ** ilerlediği zaman [denir]; ve inşâd etti:
وكانَتْ ضَرْبَةً من شَدْقَمِيَ
إذا ما اسْتَنَّتِ الإِبِلُ **اسْتَناعا**
Ve yine inşâd etti:
ظَلِلْنا نَعُوجُ العِيسَ في عَرَصاتِها
وُقوفاً ونَسْتَنْعِي بها فنَصُورُها
Şemir dedi ki: **اسْتَنْعَى**: kendisine uysunlar diye ilerlediği zaman [denir]; dedi ki: nice deve vardır ki kurt onunla **يَسْتَنْعي** eder; yani onun önünde koşar ve o onu takip eder; nihayet onu yavrudan uzaklaştırınca, yavrusuna koşup hızla vararak onu parçalar.
( veya ) **اسْتَنْعَتِ النَّاقَةُ**: ( ürkek olarak geri döndüğü ) zaman; Ebû ʿUbeyd dedi ki: döndü; ( veya binicisiyle koştu, yahut ürkek olarak dağıldı ) ( ve yayıldı ). Ṣıḥâḥ’ta: **الاسْتِنْعاءُ** ürkme benzeridir; denilir: develer ve kavim **اسْتَنْعَى** etti; bir şeyden dağılıp yayıldıkları zaman; bitti.
Eğer bir topluluk toplanmış iken onlara bir şey söylense de ondan korkup ürkekler olarak dağılsalar, derim ki: **اسْتَنْعَوْا**; Zemahşerî artırdı: **النَّعِيُّ** yayıldığı gibi; bu mecazdır.
( و ) **اسْتَنْعَى** (adam koyunu): ona ilerlediği ve ( onu kendisine uymaya çağırdığı ) zaman; el-Cevherî onu nakletti.

( **وتَنَاعَى القَوْمُ** ); Ṣıḥâḥ’ta: falanın oğulları; ( öldürülenlerini **نَعَوْا** ederler; birbirlerini kışkırtsınlar diye ); bu, el-Cevherî’nin nassıdır.
El-Muḥkem’de: savaşta **تَنَاعَوْا**: öldürülenlerini **نَعَوْا** ettiler; öldürmeye ve öç istemeye kışkırtsınlar diye.

( **والمَنْعَى** **والمَنْعاةُ** ) —**مَسْعَى** ve **مَسْعاةٍ** gibi—: ( ölüm haberi )dir. Denilir: falanın **مَنْعَى**sı bir **مَنْعاةً** olmadı; fakat o, **مَناعِيَ** idi.
( و ) Ṣıḥâḥ’ta: el-Aṣmaʿî dedi ki: Araplar, içlerinde değeri olan bir ölü öldüğü zaman, bir binici ata biner ve insanlar içinde yürür ve derdi ki: ( **نَعَاء** falanı —**قطامِ** gibi—, yani **انْعَهْ** ) hemzenin kesriyle ve ʿaynın fethasıyla, ( ve vefatının haberini ortaya çıkar ); o, **دَراكِ** ve **نَزالِ** gibi kesr üzere mebnîdir; **أَدْرِكْ** ve **انْزِلْ** manasında. Hadiste: “ya **نَعاءَ** el-ʿArab” yani onları **انْعَهِم** et; Ebû ʿUbeyd, Kümeyt’ten inşâd etti:
**نَعاءِ** جُذاماً غَيْرَ مَوْتٍ ولا قَتْلِ
ولكِنْ فِراقاً للدَّعائِم والأَصْلِ
İbnü’l-Esîr dedi ki: “ya **نَعاءَ** el-ʿArab” sözleri, nida harfiyle birlikte takdiri: “ey bu, Arapları **انْعَ** et”tir.

Üzerine istidrâk olunanlardandır:
Savaşta **اسْتَنْعَوْا**: **تَنَاعَوا** gibidir; ve falan **نَعَى**: onun öcünü istedi.
Ve bir şeyi ona karşı **نَعَى** eder, **يَنْعاهُ**: onu çirkin gördü, ona ayıpladı ve onu azarladı; ondan, Ömer hadisi: ( Allah, bir kavme şehvetlerini **نَعَى** etti; yani onlara ayıpladı ); ve onun günahlarını ona **ونَعَّى** etti, **تَنْعِيةً**: **نعى** gibidir; Yaʿḳūb onu el-Mubdel’de hikâye etti.
Ebû ʿAmr dedi ki: denilir: ona **أَنْعَى** etti ve ona çirkin bir şeyi **ونَعَى** etti; onu ona karşı teşnîʿ olarak söylediği zaman. el-Ecdaʿ el-Hemedânî’nin sözü:
خَيْلانِ مِنْ قَوْمي ومِن أَعْدائِهِمْ
خَفَضُوا أَسِنَّتَهم فكلٌّ **ناعِي**
el-Cevherî dedi ki: el-Aṣmaʿî dedi ki: o, **نَعَيْتُ**’tendir; yani herkes, kendisi için öldürüleni **يَنْعَى** eder; ve denildi ki manası: ve herkes **نائِعٌ**; yani sahibinin kanına susamış; onu kalbetti.

Şeddâd b. Evs hadîsinde: ( ya **نَعَايَا** el-ʿArab, sizin üzerinize en çok korktuğum şey riyâ ve gizli şehvettir; bir rivayette: ya **نُعْيانَ** el-ʿArab ). Zemahşerî dedi ki: **نَعايا**’da üç vecih vardır: birincisi, onun **نَعِيَ**’nin cemi olmasıdır; o masdardır; **صَفِيَ** ve **صَفايا** gibi; ikincisi, **أَخِيَّةٍ** ve **أَخايا**’da geldiği gibi isim-cem‘ olmasıdır; üçüncüsü, fiil ismi olan **نَعاءٍ**’ın cemi olmasıdır; mana: “ya **نَعايا** el-ʿArab, gelin; işte bu sizin vaktiniz ve zamanınızdır”; Arapların helâk olduğunu kasteder. **والنُّعْيَان** **النَّعْي** manasında masdardır.
Ezherî dedi ki: **النّعْيان**, **الناعِي**’nin cemi de olur; nitekim **الرَّاعِي** cemine **رُعْيان** denilir. Dedi ki: Araplardan birinin hizmetçilerine şöyle dediğini işittim: “gece üzerinize çöktüğü zaman, kervansarayın üstünde ateşleri delip parlatın; bizim **رُعْيانُنا** ve bizim **ونُعْيانُنا** ona ışıklansın.” Dedi ki: **النَّعِيُّ** **نَعايا** olarak da cem‘ edilir; nitekim develerden **المَرِيُّ** **مَرايا** olarak, ve **الصَّفِيُّ** **صَفايا** olarak cem‘ edilir.
el-Aḥmer dedi ki: Temîm gitti; artık ne **تُنْعَى** edilir ne de şöhretlendirilir; yani anılmaz.

**والنّاعِي**: teşyi‘ eden (duyuran); cemi **نُعاةٌ**.
**واسْتَنْعَى** falanın zikri: yayıldı.
el-Aṣmaʿî dedi ki: falanla kötülük **اسْتَنْعى** etti; kötülük onunla peş peşe geldiği zaman.
**واسْتَنْعَى** onunla şarap sevgisi: onunla sürdürüp gittiği zaman; el-Cevherî onu nakletti.
**والإِنْعاءُ**: üzerine bahis yapacağın bir atı ödünç almandır ve onu sahibine zikretmendir; İbn Düreyd onu hikâye etti; ve dedi ki: onu hak görmem.
