# نغر — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%BA%D8%B1/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%BA%D8%B1/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نغر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%BA%D8%B1.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: نغر

نَغِرَ عليه، بالكسر، نَغَراً، ونَغَرَ يَنْغِرُ نَغَراناً وتَنَغَّر: غَلَى وغَضِبَ، وقيل: هو الذي يَغْلِي جوفه من الغيظ، ورجل نَغِر، وامرأَة نَغِرَة: غَيْرَى. وفي حديث علي، عليه السلام: أَن امرأَة جاءَته فذكرت له أَن زوجها يأْتي جاريتها، فقال: إِن كنتِ صادقةً رجمناه، وإِن كنتِ كاذبةً جَلَدْناكِ، فقالت: رُدُّوني إِلى أَهلي غَيْرَى نَغِرَةً أَي مغتاظة يغلي جوفي غَلَيانَ القِدْرِ؛ قال الأَصمعي: سأَلني شُعْبَةُ عن هذا الحرف فقلت: هو مأْخوذ من نَغَرِ القِدر، وهو غَلَيانُها وفَوْرُها. يقال منه: نَغِرَتِ القِدر تَنْغَر نَغَراً إِذا غلت، فمعناه أَنها أَرادت أَن جوفها يغلي من الغيظ والغَيْرَةِ، ثم لم تجد عند عليّ، عليه السلام، ما تريد. وكانت بعض نساء الأَعراب عَلِقَةً ببعلها فتزوج عليها، فتاهت وتَدَلَّهَتْ من الغَيْرَةِ، فمرت يوماً برجل يرعى إِبلاً له في رأْس أَبرق، فقالت: أَيها الأَبرق في رأْس الرجل عسى رأَيت جَرِيراً يَجُرُّ بَعِيراً، فقال لها الرجل: أَغَيْرَى أَنت أَم نَعِرَةٌ فقالت له: ما أَنا بالغَيْرَى ولا النَّغِرَة، أُذِيبُ أَحْمالي وأَرْعَى زُبْدَتي؛ قال ابن سيده: وعندي أَن النَّغِرَةَ هنا الغَضْبى لا الغَيْرَى لقوله: أَغْيْرَى أَنتِ أَم نَعِرَةٌ؟ فلو كانت النَّغِرَةُ هنا هي الغَيْرَى لم يعادل بها قوله أُغَيْرَى كما لا تقول للرجل: أَقاعد أَنت أَم جالس؟ ونَغَرَتِ القِدْرُ تَنْغِرُ نَغِيراً ونَغَراناً ونَغِرَتْ: غَلَتْ. وظَلَّ فلان يَتَنَغَّرُ على فلان أَي يَتَذَمَّرُ عليه، وقيل: أَي يغلي عليه جوفه غَيْظاً. ونَغَرَتِ الناقةُ تَنْغِرُ: ضَمَّتْ مُؤَخَّرَها فَمَضَتْ. ونَغَرَها: صاحَ بها؛ قال:
وعَجُز تَنْغِرُ للتَّنْغِير
وروى بعضهم: تنفر للتنفير يعني تطاوعه على ذلك. والنُّغَرُ: فِراخُ العصافير، واحدته نُغَرَةٌ مثال هُمَزَة، وقيل: النُّغَرُ ضربٌ من الحُمَّرِ حُمْرُ المناقير وأُصُولِ الأَحْناكِ، وجمعها نِغْرانٌ، وهو البُلْبُلُ عند أَهل المدينة؛ قال يصف كَرْماً:
يَحْمِلْنَ أَرقاقَ المُدامِ، كأَنما
يحْمِلْنَها بأَظافِرِ النِّغْرانِ
شَبَّهَ مَعالق العِنَبِ بأَظافِرِ النَّغْرانِ. الجوهري: النَغَرَةُ، مثال الهُمَزة، واحدة النُّغَرِ، وهي طير كالعصافير حُمْرُ المناقير؛ قال الراجز:
عَلِقَ حَوْضِي نُغَرٌ مُكِبُّ،
إِذا غَفَلْتُ غَفْلَةً يَعُبُّ،
وحُمَّراتٌ شُرْبُهُنَّ غِبُّ
ويتصغيره جاء الحديث عن النبي، صلى الله عليه وسلم، قال لِبُنَيٍّ كان لأَبي طلحة الأَنصاري وكان له نُغَرٌ فمات: فما فعل النُّغَيرُ يا أَبا عُمَيرٍ؟ قال الأَزهري: النُّغَر طائر يُشبه العُصْفُورَ وتصغيره نُغَيْرٌ، ويجمع نِغْراناً مثل صُرَدٍ وصِرْدانٍ. شمر: النُّغَرُ فرخ العصفور، وقيل: هو من صغار العصافير تراه أَبداً صغيراً ضاوِيّاً. والنُّغَرُ: أَولاد الحوامل إِذا صَوَّتَتْ ووزَّغَتْ أَي صارت كالوَزَغِ في خلقتها صِغَرٌ؛ قال الأَزهري: هذا تصحيف وإِنما هو النُّعَرُ، بالعين، ويقال منه: ما أَجَنَّتِ الناقةُ نُغَراً قط أَي ما حملت، وقد مر تفسيره؛ وأَنشد ابن السكيت:
كالشَّدَنِيَّاتِ يُساقِطْنَ النُّغَرْ
ونَغِرَ من الماء نَغَراً: أَكثر. وأَنْغَرَت الشاةُ: لغة من أَمْغَرَتْ، وهي مُنْغِرٌ: احمَرَّ لبنها ولم تُخْرِطْ؛ وقال اللحياني: هو أَن يكون في لبنها شُكْلَةُ دَمٍ فإِذا كان ذلك لها عادة،، فهي مِنغارٌ. قال الأَصمعي: أَمْغَرَتِ الشاةُ وأَنْغَرَتْ، وهي شاة مُمْغِرٌ ومُنْغِرٌ إِذا حُلِبَتْ فخرج مع لبنها دم. وشاة مِنْغارٌ: مثل مِمْغار. وجُرْحٌ نَغَّارٌ: يسيل منه الدم؛ قال أَبو مالك: يقال نَغَرَ الدم ونَعَرَ وتَغَرَ كل ذلك إِذا انفجر، وقال العُكْلِيُّ: شَخَبَ لعِرْقُ ونَغَر ونَغَرَ؛ قال الكُمَيْتُ بن زيد:
وعاثَ فيهنَّ من ذي ليَّةٍ نُتِقَتْ،
أَو نازِفٌ من عُرُوقِ الجَوْفِ نَغَّارُ
وقال أَبو عمرو وغيره: نَغَّارٌ سَيَّالٌ.

### Türkçe

**نَغِرَ** ona karşı, kesre ile, **نَغَراً** (oldu); ve **نَغَرَ يَنْغِرُ نَغَراناً**.
Ve **تَنَغَّر**: kaynadı ve öfkelendi; ve denildi ki: o, içi öfkeden kaynayan kimsedir; ve **رجل نَغِر**;
ve **امرأَة نَغِرَة**: kıskanç. Ve Ali’nin, عليه السلام, hadisinde: bir kadının ona geldiği,
ona kocasının cariyesine geldiğini (yaklaştığını) zikrettiği; bunun üzerine dedi ki: eğer doğru isen onu recmederiz, ve eğer
yalancı isen seni kırbaçlarız; bunun üzerine dedi ki: beni ehlimin yanına geri döndürün, kıskanç, **نَغِرَةً**; yani
öfkeli, içim tencerenin kaynaması gibi kaynar; el-Asmaî dedi ki: Şu‘be bana
bu harfi sordu da dedim: o, tencerenin **نَغَرِ**’inden alınmıştır; o da onun kaynaması ve taşmasıdır.
Ondan denilir: **نَغِرَتِ القِدر تَنْغَر نَغَراً**; kaynadığı zaman. O hâlde manası: onun
içinin öfke ve kıskançlıktan kaynamasını istediği, sonra Ali’nin yanında, عليه السلام,
istediğini bulamadığıdır. Ve bedevî kadınlardan bir kısmı kocasına bağlı idi; o da onun üzerine evlendi; o da şaşırdı
ve kıskançlıktan kendini kaybetti. Bir gün, başı **أَبرق**’ta develer güden bir adama uğradı;
dedi ki: ey adamın başındaki **الأَبرق**, umulur ki **جَرِيراً يَجُرُّ بَعِيراً** (bir deveyi çeken Cerîr’i) gördün;
adam ona dedi ki: sen kıskanç mısın yoksa **نَعِرَةٌ** mısın? O da ona dedi ki: ben
ne kıskançım ne de **النَّغِرَة**; yüklerimi eritirim ve kaymağımı otlatırım. İbn
Sîde dedi ki: bende, buradaki **النَّغِرَة**’nin kıskanç değil, öfkeli olduğu (kanaati) vardır; onun sözü sebebiyle: **أَغْيْرَى
أَنتِ أَم نَعِرَةٌ؟**; eğer buradaki **النَّغِرَة** kıskanç olsaydı, onunla **أُغَيْرَى** sözünü denkleştirmezdi;
nitekim erkeğe: “sen oturan mısın yoksa oturmuş musun?” demezsin. Ve **نَغَرَتِ
القِدْرُ تَنْغِرُ نَغِيراً ونَغَراناً ونَغِرَتْ**: kaynadı. Ve falan kimse falana karşı
**يَتَنَغَّرُ** olmaya devam etti; yani ona karşı homurdandı; ve denildi ki: yani ona karşı içi
öfkeyle kaynar. Ve **نَغَرَتِ الناقةُ تَنْغِرُ**: arkasını topladı da gitti.
Ve **نَغَرَها**: ona bağırdı; dedi ki:
وعَجُز تَنْغِرُ للتَّنْغِير
Bazıları rivayet etti: **تنفر للتنفير**; yani buna (ona) bu hususta uyar. Ve **النُّغَرُ**:
serçe yavruları; tekili **نُغَرَةٌ**, **هُمَزَة** vezninde. Ve denildi ki: **النُّغَرُ** kırmızı gagalı ve çene kökleri kırmızı olan eşeklerden bir türdür;
çoğulu **نِغْرانٌ**; ve o, Medine ehli yanında **البُلْبُلُ**’dür; bir bağı tasvir ederek dedi ki:
يَحْمِلْنَ أَرقاقَ المُدامِ، كأَنما
يحْمِلْنَها بأَظافِرِ النِّغْرانِ
Üzüm salkımlarını **النَّغْرانِ**’ın tırnaklarına benzetti. el-Cevherî: **النَغَرَةُ**,
**الهُمَزة** vezninde, **النُّغَرِ**’ün tekilidir; o, serçeler gibi, gagaları kırmızı bir kuştur; dedi ki
recez söyleyen:
عَلِقَ حَوْضِي نُغَرٌ مُكِبُّ،
إِذا غَفَلْتُ غَفْلَةً يَعُبُّ،
وحُمَّراتٌ شُرْبُهُنَّ غِبُّ
Ve onun küçültmesi hakkında, Peygamber’den, صلى الله عليه وسلم, hadis geldi: Ensâr’dan Ebû Talha’nın bir oğluna—onun **نُغَرٌ**’ü vardı da öldü—dedi ki:
**فما فعل النُّغَيرُ يا أَبا عُمَيرٍ؟** el-Ezherî dedi ki: **النُّغَر** serçeye benzeyen bir kuştur; onun küçültmesi **نُغَيْرٌ**’dür;
ve **صُرَدٍ** ve **صِرْدانٍ** gibi **نِغْراناً** olarak çoğul yapılır. Şemmer: **النُّغَرُ** serçe yavrusudur;
ve denildi ki: o, küçük serçelerdendir; onu daima küçük, zayıf görürsün. Ve **النُّغَرُ**:
hamilelerin yavruları; ses çıkardıkları ve **وزَّغَتْ** (yani yaratılışta küçüklük bakımından kertenkele gibi oldukları) zaman.
el-Ezherî dedi ki: bu bir tashiftir; ancak o **النُّعَرُ**’dır, عين ile; ve ondan denilir:
**ما أَجَنَّتِ الناقةُ نُغَراً قط**; yani hiç gebe kalmadı; onun tefsiri geçti. Ve İbnü’s-Sikkît inşad etti:
كالشَّدَنِيَّاتِ يُساقِطْنَ النُّغَرْ
Ve **نَغِرَ** sudan **نَغَراً**: çoğalttı. Ve **أَنْغَرَت الشاةُ**: **أَمْغَرَتْ**’ten bir lugattır; ve o **مُنْغِرٌ**’dir: sütü kızardı ve **تُخْرِطْ** etmedi. Lihyânî dedi ki: o,
sütünde kan benzeri bir şeyin olmasıdır; eğer bu ona âdet olursa, o **مِنغارٌ**’dır. el-Asmaî dedi ki:
**أَمْغَرَتِ الشاةُ** ve **أَنْغَرَتْ**; ve o, sağılınca sütüyle beraber kan çıktığı zaman **شاة مُمْغِرٌ** ve **مُنْغِرٌ** olan koyundur.
Ve **شاة مِنْغارٌ**: **مِمْغار** gibi. Ve **جُرْحٌ نَغَّارٌ**: ondan kan akar; Ebû Mâlik dedi ki:
**نَغَرَ** kan, ve **نَعَرَ** ve **تَغَرَ**; bunların hepsi, fışkırdığı zaman (denilir). ve el-Ukleyy dedi ki:
**شَخَبَ** damar ve **نَغَر** ve **نَغَرَ**. Kümeyt b. Zeyd dedi ki:
وعاثَ فيهنَّ من ذي ليَّةٍ نُتِقَتْ،
أَو نازِفٌ من عُرُوقِ الجَوْفِ نَغَّارُ
Ve Ebû Amr ve başkaları dedi ki: **نَغَّارٌ**: akıcıdır.
